3. 半品·长寿王本生注释疏
5. 五集义注 · 183 段
长寿王本生注释疏巴利
[371] 1. Dīghītikosalajātakavaṇṇanā
Evaṃbhūtassate rājā这句话,是导师住在祇园精舍时,因憍赏弥那些争吵的比丘而说的。那些比丘来到祇园请求原谅时,导师把他们叫来,说:“比丘们,你们是我的亲生儿子,是从我口中生的。作为儿子,不该违背父亲给的教导。可你们却不听我的教导。古代的智者,即使有人杀了自己的父母、夺了王位,成了盗贼,在森林里来到自己面前,也因忆念父母给的教导——‘我们绝不违背’,而没有杀他。”导师说完这些,便引出了过去的故事。巴利
Evaṃbhūtassate rājāti idaṃ satthā jetavane viharanto kosambake bhaṇḍanakārake ārabbha kathesi. Tesañhi jetavanaṃ āgantvā khamāpanakāle satthā te āmantetvā ‘‘bhikkhave, tumhe mayhaṃ orasā mukhato jātā puttā nāma, puttehi ca pitarā dinnaṃ ovādaṃ bhindituṃ na vaṭṭati, tumhe pana mama ovādaṃ na karittha, porāṇakapaṇḍitā attano mātāpitaro ghātetvā rajjaṃ gahetvā ṭhitacorepi araññe hatthapathaṃ āgate mātāpitūhi dinnaṃ ovādaṃ na bhindissāmāti na mārayiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
在这个本生故事里,其实包含了两件事,在《僧伽分裂犍度》中会有详细说明。那位长寿王子在森林里,让波罗奈国王枕在自己腿上,抓住他的发髻,心想:“现在我要把这个杀害我父母的强盗剁成碎块!”就在他举剑的那一刹那,忽然想起父母给他的教导,于是想:“就算舍弃自己的性命,我也绝不违背他们的教导,只是要吓唬吓唬他一下。”这样想过之后,他说出了第一首偈颂——巴利
Imasmiṃ pana jātake dvepi vatthūni. Saṅghabhedakakkhandhake vitthārato āvi bhavissanti. So pana dīghāvukumāro araññe attano aṅke nipannaṃ bārāṇasirājānaṃ cūḷāya gahetvā ‘‘idāni mayhaṃ mātāpitughātakaṃ coraṃ khaṇḍākhaṇḍaṃ katvā chindissāmī’’ti asiṃ ukkhipanto tasmiṃ khaṇe mātāpitūhi dinnaṃ ovādaṃ saritvā ‘‘jīvitaṃ cajantopi tesaṃ ovādaṃ na bhindissāmi, kevalaṃ imaṃ tajjessāmī’’ti cintetvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 国王啊,你已经变成这样,落到了我的掌控之中;
难道真有什么办法,能让你从这苦里解脱出来吗?”巴利
‘‘Evaṃbhūtassa te rāja, āgatassa vase mama; Atthi nu koci pariyāyo, yo taṃ dukkhā pamocaye’’ti.
在这里,“在我的掌控下”是指已来到我掌控之中者的。“方法”就是原因。巴利
Tattha vase mamāti mama vasaṃ āgatassa. Pariyāyoti kāraṇaṃ.
于是,国王说了第二首偈颂:巴利
Tato rājā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 孩子,我落到这般境地,来到你的掌控之中。
没有任何办法能让我从这苦里解脱出来。”巴利
‘‘Evaṃbhūtassa me tāta, āgatassa vase tava; Natthi no koci pariyāyo, yo maṃ dukkhā pamocaye’’ti.
在这里,“不”是语气词,意思是:没有任何办法能让我从这苦中解脱出来。巴利
Tattha noti nipātamatthaṃ, natthi koci pariyāyo, yo maṃ etasmā dukkhā pamocayeti attho.
于是,菩萨说了剩下的偈颂:巴利
Tato bodhisatto avasesagāthā abhāsi –
大王,非其他善行,非其他善语;
临终之时能救护,其他财富亦如是。巴利
‘‘Nāññaṃ sucaritaṃ rāja, nāññaṃ rāja subhāsitaṃ; Tāyate maraṇakāle, evamevitaraṃ dhanaṃ.
他骂我、打我、胜我、夺我财;
凡怀恨于此者,其怨不得平息。巴利
‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me; Ye ca taṃ upanayhanti, veraṃ tesaṃ na sammati.
他骂了我,打了我,赢了我,抢了我的东西;
凡是那些不对此怀恨的人,怨恨就在他们那里止息。巴利
‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me; Ye ca taṃ nupanayhanti, veraṃ tesūpasammati.
“ 确实,在这世上,怨恨从来不会因为怨恨而平息。
无怨则平息,这就是永恒的法则。”巴利
‘‘Na hi verena verāni, sammantīdha kudācanaṃ; Averena ca sammanti, esa dhammo sanantano’’nti.
在这里,“没有别的善行”意思是:除了善行,没有别的;这是另一种读法。若理解为“没有别的善行”,意思就是:除了善行,我见不到别的。这里所说的“善行”和“善说”,指的就是父母所给的教诫。“同样地”一词则完全无益。这段话的意思是:大王,除了被称为教诫和训示的善行与善说之外,在临终时能救护、能保护自己的其他东西根本不存在。至于其他那些财富,同样毫无意义。因为现在即使你布施给我多达十万俱胝的财富,也换不来生命。因此应当知道:善行与善说,比财富更为殊胜。巴利
Tattha nāññaṃ sucaritanti nāññaṃ sucaritā, ayameva vā pāṭho, ṭhapetvā sucaritaṃ aññaṃ na passāmīti attho. Idha ‘‘sucarita’’ntipi ‘‘subhāsita’’ntipi mātāpitūhi dinnaṃ ovādaṃyeva sandhāyāha. Evamevāti niratthakameva. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, aññatra ovādānusiṭṭhisaṅkhātā sucaritasubhāsitā maraṇakāle tāyituṃ rakkhituṃ samattho nāma añño natthi, yaṃ etaṃ itaraṃ dhanaṃ, taṃ evameva niratthakameva hoti, tvañhi idāni mayhaṃ koṭisatasahassamattampi dhanaṃ dadanto jīvitaṃ na labheyyāsi, tasmā veditabbametaṃ ‘‘dhanato sucaritasubhāsitameva uttaritara’’nti.
其余偈颂的要义是这样:大王,如果有人心想“这人骂了我,这人打了我,这人赢了我,这人抢了我的财物”,就这样把仇恨记在心里,像打了结一样放在心中,他们的仇恨就不会平息。而如果有人不这样记恨,不把仇恨放在心中,他们的仇恨就会平息。因为仇恨从来不能靠仇恨平息,只有靠不记恨才能平息。这是永恒的法则,也就是自古以来一直流传、长久存在的本性。巴利
Sesagāthāsupi ayaṃ saṅkhepattho – mahārāja, ye purisā ‘‘ayaṃ maṃ akkosi, ayaṃ maṃ pahari, ayaṃ maṃ ajini, ayaṃ mama santakaṃ ahāsī’’ti evaṃ veraṃ upanayhanti bandhitvā viya hadaye ṭhapenti, tesaṃ veraṃ na upasammati. Ye ca panetaṃ na upanayhanti hadaye na ṭhapenti, tesaṃ vūpasammati. Verāni hi na kadāci verena sammanti, avereneva pana sammanti. Esa dhammo sanantanoti eso porāṇako dhammo cirakālappavatto sabhāvoti.
菩萨这样说完之后,就把剑放到国王手里,说:“大王,我不会背叛您,您杀了我吧。”国王也发誓说:“我不会背叛你。”然后和他一起进城,把他介绍给大臣们,说:“诸位,这是憍萨罗王之子,名叫长寿王子。他救了我的命,你们不许伤害他。”说完就把自己的女儿嫁给他,让他继承他父亲的王位。从那时起,两人和合一致,欢欢喜喜地共同治理国家。巴利
Evañca pana vatvā bodhisatto ‘‘ahaṃ, mahārāja, tayi na dubbhāmi, tvaṃ pana maṃ mārehī’’ti tassa hatthe asiṃ ṭhapesi. Rājāpi ‘‘nāhaṃ tayi dubbhāmī’’ti sapathaṃ katvā tena saddhiṃ nagaraṃ gantvā taṃ amaccānaṃ dassetvā ‘‘ayaṃ, bhaṇe, kosalarañño putto dīghāvukumāro nāma, iminā mayhaṃ jīvitaṃ dinnaṃ, na labbhā imaṃ kiñci kātu’’nti vatvā attano dhītaraṃ datvā pitu santake rajje patiṭṭhāpesi. Tato paṭṭhāya ubhopi samaggā sammodamānā rajjaṃ kāresuṃ.
