阿瓦利亚品·[385] 第十 欢喜鹿王本生注释
6. 六集义注 · 39 段
[385] 第十 欢喜鹿王本生注释
[385] 10. Nandiyamigarājajātakavaṇṇanā
婆罗门啊,你若是要去……这段话,是导师住在祇园精舍时,因为一位奉养母亲的比丘而讲的。导师问他:“比丘,听说你在供养在家人,是真的吗?”他回答:“是真的,尊者。”导师又问:“他们是你什么人?”他回答:“尊者,是我的父母。”导师就说:“好,好,比丘!你遵循了古代智者的传统。因为古代智者即使投生到畜生道,也还能让父母活命。”说完,导师便讲起了过去的事。
Sacebrāhmaṇa gacchesīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu gihī posesī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kiṃ te hontī’’ti vutte ‘‘mātāpitaro me, bhante’’ti vutte ‘‘sādhu sādhu bhikkhu porāṇakapaṇḍitānaṃ vaṃsaṃ pālesi, porāṇakapaṇḍitā hi tiracchānayoniyaṃ nibbattitvāpi mātāpitūnaṃ jīvitaṃ adaṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在憍萨罗国的沙计多城,憍萨罗王在位时,菩萨投生为鹿,长大后成了一头名叫欢喜鹿的鹿,具足戒行与威仪,奉养父母。那时,憍萨罗王一心只想着猎鹿。他不让百姓从事农耕等生计,每天带着庞大的随从出去打猎。百姓们聚在一起商量:“诸位贤者,这位国王断了我们的生计,连家庭生活也要保不住了。不如我们把那片榄仁树林围起来做成园林,装上大门,挖好护园沟,种上草,然后手拿棍棒、木槌等,走进森林,一边敲打树丛把鹿赶出来,一边围拢过去,像赶牛群进牛栏一样把它们赶进园林,关上大门,再禀报国王。这样我们就能各干各的活计了。”大家一致同意:“这个办法好。”于是众人齐心协力把园林布置好,进入森林,围起了大约一由旬的范围。
Atīte kosalaraṭṭhe sākete kosalarāje rajjaṃ kārente bodhisatto migayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto nandiyamigo nāma hutvā sīlācārasampanno mātāpitaro posesi. Tadā kosalarājā migavittakova ahosi. So pana manussānaṃ kasikammādīni kātuṃ adatvā mahāparivāro devasikaṃ migavaṃ gacchati. Manussā sannipatitvā ‘‘ayyā, ayaṃ rājā amhākaṃ kammacchedaṃ karoti, gharāvāsopi nassati, yaṃnūna mayaṃ ajjunavanaṃ uyyānaṃ parikkhipitvā dvāraṃ yojetvā porakkhaṇiṃ khaṇitvā tiṇāni āropetvā daṇḍamuggarādihatthā araññaṃ pavisitvā gumbe paharantā mige nīharitvā parivāretvā gorūpāni viya vajaṃ uyyānaṃ pavesetvā dvāraṃ pidahitvā rañño ārocetvā attano kammaṃ kareyyāmā’’ti mantayiṃsu. ‘‘Attheso upāyo’’ti sabbe ekacchandā hutvā uyyānaṃ sajjetvā araññaṃ pavisitvā yojanamattaṭṭhānaṃ parikkhipiṃsu.
