善慧的故事·2. 不远因缘故事的叙述
本生义注 · 93 段
2. 不远因缘故事的叙述
2. Avidūrenidānakathā
菩萨住在兜率天时,出现了所谓的“佛宣告”。世间会出现三种宣告:劫宣告、佛宣告、转轮王宣告。
其中,劫宣告是这样的:欲界名为“世间布局”的天人,披散着头发,泪流满面,用手擦着眼泪,身穿红衣,打扮得极其丑陋,在人间道路上边走边宣告:“诸位贤友,再过十万年,劫灭就会发生。这个世界将会毁灭,大海也会干涸,这大地和须弥山王都会被烧毁、毁灭,直到梵天界为止,整个世界都将毁坏。诸位贤友,请修习慈心,请修习悲心、喜心、舍心。请侍奉母亲,侍奉父亲,恭敬家族中的长辈。”这就是劫宣告。
再过一千年,一切知佛陀将出现于世。护世天神们到处高声宣告:“诸位贤友,从今一千年后,佛陀将出现于世间。”这就是佛宣告。
再过一百年,转轮王将出现于世。天神们到处高声宣告:“诸位贤友,从今一百年后,转轮王将出现于世间。”这就是转轮王宣告。
这三种宣告都是极为重大的。
Tusitapure vasanteyeva pana bodhisatte buddhakolāhalaṃ nāma udapādi. Lokasmiñhi tīṇi kolāhalāni uppajjanti – kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti. Tattha ‘‘vassasatasahassassa accayena kappuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti ‘‘mārisā ito vassasatasahassassa accayena kappuṭṭhānaṃ bhavissati, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddopi sussissati , ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uḍḍayhissanti vinassissanti, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati, mettaṃ mārisā bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ mārisā bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hothā’’ti. Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma. Vassasahassassa accayena pana sabbaññubuddho loke uppajjissatīti lokapāladevatā ‘‘ito mārisā vassasahassassa accayena buddho loke uppajjissatī’’ti ugghosentā āhiṇḍanti. Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma. Vassasatassa accayena cakkavattī rājā uppajjissatīti devatā ‘‘ito mārisā vassasatassa accayena cakkavattī rājā loke uppajjissatī’’ti ugghosentiyo āhiṇḍanti. Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma. Imāni tīṇi kolāhalāni mahantāni honti.
在它们当中,那些天神听到“佛陀宣告”的声音后,整个一万个轮围世界的天神就聚到一处。他们知道“某某众生将会成佛”,便走到他面前恳求。他们是在前兆出现时来恳求的。而那时候,所有天神各自在轮围世界里,跟四大天王、帝释天神、夜摩天、兜率天、化乐天、他化自在天以及大梵天一起,聚集到一个轮围世界,前往兜率天宫,来到菩萨面前,请求说:“诸位贤友!你们圆满十波罗蜜,不是为了求帝释天神的成就、魔罗的成就、梵天的成就或转轮王的成就,而是为了度脱世间、求取一切知智才圆满的。诸位贤友,现在正是你们成佛的时候,诸位贤友,成佛的时机到了!”
Tesu buddhakolāhalasaddaṃ sutvā sakaladasasahassacakkavāḷadevatā ekato sannipatitvā ‘‘asuko nāma satto buddho bhavissatī’’ti ñatvā taṃ upasaṅkamitvā āyācanti. Āyācamānā ca pubbanimittesu uppannesu āyācanti. Tadā pana sabbāpi devatā ekekacakkavāḷe catumahārājasakkasuyāmasantusitasunimmitavasavattimahābrahmehi saddhiṃ ekacakkavāḷe sannipatitvā tusitabhavane bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘mārisā tumhehi dasa pāramiyo pūrentehi na sakkasampattiṃ, na mārasampattiṃ, na brahmasampattiṃ, na cakkavattisampattiṃ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana sabbaññutaṃ patthentehi pūritā, so vo idāni kālo mārisā buddhattāya samayo, mārisā buddhattāya samayo’’ti yāciṃsu.
这时,大士没有先答应天神的请求,而是按时间、洲、地区、家族、母亲和寿命这几个方面,作了所谓的“五大观察”。其中,他先观察“时间”:“现在是合适的时候,还是不合适的时候?”如果人的寿命超过十万岁,就不算合适的时候。为什么呢?因为那时众生的生、老、死都不明显。而诸佛说法必定要讲无常、苦、无我。当他们讲说时,众生会想:“他们到底在说什么?”既不肯听,也不肯相信,更谈不上证悟。不能证悟,教法就不能引导人出离生死。所以那时不是合适的时候。寿命不到一百岁,也不是合适的时候。为什么呢?因为那时众生烦恼炽盛,对烦恼这么重的人说法,教诫就像用棍子在水上划痕一样,很快就消失了。所以那时也不是合适的时候。从十万岁以下,到一百岁以上,这段寿命时期才叫合适的时候。而那时正是百岁之寿。于是,大士看到:“现在正是该降生的时候。”
Atha mahāsatto devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṃ nāma vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, akālo nu kho’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti. Buddhānañca dhammadesanā tilakkhaṇamuttā nāma natthi. Tesaṃ ‘‘aniccaṃ, dukkhaṃ, anattā’’ti kathentānaṃ ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathentī’’ti neva sotabbaṃ na saddhātabbaṃ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato ūnaāyukālopi kālo na hoti. Kasmā? Tadā sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinno ovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati, udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati . Tasmā sopi akālo. Vassasatasahassato pana paṭṭhāya heṭṭhā, vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma. Tadā ca vassasatakālo. Atha mahāsatto ‘‘nibbattitabbakālo’’ti kālaṃ passi.
随后,他观察洲时,看到四大洲连同各自的随从,发现诸佛不在三洲出现,只在阎浮洲出现,便见到了该洲。
Tato dīpaṃ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī’’ti dīpaṃ passi.
接着,他观察地点:“阎浮洲方圆一万由旬,诸佛到底出生在哪个区域呢?”他看到中土。所谓中土,按律藏所说:“东边有个叫伽姜伽罗的集镇,集镇再过去有大娑罗树,从那以外是边地,以内是中土。东南边有条叫萨罗婆底的大河,从那以外是边地,以内是中土。南边有个叫旃达迦尼迦的集镇,从那以外是边地,以内是中土。西边有个叫土那的婆罗门村,从那以外是边地,以内是中土。北边有座叫优尸罗陀的山,从那以外是边地,以内是中土。”这片区域长三百由旬,宽二百五十由旬,周长九百由旬。只有在这片区域里,才会有佛陀、独觉佛、上首弟子、八十位大弟子、转轮王,以及其他有大威势的刹帝利、婆罗门、居士、大富长者出世。而这里有一座城叫迦毗罗卫。他下定决心:“我应当出生在那里。”
Tato ‘‘jambudīpo nāma mahā dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti okāsaṃ vilokento majjhimadesaṃ passi. Majjhimadeso nāma – ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo, tassa aparena mahāsālo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Pubbadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe’’ti evaṃ vinaye (mahāva. 259) vutto padeso. So āyāmato tīṇi yojanasatāni, vitthārato aḍḍhateyyāni, parikkhepato nava yojanasatānīti etasmiṃ padese buddhā, paccekabuddhā, aggasāvakā, asīti mahāsāvakā, cakkavattirājā aññe ca mahesakkhā khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti. Idañcettha kapilavatthu nāma nagaraṃ, tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhaṃ agamāsi.
接着,他观察家族,心想:佛陀不会出生在吠舍族或首陀罗族,只会出生在当时世间公认的刹帝利族或婆罗门族。如今刹帝利族受世人尊重,我就出生在刹帝利族吧。净饭王将成为我的父亲。这样,他观察了家族。
Tato kulaṃ vilokento ‘‘buddhā nāma vessakule vā suddakule vā na nibbattanti, lokasammate pana khattiyakule vā brāhmaṇakulevāti dvīsuyeva kulesu nibbattanti. Idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ , tattha nibbattissāmi. Suddhodano nāma rājā me pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi.
接着,他观察母亲,看到:被称为佛母的人不会是轻浮贪杯的女人,而是从百千劫以来就圆满诸波罗蜜,从出生起就持守五戒不曾毁犯。这位名叫摩诃摩耶的王后正是这样的人,她将成为我的母亲。可她的寿命还有多长呢?他观察到,她的寿命只剩下十个月零七天。
Tato mātaraṃ vilokento ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṃ pana pūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlāyeva hoti. Ayañca mahāmāyā nāma devī edisī, ayaṃ me mātā bhavissati, kittakaṃ panassā āyūti dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi.