导师讲完这段法义开示后,把本生故事联系起来说:“那时候,父母是大国王族,而长寿王子就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ, dīghāvukumāro pana ahameva ahosi’’nti.
2. 小鹿本生注释巴利
[372] 2. Migapotakajātakavaṇṇanā
“从家出家之后”这件事,是导师住在祇园时,针对一位老比丘讲的。据说,那位老比丘让一个男孩出了家。沙弥恭敬地照顾他,后来生病去世了。沙弥的死让老比丘被悲伤压倒,他放声大哭,四处悲叹游荡。比丘们劝不动他,就在法堂里议论起来:“贤友们,某某老比丘因为沙弥去世,悲叹着到处游荡,他怕是已经偏离了死随念的修习。”导师过来问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答:“是在谈这件事。”导师说:“比丘们,不只是现在,过去他也在这个人死后悲叹游荡。”于是讲起了过去的事。巴利
Agārā paccupetassāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mahallakaṃ ārabbha kathesi. So kirekaṃ dārakaṃ pabbājesi. Sāmaṇero taṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahitvā aparabhāge aphāsukena kālamakāsi. Tassa kālakiriyāya mahallako sokābhibhūto mahantena saddena paridevanto vicari. Bhikkhū saññāpetuṃ asakkontā dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asuko nāma mahallako sāmaṇerassa kālakiriyāya paridevanto vicarati, maraṇassatibhāvanāya paribāhiro eso bhavissatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa etasmiṃ mate paridevanto vicarī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治时,菩萨投生为帝释天王。那时,有一位迦尸国的婆罗门,进入雪山出家为隐士,靠各种果实维持生活。一天,他在森林里看到一只失去母亲的小鹿,就把它带回住处,给它食物喂养。小鹿渐渐长大,长得相貌端正,光彩照人。隐士把它当作自己的儿子一样照顾。一天,小鹿因为吃了太多草,消化不良死去了。隐士悲叹着“我的儿子死了”,四处游荡。那时,帝释天王巡视世间,看见那位隐士,心想:“我要让他生起警醒。”于是来到空中,站在空中说出第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakkattaṃ kāresi. Tadā eko kāsiraṭṭhavāsī brāhmaṇo himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā phalāphalehi yāpesi. So ekadivasaṃ araññe ekaṃ matamātikaṃ migapotakaṃ disvā assamaṃ ānetvā gocaraṃ datvā posesi. Migapotako vaḍḍhanto abhirūpo ahosi sobhaggappatto. Tāpaso taṃ attano puttakaṃ katvā pariharati. Ekadivasaṃ migapotako bahuṃ tiṇaṃ khāditvā ajīrakena kālamakāsi. Tāpaso ‘‘putto me mato’’ti paridevanto vicarati. Tadā sakko devarājā lokaṃ pariggaṇhanto taṃ tāpasaṃ disvā ‘‘saṃvejessāmi na’’nti āgantvā ākāse ṭhito paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 汝已离家出家,作无家者、作沙门;
却为亡人哀泣,此事于汝实非所宜。”巴利
‘‘Agārā paccupetassa, anagārassa te sato; Samaṇassa na taṃ sādhu, yaṃ petamanusocasī’’ti.
他听了之后,苦行者说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā tāpaso dutiyaṃ gāthamāha –
“ 帝释天神啊,确实,因为共同居住,无论是人还是鹿,
心中生起的爱,谁也没法不为它忧伤。”巴利
‘‘Saṃvāsena have sakka, manussassa migassa vā; Hadaye jāyate pemaṃ, na taṃ sakkā asocitu’’nti.
在这里,无法不为那个人或畜生悲伤,我确实在悲伤啊。巴利
Tattha na taṃ sakkāti taṃ manussaṃ vā tiracchānaṃ vā na sakkā asocituṃ, socāmiyevāhanti.
于是,帝释天神说了两首偈颂:巴利
Tato sakko dve gāthā abhāsi –
他们为已死与将死者哭泣,那些哭泣并哀叹的人;
因此,仙人,你莫哭泣;圣者说,哭泣徒劳无益。巴利
‘‘Mataṃ marissaṃ rodanti, ye rudanti lapanti ca; Tasmā tvaṃ isi mā rodi, roditaṃ moghamāhu santo.
“ 婆罗门啊,死去的人若真能因哭泣而复活,
我们大家聚在一起,为彼此的亲人哭泣。”巴利
‘‘Roditena have brahme, mato peto samuṭṭhahe; Sabbe saṅgamma rodāma, aññamaññassa ñātake’’ti.
在这里,“将死者”指的是现在快要死的人。“且悲叹”就是又哭又叹。这段话的意思是:世间那些为已经死了的人和快要死的人哭泣的人,他们既哭又叹,他们的眼泪从来没有干过的一天。为什么呢?因为死去的人和将死的人一直都存在。所以,仙人啊,你不要哭。为什么呢?因为智者说哭泣是白费的,佛陀等智者都说哭泣“没有用”。所谓“死者亡者”,如果这个被称为死者亡者的人能因为哭泣而站起来,那这样的话,我们何必白坐着什么都不做?我们大家都该聚在一起,为各自的亲属哭泣。然而,正因为他们不会因为哭泣而站起来,所以就知道哭泣是白费的。巴利
Tattha marissanti yo idāni marissati, taṃ. Lapanti cāti vilapanti ca. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye loke matañca marissantañca rodanti, te rudanti ceva vilapanti ca, tesaṃ assupacchijjanadivaso nāma natthi. Kiṃkāraṇā? Sadāpi matānañca marissantānañca atthitāya. Tasmā tvaṃ isi mā rodi. Kiṃkāraṇā ? Roditaṃ moghamāhu santoti, buddhādayo pana paṇḍitā roditaṃ ‘‘mogha’’nti vadanti. Mato petoti yo esa mato petoti vuccati, yadi so roditena samuṭṭhaheyya, evaṃ sante kiṃ nikkammā acchāma, sabbeva samāgamma aññamaññassa ñātake rodāma. Yasmā pana te roditakāraṇā na uṭṭhahanti, tasmā roditassa moghabhāvaṃ sādheti.
帝释天神这样说完后,那位苦行者意识到“哭泣是没有意义的”,于是为了赞叹帝释天神,诵出三首偈颂:巴利
Evaṃ sakkassa kathentassa tāpaso ‘‘niratthakaṃ rodita’’nti sallakkhetvā sakkassa thutiṃ karonto tisso gāthā abhāsi –
我确实在燃烧,就像被浇了酥油的火焰一样。
就像用水浇洒一样,我使一切痛苦都止息下来。巴利
‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ; Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ.
诚然,那支扎于心之箭,已被拔出;
彼为忧所缠之我,除去丧子之痛。巴利
‘‘Abbahi vata me sallaṃ, yamāsi hadayassitaṃ; Yo me sokaparetassa, puttasokaṃ apānudi.
“ 我已经拔掉了那支箭,所以我没有忧愁,内心清净无染。
我不再忧愁,也不再哭泣,因为我听到了你的话,天神王。”巴利
‘‘Sohaṃ abbūḷhasallosmi, vītasoko anāvilo; Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna vāsavā’’ti.
在这里,“yamāsi”的意思是“我曾经有的”。“hadayassitaṃ”是指依靠心的。“apānudi”就是移除。帝释天神给苦行者教导之后,就回到了自己的住处。巴利
Tattha yamāsīti yaṃ me āsi. Hadayassitanti hadaye nissitaṃ. Apānudīti nīhari. Sakko tāpasassa ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候,那位苦行者就是老者,鹿就是沙弥,而帝释天神就是我。”巴利
Satthā idhaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā tāpaso mahallako ahosi, migo sāmaṇero, sakko pana ahameva ahosi’’nti.