就在那一刻,难地亚鹿带着父母,趴在一片小树丛里的地面上。人们手里拿着各种刀器,臂挨着臂,把那片树丛团团围住。接着,有些人一边张望鹿的动静,一边走进了树丛。难地亚鹿看见他们,心想:“今天我应该舍弃自己的性命,把活命的机会给父母。”于是它站起来,向父母行礼,说:“爸爸、妈妈,这些人进了这片树丛,就会看见我们三个。你们有一条路可以活命,活下去对你们更好。我把活命的机会留给你们——我会待在树丛边上、人群旁边,树丛一被敲打,我就立刻冲出去。那时他们会以为这片小树丛里只有一头鹿,就不会再进树丛里来。你们一定要小心。”难地亚鹿求得父母原谅后,就准备好出发。它站在树丛边、人群旁边,发出叫声,树丛刚一被敲打,它就从那里冲了出来。那些人以为“这里应该只有一头鹿”,就没有再进树丛。然后难地亚鹿跑过去,混进了鹿群中间。人们把鹿群围住,全都赶进园林,关上园门,禀报国王后,各自回到了自己的地方。
Tasmiṃ khaṇe nandiyo ekasmiṃ khuddakagumbe mātāpitaro gahetvā bhūmiyaṃ nipanno hoti. Manussā nānāphalakāvudhahatthā bāhunā bāhuṃ pīḷetvā taṃ gumbaṃ parikkhipiṃsu. Athekacce mige olokentā taṃ gumbaṃ pavisiṃsu. Nandiyo te disvā ‘‘ajja mayā jīvitaṃ pariccajitvā mātāpitūnaṃ jīvitaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā uṭṭhāya mātāpitaro vanditvā ‘‘ammatāta, ime manussā imaṃ gumbaṃ pavisitvā amhe tayopi passissanti, tumhe ekena upāyena jīveyyātha, jīvitaṃ vo seyyo, ahaṃ tumhākaṃ jīvitadānaṃ datvā manussehi gumbapariyante ṭhatvā gumbe pahaṭamatteyeva nikkhamissāmi, atha te ‘imasmiṃ khuddakagumbe ekoyeva migo bhavissatī’ti maññamānā gumbaṃ na pavisissanti, tumhe appamattā hothā’’ti mātāpitaro khamāpetvā gamanasajjo aṭṭhāsi. So manussehi gumbapariyante ṭhatvā unnādetvā gumbe pahaṭamatteyeva tato nikkhami. Te ‘‘ekovettha migo bhavissatī’’ti gumbaṃ na pavisiṃsu. Atha nandiyo gantvā migānaṃ antaraṃ pāvisi. Manussā parivāretvā sabbe mige uyyānaṃ pavesetvā dvāraṃ thaketvā rañño ārocetvā sakasakaṭṭhānāni agamaṃsu.
从那时起,国王就亲自去,射中一头鹿后,说一声“来”,再派一个人去把鹿取回来。鹿群定下了轮值的规矩:轮到谁,那头鹿就单独站在一边,人们把它射死带走。难地亚在池塘边喝水、吃草,可是还没轮到它。过了很多天,它的父母想见它,心里盘算:“我们的儿子难地亚鹿王,有大象般的力量,体力充沛。如果它还活着,一定会越过围墙来看我们。我们给它捎个信吧。”于是它们站在路边,看见一个婆罗门,就用人的话问道:“尊者,您要去哪里?”对方回答:“去娑鸡帝。”它们便托他给儿子带信,先诵出第一首偈颂——
Tato paṭṭhāya rājā sayameva gantvā ekaṃ migaṃ vijjhitvā taṃ gahetvā ehīti ekaṃ pesetvā āharāpesi. Migā vāraṃ ṭhapayiṃsu, pattavāro migo ekamante tiṭṭhati, taṃ vijjhitvā gaṇhanti. Nandiyo pokkharaṇiyaṃ pānīyaṃ pivati, tiṇāni khādati, vāro panassa na tāva pāpuṇāti. Atha bahūnaṃ divasānaṃ accayena tassa mātāpitaro taṃ daṭṭhukāmā hutvā ‘‘amhākaṃ putto nandiyamigarājā nāgabalo thāmasampanno, sace jīvati, avassaṃ vatiṃ laṅghitvā amhākaṃ dassanatthāya āgamissati, sāsanamassa pesessāmā’’ti cintetvā maggasamīpe ṭhatvā ekaṃ brāhmaṇaṃ disvā ‘‘ayya, kahaṃ gacchasī’’ti mānusikāya vācāya pucchitvā ‘‘sāketa’’nti vutte puttassa sāsanaṃ pahiṇantā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –
“婆罗门,如果你去娑枳多城的阿朱那林,
你要告诉我们的亲生儿子难提:
你的父母已经年迈,他们想见到你。”
‘‘Sace brāhmaṇa gacchesi, sākete ajjunaṃ vanaṃ; Vajjāsi nandiyaṃ nāma, puttaṃ asmākamorasaṃ; Mātā pitā ca te vuddhā, te taṃ icchanti passitu’’nti.