菩萨这样完成五种大观察之后,为了摄受天神们,说道:“诸位,我成佛的时机到了。”他给了承诺,又对天神们说:“你们去吧。”把他们打发走以后,他在兜率天众的围绕下,进入兜率天城的欢喜园。其实所有天界都有欢喜园。在那里,天神们在他身边走来走去,不断提醒他过去所造的善业:“从这里命终后,你会投生善趣;从这里命终后,你会投生善趣。”他就这样在天神们不断提醒善业的声音中,在欢喜园里游走,最后从那里命终,在摩耶夫人的腹中结生。
Iti imaṃ pañcamahāvilokanaṃ viloketvā ‘‘kālo me mārisā buddhabhāvāyā’’ti devatānaṃ saṅgahaṃ karonto paṭiññaṃ datvā ‘‘gacchatha, tumhe’’ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi. Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva. Tattha naṃ devatā ‘‘ito cuto sugatiṃ gaccha, ito cuto sugatiṃ gacchā’’ti pubbe katakusalakammokāsaṃ sārayamānā vicaranti. So evaṃ devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tattha vicaranto cavitvā mahāmāyāya deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi.
为了说明这件事的来龙去脉,先讲一段前情:据说那时迦毗罗卫城正宣布庆祝阿沙荼星宿节,大众都在欢庆这个节日。摩诃摩耶王后从满月前第七天开始,就已经远离饮酒,沉浸在花鬘、香料、涂香等盛装打扮的星宿节庆典中。到了第七天,她一早起来,用香汤沐浴,施舍了四十万钱财做大布施,佩戴好一切装饰,享用上等饮食,受持布萨八戒,然后走进布置庄严的吉祥寝室,躺在吉祥床榻上。当她快要入睡时,做了这样一个梦:四位天王连床带人把她抬起来,带到雪山,放在一块六十由旬宽的胭脂色石板上、一棵七由旬高的大娑罗树之下,天王们站在一旁。接着,天王们的天女过来,把王后带到阿耨达池,为了去除她身上的人间污垢而为她沐浴,给她穿上天衣,涂抹香料,佩戴天界的花鬘。离那里不远处有一座白银山,山里面有一座黄金宫殿。天女们在宫殿里为她铺了一张朝东的天床,让她躺下。这时,菩萨化作一头纯白象王,在附近一座黄金山上游走,然后从那里下来,登上白银山,从北面走来,用像银鬘一样的象鼻采下一朵白莲花,发出高亢的象鸣,进入黄金宫殿,围绕母亲的床右旋三圈,然后现出从右胁进入的样子。就这样,菩萨在后阿沙荼星宿时结生了。
Tassa āvibhāvatthaṃ ayamanupubbikathā – tadā kira kapilavatthunagare āsāḷhinakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ ahosi, mahājano nakkhattaṃ kīḷati. Mahāmāyāpi devī pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhavibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā cattāri satasahassāni vissajjetvā mahādānaṃ datvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya alaṅkatapaṭiyattaṃ sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – ‘cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā himavantaṃ netvā saṭṭhiyojanike manosilātale sattayojanikassa mahāsālarukkhassa heṭṭhā ṭhapetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā deviṃ anotattadahaṃ netvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā dibbavatthaṃ nivāsāpetvā gandhehi vilimpāpetvā dibbapupphāni piḷandhāpetvā tato avidūre eko rajatapabbato atthi, tassa anto kanakavimānaṃ atthi , tattha pācīnasīsakaṃ dibbasayanaṃ paññāpetvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato atthi, tattha vicaritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā uttaradisato āgamma rajatadāmavaṇṇāya soṇḍāya setapadumaṃ gahetvā koñcanādaṃ naditvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātusayanaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosī’ti. Evaṃ uttarāsāḷhanakkhattena paṭisandhiṃ gaṇhi.
第二天,王后醒来后,把这个梦告诉了国王。国王召来大约六十四位婆罗门首领,让人在一处用牛粪和青草涂抹过、又撒了爆米花等吉祥供品的地面上,摆好极其尊贵的座位,请婆罗门们坐下。他把用酥油、蜂蜜和糖调制的上等乳粥盛满金钵银钵,再用同样的金钵银钵盖上,布施给他们,又用没裁剪过的新布、棕牛等供物让他们心满意足。等他们一切所求都得到满足之后,国王让人把梦境讲给他们听,问道:“这会怎么样?”婆罗门们说:“大王,不必忧虑。王后腹中已经怀了胎,而且是男胎,不是女胎,您会得到一个儿子。他如果在家生活,就会成为转轮王;如果离家出家,就会成为揭开世间遮蔽的佛陀。”
Punadivase pabuddhā devī taṃ supinaṃ rañño ārocesi. Rājā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkhe pakkosāpetvā gomayaharitūpalittāya lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññāpetvā tattha nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ sappimadhusakkharābhisaṅkhatassa varapāyāsassa suvaṇṇarajatapātiyo pūretvā suvaṇṇarajatapātīhiyeva paṭikujjitvā adāsi, aññehi ca ahatavatthakapilagāvidānādīhi te santappesi. Atha nesaṃ sabbakāmehi santappitānaṃ supinaṃ ārocāpetvā ‘‘kiṃ bhavissatī’’ti pucchi. Brāhmaṇā āhaṃsu ‘‘mā cintayi, mahārāja, deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito, so ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissati. So sace agāraṃ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī; sace agārā nikkhamma pabbajissati, buddho bhavissati loke vivaṭṭacchado’’ti.
菩萨在母胎中结生的那一刻,整个十千世界同时震动、剧烈震动、猛烈震动。三十二种前兆瑞相显现出来:在十千轮围世界中,遍满了无量光明。仿佛想见到菩萨这分荣耀一般,盲人获得了眼睛,聋人听到了声音,哑巴开口说话了,驼背的人身体变直了,跛脚的人能够用脚行走了,所有被捆绑的众生从镣铐等束缚中解脱出来,一切地狱中的火都熄灭了,饿鬼界的饥渴止息了,畜生道的恐惧消失了,一切众生的疾病都痊愈了,一切众生都变得说话柔和,马以甜美的语调嘶鸣,大象欢快地吼叫,所有乐器各自发出自己的声音,人们手上的镯子等饰品不用碰触就自己鸣响,一切方向都变得明净澄澈,一阵柔和清凉的风吹起,给众生带来快乐,不合时节的云降下了雨,大地也涌出水来流淌,飞鸟停止了在空中飞行,河流不再流动而停住了,大海的水变成了甜的,到处地面都被五色莲花覆盖,陆地生、水中生等一切花都开放了,树干上开出了树干莲花,树枝上开出了枝条莲花,藤蔓上开出了藤蔓莲花,在陆地上,石板裂开,层层向上长出七重名为“杖莲”的花,空中出现了名为“悬莲”的花,四面八方降下花雨,空中奏响了天乐,整个十千世界就像被旋转散开的花团,又像被压紧扎好的花束,又像装饰布置好的花座,成为一片花鬘交织、闪烁着拂尘般的花穗、弥漫着花香与烟香、达到极其庄严美妙的状态。
Bodhisattassa pana mātukucchimhi paṭisandhiggahaṇakkhaṇe ekappahāreneva sakaladasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhi. Bāttiṃsapubbanimittāni pāturahesuṃ – dasasu cakkavāḷasahassesu appamāṇo obhāso phari. Tassa taṃ siriṃ daṭṭhukāmā viya andhā cakkhūni paṭilabhiṃsu, badhirā saddaṃ suṇiṃsu, mūgā samālapiṃsu, khujjā ujugattā ahesuṃ, paṅgulā padasā gamanaṃ paṭilabhiṃsu, bandhanagatā sabbasattā andubandhanādīhi mucciṃsu, sabbanarakesu aggi nibbāyi, pettivisaye khuppipāsā vūpasami, tiracchānānaṃ bhayaṃ nāhosi, sabbasattānaṃ rogo vūpasami, sabbasattā piyaṃvadā ahesuṃ, madhurenākārena assā hasiṃsu, vāraṇā gajjiṃsu, sabbatūriyāni sakasakaninnādaṃ muñciṃsu, aghaṭṭitāniyeva manussānaṃ hatthūpagādīni ābharaṇāni viraviṃsu, sabbadisā vippasannā ahesuṃ , sattānaṃ sukhaṃ uppādayamāno mudusītalavāto vāyi, akālamegho vassi, pathavitopi udakaṃ ubbhijjitvā vissandi, pakkhino ākāsagamanaṃ vijahiṃsu, nadiyo asandamānā aṭṭhaṃsu, mahāsamudde madhuraṃ udakaṃ ahosi, sabbatthakameva pañcavaṇṇehi padumehi sañchannatalo ahosi, thalajajalajādīni sabbapupphāni pupphiṃsu, rukkhānaṃ khandhesu khandhapadumāni, sākhāsu sākhāpadumāni, latāsu latāpadumāni pupphiṃsu, thale silātalāni bhinditvā uparūpari satta satta hutvā daṇḍapadumāni nāma nikkhamiṃsu, ākāse olambakapadumāni nāma nibbattiṃsu, samantato pupphavassā vassiṃsu, ākāse dibbatūriyāni vajjiṃsu, sakaladasasahassilokadhātu vaṭṭetvā vissaṭṭhamālāguḷo viya, uppīḷetvā baddhamālākalāpo viya, alaṅkatapaṭiyattaṃ mālāsanaṃ viya ca ekamālāmālinī vipphurantavāḷabījanī pupphadhūmagandhaparivāsitā paramasobhaggappattā ahosi.