鼠本生注释巴利
[373] 3. Mūsikajātakavaṇṇanā
“往哪里去了?到哪里去了?”这是导师住在竹林精舍时,针对阿阇世王而说的。这件事在前面《谷壳本生》里已经详细讲过。这里也一样,导师看见国王有时和儿子一起玩耍,有时听法,知道“因为儿子,国王将会生起恐惧”,就说:“大王,古代的国王们对应当提防的事起了提防,把儿子安置在一边,说:‘等我们不在了,你就继位治国。’”说完,导师便讲述了过去的事。巴利
Kuhiṃ gatā kattha gatāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ajātasattuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā thusajātake (jā. 1.4.149 ādayo) vitthāritameva. Idhāpi satthā tatheva rājānaṃ sakiṃ puttena saddhiṃ kīḷamānaṃ sakiṃ dhammaṃ suṇantaṃ disvā ‘‘taṃ nissāya rañño bhayaṃ uppajjissatī’’ti ñatvā ‘‘mahārāja, porāṇakarājāno āsaṅkitabbaṃ āsaṅkitvā attano puttaṃ ‘amhākaṃ dhūmakāle rajjaṃ kāretū’ti ekamante akaṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生在塔迦尸喇的一个婆罗门家庭,后来成了名闻四方的大师。波罗奈国王的儿子耶瓦库马罗王子在他门下学完了所有技艺,修学结束后想回去,就来向老师辞行。老师凭相术知道“这位王子会因为他的儿子而遭遇灾祸”,心想“我要替他除掉这个祸患”,便开始琢磨一个譬喻。那时他有一匹马,脚上生了疮,为了护着疮口,人们就把马养在屋里。离马不远处有一口井。有一只老鼠从屋里跑出来,啃咬马脚上的疮,马没法把它赶走。有一天,马实在忍不住疼痛,等老鼠又来啃的时候,用蹄子把它踢死,踢进了井里。养马的人看不见那只老鼠,就说:“以前那些日子老鼠都来啃疮,现在却不见了,它到底去哪儿了?”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto takkasilāyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā disāpāmokkhācariyo ahosi. Tassa santike bārāṇasirañño putto yavakumāro nāma sabbasippāni uggaṇhitvā anuyogaṃ datvā gantukāmo taṃ āpucchi. Ācariyo ‘‘puttaṃ nissāya tassa antarāyo bhavissatī’’ti aṅgavijjāvasena ñatvā ‘‘etamassa harissāmī’’ti ekaṃ upamaṃ upadhāretuṃ ārabhi. Tadā panassa eko asso ahosi, tassa pāde vaṇo uṭṭhahi, taṃ vaṇānurakkhaṇatthaṃ geheyeva kariṃsu. Tassāvidūre eko udapāno atthi. Athekā mūsikā gehā nikkhamitvā assassa pāde vaṇaṃ khādati, asso vāretuṃ na sakkoti. So ekadivasaṃ vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto mūsikaṃ khādituṃ āgataṃ pādena paharitvā māretvā udapāne pātesi. Assagopakā mūsikaṃ apassantā ‘‘aññesu divasesu mūsikā āgantvā vaṇaṃ khādati, idāni na paññāyati, kahaṃ nu kho gatā’’ti vadiṃsu.
菩萨亲眼看到这件事,心想:“别人不知道,都在问‘老鼠去哪儿了’,可我知道老鼠是被打死扔进井里的。”他就拿这件事作比喻,编成第一首偈颂,交给王子。接着他又琢磨另一个比喻:他看见那匹疮已经好了的马走出门,来到一片大麦田边,把头伸进篱笆缝里想吃麦子。他就拿这件事作比喻,编成第二首偈颂,也交给了王子。第三首偈颂,是他凭自己的智慧编出来的,同样交给了王子。然后他对王子说:“孩子,你以后登上王位,傍晚去浴池洗澡时,从出发一直到门前台阶这一段路,要边走边念第一首偈颂;走进你住的宫殿,一直到台阶脚下这一段路,要边走边念第二首偈颂;再从台阶脚下一直到台阶顶上,要边走边念第三首偈颂。”说完就让他回去了。巴利
Bodhisatto taṃ kāraṇaṃ paccakkhaṃ katvā ‘‘aññe ajānantā ‘kahaṃ mūsikā gatā’ti vadanti, mūsikāya pana māretvā udapāne khittabhāvaṃ ahameva jānāmī’’ti idameva kāraṇaṃ upamaṃ katvā paṭhamaṃ gāthaṃ bandhitvā rājakumārassa adāsi. So aparaṃ upamaṃ upadhārento tameva assaṃ paruḷhavaṇaṃ nikkhamitvā ekaṃ yavavatthuṃ gantvā ‘‘yavaṃ khādissāmī’’ti vaticchiddena mukhaṃ pavesentaṃ disvā tameva kāraṇaṃ upamaṃ katvā dutiyaṃ gāthaṃ bandhitvā tassa adāsi. Tatiyagāthaṃ pana attano paññābaleneva bandhitvā tampi tassa datvā ‘‘tāta, tvaṃ rajje patiṭṭhāya sāyaṃ nhānapokkharaṇiṃ gacchanto yāva dhurasopānā paṭhamaṃ gāthaṃ sajjhāyanto gaccheyyāsi, tava nivasanapāsādaṃ pavisanto yāva sopānapādamūlā dutiyaṃ gāthaṃ sajjhāyanto gaccheyyāsi, tato yāva sopānamatthakā tatiyaṃ gāthaṃ sajjhāyanto gaccheyyāsī’’ti vatvā pesesi.
那位王子后来回去,先当了副王,父亲去世后便继承了王位。他有一个儿子。儿子到了十六岁时,因为贪图王位,心想:“我要杀掉父亲。”于是对侍从们说:“我父亲还年轻,我要是等着看他什么时候死,自己早就变成又老又衰的老头了。到那时候,就算得到王位,又有什么用?”侍从们说:“大王,您没法跑到边境去当盗贼。不如想个办法把父王杀掉,夺取王位。”他说:“好。”于是他在王宫里面,傍晚时走到国王沐浴的池塘附近,拿着剑站在那里,心想:“就在这里杀了他。”国王傍晚时派了一个名叫“老鼠”的女仆,吩咐她:“你去把浴池边收拾干净再回来,我要沐浴。”她去了,正在打扫浴池边时,看见了那位王子。王子害怕自己的图谋败露,便把她砍成两截,扔进池子里。国王前去沐浴。其余的人说:“今天那个叫‘老鼠’的女仆怎么还不回来?她去哪了?到哪儿去了?”巴利
So kumāro gantvā uparājā hutvā pitu accayena rajjaṃ kāresi, tasseko putto jāyi. So soḷasavassakāle rajjalobhena ‘‘pitaraṃ māressāmī’’ti cintetvā upaṭṭhāke āha ‘‘mayhaṃ pitā taruṇo, ahaṃ etassa dhūmakālaṃ olokento mahallako bhavissāmi jarājiṇṇo, tādise kāle laddhenapi rajjena ko attho’’ti. Te āhaṃsu ‘‘deva, na sakkā paccantaṃ gantvā corattaṃ kātuṃ, tava pitaraṃ kenaci upāyena māretvā rajjaṃ gaṇhā’’ti . So ‘‘sādhū’’ti antonivesane rañño sāyaṃ nhānapokkharaṇīsamīpaṃ gantvā ‘‘ettha naṃ māressāmī’’ti khaggaṃ gahetvā aṭṭhāsi. Rājā sāyaṃ mūsikaṃ nāma dāsiṃ ‘‘gantvā pokkharaṇīpiṭṭhiṃ sodhetvā ehi, nhāyissāmī’’ti pesesi. Sā gantvā pokkharaṇīpiṭṭhiṃ sodhentī kumāraṃ passi. Kumāro attano kammassa pākaṭabhāvabhayena taṃ dvidhā chinditvā pokkharaṇiyaṃ pātesi. Rājā nhāyituṃ agamāsi . Sesajano ‘‘ajjāpi mūsikā dāsī na punāgacchati, kuhiṃ gatā kattha gatā’’ti āha. Rājā –
“ 她去了哪里?去了什么地方?”人们这样哭喊着。
只有我一个人知道,那只老鼠已经死在井里了。巴利
‘‘Kuhiṃ gatā kattha gatā, iti lālappatī jano; Ahameveko jānāmi, udapāne mūsikā hatā’’ti. –
他一边念着第一首偈颂,一边走到了池塘岸边。巴利
Paṭhamaṃ gāthaṃ bhaṇanto pokkharaṇītīraṃ agamāsi.