它的意思是:婆罗门,如果你去娑鸡帝城,娑鸡帝城里有一座叫阿朱那林的园林,我们的儿子——一只名叫难地亚的鹿就在那里。请你这样对它说:你的父母已经年迈,他们希望在去世之前能见到你。
Tassattho – sace, tvaṃ brāhmaṇa, sāketaṃ gacchasi, sākete ajjunavanaṃ nāma uyyānaṃ atthi, tattha amhākaṃ putto nandiyo nāma migo atthi, taṃ vadeyyāsi ‘‘mātāpitaro te vuḍḍhā yāva na maranti, tāva taṃ passituṃ icchantī’’ti.
他答应说“好的”,然后去了娑鸡帝城。第二天进入园林,问:“哪一只是名叫难地亚的鹿?”那只鹿走过来,站在他旁边,说:“是我。”婆罗门就把事情告诉了他。难地亚听了之后说:“婆罗门,我要是想走,能跳过围栏走掉,不是走不了。可是国王的饲料、饮水和食物我都吃过了,这对我来说就像欠了债一样摆在那里;而且我在这些鹿中间住了很久。要是不让国王和这些鹿都平安无事,不显出我自己的力量就走,那实在不合适。等轮到我那一份的时候,我会让这些鹿都平安,然后安安心心地回来。”他为了说明这个意思,说了两首偈颂——
So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā sāketaṃ gantvā punadivase uyyānaṃ pavisitvā ‘‘nandiyamigo nāma kataro’’ti pucchi. Migo āgantvā tassa samīpe ṭhatvā ‘‘aha’’nti āha. Brāhmaṇo tamatthaṃ ārocesi. Nandiyo taṃ sutvā ‘‘gaccheyyāmahaṃ, brāhmaṇa, vatiṃ laṅghitvā no na gaccheyyaṃ, mayā pana rañño santakaṃ nivāpapānabhojanaṃ bhuttaṃ, taṃ me iṇaṭṭhāne ṭhitaṃ, imesañca migānaṃ majjhe ciravutthosmi, tassa me rañño ceva etesañca sotthibhāvaṃ akatvā attano balaṃ adassetvā gamanaṃ nāma na yuttaṃ, attano vāre pana sampatte ahaṃ etesaṃ sotthibhāvaṃ katvā sukhito āgacchissāmī’’ti tamatthaṃ pakāsento dve gāthā abhāsi –
我已食其诱饵,饮国王之饮食;
婆罗门啊,那团王饭,我实不敢辜负而受。
‘‘Bhuttā mayā nivāpāni, rājino pānabhojanaṃ; Taṃ rājapiṇḍaṃ avabhottuṃ, nāhaṃ brāhmaṇa mussahe.
“我将向那国王亮出自己的肋腹,迎受他的利箭。
那时我快乐又自由,说不定还能见到母亲。”
‘‘Odahissāmahaṃ passaṃ, khurappānissa rājino; Tadāhaṃ sukhito mutto, api passeyya mātara’’nti.
这里,“诱饵”是指在各个地方布下的诱饵。“饮料与食物”指饮用水和剩下的草。“国王的团食”指属于国王的东西,因为收集归拢在一起所以叫团食。“不善吞咽”指吃了不该吃的东西。因为一个人没有完成国王交代的事,他吃的就是这种不善之食。他说:“我不能这样不善吞咽。”在“婆罗门啊,请忍耐”中,“婆罗门”是称呼语,“ma”这个音是为了连词而说的。
Tattha nivāpānīti tesu tesu ṭhānesu nivutāni nivāpāni. Pānabhojananti pānīyañca avasesatiṇañca. Taṃ rājapiṇḍanti taṃ rañño santakaṃ saṅkaḍḍhitvā samodhānakaṭṭhena piṇḍaṃ. Avabhottunti dubbhuttaṃ bhuñjituṃ . Rañño hi kiccaṃ anipphādento taṃ avabhuttaṃ bhuñjati nāma, svāhaṃ evaṃ avabhottuṃ na ussahāmīti vadati. Brāhmaṇa mussaheti cettha brāhmaṇāti ālapanaṃ, ma-kāro padasandhivasena vutto.