菩萨以这样的方式入胎之后,从入胎那一刻起,就有四位手持利剑的天子为了守护菩萨和菩萨的母亲、免除灾厄而承担起护卫之责。菩萨的母亲对男子不会生起贪欲之心,她获得了利养和恭敬的顶峰,幸福快乐,身体也不疲倦。她看腹中的菩萨,就像透过纯净的摩尼宝珠看穿在里面的淡黄丝线一样清晰。因为菩萨所住的母胎如同塔庙的内室,其他众生不能居住或享用,所以菩萨的母亲在菩萨出生后第七天就命终,往生到兜率天。别的女人生产时,有的不满十个月,有的超过十个月,有的坐着生,有的躺着生,菩萨的母亲不是这样。她怀菩萨满十个月,站着就生下了菩萨。这是菩萨母亲的常法。
Evaṃ gahitapaṭisandhikassa bodhisattassa paṭisandhito paṭṭhāya bodhisattassa ceva bodhisattamātuyā ca upaddavanivāraṇatthaṃ khaggahatthā cattāro devaputtā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Bodhisattamātu pana purisesu rāgacittaṃ nuppajji, lābhaggayasaggappattā ca ahosi sukhinī akilantakāyā. Bodhisattañca antokucchigataṃ vippasanne maṇiratane āvutapaṇḍusuttaṃ viya passati. Yasmā ca bodhisattena vasitakucchi nāma cetiyagabbhasadisā hoti, na sakkā aññena sattena āvasituṃ vā paribhuñjituṃ vā, tasmā bodhisattamātā sattāhajāte bodhisatte kālaṃ katvā tusitapure nibbattati. Yathā ca aññā itthiyo dasa māse apatvāpi atikkamitvāpi nisinnāpi nipannāpi vijāyanti, na evaṃ bodhisattamātā. Sā pana bodhisattaṃ dasa māse kucchinā pariharitvā ṭhitāva vijāyati. Ayaṃ bodhisattamātudhammatā.
摩诃摩耶王后也像用钵盛油一样,用肚子小心呵护菩萨十个月,怀胎圆满后,想回娘家去,就禀告净饭大王说:“大王,我想去我家族的天臂城。”国王说“好”,答应了,就派人把从迦毗罗卫到天臂城之间的路修平,用香蕉树、满水罐、幢幡、旗帜等装饰好,让王后坐上金轿,命一千名大臣抬轿,以庞大的随从队伍送她出发。在两座城之间,有一座属于两城居民的吉祥婆罗树林,名叫蓝毗尼园。那时,整座园林从树根到树梢全都开满了花,枝与枝之间、花与花之间,有五色蜂群和各种鸟群发出悦耳的声音,飞来飞去。整个蓝毗尼园就像欢喜园一样,又像大威德国王精心布置的宴饮场所。王后看到后,心里生起了想游赏婆罗树林的念头。大臣们就带着王后进入婆罗树林。她走到吉祥婆罗树前,想伸手抓住树枝,那树枝就像被温热过的藤条尖端一样弯垂下来,正好到了王后手边。她伸出手抓住了树枝。就在那时,她的业生风开始发动。于是众人用布幔围起来,退到一旁。她抓着婆罗树枝站着,就在那时生下了孩子。就在那一刹那,四位清净心的大梵天神拿着金网来到,用金网接住菩萨,放在母亲面前,说道:“王后,请欢喜,您生下了一位有大威力的儿子。”
Mahāmāyāpi devī pattena telaṃ viya dasa māse kucchinā bodhisattaṃ pariharitvā paripuṇṇagabbhā ñātigharaṃ gantukāmā suddhodanamahārājassa ārocesi – ‘‘icchāmahaṃ, deva, kulasantakaṃ devadahanagaraṃ gantu’’nti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā kapilavatthuto yāva devadahanagarā maggaṃ samaṃ kāretvā kadalipuṇṇaghaṭadhajapaṭākādīhi alaṅkārāpetvā devi suvaṇṇasivikāya nisīdāpetvā amaccasahassena ukkhipāpetvā mahantena parivārena pesesi. Dvinnaṃ pana nagarānaṃ antare ubhayanagaravāsīnampi lumbinīvanaṃ nāma maṅgalasālavanaṃ atthi, tasmiṃ samaye mūlato paṭṭhāya yāva aggasākhā sabbaṃ ekapāliphullaṃ ahosi, sākhantarehi ceva pupphantarehi ca pañcavaṇṇā bhamaragaṇā nānappakārā ca sakuṇasaṅghā madhurassarena vikūjantā vicaranti. Sakalaṃ lumbinīvanaṃ cittalatāvanasadisaṃ, mahānubhāvassa rañño susajjitaṃ āpānamaṇḍalaṃ viya ahosi. Deviyā taṃ disvā sālavanakīḷaṃ kīḷitukāmatācittaṃ udapādi. Amaccā deviṃ gahetvā sālavanaṃ pavisiṃsu. Sā maṅgalasālamūlaṃ gantvā sālasākhaṃ gaṇhitukāmā ahosi, sālasākhā suseditavettaggaṃ viya onamitvā deviyā hatthapathaṃ upagañchi. Sā hatthaṃ pasāretvā sākhaṃ aggahesi. Tāvadeva cassā kammajavātā caliṃsu. Athassā sāṇiṃ parikkhipitvā mahājano paṭikkami. Sālasākhaṃ gahetvā tiṭṭhamānāya evassā gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Taṅkhaṇaṃyeva cattāro visuddhacittā mahābrahmāno suvaṇṇajālaṃ ādāya sampattā tena suvaṇṇajālena bodhisattaṃ sampaṭicchitvā mātu purato ṭhapetvā ‘‘attamanā, devi, hohi, mahesakkho te putto uppanno’’ti āhaṃsu.
不过,别的众生从母胎出来时,浑身沾满令人厌恶的污秽,菩萨却不是这样。他从法座上下来的样子,就像一位说法师走下法座;又像一个人从梯子上下来;他伸展双手双脚,站着就出来了,没有被母胎里任何污秽沾到,清净光洁,像放在迦尸布上的摩尼宝珠一样闪闪发光,就这样从母胎出来了。即便如此,为了向菩萨和菩萨的母亲表达敬意,空中降下两道水流,让菩萨和母亲的身体都感到舒适。
Yathā pana aññe sattā mātukucchito nikkhamantā paṭikūlena asucinā makkhitā nikkhamanti, na evaṃ bodhisatto. So pana dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya, nisseṇito otaranto puriso viya, ca dve ca hatthe dve ca pāde pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhito suddho visado kāsikavatthe nikkhittamaṇiratanaṃ viya jotayanto mātukucchito nikkhami. Evaṃ santepi bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca sakkāratthaṃ ākāsato dve udakadhārā nikkhamitvā bodhisattassa ca mātuyā ca sarīre utuṃ gāhāpesuṃ.
这时,四大天王从用金网接住他并站立着的梵天神手中,用被视为吉祥、触感柔软的羚羊皮毯接过了他;人们又从他们手中,用细软布垫接了过来。他从人们手中脱出,站在大地上,向东方望去,无数千世界都成了一片平坦的空地。那里的天与人用香、花等供养他,说:“大人,在这里没有谁和您相等,哪里还有更超胜的呢?”就这样,他观察了四方、四维、下方、上方这十个方向,没有看到任何与自己相等的人,便想“这是北方”,以七步的步幅走去。大梵天神为他举着白伞盖,善夜摩天拿着拂尘,其他天人也手捧其余国王的祥瑞之物跟随在后。然后,他停在第七步上,说出“我是世间最上者”等如牛王般的话,发出狮子吼。
Atha naṃ suvaṇṇajālena paṭiggahetvā ṭhitānaṃ brahmānaṃ hatthato cattāro mahārājāno maṅgalasammatāya sukhasamphassāya ajinappaveṇiyā gaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena. Manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhāya puratthimadisaṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadiso añño natthi, kutettha uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasa disā anuviloketvā attanā sadisaṃ kañci adisvā ‘‘ayaṃ uttarādisā’’ti sattapadavītihārena agamāsi, mahābrahmunā setacchattaṃ dhāriyamāno, suyāmena vāḷabījaniṃ, aññāhi ca devatāhi sesarājakakudhabhaṇḍahatthāhi anugammamāno. Tato sattamapade ṭhito ‘‘aggohamasmiṃ lokassā’’tiādikaṃ āsabhiṃ vācaṃ nicchārento sīhanādaṃ nadi.