在这里,“她去了哪里?去了何处?”这两个说法是同义词。“众人如此哀叹”就是像这样胡乱悲叹。这首偈颂要表达的意思是:不知情的人们乱嚷着“女奴老鼠去哪儿了?”,而只有我一个人知道她被王子砍成两截、扔进池塘这件事——国王自己却并不知道。巴利
Tattha kuhiṃ gatā kattha gatāti aññamaññavevacanāni. Iti lālappatīti evaṃ vippalapati. Iti ayaṃ gāthā ‘‘ajānanto jano mūsikā dāsī kuhiṃ gatāti vippalapati, rājakumārena dvidhā chinditvā mūsikāya pokkharaṇiyaṃ pātitabhāvaṃ ahameva eko jānāmī’’ti rañño ajānantasseva imamatthaṃ dīpeti.
王子害怕“我做的事被父王知道了”,就逃走了,然后把这件事告诉了侍从们。过了七八天,他们又对王子说:“大王,如果国王知道了,肯定不会默不作声。不过,他大概只是凭猜测才那样说的。杀了他吧。”于是又有一天,王子手握利剑,站在阶梯脚下,等国王过来时,左右张望,寻找下手的机会。国王——巴利
Kumāro ‘‘mayā katakammaṃ mayhaṃ pitarā ñāta’’nti bhīto palāyitvā tamatthaṃ upaṭṭhākānaṃ ārocesi. Te sattaṭṭhadivasaccayena puna taṃ āhaṃsu ‘‘deva, sace rājā jāneyya, na tuṇhī bhaveyya, takkagāhena pana tena taṃ vuttaṃ bhavissati, mārehi na’’nti. So punekadivasaṃ khaggahattho sopānapādamūle ṭhatvā rañño āgamanakāle ito cito ca paharaṇokāsaṃ olokesi. Rājā –
“ 你就像头驴,一听到‘这边’‘那边’就掉头往回走。
你在井里打死了一只老鼠,现在想吃大麦吗?”巴利
‘‘Yañcetaṃ iti cīti ca, gadrabhova nivattasi; Udapāne mūsikaṃ hantvā, yavaṃ bhakkhetumicchasī’’ti. –
他一边背诵第二首偈颂,一边往前走。这首偈颂也向那位还不知情的国王点明了这个意思:“因为你像一头驴那样,从这里到那里东张西望,寻找下手攻击的机会,转身退缩,所以我知道你:前一天你在池塘里打死了一只母鼠女仆,今天想杀我,好吃掉我这个储君。”巴利
Dutiyaṃ gāthaṃ sajjhāyanto agamāsi. Ayampi gāthā ‘‘yasmā tvaṃ iti cīti ca ito cito ca paharaṇokāsaṃ olokento gadrabhova nivattasi, tasmā taṃ jānāmi ‘purimadivase pokkharaṇiyaṃ mūsikaṃ dāsiṃ hantvā ajja maṃ yavarājānaṃ bhakkhetuṃ māretuṃ icchasī’’’ti rañño ajānantasseva imamatthaṃ dīpeti.
王子吓得心想:“我被父亲发现了!”就逃走了。过了大约半个月,他又想:“我要用长柄勺打死国王。”于是拿起一根长长的木棍——也就是当长柄勺用的家伙——挂在身上,站在那里。国王——巴利
Kumāro ‘‘diṭṭhomhi pitarā’’ti utrasto palāyi. So puna aḍḍhamāsamattaṃ atikkamitvā ‘‘rājānaṃ dabbiyā paharitvā māressāmī’’ti ekaṃ dīghadaṇḍakaṃ dabbipaharaṇaṃ gahetvā olumbitvā aṭṭhāsi. Rājā –
“ 你这无知的小子,还年轻得很,不过是个刚出生的娃娃;
我既然抡起这把长柄勺,就不会留你活命。”巴利
‘‘Daharo cāsi dummedha, paṭhamuppattiko susu; Dīghañcetaṃ samāsajja, na te dassāmi jīvita’’nti. –
他一边背诵第三首偈颂,一边爬上楼梯的顶端。巴利
Tatiyaṃ gāthaṃ sajjhāyanto sopānapādamatthakaṃ abhiruhi.
其中,“初生”是指以第一年龄段出生而具足,意思是正处在生命的第一个阶段。“Susu”就是年幼。“Dīgha”是指长柄的、像汤匙一样的打人器具。“Samāsajjā”是抓住之后悬吊着站住的意思。这首偈颂也是在瞒着国王的情况下,用来恐吓王子,表达这样的意思:“愚痴的人,你没法享用自己剩下的寿命了,我现在不会再让你这个不知羞耻的家伙活下去,杀了你之后,把你剁成碎块,串到尖桩上去。”巴利
Tattha paṭhamuppattikoti paṭhamavayena uppattito upeto, paṭhamavaye ṭhitoti attho. Susūti taruṇo. Dīghanti dīghadaṇḍakaṃ dabbipaharaṇaṃ. Samāsajjāti gahetvā, olumbitvā ṭhitosīti attho. Ayampi gāthā ‘‘dummedha, attano vayaṃ paribhuñjituṃ na labhissasi, na te dāni nillajjassa jīvitaṃ dassāmi, māretvā khaṇḍākhaṇḍaṃ chinditvā sūleyeva āvuṇāpessāmī’’ti rañño ajānantasseva kumāraṃ santajjayamānā imamatthaṃ dīpeti.
那天,他没法逃走,就趴在国王脚边哀求:“大王,请饶我一命。”国王吓唬了他一顿,叫人用锁链把他捆起来,关进牢里。然后,国王坐在白伞下装饰华丽的王座上,满心欢喜,感叹道:“我的老师,那位四方闻名的婆罗门,正是因为预见到了我的这个障碍,才说出了这三首偈颂。”接着,他就诵出了剩下的偈颂。巴利
So taṃ divasaṃ palāyituṃ asakkonto ‘‘jīvitaṃ me dehi, devā’’ti rañño pādamūle nipajji. Rājā taṃ tajjetvā saṅkhalikāhi bandhāpetvā bandhanāgāre kāretvā setacchattassa heṭṭhā alaṅkatarājāsane nisīditvā ‘‘amhākaṃ ācariyo disāpāmokkho brāhmaṇo imaṃ mayhaṃ antarāyaṃ disvā imā tisso gāthā abhāsī’’ti haṭṭhatuṭṭho udānaṃ udānento sesagāthā abhāsi –
既不是靠虚空的修习,也不是靠肢子之脂。
确实,被儿子所希求,又被偈颂解救。巴利
‘‘Nāntalikkhabhavanena, nāṅgaputtapinena vā; Puttena hi patthayito, silokehi pamocito.
“ 应当学习一切所听闻的法,不论低劣、殊胜还是中等。
应当了知一切之义,但不应运用一切。
会有那样的时候,那时听到的能带来利益。”巴利
‘‘Sabbaṃ sutamadhīyetha, hīnamukkaṭṭhamajjhimaṃ; Sabbassa atthaṃ jāneyya, na ca sabbaṃ payojaye; Hoti tādisako kālo, yattha atthāvahaṃ suta’’nti.
在这里,“不是靠虚空宫”的意思是:虚空宫指天宫。我今天并没有升入虚空宫,所以今天也不是靠虚空宫才免于一死。“也不是靠像自己肢体一样的儿子”:也不是靠像自己肢体一样的儿子来救度。所谓“被儿子所期望”:我今天恰恰是被自己的亲生儿子想要害死。“从偈颂中得脱”:而我这个人,是靠老师编好并传授的偈颂才得以脱险。巴利
Tattha nāntalikkhabhavanenāti antalikkhabhavanaṃ vuccati dibbavimānaṃ, ahaṃ ajja antalikkhabhavanampi na āruḷho, tasmā antalikkhabhavanenāpi ajja maraṇato na pamocitomhi. Nāṅgaputtapinena vāti aṅgasarikkhakena vā puttapinenapi na pamocito. Puttena hi patthayitoti ahaṃ pana attano putteneva ajja māretuṃ patthito. Silokehi pamocitoti sohaṃ ācariyena bandhitvā dinnāhi gāthāhi pamocito.