婆罗门,当轮到我上场的时候,我就从鹿群里出来,独自站在一边,对那位装好利箭走过来的国王说“大王,射我吧”,然后我就把自己的大胁腹露出来、亮出来。所谓“那时我快乐解脱”,意思是:那时我从死亡的恐惧中解脱出来,快乐、自在、没有痛苦,而且如果得到国王允许,说不定还能见到母亲。
Odahissāmahaṃ passaṃ, khurappānissa rājinoti ahaṃ, brāhmaṇa, attano vāre sampatte khurappaṃ sannayhitvā āgatassa rañño migayūthato nikkhamitvā ekamante ṭhatvā ‘‘maṃ vijjha, mahārājā’’ti vatvā attano mahāphāsukapassaṃ odahissāmi oḍḍessāmi. Sukhito muttoti tadā ahaṃ maraṇabhayā mutto sukhito niddukkho raññā anuññāto api nāma mātaraṃ passeyyanti.
婆罗门听了这话就走了。后来,轮到他的那天,国王带着大批随从来到园林。大士站在一旁。国王心想“我要射那头鹿”,就装好了利箭。大士不像其他被死亡恐惧吓住的鹿那样逃跑,他没有逃,毫无畏惧,以慈心为先导,把宽阔的胁腹亮出来,一动不动地站在那里。国王因为他慈心的威力,竟然没法把箭射出去。大士说:“大王,怎么了?您怎么不射箭?射吧!”国王说:“兽王啊,我射不出去。”大士就说:“那么,大王,您该知道有德者的德行啊。”这时,国王对大士生起了信心,扔下弓,说道:“连这支没有心识的朽木箭都能知道你的德行,我身为有思想的人,却不知道你的德行。兽王,请原谅我,我给你无畏的保证。”大士问:“大王,您给了我无畏,可这园林里的鹿群怎么办?”国王说:“我也给它们无畏。”就这样,大士按照《尼拘陀本生》里所说的方式,为林中所有的鹿、空中的飞鸟和水里的游鱼都求得了无畏的保证,然后让国王安住在五戒上,又说:“大王,作为国王,应当舍弃偏私之行,不破坏十王法,以法、以平等来治理国家。”
Taṃ sutvā brāhmaṇo pakkāmi. Aparabhāge tassa vāradivase rājā mahantena parivārena uyyānaṃ āgacchi. Mahāsatto ekamante aṭṭhāsi. Rājā ‘‘migaṃ vijjhissāmī’’ti khurappaṃ sannayhi. Mahāsatto yathā aññe maraṇabhayatajjitā palāyanti, evaṃ apalāyitvā nibbhayo hutvā mettaṃ purecārikaṃ katvā mahāphāsukapassaṃ odahitvā niccalova aṭṭhāsi. Rājā tassa mettānubhāvena saraṃ vissajjetuṃ nāsakkhi. Mahāsatto ‘‘kiṃ, mahārāja, saraṃ na muccesi, muñcāhī’’ti āha. ‘‘Na sakkomi, migarājā’’ti. ‘‘Tena hi guṇavantānaṃ guṇaṃ jāna, mahārājā’’ti. Tadā rājā bodhisatte pasīditvā dhanuṃ chaḍḍetvā ‘‘imaṃ acittakaṃ kaliṅgarakaṇḍampi tāva tava guṇaṃ jānāti, ahaṃ sacittako manussabhūtopi tava guṇaṃ na jānāmi, migarāja, mayhaṃ khama, abhayaṃ te dammī’’ti āha. ‘‘Mahārāja, mayhaṃ tāva abhayaṃ desi, ayaṃ pana uyyāne migagaṇo kiṃ karissatī’’ti? ‘‘Etassapi abhayaṃ dammī’’ti. Evaṃ mahāsatto nigrodhajātake (jā. 1.1.12) vuttanayeneva sabbesaṃ araññe migānaṃ ākāsagatasakuṇānaṃ jalacaramacchānañca abhayaṃ dāpetvā rājānaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā ‘‘mahārāja, raññā nāma agatigamanaṃ pahāya dasa rājadhamme akopentena dhammena samena rajjaṃ kāretuṃ vaṭṭatī’’ti.