菩萨确实在三世中——大药那一世、须大拏那一世,以及这一世——都是刚出母胎就开口说话。据说,大药那一世,他刚出母胎,帝释天王就来了,把旃檀木精髓放在他手里才离开,他就是握着那东西出生的。母亲问他:“孩子,你拿着什么出生的?”他说:“药,妈妈。”因为他带着药出生,人们就给他取名“药童子”。他们把那药放进罐子里,凡是来的盲人、聋人等,那药就成了能平息一切疾病的药。于是出现了“这是大药,这是大药”这样的话,他就得名“大药”。须大拏那一世,他出母胎时伸出右手说:“妈妈,家里有什么吗?我要布施。”母亲说:“孩子,你生在有钱人家。”就把儿子的手放在自己手掌上,放上一只千金钱袋。而这一世,他发出这样的狮子吼。菩萨就是这样在三世中刚出母胎就开口说话。而且,在结生那一刻和出生那一刻,三十二种前兆瑞相都出现了。在菩萨于蓝毗尼园出生的同一时刻,罗睺罗的母亲夫人、阿难长老、阐那大臣、迦留陀夷大臣、犍陟马王、大菩提树,以及四个库藏罐也同时出生。其中,一个有一俱卢舍大,一个有一由旬半大,一个有三俱卢舍大,一个有一由旬大。这七者名为“俱生七物”。
Bodhisatto hi tīsu attabhāvesu mātukucchito nikkhantamattova vācaṃ nicchāresi mahosadhattabhāve, vessantarattabhāve, imasmiṃ attabhāveti. Mahosadhattabhāve kirassa mātukucchito nikkhantamattasseva sakko devarājā āgantvā candanasāraṃ hatthe ṭhapetvā gato, so taṃ muṭṭhiyaṃ katvāva nikkhanto. Atha naṃ mātā ‘‘tāta, kiṃ gahetvā āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Osadhaṃ, ammā’’ti. Iti osadhaṃ gahetvā āgatattā ‘‘osadhadārako’’tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Taṃ osadhaṃ gahetvā cāṭiyaṃ pakkhipiṃsu, āgatāgatānaṃ andhabadhirādīnaṃ tadeva sabbarogavūpasamāya bhesajjaṃ ahosi. Tato ‘‘mahantaṃ idaṃ osadhaṃ, mahantaṃ idaṃ osadha’’nti uppannavacanaṃ upādāya ‘‘mahosadho’’tvevassa nāmaṃ jātaṃ. Vessantarattabhāve pana mātukucchito nikkhanto dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā ‘‘atthi nu kho, amma, kiñci gehasmiṃ, dānaṃ dassāmī’’ti vadanto nikkhami. Athassa mātā ‘‘sadhane kule nibbattosi, tātā’’ti puttassa hatthaṃ attano hatthatale katvā sahassatthavikaṃ ṭhapesi. Imasmiṃ pana attabhāve imaṃ sīhanādaṃ nadīti evaṃ bodhisatto tīsu attabhāvesu mātukucchito nikkhantamattova vācaṃ nicchāresi. Yathā ca paṭisandhiggahaṇakkhaṇe, jātakkhaṇepissa dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ. Yasmiṃ pana samaye amhākaṃ bodhisatto lumbinīvane jāto, tasmiṃyeva samaye rāhulamātā devī, ānandatthero, channo amacco, kāḷudāyī amacco, kaṇḍako assarājā, mahābodhirukkho, catasso nidhikumbhiyo ca jātā. Tattha ekā gāvutappamāṇā, ekā aḍḍhayojanappamāṇā, ekā tigāvutappamāṇā, ekā yojanappamāṇā ahosīti. Ime satta sahajātā nāma.
两座城的居民带着菩萨,回到了迦毗罗卫城。就在那一天,三十三天的天众们满心欢喜,挥舞着衣服等物,一边游戏一边庆祝,说:“迦毗罗卫城里,净饭大王的儿子出生了,这位王子将来会坐在菩提树下成佛。”那时,净饭大王的一位家族常客、已证得八等至、名叫迦罗提缚罗的苦行者,吃完饭后,为了白天休息而前往三十三天,坐在那里休息时,看见那些天众正在游戏,就问:“你们为什么这么高兴地游戏?也把这个原因告诉我吧。”天众们回答说:“朋友,净饭王的儿子出生了,他将来会坐在菩提树下成佛,转动法轮。我们能见到他无边的佛陀威仪,还能听闻他说法,就是因为这个原因,我们才这么欢喜。”苦行者听了他们的话,很快从天界下来,进入王宫,坐在已经铺好的座位上,说:“大王,听说您得了儿子,我要看看他。”国王让人把打扮装饰好的王子抱来,带到苦行者面前,想让他向苦行者顶礼,可是菩萨的双脚却转了过去,落在苦行者的发髻上。因为以菩萨那一生的身份,根本没有另一个人有资格接受他的礼拜。假如有人不知道这一点,把菩萨的头放在苦行者脚前,苦行者的头就会裂成七瓣。苦行者心想:“我不该毁了自己。”于是从座位上起身,向菩萨合掌致敬。国王看到这件稀奇的事,就礼拜了自己的儿子。
Ubhayanagaravāsino bodhisattaṃ gahetvā kapilavatthunagarameva agamaṃsu. Taṃ divasaṃyeva ca ‘‘kapilavatthunagare suddhodanamahārājassa putto jāto, ayaṃ kumāro bodhitale nisīditvā buddho bhavissatī’’ti tāvatiṃsabhavane haṭṭhatuṭṭhā devasaṅghā celukkhepādīni pavattentā kīḷiṃsu. Tasmiṃ samaye suddhodanamahārājassa kulūpako aṭṭhasamāpattilābhī kāḷadevīlo nāma tāpaso bhattakiccaṃ katvā divāvihāratthāya tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha divāvihāraṃ nisinno tā devatā kīḷamānā disvā ‘‘kiṃkāraṇā tumhe evaṃ tuṭṭhamānasā kīḷatha, mayhampetaṃ kāraṇaṃ kathethā’’ti pucchi. Devatā āhaṃsu ‘‘mārisa, suddhodanarañño putto jāto, so bodhitale nisīditvā buddho hutvā dhammacakkaṃ pavattessati, tassa anantaṃ buddhalīḷaṃ daṭṭhuṃ dhammañca sotuṃ lacchāmāti iminā kāraṇena tuṭṭhāmhā’’ti. Tāpaso tāsaṃ vacanaṃ sutvā khippaṃ devalokato oruyha rājanivesanaṃ pavisitvā paññattāsane nisinno ‘‘putto kira te, mahārāja, jāto, passissāmi na’’nti āha. Rājā alaṅkatapaṭiyattaṃ kumāraṃ āharāpetvā tāpasaṃ vandāpetuṃ abhihari, bodhisattassa pādā parivattitvā tāpasassa jaṭāsu patiṭṭhahiṃsu. Bodhisattassa hi tenattabhāvena vanditabbayuttako nāma añño natthi. Sace hi ajānantā bodhisattassa sīsaṃ tāpasassa pādamūle ṭhapeyyuṃ, sattadhā tassa muddhā phaleyya. Tāpaso ‘‘na me attānaṃ nāsetuṃ yutta’’nti uṭṭhāyāsanā bodhisattassa añjaliṃ paggahesi. Rājā taṃ acchariyaṃ disvā attano puttaṃ vandi.
那位苦行者能忆念过去四十劫和未来八十劫。他看见菩萨具足相好,便观察思量:“他会不会成佛呢?”当他确知“毫无疑问,他一定会成佛”之后,心想“这真是一位稀有之人”,便微笑起来。接着他又观察思量:“我能不能见到这位已成佛的人呢?”他发现:“我见不到。我会在这之前就命终,转生到无色界。到了那里,即使百佛、千佛前去,也无法使他觉悟。”于是他悲泣道:“像这样一位稀有之人成佛之后,我却见不到,这真是我莫大的损失啊!”
Tāpaso atīte cattālīsa kappe, anāgate cattālīsāti asīti kappe anussarati. Bodhisattassa lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘bhavissati nu kho buddho, udāhu no’’ti āvajjetvā upadhārento ‘‘nissaṃsayaṃ buddho bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘acchariyapuriso aya’’nti sitaṃ akāsi. Tato ‘‘ahaṃ imaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ labhissāmi nu kho, no’’ti upadhārento ‘‘na labhissāmi, antarāyeva kālaṃ katvā buddhasatenapi buddhasahassenapi gantvā bodhetuṃ asakkuṇeyye arūpabhave nibbattissāmī’’ti disvā ‘‘evarūpaṃ nāma acchariyapurisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ na labhissāmi, mahatī vata me jāni bhavissatī’’ti parodi.