所闻是指教典。应当学习就是掌握、修学。下劣、殊胜、中等:不管是下劣的、最上的,还是中等的,一切都应当学习,这是在说明这个意思。并非一切都拿来运用:下劣的或中等的咒术、技艺不应拿来运用,只应运用最上等的,这是这句话的意思。在何处所闻能带来利益:就像大药智者做陶匠活那样,在某个时候,任何所学到的技艺都能带来利益,这样的时机也同样会出现,这是这个意思。后来,国王去世之后,王子登上了王位。巴利
Sutanti pariyattiṃ. Adhīyethāti gaṇheyya sikkheyya. Hīnamukkaṭṭhamajjhimanti hīnaṃ vā hotu uttamaṃ vā majjhimaṃ vā, sabbaṃ adhīyitabbamevāti dīpeti. Na ca sabbaṃ payojayeti hīnaṃ mantaṃ vā sippaṃ vā majjhimaṃ vā na payojaye, uttamameva payojayeyyāti attho. Yattha atthāvahaṃ sutanti yasmiṃ kāle mahosadhapaṇḍitassa kumbhakārakammakaraṇaṃ viya yaṃkiñci sikkhitasippaṃ atthāvahaṃ hoti, tādisopi kālo hotiyevāti attho. Aparabhāge rañño accayena kumāro rajje patiṭṭhāsi.
导师讲完这个法义后,把本生故事连接起来说:“那时候,那位名闻四方的老师就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā disāpāmokkho ācariyo ahameva ahosi’’nti.
小弓箭手本生注释巴利
[374] 4. Cūḷadhanuggahajātakavaṇṇanā
“一切都被拿走了”这个故事,是导师住在祇园精舍时,因为一位比丘被前妻诱惑而讲的。那位比丘说:“尊者,我的前妻让我心烦意乱。”导师便对他说:“比丘,这个女人不是现在才害你,过去你也曾因为她被人用剑砍断脑袋。”接着,应比丘们请求,导师讲述了过去的事。巴利
Sabbaṃ bhaṇḍanti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Tena bhikkhunā ‘‘purāṇadutiyikā maṃ, bhante, ukkaṇṭhāpetī’’ti vutte satthā ‘‘esā bhikkhu, itthī na idāneva tuyhaṃ anatthakārikā, pubbepi te etaṃ nissāya asinā sīsaṃ chinna’’nti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨做帝释天神。那时,波罗奈有一个婆罗门青年,在塔迦尸喇学成了一切技艺,尤其精通弓箭,达到了很高的水平,人们叫他“小弓箭手智者”。他的老师心想:“这个人学到的技艺已经和我一样了。”就把自己的女儿嫁给了他。他带着妻子,说“我要回波罗奈去”,就上路了。半路上,有一头大象把一段路变成了无人敢走的荒地,谁也不敢从那里经过。小弓箭手智者不顾人们阻拦,带着妻子就往森林入口走去。走到森林中间时,那头大象突然冲了出来,他一箭射中大象的额瘤,箭穿透过去,从大象身后飞了出来。大象当场倒地死了。小弓箭手智者把那个地方变成了安全的地方,又继续往前走,到了前面另一片森林。那里有五十个盗贼拦路抢劫。他也不顾人们劝阻,走了进去,来到盗贼们打猎杀了野兽、在路边煮肉吃的地方。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakkattaṃ kāresi. Tadā eko bārāṇasivāsī brāhmaṇamāṇavo takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā dhanukamme nipphattiṃ patto cūḷadhanuggahapaṇḍito nāma ahosi. Athassa ācariyo ‘‘ayaṃ mayā sadisaṃ sippaṃ uggaṇhī’’ti attano dhītaraṃ adāsi. So taṃ gahetvā ‘‘bārāṇasiṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipajji. Antarāmagge eko vāraṇo ekaṃ padesaṃ suññamakāsi, taṃ ṭhānaṃ abhiruhituṃ na koci ussahi. Cūḷadhanuggahapaṇḍito manussānaṃ vārentānaññeva bhariyaṃ gahetvā aṭavimukhaṃ abhiruhi. Athassa aṭavimajjhe vāraṇo uṭṭhahi, so taṃ kumbhe sarena vijjhi. Saro vinivijjhitvā pacchābhāgena nikkhami. Vāraṇo tattheva pati, dhanuggahapaṇḍito taṃ ṭhānaṃ khemaṃ katvā purato aññaṃ aṭaviṃ pāpuṇi. Tatthāpi paññāsa corā maggaṃ hananti. Tampi so manussehi vāriyamāno abhiruyha tesaṃ corānaṃ mige vadhitvā maggasamīpe maṃsaṃ pacitvā khādantānaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ pāpuṇi.
那时,那些盗贼看见他带着盛装打扮的妻子走来,就来了劲头,嚷道:“咱们把他抓起来!”盗贼首领善于看人的相貌特征,只看了他一眼,就知道“这是个了不起的人物”,于是不让任何一个人起身动手。弓箭手智者把妻子派到他们那里去,说:“你去跟他们说‘也给我们一根肉串’,然后把肉带回来。”她走过去说:“请给一根肉串。”盗贼首领心想“这人非同一般”,就让人给了她肉串。盗贼们却说“我们吃的可是烤熟的”,就给了她一根生肉串。弓箭手觉得自己被看轻了,心想“他们竟然给我生肉串”,就对盗贼们动了怒。盗贼们也火了:“难道就他一个人是男人,我们都是女人吗?”一个个怒气冲冲地站了起来。弓箭手用四十九支箭射倒了四十九个人。要射盗贼首领时,却没有箭了。原来他的箭囊里正好只有五十支箭——其中一支射了大象,四十九支射倒了那些盗贼。他把盗贼首领也打倒在地,坐在他胸口上,说:“我要砍下他的头。”就叫妻子把剑递到他手里。她就在那一刹那对盗贼首领起了贪心,把剑柄放到盗贼手里,却把剑刃放到自己丈夫手中。盗贼抓住剑柄,拔出剑,砍下了弓箭手的头。巴利
Tadā taṃ corā alaṅkatapaṭiyattāya bhariyāya saddhiṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘gaṇhissāma na’’nti ussāhaṃ kariṃsu. Corajeṭṭhako purisalakkhaṇakusalo, so taṃ oloketvāva ‘‘uttamapuriso aya’’nti ñatvā ekassapi uṭṭhahituṃ nādāsi. Dhanuggahapaṇḍito ‘‘gaccha ‘amhākampi ekaṃ maṃsasūlaṃ dethā’ti vatvā maṃsaṃ āharā’’ti tesaṃ santikaṃ bhariyaṃ pesesi. Sā gantvā ‘‘ekaṃ kira maṃsasūlaṃ dethā’’ti āha. Corajeṭṭhako ‘‘anaggho puriso’’ti maṃsasūlaṃ dāpesi. Corā ‘‘amhehi kira pakkaṃ khādita’’nti apakkamaṃsasūlaṃ adaṃsu. Dhanuggaho attānaṃ sambhāvetvā ‘‘mayhaṃ apakkamaṃsasūlaṃ dadantī’’ti corānaṃ kujjhi. Corā ‘‘kiṃ ayameveko puriso, mayaṃ itthiyo’’ti kujjhitvā uṭṭhahiṃsu. Dhanuggaho ekūnapaññāsa jane ekūnapaññāsakaṇḍehi vijjhitvā pātesi. Corajeṭṭhakaṃ vijjhituṃ kaṇḍaṃ nāhosi. Tassa kira kaṇḍanāḷiyaṃ samapaṇṇāsayeva kaṇḍāni. Tesu ekena vāraṇaṃ vijjhi, ekūnapaññāsakaṇḍehi core vijjhitvā corajeṭṭhakaṃ pātetvā tassa ure nisinno ‘‘sīsamassa chindissāmī’’ti bhariyāya hatthato asiṃ āharāpesi. Sā taṅkhaṇaññeva corajeṭṭhake lobhaṃ katvā corassa hatthe tharuṃ, sāmikassa hatthe dhāraṃ ṭhapesi. Coro tharudaṇḍaṃ parāmasitvā asiṃ nīharitvā dhanuggahassa sīsaṃ chindi.