布施、持戒、舍离、正直、柔和、苦行,
不愤怒、不伤害,还有忍耐、不与人冲突。
“我见诸善法,安立于自身;
由此生喜心,欢悦亦无量。”
‘‘Dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ, ajjavaṃ maddavaṃ tapaṃ; Akkodhaṃ avihiṃsañca, khantiñca avirodhanaṃ. ‘‘Iccete kusale dhamme, ṭhite passāmi attani; Tato me jāyate pīti, somanassañcanappaka’’nti. (jā. 2.21.176-177) –
听完这番话,他用偈颂的形式开示了王法,在国王身边住了几天,然后为了向城里所有众生宣布无畏的布施,命人敲响金鼓宣告:“大王,不要放逸。”说完便动身去见父母。
Evaṃ vutte rājadhamme gāthābandheneva desetvā katipāhaṃ rañño santike vasitvā nagare sabbasattānaṃ abhayadānapakāsanatthaṃ suvaṇṇabheriṃ carāpetvā ‘‘appamatto hohi, mahārājā’’ti vatvā mātāpitūnaṃ dassanatthāya gato.
过去我曾是兽王,住在憍萨罗的住处。
名叫难地亚,长得非常端正,是四足众生。
‘‘Migarājā pure āsiṃ, kosalassa niketane; Nandiyo nāma nāmena, abhirūpo catuppado.
憍萨罗王为杀我,来至阿朱那林中;
挽弓拉满,搭箭上弦。
‘‘Taṃ maṃ vadhitumāgacchi, dāyasmiṃ ajjune vane; Dhanuṃ ārajjaṃ katvāna, usuṃ sannayha kosalo.
“我向那手持剃刀箭的国王,侧身伏下;
尔时我已解脱欢喜,为见母亲而来。”
‘‘Tassāhaṃ odahiṃ passaṃ, khurappānissa rājino; Tadāhaṃ sukhito mutto, mātaraṃ daṭṭhumāgato’’ti. –
这三首就是已成正觉偈。
Imā tisso abhisambuddhagāthā honti.
其中,“憍萨罗的住处”是指憍萨罗国王居住的地方,意思是在他附近的森林里。“园地”是指为鹿群居住而布施的园林。“把弓弦装上”是把弦和弓合在一起,也就是把弦装上去。“搭上箭”是放置、装上。“为见母亲而来”这是说法的主旨:我为国王说法后,为了让一切众生得到无畏,就让人敲响金鼓,然后来见父母。
Tattha kosalassa niketaneti kosalassa rañño niketane vasanaṭṭhāne, tassa santike araññasminti attho. Dāyasminti migānaṃ vasanatthāya dinnauyyāne. Ārajjaṃ katvānāti jiyāya saddhiṃ ekato katvā , āropetvāti attho. Sannayhāti sannayhitvā yojetvā. Odahinti oḍḍesiṃ. Mātaraṃ daṭṭhumāgatoti desanāsīsametaṃ, rañño dhammaṃ desetvā sabbasattānaṃ abhayatthāya suvaṇṇabheriṃ carāpetvā mātāpitaro daṭṭhuṃ āgatosmīti attho.
导师将这个法义开示引述过来,阐明了四圣谛,然后把本生故事总结起来。阐明四圣谛完毕的时候,那位赡养母亲的比丘证得了入流果。那时候,他的父母是大国王族,婆罗门是舍利弗,国王是阿难,而欢喜鹿王就是我自己。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ, brāhmaṇo sāriputto, rājā ānando, nandiyamigarājā pana ahameva ahosinti.