人们看见后问道:“我们的尊者刚才还在笑,现在却又哭了。尊者,我们的王子会不会遇到什么灾祸?”他回答说:“他不会有什么灾祸,他毫无疑问会成为佛。”接着他们又问:“那您为什么哭呢?”他说:“我见不到这样一个人成佛了,我是因为想到自己损失太大而悲伤哭泣。”然后他思量:“我的亲戚里,有没有谁能见到这位成佛的人,谁见不到呢?”他看见了自己的外甥——那罗迦童子。于是他到姐姐家问:“你的儿子那罗迦在哪里?”“在家里,尊者。”“叫他过来。”他把那孩子叫到跟前,对童子说:“孩子,净饭王的家族里生了一个王子,这是佛的苗子,再过三十五年他就会成佛,你能见到他。今天你就出家吧。”这个出生在拥有八十七亿财富之家的孩子心想:“舅舅不会让我做没意义的事。”他立刻让人从集市取来袈裟和陶钵,剃掉须发,穿上袈裟,面向菩萨合掌,五体投地礼拜,说道:“我的出家,就是为了那位世间最上之人。”然后把钵放进袋子,挂在肩上,进入雪山修行沙门法。后来,他来到证得最高正等正觉的如来面前,请佛讲述了那罗迦的行道,之后又回到雪山,证得阿拉汉果,修持最上行道,只维持了七个月的寿命,靠着一座金山站立着,就以无余涅槃界般涅槃了。
Manussā disvā ‘‘amhākaṃ ayyo idāneva hasitvā puna parodi. Kiṃ nu kho, bhante, amhākaṃ ayyaputtassa koci antarāyo bhavissatī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Natthetassa antarāyo, nissaṃsayena buddho bhavissatī’’ti. Atha ‘‘kasmā paroditthā’’ti? ‘‘Evarūpaṃ purisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ na labhissāmi, ‘mahatī vata me jāni bhavissatī’ti attānaṃ anusocanto rodāmī’’ti āha. Tato so ‘‘kiṃ nu kho me ñātakesu koci etaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ labhissati, na labhissatī’’ti upadhārento attano bhāgineyyaṃ nāḷakadārakaṃ addasa. So bhaginiyā gehaṃ gantvā ‘‘kahaṃ te putto nāḷako’’ti? ‘‘Atthi gehe, ayyā’’ti. ‘‘Pakkosāhi na’’nti pakkosāpetvā attano santikaṃ āgataṃ kumāraṃ āha – ‘‘tāta, suddhodanamahārājassa kule putto jāto, buddhaṅkuro esa, pañcatiṃsa vassāni atikkamitvā buddho bhavissati, tvaṃ etaṃ daṭṭhuṃ labhissasi, ajjeva pabbajāhī’’ti. Sattāsītikoṭidhane kule nibbattadārakopi ‘‘na maṃ mātulo anatthe niyojessatī’’ti cintetvā tāvadeva antarāpaṇato kāsāyāni ceva mattikāpattañca āharāpetvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā ‘‘yo loke uttamapuggalo, taṃ uddissa mayhaṃ pabbajjā’’ti bodhisattābhimukhaṃ añjaliṃ paggayha pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṃ thavikāya pakkhipitvā aṃsakūṭe laggetvā himavantaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ akāsi. So paramābhisambodhiṃ pattaṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā nāḷakapaṭipadaṃ kathāpetvā puna himavantaṃ pavisitvā arahattaṃ patvā ukkaṭṭhapaṭipadaṃ paṭipanno satteva māse āyuṃ pāletvā ekaṃ suvaṇṇapabbataṃ nissāya ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.
到了第五天,他们给菩萨洗了头,心想:“我们要给他取名字了。”于是把王宫用四种香涂饰好,撒上米花等五种花,煮了纯净的乳糜,邀请一百零八位通达三吠陀的婆罗门,请他们在王宫里坐下,供养美食,行了大恭敬,然后让他们观察相,问:“这孩子将来会怎样?”
Bodhisattampi kho pañcame divase sīsaṃ nhāpetvā ‘‘nāmaggahaṇaṃ gaṇhissāmā’’ti rājabhavanaṃ catujjātikagandhehi vilimpitvā lājāpañcamakāni pupphāni vikiritvā asambhinnapāyāsaṃ pacāpetvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṅgate aṭṭhasatabrāhmaṇe nimantetvā rājabhavane nisīdāpetvā subhojanaṃ bhojetvā mahāsakkāraṃ katvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti lakkhaṇāni pariggahāpesuṃ. Tesu –
“罗摩、陀阇、勒迦那、曼提,憍陈如、婆阇、善夜摩、善施,
彼时此八婆罗门,具足六支,解咒释义。”
‘‘Rāmo dhajo lakkhaṇo cāpi mantī, koṇḍañño ca bhojo suyāmo sudatto; Ete tadā aṭṭha ahesuṃ brāhmaṇā, chaḷaṅgavā mantaṃ viyākariṃsū’’ti. –
正是这八位婆罗门负责察看相好,在结生那天也是由他们来解梦。其中七人伸出两根手指,作出两种可能的预言:具足这些相好的人,如果在家,就会成为转轮王;如果出家,就会成佛。他们还讲述了转轮王的一切荣耀与富贵。但其中年纪最小、出身憍陈如族的青年,观察了菩萨殊胜相好的圆满之后,说:这个人不可能留在家里,他必定会成为揭开覆盖、证得觉悟的佛陀。于是只伸出一根手指,作出了确定无疑的预言。因为这位已经积集了修行、处于最后一生中的有情,以智慧胜过了其余七人,只看到一种去向:具足这些相好的人,绝无留在家中的可能,毫无疑问将会成佛。所以只伸出一根手指,这样作出了预言。于是,在为他取名时,因为他能成就一切世间的利益,就取名为悉达多。
Ime aṭṭheva brāhmaṇā lakkhaṇapariggāhakā ahesuṃ. Paṭisandhiggahaṇadivase supinopi eteheva pariggahito. Tesu satta janā dve aṅguliyo ukkhipitvā dvedhā byākariṃsu – ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṃ ajjhāvasamāno rājā hoti cakkavattī, pabbajamāno buddho’’ti, sabbaṃ cakkavattirañño sirivibhavaṃ ācikkhiṃsu. Tesaṃ pana sabbadaharo gottato koṇḍañño nāma māṇavo bodhisattassa varalakkhaṇanipphattiṃ oloketvā – ‘‘imassa agāramajjhe ṭhānakāraṇaṃ natthi, ekantenesa vivaṭṭacchado buddho bhavissatī’’ti ekameva aṅguliṃ ukkhipitvā ekaṃsabyākaraṇaṃ byākāsi. Ayañhi katādhikāro pacchimabhavikasatto paññāya itare satta jane abhibhavitvā ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgatassa agāramajjhe ṭhānaṃ nāma natthi, asaṃsayaṃ buddho bhavissatī’’ti ekameva gatiṃ addasa, tasmā ekaṃ aṅguliṃ ukkhipitvā evaṃ byākāsi. Athassa nāmaṃ gaṇhantā sabbalokassa atthasiddhikarattā ‘‘siddhattho’’ti nāmamakaṃsu.
后来,那些婆罗门各自回到家中,嘱咐儿子们说:“孩子们,我们都老了,不知道能不能活着见到净饭大王的儿子证得一切知智。等这位王子证得一切知智以后,你们要在他的教法里出家。”那七个人都活到寿命尽了,各自随业而去,只有憍陈如青年还健在。菩萨长大后,进行了大出家,逐渐来到优楼频螺,心里想:“这个地方真让人欢喜,确实适合出身好、想精勤修行的人在这里精勤修行。”就在那里住了下来。憍陈如听说“那位大人物出家了”,便去找那些婆罗门的儿子,对他们说:“听说悉达多王子出家了,他一定会成佛。如果你们的父亲还活着,今天也会出家。如果你们也愿意,那就来吧,我要跟随那个人出家。”他们没法全体达成一致,有三个人没有出家。以憍陈如婆罗门为首,其余四个人出了家。这五个人后来就被称为五比丘长老。
Atha te brāhmaṇā attano gharāni gantvā putte āmantayiṃsu – ‘‘tātā, amhe mahallakā, suddhodanamahārājassa puttaṃ sabbaññutaṃ pattaṃ mayaṃ sambhaveyyāma vā no vā, tumhe tasmiṃ kumāre sabbaññutaṃ patte tassa sāsane pabbajeyyāthā’’ti. Te sattapi janā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gatā, koṇḍaññamāṇavova arogo ahosi. So mahāsatte vuḍḍhimanvāya mahābhinikkhamanaṃ abhinikkhamitvā anukkamena uruvelaṃ gantvā ‘‘ramaṇīyo, vata ayaṃ bhūmibhāgo, alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāyā’’ti cittaṃ uppādetvā tattha vāsaṃ upagate ‘‘mahāpuriso pabbajito’’ti sutvā tesaṃ brāhmaṇānaṃ putte upasaṅkamitvā evamāha ‘‘siddhatthakumāro kira pabbajito, so nissaṃsayaṃ buddho bhavissati. Sace tumhākaṃ pitaro arogā assu, ajja nikkhamitvā pabbajeyyuṃ. Sace tumhepi iccheyyātha, etha, ahaṃ taṃ purisaṃ anupabbajissāmī’’ti. Te sabbe ekacchandā bhavituṃ nāsakkhiṃsu , tayo janā na pabbajiṃsu. Koṇḍaññabrāhmaṇaṃ jeṭṭhakaṃ katvā itare cattāro pabbajiṃsu. Te pañcapi janā pañcavaggiyattherā nāma jātā.