他杀了那个弓箭手,带着那个女人继续赶路,路上问起她的出身和家族。她说:“我是塔迦尸喇城那位四方闻名的老师的女儿。”他又问:“那你是怎么被他得到的?”她回答说:“我父亲见他学成了跟自己不相上下的技艺,心里高兴,就把我嫁给了他。可我因为对你生了爱意,就叫人杀了我自己的丈夫。”盗贼首领心想:“这女人连自己明媒正娶的丈夫都杀了,以后要是看到别的男人,肯定也会这样对我。把她甩掉才对。”他一边走一边这么盘算。走到半路,看见一条浅浅的小河,河床平坦,当时正好涨满了水,就对她说:“好娘子,这条河里有凶恶的鳄鱼,我们怎么办?”她说:“夫君,你用我的上衣把所有首饰财物包成一包,先送到对岸去,然后再回来接我过去。”他说:“好。”就拿上所有首饰财物,下到河里,装作渡河的样子到了对岸,然后把她丢下,直接走了。她看见他这样,就喊:“夫君,你怎么像是要把我扔下自己走?你为什么要这样?回来呀,把我也带过去!”她就这样跟他搭话,说了第一首偈颂——巴利
So taṃ ghātetvā itthiṃ ādāya gacchanto jātigottaṃ pucchi. Sā ‘‘takkasilāyaṃ disāpāmokkhācariyassa dhītāmhī’’ti āha. ‘‘Kathaṃ tvaṃ iminā laddhā’’ti. Mayhaṃ pitā ‘‘ayaṃ mayā sadisaṃ katvā sippaṃ sikkhī’’ti tussitvā imassa maṃ adāsi, sāhaṃ tayi sinehaṃ katvā attano kuladattiyaṃ sāmikaṃ mārāpesinti. Corajeṭṭhako ‘‘kuladattiyaṃ tāvesā sāmikaṃ māresi, aññaṃ panekaṃ disvā mampi evamevaṃ karissati, imaṃ chaḍḍetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā gacchanto antarāmagge ekaṃ kunnadiṃ uttānatalaṃ taṅkhaṇodakapūraṃ disvā ‘‘bhadde, imissaṃ nadiyaṃ susumārā kakkhaḷā, kiṃ karomā’’ti āha. ‘‘Sāmi, sabbaṃ ābharaṇabhaṇḍaṃ mama uttarāsaṅgena bhaṇḍikaṃ katvā paratīraṃ netvā puna āgantvā maṃ gahetvā gacchā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sabbaṃ ābharaṇabhaṇḍaṃ ādāya nadiṃ otaritvā taranto viya paratīraṃ patvā taṃ chaḍḍetvā pāyāsi. Sā taṃ disvā ‘‘sāmi, kiṃ maṃ chaḍḍetvā viya gacchasi, kasmā evaṃ karosi, ehi mampi ādāya gacchā’’ti tena saddhiṃ sallapantī paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 婆罗门,你已经把一切财物都带上,渡到对岸去了;
快回来,快点,现在也把我渡过去吧。”巴利
‘‘Sabbaṃ bhaṇḍaṃ samādāya, pāraṃ tiṇṇosi brāhmaṇa; Paccāgaccha lahuṃ khippaṃ, mampi tārehi dānito’’ti.
在这里,“lahuṃ khippaṃ”的意思是:赶快回来,赶快现在也把我渡过去。巴利
Tattha lahuṃ khippanti lahuṃ paccāgaccha, khippaṃ mampi tārehi dāni itoti attho.
强盗听了她的话,仍然站在对岸,说出第二首偈颂:巴利
Coro taṃ sutvā paratīre ṭhitoyeva dutiyaṃ gāthamāha –
“ 你以久识者衡量我这陌生人,以恒常衡量无常;
女士,你也会拿我去换他人,因此我将远行,去得更远。”巴利
‘‘Asanthutaṃ maṃ cirasanthutena, nimīni bhotī adhuvaṃ dhuvena; Mayāpi bhotī nimineyya aññaṃ, ito ahaṃ dūrataraṃ gamissa’’nti.
她就是前面已经说过的那位。巴利
Sā heṭṭhā vuttatthāyeva –
那个盗贼却说:“我要走得更远,你站住!”说完,就在她哭喊的时候,抓起首饰和包裹逃走了。于是这个愚痴的女人因为贪心太重,落到这样的灾祸,变得无依无靠,走到不远处一丛羊角灌木旁,坐在那里哭着。就在那时,天王帝释天神观察世间,看见她被过度的贪欲击垮,既失去了丈夫,也失去了情人,正在哭泣,心想:“我要羞辱她、让她羞愧,然后再回来。”于是带着摩得利和五髻到了那里,站在河边,命令道:“摩得利,你变成鱼;五髻,你变成鸟;我呢,变成一只豺,嘴里叼着一块肉,走到她面前去。等我到了那里,你就从水里跳出来,落在我面前。那时我就扔下嘴里叼着的肉,扑过去抓鱼。就在那一刻,五髻,你抓起那块肉飞到空中;摩得利,你落回水里。”他们答道:“好的,天王。”于是摩得利变成了鱼,五髻变成了鸟。帝释天神变成豺,嘴里叼着肉,走到她面前。鱼从水里跳出来,落在豺面前。豺扔下嘴里叼着的肉,扑向鱼。鱼跳起来落回水中,鸟抓起那块肉飞到空中,豺两样都没得到,愁眉苦脸地坐在羊角灌木旁。她看见这一幕,心想:“这家伙贪心太重,既没得到肉,也没得到鱼。”于是像打破水罐一样放声大笑。豺听到笑声后,说了第三首偈颂——巴利
Coro pana ‘‘ito ahaṃ dūrataraṃ gamissaṃ, tiṭṭha tva’’nti vatvā tassā viravantiyāva ābharaṇabhaṇḍikaṃ ādāya palāto. Tato sā bālā atricchatāya evarūpaṃ byasanaṃ pattā anāthā hutvā avidūre ekaṃ eḷagalāgumbaṃ upagantvā rodamānā nisīdi. Tasmiṃ khaṇe sakko devarājā lokaṃ olokento taṃ atricchatāhataṃ sāmikā ca jārā ca parihīnaṃ rodamānaṃ disvā ‘‘etaṃ niggaṇhitvā lajjāpetvā āgamissāmī’’ti mātaliñca pañcasikhañca ādāya tattha gantvā nadītīre ṭhatvā ‘‘mātali, tvaṃ maccho bhava, pañcasikha tvaṃ sakuṇo bhava, ahaṃ pana siṅgālo hutvā mukhena maṃsapiṇḍaṃ gahetvā etissā sammukhaṭṭhānaṃ gamissāmi, tvaṃ mayi tattha gate udakato ullaṅghitvā mama purato pata, athāhaṃ mukhena gahitamaṃsapiṇḍaṃ chaḍḍetvā macchaṃ gahetuṃ pakkhandissāmi, tasmiṃ khaṇe tvaṃ, pañcasikha, taṃ maṃsapiṇḍaṃ gahetvā ākāse uppata, tvaṃ mātali, udake patā’’ti āṇāpesi. ‘‘Sādhu, devā’’ti, mātali, maccho ahosi, pañcasikho sakuṇo ahosi. Sakko siṅgālo hutvā maṃsapiṇḍaṃ mukhenādāya tassā sammukhaṭṭhānaṃ agamāsi. Maccho udakā uppatitvā siṅgālassa purato pati. So mukhena gahitamaṃsapiṇḍaṃ chaḍḍetvā macchassatthāya pakkhandi. Maccho uppatitvā udake pati, sakuṇo maṃsapiṇḍaṃ gahetvā ākāse uppati, siṅgālo ubhopi alabhitvā eḷagalāgumbaṃ olokento dummukho nisīdi. Sā taṃ disvā ‘‘ayaṃ atricchatāhato neva maṃsaṃ, na macchaṃ labhī’’ti kuṭaṃ bhindantī viya mahāhasitaṃ hasi. Taṃ sutvā siṅgālo tatiyaṃ gāthamāha –
“ 他在羊角拗丛里扭动身体,做出嬉笑的样子;
这里没有舞蹈,没有歌唱,也没有配合得恰到好处的打击乐。
不该笑的时候,美丽的姑娘,你为什么要笑呢?”巴利
‘‘Kāyaṃ eḷagalāgumbe, karoti ahuhāsiyaṃ; Nayīdha naccagītaṃ vā, tāḷaṃ vā susamāhitaṃ; Anamhikāle susoṇi, kinnu jagghasi sobhane’’ti.