那时,国王问道:“我儿子看到了什么才会出家?”回答说:“四种预兆。”又问:“是哪四种?”答:“衰老的人、生病的人、死去的人、出家人。”国王说:“从今以后,不许这类人靠近我儿子。我儿子没有成佛的业,我要亲眼看到他成为统御四大洲和两千小岛的转轮王,掌握自在权位,被周长三十六由旬的随从簇拥着,在空中巡行。”说完这话,为了不让王子看到这四种预兆,就在四个方向每隔一由旬的四分之一处设了守卫。那一天,在吉祥集会的地方,八万亲戚家族聚在一起,每家都表态:“不管他成佛还是成转轮王,我们每家都献出一个儿子。如果成佛,就由刹帝利出身的沙门前后围绕而行;如果成王,就由刹帝利青年前后围绕而行。”国王也为菩萨安排了容貌最出色、没有任何缺陷的乳母们。菩萨就在无量的随从和广大的祥瑞光辉中渐渐长大。
Tadā pana rājā ‘‘kiṃ disvā mayhaṃ putto pabbajissatī’’ti pucchi. ‘‘Cattāri pubbanimittānī’’ti. ‘‘Katarañca katarañcā’’ti? ‘‘Jarājiṇṇaṃ, byādhitaṃ, kālakataṃ, pabbajita’’nti. Rājā ‘‘ito paṭṭhāya evarūpānaṃ mama puttassa santikaṃ upasaṅkamituṃ mā adattha, mayhaṃ puttassa buddhabhāvena kammaṃ natthi, ahaṃ mama puttaṃ dvisahassadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kārentaṃ chattiṃsayojanaparimaṇḍalāya parisāya parivutaṃ gaganatale vicaramānaṃ passitukāmo’’ti. Evañca pana vatvā imesaṃ catuppakārānaṃ nimittānaṃ kumārassa cakkhupathe āgamananivāraṇatthaṃ catūsu disāsu gāvute gāvute ārakkhaṃ ṭhapesi. Taṃ divasaṃ pana maṅgalaṭṭhāne sannipatitesu asītiyā ñātikulasahassesu ekeko ekamekaṃ puttaṃ paṭijāni – ‘‘ayaṃ buddho vā hotu rājā vā, mayaṃ ekamekaṃ puttaṃ dassāma. Sacepi buddho bhavissati, khattiyasamaṇeheva purakkhataparivārito vicarissati. Sacepi rājā bhavissati, khattiyakumāreheva purakkhataparivārito vicarissatī’’ti. Rājāpi bodhisattassa uttamarūpasampannā vigatasabbadosā dhātiyo paccupaṭṭhāpesi. Bodhisatto anantena parivārena mahantena sirisobhaggena vaḍḍhati.
有一天,国王举行名叫“伐帕曼伽罗”的耕祭仪式。那天,整座城被装饰得像天宫一样。所有的奴仆、雇工等人都穿上新洗的衣服,佩戴香花等饰物,聚集到王宫来。国王的耕作事务要套上一千张犁。但那天,比八百少一,共有七百九十九张犁配着牛绳和轭,用白银装饰;而国王自己扶的那张犁则用赤金装饰。牛角上的刺棒和鞭子也都用黄金装饰。国王在大批随从的簇拥下出发,带着王子一同前往。耕作的地方有一棵阎浮树,枝叶茂密,树荫浓密。国王让人在树下为王子铺好卧具,在上面张起镶有金星的华盖,用布帐围起来,并安排了守卫,然后国王自己佩戴全部饰物,由大臣们围绕,前往耕作之处。到了那里,国王拿起金犁,大臣们拿那七百九十九张银犁,农夫们拿其余的犁。他们拿着这些犁,来回耕作。国王时而从这边走到那边,时而从那边走到这边。这个地方出现了极大的盛况。保姆们围着菩萨坐着,心想“我们要看看国王的盛况”,便从布帐里面走到外面。菩萨四处张望,没看见一个人,就迅速起身,盘腿而坐,专注呼吸,生起了初禅。保姆们因为分发食物和点心,稍微耽搁了一会儿。其他树的树影都转了方向,唯独这棵树的树荫保持圆形,停在原处。保姆们心想“王子一个人在那里”,急忙掀起布帐,走进去,看见菩萨坐在卧榻上盘腿而坐,又看见这个神迹,就跑去禀告国王:“大王,王子这样坐着,别的树的树影都转了方向,唯独阎浮树的树荫保持圆形,停在原处。”国王急忙赶来,看见这个神迹,便向王子顶礼,说道:“孩子,这是我第二次向你礼敬了。”
Athekadivasaṃ rañño vappamaṅgalaṃ nāma ahosi. Taṃ divasaṃ sakalanagaraṃ devavimānaṃ viya alaṅkaronti. Sabbe dāsakammakarādayo ahatavatthanivatthā gandhamālādipaṭimaṇḍitā rājakule sannipatanti. Rañño kammante naṅgalasahassaṃ yojīyati. Tasmiṃ pana divase ekenūnaaṭṭhasatanaṅgalāni saddhiṃ balibaddarasmiyottehi rajataparikkhatāni honti, rañño ālambananaṅgalaṃ pana rattasuvaṇṇaparikkhataṃ hoti. Balibaddānaṃ siṅgarasmipatodāpi suvaṇṇaparikkhatāva honti. Rājā mahatā parivārena nikkhanto puttaṃ gahetvā agamāsi. Kammantaṭṭhāne eko jamburukkho bahalapalāso sandacchāyo ahosi. Tassa heṭṭhā kumārassa sayanaṃ paññapāpetvā upari suvaṇṇatārakakhacitaṃ vitānaṃ bandhāpetvā sāṇipākārena parikkhipāpetvā ārakkhaṃ ṭhapāpetvā rājā sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā amaccagaṇaparivuto naṅgalakaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi. Tattha rājā suvaṇṇanaṅgalaṃ gaṇhāti, amaccā ekenūnaṭṭhasatarajatanaṅgalāni, kassakā sesanaṅgalāni. Te tāni gahetvā ito cito ca kasanti. Rājā pana orato vā pāraṃ gacchati, pārato vā oraṃ āgacchati. Etasmiṃ ṭhāne mahāsampatti ahosi. Bodhisattaṃ parivāretvā nisinnā dhātiyo ‘‘rañño sampattiṃ passissāmā’’ti antosāṇito bahi nikkhantā. Bodhisatto ito cito ca olokento kañci adisvā vegena uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpāne pariggahetvā paṭhamajjhānaṃ nibbattesi. Dhātiyo khajjabhojjantare vicaramānā thokaṃ cirāyiṃsu. Sesarukkhānaṃ chāyā nivattā, tassa pana rukkhassa parimaṇḍalā hutvā aṭṭhāsi. Dhātiyo ‘‘ayyaputto ekato’’ti vegena sāṇiṃ ukkhipitvā anto pavisamānā bodhisattaṃ sayane pallaṅkena nisinnaṃ tañca pāṭihāriyaṃ disvā gantvā rañño ārocesuṃ – ‘‘deva, kumāro evaṃ nisinno, aññesaṃ rukkhānaṃ chāyā nivattā, jamburukkhassa pana parimaṇḍalā ṭhitā’’ti. Rājā vegenāgantvā pāṭihāriyaṃ disvā – ‘‘idaṃ te, tāta, dutiyaṃ vandana’’nti puttaṃ vandi.
后来,菩萨渐渐长大,到了十六岁。国王为菩萨建了三座适合三个季节的宫殿——一座九层,一座七层,一座五层,还安排了四万名舞女。菩萨就像被天女围绕的天人一样,由盛装打扮的舞者簇拥着,伴随着没有男人的乐器声,享受着极大的荣华,随着季节变换轮流住在那三座宫殿里。而罗睺罗的母亲,也就是他的王妃,成了王后。
Atha anukkamena bodhisatto soḷasavassuddesiko jāto. Rājā bodhisattassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike tayo pāsāde kāresi – ekaṃ navabhūmakaṃ, ekaṃ sattabhūmakaṃ, ekaṃ pañcabhūmakaṃ, cattālīsasahassā ca nāṭakitthiyo upaṭṭhāpesi. Bodhisatto devo viya accharāsaṅghaparivuto, alaṅkatanāṭakaparivuto, nippurisehi tūriyehi paricāriyamāno mahāsampattiṃ anubhavanto utuvārena tesu pāsādesu viharati. Rāhulamātā panassa devī aggamahesī ahosi.
他正享受着这样的大荣华,有一天,在亲族聚会中间,大家议论起来:“悉达多整天只顾玩乐,什么技艺都不学,将来打起仗来,他能做什么?”国王把菩萨叫来,说:“孩子,你的亲族们说:‘悉达多什么技艺都不学,只顾玩乐。’到了该用的时候,你怎么想?”菩萨说:“大王,我没有什么需要学技艺的。请让人在城里击鼓通告:‘七天之后,我要向亲族们展示技艺。’”国王照办了。菩萨召集了能射穿毛发、射穿细线的射箭高手,在大众中间,用与其他射手不同的方式,向亲族们展示了十二种技艺。具体情形,应当按《獐子本生》里所说的方式来了解。那时,亲族们的疑惑就消除了。
Tassevaṃ mahāsampattiṃ anubhavantassa ekadivasaṃ ñātisaṅghassa abbhantare ayaṃ kathā udapādi – ‘‘siddhattho kīḷāpasutova vicarati, kiñci sippaṃ na sikkhati, saṅgāme paccupaṭṭhite kiṃ karissatī’’ti. Rājā bodhisattaṃ pakkosāpetvā – ‘‘tāta, tava ñātakā ‘siddhattho kiñci sippaṃ asikkhitvā kīḷāpasutova vicaratī’ti vadanti, ettha kiṃ pattakāle maññasī’’ti. Deva, mama sippaṃ sikkhanakiccaṃ natthi, nagare mama sippadassanatthaṃ bheriṃ carāpetha ‘‘ito sattame divase ñātakānaṃ sippaṃ dassessāmī’’ti. Rājā tathā akāsi. Bodhisatto akkhaṇavedhivālavedhidhanuggahe sannipātāpetvā mahājanassa majjhe aññehi dhanuggahehi asādhāraṇaṃ ñātakānaṃ dvādasavidhaṃ sippaṃ dassesi. Taṃ sarabhaṅgajātake āgatanayeneva veditabbaṃ. Tadāssa ñātisaṅgho nikkaṅkho ahosi.
有一天,菩萨想去园林游玩,就叫来车夫,对他说:“把车驾好。”车夫答应道:“好的。”于是一辆极其昂贵、殊胜的车,用各种装饰打扮得漂漂亮亮,又套上四匹莲花瓣颜色的吉祥马,然后禀告菩萨。菩萨登上那辆像天宫一样的车,朝园林方向去了。天神们心想:“悉达多王子成佛的时机快到了,我们来给他显示预兆吧。”就让一位天子变成一个年老体衰的人:牙齿残缺,头发花白,身体弯驼,拄着拐杖,浑身发抖,出现在菩萨面前。菩萨和车夫都看见了。于是菩萨按照《大本经》里的方式问车夫:“朋友,这个人叫什么?他的头发怎么和别人不一样?”听了车夫的回答后,菩萨心里震动,说道:“唉,生真是可厌!只要有生,就会有老。”当场就掉头回去,直接上了宫殿。国王问:“我儿子为什么这么快就回来了?”回答说:“因为看见了老人,大王。”国王说:“他们说看见老人就会出家,你们这是要毁了我吗?赶紧为我儿子准备歌舞娱乐,让他享受荣华富贵,就不会生出出家念头了。”说完,就增加守卫,在四面八方每隔半由旬的地方都设了岗哨。
Athekadivasaṃ bodhisatto uyyānabhūmiṃ gantukāmo sārathiṃ āmantetvā ‘‘rathaṃ yojehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā mahārahaṃ uttamarathaṃ sabbālaṅkārena alaṅkaritvā kumudapattavaṇṇe cattāro maṅgalasindhave yojetvā bodhisattassa paṭivedesi. Bodhisatto devavimānasadisaṃ rathaṃ abhiruhitvā uyyānābhimukho agamāsi. Devatā ‘‘siddhatthakumārassa abhisambujjhanakālo āsanno, pubbanimittaṃ dassessāmā’’ti ekaṃ devaputtaṃ jarājajjaraṃ khaṇḍadantaṃ palitakesaṃ vaṅkaṃ obhaggasarīraṃ daṇḍahatthaṃ pavedhamānaṃ katvā dassesuṃ. Taṃ bodhisatto ceva sārathi ca passanti. Tato bodhisatto sārathiṃ – ‘‘samma, ko nāmesa puriso, kesāpissa na yathā aññesa’’nti mahāpadāne āgatanayena pucchitvā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘dhīratthu vata bho jāti, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’’ti saṃviggahadayo tatova paṭinivattitvā pāsādameva abhiruhi. Rājā ‘‘kiṃ kāraṇā mama putto khippaṃ paṭinivattī’’ti pucchi. ‘‘Jiṇṇakaṃ purisaṃ disvā devā’’ti. ‘‘Jiṇṇakaṃ disvā pabbajissatīti āhaṃsu, kasmā maṃ nāsetha, sīghaṃ puttassa nāṭakāni sajjetha, sampattiṃ anubhavanto pabbajjāya satiṃ na karissatī’’ti vatvā ārakkhaṃ vaḍḍhetvā sabbadisāsu aḍḍhayojane aḍḍhayojane ṭhapesi.
又有一天,菩萨同样前往园林,看见天神化作的病人,就像之前那样询问之后,心中惊惧,转身返回,登上了宫殿。国王也询问之后,按照前面所说的方式安排,又再扩大范围,在周围三俱卢舍的地方设置了守卫。又有一天,菩萨同样前往园林,看见天神化作的死人,就像之前那样询问之后,心中惊惧,再次返回,登上了宫殿。国王也询问之后,按照前面所说的方式安排,又再扩大范围,在周围一由旬的地方设置了守卫。又有一天,菩萨前往园林时,看见天神化作的衣着整齐、善好披衣的出家人,便问车夫:“这个人是谁?”车夫虽然因为当时没有佛陀出世,不认识出家人,也不知道出家的功德,但依靠天神的威力,说道:“大王,这就是出家人。”并赞叹出家的功德。菩萨对出家生起了欢喜之心,那天还是去了园林。不过,长部诵者们说:“菩萨是在同一天里看见这四种景象之后才去的。”
Punekadivasaṃ bodhisatto tatheva uyyānaṃ gacchanto devatāhi nimmitaṃ byādhitaṃ purisaṃ disvā purimanayeneva pucchitvā saṃviggahadayo nivattitvā pāsādaṃ abhiruhi. Rājāpi pucchitvā heṭṭhā vuttanayeneva saṃvidahitvā puna vaḍḍhetvā samantā tigāvutappamāṇe padese ārakkhaṃ ṭhapesi. Aparaṃ ekadivasaṃ bodhisatto tatheva uyyānaṃ gacchanto devatāhi nimmitaṃ kālakataṃ disvā purimanayeneva pucchitvā saṃviggahadayo puna nivattitvā pāsādaṃ abhiruhi. Rājāpi pucchitvā heṭṭhā vuttanayeneva saṃvidahitvā puna vaḍḍhetvā samantā yojanappamāṇe padese ārakkhaṃ ṭhapesi. Aparaṃ pana ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto tatheva devatāhi nimmitaṃ sunivatthaṃ supārutaṃ pabbajitaṃ disvā ‘‘ko nāmeso sammā’’ti sārathiṃ pucchi. Sārathi kiñcāpi buddhuppādassa abhāvā pabbajitaṃ vā pabbajitaguṇe vā na jānāti, devatānubhāvena pana ‘‘pabbajito nāmāyaṃ devā’’ti vatvā pabbajjāya guṇe vaṇṇesi. Bodhisatto pabbajjāya ruciṃ uppādetvā taṃ divasaṃ uyyānaṃ agamāsi. Dīghabhāṇakā panāhu ‘‘cattāri nimittāni ekadivaseneva disvā agamāsī’’ti.