这里,“kāyaṃ”一词是指“kā ayaṃ”(谁是这女人)?在“羊脚灌木丛”里,也就是剑浮阇的灌木丛中。“Ahuhāsiya”说的是露齿大笑,有人问:她是谁?在这灌木丛里做什么?“这里既没有舞蹈、歌唱”这句话的意思是:在这个地方,不存在任何人跳舞的舞蹈,或唱歌的歌声,也没有任何人把双手稳稳合拢、击打出节奏整齐的掌声。你是看见了什么才发笑的呢?“Anamhikāla”是指在哭的时候。“Susoṇī”是指臀部美丽。“Kiṃ nu jagghasi”是说:你为何在应该哭的时候不哭,却大笑?“Sobhane”是称赞她时称呼她的话。巴利
Tattha kāyanti kā ayaṃ. Eḷagalāgumbeti kambojigumbe. Ahuhāsiyanti dantavidaṃsakaṃ mahāhasitaṃ vuccati, taṃ kā esā etasmiṃ gumbe karotīti pucchati. Nayīdha naccagītaṃ vāti imasmiṃ ṭhāne kassaci naccantassa naccaṃ vā gāyantassa gītaṃ vā hatthe susamāhite katvā vādentassa susamāhitaṃ hatthatāḷaṃ vā natthi, kaṃ disvā tvaṃ haseyyāsīti dīpeti. Anamhikāleti rodanakāle. Susoṇīti sundarasoṇi. Kiṃ nu jagghasīti kena kāraṇena tvaṃ rodituṃ yuttakāle arodamānāva mahāhasitaṃ hasasi. Sobhaneti taṃ pasaṃsanto ālapati.
听了这话,那个女人说出第四首偈颂:巴利
Taṃ sutvā sā catutthaṃ gāthamāha –
“ 豺啊,你这愚痴的笨蛋,没有智慧的家伙;
你输了鱼和肉片,像个穷光蛋一样在那儿发愁。”巴利
‘‘Siṅgāla bāla dummedha, appapaññosi jambuka; Jīno macchañca pesiñca, kapaṇo viya jhāyasī’’ti.
在这里,“输者”是指已经陷入损失的人。“肉片”就是肉片。你像那个可怜人一样发愁——就像输掉价值一千件货物的人那样,你发愁、悲伤、思来想去。巴利
Tattha jīnoti jānippatto hutvā. Pesinti maṃsapesiṃ. Kapaṇo viya jhāyasīti sahassabhaṇḍikaṃ parājito kapaṇo viya jhāyasi socasi cintesi.
于是豺说了第五首偈颂:巴利
Tato siṅgālo pañcamaṃ gāthamāha –
“ 别人的过失容易看见,自己的却很难看清;
你既丢了丈夫,又没了情夫,我看真正在发愁的,就是你自己。”巴利
‘‘Sudassaṃ vajjamaññesaṃ, attano pana duddasaṃ; Jīnā patiñca jārañca, maññe tvaññeva jhāyasī’’ti.
这时,大士使她羞愧、令她蒙受耻辱,就这样说道:“你这邪恶本性、破戒无德的人!我连自己那份行处都还没得到,而你却被过度的贪欲毁掉了——你一见那盗贼就心生执著,既失去了那个情夫,也失去了家族所许配的丈夫。跟我相比,你可怜百倍、千倍,所以你才在那里忧愁、哭泣、哀叹。”巴利
Tattha tvaññeva jhāyasīti pāpadhamme dussīle ahaṃ tāva mama gocaraṃ na labhissāmi, tvaṃ pana atricchatāya hatā taṃmuhuttadiṭṭhake core paṭibaddhacittā hutvā tañca jāraṃ kuladattiyañca patiṃ jīnā, maṃ upādāya sataguṇena sahassaguṇena kapaṇatarā hutvā jhāyasi rodasi paridevasīti lajjāpetvā vippakāraṃ pāpento mahāsatto evamāha.
她听了他的话,就说出这首偈颂:巴利
Sā tassa vacanaṃ sutvā gāthamāha –
“ 兽王啊,事情确实就像你说的那样,豺狼。
我如今从这里离开后,一定会成为随丈夫心意而行的女人。”巴利
‘‘Evametaṃ migarāja, yathā bhāsasi jambuka; Sā nūnāhaṃ ito gantvā, bhattu hessaṃ vasānugā’’ti.
这里,“nūna”是一个表示“一定”的虚词。那个女人心里想:我从这里离开后,再找到另一个丈夫,就一定会顺从那个丈夫,完全受他支配。巴利
Tattha nūnāti ekaṃsatthe nipāto. Sā ahaṃ ito gantvā puna aññaṃ bhattāraṃ labhitvā ekaṃseneva tassa bhattu vasānugā vasavattinī bhavissāmīti.
那时,天王帝释听了这个无德又破戒的女人的话,就说出结尾的偈颂:巴利
Athassā anācārāya dussīlāya vacanaṃ sutvā sakko devarājā osānagāthamāha –
“ 偷陶钵的人也会偷铜钵。
你已经造了恶业,以后一定还会再犯。”巴利
‘‘Yo hare mattikaṃ thālaṃ, kaṃsathālampi so hare; Kataṃyeva tayā pāpaṃ, punapevaṃ karissasī’’ti.
它的意思是:对行为不端的人,你说这些有什么用?拿走陶钵的人,照样会拿走金钵、银钵等各种钵,连铜钵也一样会拿走。而这桩恶事确实是你做的,没法再相信你了,你以后一定还会再犯。他就这样让她羞愧,把她狠狠责备了一顿,然后回自己的住处去了。巴利
Tassattho – anācāre kiṃ kathesi, yo mattikaṃ thālaṃ harati, suvaṇṇathālarajatathālādippabhedaṃ kaṃsathālampi so harateva, idañca tayā pāpaṃ katameva, na sakkā tava saddhātuṃ, sā tvaṃ punapi evaṃ karissasiyevāti. Evaṃ so taṃ lajjāpetvā vippakāraṃ pāpetvā sakaṭṭhānameva agamāsi.
导师讲完这段法教,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。在四圣谛开示结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.
那时,那个弓箭手就是那位心生厌离的比丘,那个女人是他的前妻,而帝释天王就是我。巴利
Tadā dhanuggaho ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, sā itthī purāṇadutiyikā, sakko devarājā pana ahameva ahosinti.
第375段 5. 鸽本生注释巴利
[375] 5. Kapotajātakavaṇṇanā
现在我已这段话,是导师住在祇园精舍时,针对一位贪心的比丘讲的。关于这位贪心比丘的事,已经多次详细说过了。不过,导师问他:“比丘,听说你真的很贪心?”他回答:“是的,尊者。”导师就说:“比丘,不只是现在,你过去也是贪心的人,而且因为贪心丢了性命。”接着便讲了过去的事。巴利
Idāni khomhīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ lolabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Lolavatthu anekaso vitthāritameva. Taṃ pana satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu, lolo’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘na kho bhikkhu idāneva, pubbepi tvaṃ lolosi, lolatāya pana jīvitakkhayaṃ patto’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生为鸽子,住在波罗奈一位长者的厨房里,一个巢篮中。那时,有一只贪吃鱼肉的乌鸦,和它交上了朋友,也住在那里。有一天,乌鸦看见很多鱼肉,就呻吟着“我要吃这个”,躺在巢篮里。鸽子对它说:“来吧,朋友,我们去找吃的。”乌鸦说:“我消化不良,躺着呢,你自己去吧。”鸽子走后,乌鸦心想:“那个碍事的家伙走了,现在我可以想怎么吃鱼肉就怎么吃了。”于是说出第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto pārāvatayoniyaṃ nibbattitvā bārāṇasiseṭṭhino mahānase nīḷapacchiyaṃ vasati. Atheko kāko macchamaṃsaluddho tena saddhiṃ mettiṃ katvā tattheva vasi. So ekadivasaṃ bahuṃ macchamaṃsaṃ disvā ‘‘imaṃ khādissāmī’’ti nitthunanto nīḷapacchiyaṃyeva nipajjitvā pārāvatena ‘‘ehi, samma, gocarāya gamissāmā’’ti vuccamānopi ‘‘ajīrakena nipannomhi, gaccha tva’’nti vatvā tasmiṃ gate ‘‘gato me paccāmittakaṇṭako, idāni yathāruci macchamaṃsaṃ khādissāmī’’ti cintento paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 如今我快乐、无病、无刺、已脱身,如鸽子飞离;
此刻我当令心欢喜,因为肉与菜使我强壮。”巴利
‘‘Idāni khomhi sukhito arogo, nikkaṇṭako nippatito kapoto; Kāhāmi dānī hadayassa tuṭṭhiṃ, tathā hi maṃ maṃsasākaṃ baletī’’ti.
这里,“已离去”就是已经出去。“鸽子”就是鸽子。“我现在要去做”就是我现在就要做。因为肉和菜让我有力气,意思是说,肉和剩下的菜给我增添力量,就像在对我说“起来吃吧”,激发我的干劲。巴利
Tattha nippatitoti niggato. Kapototi pārāvato. Kāhāmi dānīti karissāmi dāni. Tathā hi maṃ maṃsasākaṃ baletīti tathā hi maṃsañca avasesaṃ sākañca mayhaṃ balaṃ karoti, uṭṭhehi khādāti vadamānaṃ viya ussāhaṃ mamaṃ karotīti attho.
那个厨师煮好鱼肉,从大厨房出来后,汗水正从身上往下淌。乌鸦随后从躲藏的地方出来,躲在调味罐处,发出“叽叽”的叫声。厨师急忙跑过来,抓住乌鸦,拔光了它所有的羽毛,又把鲜生姜和芥末一起捣碎,再加大蒜用发臭的酪浆揉和,涂遍它全身;然后磨出一块陶片,钻通后,用线绑在它脖子上,就把它丢回那个篮子里,走开了。鸽子回来后看见它,嘲笑说:“这是谁家的鹭,躺在我朋友的篮子里?那个凶狠的人回来,恐怕连杀都会杀它吧。”于是带着嘲弄说出第二首偈颂:巴利
So bhattakārake macchamaṃsaṃ pacitvā mahānasā nikkhamma sarīrato sedaṃ pavāhente pacchito nikkhamitvā rasakaroṭiyaṃ nilīyitvā ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi. Bhattakārako vegenāgantvā kākaṃ gahetvā sabbapattāni luñjitvā allasiṅgīverañca siddhatthake ca pisitvā lasuṇaṃ pūtitakkena madditvā sakalasarīraṃ makkhetvā ekaṃ kaṭhalaṃ ghaṃsitvā vijjhitvā suttakena tassa gīvāyaṃ bandhitvā nīḷapacchiyaṃyeva taṃ pakkhipitvā agamāsi. Pārāvato āgantvā taṃ disvā ‘‘kā esā balākā mama sahāyassa pacchiyaṃ nipannā, caṇḍo hi so āgantvā ghāteyyāpi na’’nti parihāsaṃ karonto dutiyaṃ gāthamāha –
“ 此是何鹭?头戴冠羽,女贼之身,跳梁之孙;
过这边来,白鹭——我的乌鸦朋友正凶猛。”巴利
‘‘Kāyaṃ balākā sikhinī, corī laṅghipitāmahā; Oraṃ balāke āgaccha, caṇḍo me vāyaso sakhā’’ti.
这个内容在下面(jā. aṭṭha. 2.3.70)已说之义即是如此。巴利
Sā heṭṭhā (jā. aṭṭha. 2.3.70) vuttatthāyeva.
乌鸦听了这话,说出第三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā kāko tatiyaṃ gāthamāha –
“ 你该看见我这副样子就来取笑我。
被厨师的儿子剃光了头,又被面粉糊涂抹过。”巴利
‘‘Alañhi te jagghitāye, mamaṃ disvāna edisaṃ; Vilūnaṃ sūdaputtena, piṭṭhamaṇḍena makkhita’’nti.
这里,“alaṃ”是一个表示禁止的不变词。“jagghitāye”的意思是“去笑”。这段话要表达的是:现在你看到我落到这样痛苦的地步,你不必笑——别在这种时候嘲弄取乐。巴利
Tattha alanti paṭisedhatthe nipāto. Jagghitāyeti hasituṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – idāni maṃ edisaṃ evaṃ dukkhappattaṃ disvā tava alaṃ hasituṃ, mā edise kāle parihāsakeḷiṃ karohīti.
他一边这样嘲弄取乐,接着又说出第四首偈颂:巴利
So parihāsakeḷiṃ karontova puna catutthaṃ gāthamāha –
“ 你已经洗得干干净净,身上涂了香膏,吃饱喝足了;
你脖子上戴着琉璃,去过咖姜嘎喇吗?”巴利
‘‘Sunhāto suvilittosi, annapānena tappito; Kaṇṭhe ca te veḷuriyo, agamā nu kajaṅgala’’nti.
这里说“你脖子上戴着琉璃宝”,意思是:这颗琉璃宝珠就戴在你脖子上,这么长时间你都不给我们看——这是暗指头盖骨才这么说的。“咖姜嘎喇”在这里指的就是波罗奈,意指“咖姜嘎喇”。这是在问:你从这里离开之后,有没有进过内城?巴利
Tattha kaṇṭhe ca te veḷuriyoti ayaṃ te veḷuriyamaṇipi kaṇṭhe piḷandho, tvaṃ ettakaṃ kālaṃ amhākaṃ etaṃ na dassesīti kapālaṃ sandhāyevamāha. Kajaṅgalanti idha bārāṇasīyeva ‘‘kajaṅgalā’’ti adhippetā. Ito nikkhamitvā kacci antonagaraṃ gatosīti pucchati.
于是乌鸦说了第五首偈颂:巴利
Tato kāko pañcamaṃ gāthamāha –
“ 愿汝友与敌,莫往咖姜嘎喇;
于彼拔翎羽,缠颈作圈缚。”巴利
‘‘Mā te mitto amitto vā, agamāsi kajaṅgalaṃ; Piñchāni tattha lāyitvā, kaṇṭhe bandhanti vaṭṭana’’nti.
在这里,羽毛就是翅羽。在那里拔除,就是在波罗奈里拔掉。所谓的圆环就是碎陶片。巴利
Tattha piñchānīti pattāni. Tattha lāyitvāti tasmiṃ bārāṇasinagare luñcitvā. Vaṭṭananti kaṭhalikaṃ.
听了这话,鸽子说了最后那首偈颂:巴利
Taṃ sutvā pārāvato osānagāthamāha –
“ 朋友,你又要造恶了,你的戒行本就如此;
人间的财物,绝非鸟类所能轻易享用。”巴利
‘‘Punapāpajjasī samma, sīlañhi tava tādisaṃ; Na hi mānusakā bhogā, subhuñjā honti pakkhinā’’ti.
在这里,“你将再次造恶”的意思是:你还会再一次犯下这样的罪。因为你的品行就是这样。巴利
Tattha punapāpajjasīti punapi evarūpaṃ āpajjissasi. Evarūpañhi te sīlanti.
他这样告诫那只乌鸦后,没有在那里停留,展开翅膀飞到别处去了。那只乌鸦就在那里命终了。巴利
Iti naṃ so ovaditvā tattha avasitvā pakkhe pasāretvā aññattha agamāsi. Kākopi tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把故事和本生联系起来:说法结束时,那个贪心的比丘证得了不来果。那时的乌鸦就是这位贪心的比丘,而鸽子就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne lolabhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi. Tadā kāko lolabhikkhu ahosi, kapoto pana ahameva ahosinti.
宝耳环、善生女、维那枝与卵生的蛇。
伽达本生、拘罗蒂本生、拉图基本生、护法本生,还有鹿本生。
善生、美誉、戒、惭、萤火虫。
蛇本生、群本生、鹩哥本生、竹本生、友朋本生。
还有《树叶》本生、《长生》本生、《小鹿》本生和《老鼠》本生;
弓箭手本生和鸽子本生,一共二十五则本生。巴利
Maṇikuṇḍala sujātā, venasākhañca oragaṃ; Ghaṭaṃ koraṇḍi laṭuki, dhammapālaṃ migaṃ tathā. Suyonandī vaṇṇāroha, sīlaṃ hirī khajjopanaṃ; Ahi gumbiya sāḷiyaṃ, tacasāraṃ mittavindaṃ. Palāsañceva dīghiti, migapotaka mūsikaṃ; Dhanuggaho kapotañca, jātakā pañcavīsati.
1 2 3