他在那里玩了一整个白天,在吉祥池里沐浴之后,太阳落山时,坐在吉祥石板上,想要让人给自己装扮。这时,他的侍从们拿着各种颜色的布料、各式各样的饰品和花鬘、香料、涂香,围在他四周站着。就在那一刻,帝释天神的座位变热了。他心想:“是谁想把我从这个位子上弄走?”于是观察,知道是菩萨想要装扮,便叫来毗首羯磨:“朋友毗首羯磨,悉达多王子今天半夜要行大出离,这是他最后一次装扮。你去园林,用天界的装饰品给这位大士装扮。”毗首羯磨答应“好”,凭天神之力瞬间就到了,变得和菩萨的理发师一模一样,从理发师手里接过缠头布,给菩萨缠在头上。菩萨一碰到他的手就知道了:“这不是人,是天神。”刚缠好,头顶的缠头布就像摩尼宝珠一样,涌出了上千张布。再缠一次,又涌出千张;这样缠了十次,一共涌出了一万张布。不该想:“头这么小,布这么多,怎么涌出来的?”因为那些布中最大的也只有余甘子花那么大,其余的都像红花那么大。菩萨的头就像被花冠覆盖一样,像一朵库雅卡花。
So tattha divasabhāgaṃ kīḷitvā maṅgalapokkharaṇiyaṃ nhāyitvā atthaṅgate sūriye maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi attānaṃ alaṅkārāpetukāmo. Athassa paricārakapurisā nānāvaṇṇāni dussāni nānappakārā ābharaṇavikatiyo mālāgandhavilepanāni ca ādāya samantā parivāretvā aṭṭhaṃsu. Tasmiṃ khaṇe sakkassa nisinnāsanaṃ uṇhaṃ ahosi . So ‘‘ko nu kho maṃ imamhā ṭhānā cāvetukāmo’’ti upadhārento bodhisattassa alaṅkāretukāmataṃ ñatvā vissakammaṃ āmantesi ‘‘samma vissakamma, siddhatthakumāro ajja aḍḍharattasamaye mahābhinikkhamanaṃ nikkhamissati, ayamassa pacchimo alaṅkāro, uyyānaṃ gantvā mahāpurisaṃ dibbālaṅkārehi alaṅkarohī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā devatānubhāvena taṅkhaṇaṃyeva upasaṅkamitvā tasseva kappakasadiso hutvā kappakassa hatthato veṭhanadussaṃ gahetvā bodhisattassa sīsaṃ veṭhesi. Bodhisatto hatthasamphasseneva ‘‘nāyaṃ manusso, devaputto eso’’ti aññāsi. Veṭhanena veṭhitamatte sīse moḷiyaṃ maṇiratanākārena dussasahassaṃ abbhuggañchi. Puna veṭhentassa dussasahassanti dasakkhattuṃ veṭhentassa dasa dussasahassāni abbhuggacchiṃsu . ‘‘Sīsaṃ khuddakaṃ, dussāni bahūni, kathaṃ abbhuggatānī’’ti na cintetabbaṃ. Tesu hi sabbamahantaṃ āmalakapupphappamāṇaṃ, avasesāni kusumbakapupphappamāṇāni ahesuṃ. Bodhisattassa sīsaṃ kiñjakkhagavacchitaṃ viya kuyyakapupphaṃ ahosi.
那时,他登上了装饰着一切庄严的最胜车乘——当时他全身披戴各种装饰,各类乐师各自展示自己的才艺,婆罗门们用“胜利欢喜”等话语赞颂,御者和吟游诗人等也用各种吉祥语和赞颂之声表达敬意。就在那时,传来消息说“罗睺罗的母亲生了一个儿子”,净饭大王便派人传话:“把喜讯告诉我儿子。”菩萨听说后说:“罗睺出生了,束缚出生了。”国王问:“我的儿子说了什么?”听到那话后便说:“从今以后,我的孙子就叫罗睺罗王子吧。”
Athassa sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitassa sabbatālāvacaresu sakāni sakāni paṭibhānāni dassayantesu, brāhmaṇesu ‘‘jayanandā’’tiādivacanehi, sūtamāgadhādīsu nānappakārehi maṅgalavacanatthutighosehi sambhāventesu sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ rathavaraṃ abhiruhi. Tasmiṃ samaye ‘‘rāhulamātā puttaṃ vijātā’’ti sutvā suddhodanamahārājā ‘‘puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Bodhisatto taṃ sutvā ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti āha. Rājā ‘‘kiṃ me putto avacā’’ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya me nattā rāhulakumāroyeva nāma hotū’’ti āha.
菩萨也登上那辆殊胜的车乘,在盛大的随从簇拥下,带着极其令人欢喜的光彩与祥瑞,进入了都城。就在那时,一位名叫翅舍·乔达弥的刹帝利少女,正站在高楼阳台上,看见菩萨右旋绕行都城,目睹他形貌的祥瑞,心中生起喜悦与满足,发出了这样的感叹:
Bodhisattopi kho rathavaraṃ āruyha mahantena yasena atimanoramena sirisobhaggena nagaraṃ pāvisi. Tasmiṃ samaye kisāgotamī nāma khattiyakaññā uparipāsādavaratalagatā nagaraṃ padakkhiṇaṃ kurumānassa bodhisattassa rūpasiriṃ disvā pītisomanassajātā idaṃ udānaṃ udānesi –
“这位母亲确实安详,这位父亲确实安详;
这位女子确实安详,她有这样的丈夫。”
‘‘Nibbutā nūna sā mātā, nibbuto nūna so pitā; Nibbutā nūna sā nārī, yassāyaṃ īdiso patī’’ti.
菩萨听了她的话,心里想:“她这样说:‘看到这样的身体,母亲的心就清凉了,父亲的心就清凉了,妻子的心就清凉了。’那到底什么清凉了,心才叫做清凉呢?”那时他内心已对烦恼离染,便这样想:“贪火熄灭了,才叫清凉;嗔火熄灭了,才叫清凉;痴火熄灭了,才叫清凉;慢、邪见等一切烦恼的热恼都熄灭了,才叫清凉。她让我听到了这么好的法。我本来就在寻求涅槃,今天我就该舍弃在家生活,出家去寻求涅槃。这就算是我对她的师恩报答吧。”于是他从脖子上解下价值十万的珍珠项链,派人送给翅舍·乔达弥。她心想:“悉达多王子对我起了爱慕之心,才送来礼物。”于是生起了欢喜。
Bodhisatto taṃ sutvā cintesi ‘‘ayaṃ evamāha ‘evarūpaṃ attabhāvaṃ passantiyā mātu hadayaṃ nibbāyati, pitu hadayaṃ nibbāyati, pajāpatiyā hadayaṃ nibbāyatī’ti! Kismiṃ nu kho nibbute hadayaṃ nibbutaṃ nāma hotī’’ti? Athassa kilesesu virattamānasassa etadahosi – ‘‘rāgaggimhi nibbute nibbutaṃ nāma hoti, dosaggimhi nibbute nibbutaṃ nāma hoti, mohaggimhi nibbute nibbutaṃ nāma hoti, mānadiṭṭhiādīsu sabbakilesadarathesu nibbutesu nibbutaṃ nāma hoti. Ayaṃ me sussavanaṃ sāvesi, ahañhi nibbānaṃ gavesanto carāmi, ajjeva mayā gharāvāsaṃ chaḍḍetvā nikkhamma pabbajitvā nibbānaṃ gavesituṃ vaṭṭati, ayaṃ imissā ācariyabhāgo hotū’’ti kaṇṭhato omuñcitvā kisāgotamiyā satasahassagghanakaṃ muttāhāraṃ pesesi. Sā ‘‘siddhatthakumāro mayi paṭibaddhacitto hutvā paṇṇākāraṃ pesesī’’ti somanassajātā ahosi.
菩萨也以极大的荣华富贵,登上自己的宫殿,躺在吉祥的床上。就在那时,那些佩戴着各种装饰、擅长歌舞音乐、容貌像天女一样美丽的女子,拿着各种乐器,围绕在他身边,为了让他欢喜而奏乐歌舞。菩萨因为内心已经远离烦恼,对歌舞等毫无兴趣,不久就睡着了。那些女子心想:“我们奏乐歌舞是为了谁?他已经睡着了,现在何必白费力气?”于是把各自拿着的乐器丢在地上,就地躺下睡了,香油灯还继续燃着。菩萨醒来后,在床上盘腿而坐,看见那些女子和乐器乱七八糟地躺在一起——有的流着口水,口水把身体都弄湿了;有的咬着牙齿;有的打着鼾;有的在说梦话;有的张着嘴;有的衣服散乱,私处暴露在外。他看到她们这副模样,内心对欲乐更加厌离。那座装饰得如同帝释天神的宫殿一般的大殿,在他眼里就像一座堆满各种尸体的露天坟场;三界就像着火的房子。他发出感叹:“真是可怕啊!真是灾难啊!”他的内心非常强烈地倾向于出家。
Bodhisattopi mahantena sirisobhaggena attano pāsādaṃ abhiruhitvā sirisayane nipajji. Tāvadeva ca naṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā naccagītādīsu susikkhitā devakaññā viya rūpasobhaggappattā itthiyo nānātūriyāni gahetvā samparivārayitvā abhiramāpentiyo naccagītavāditāni payojayiṃsu. Bodhisatto kilesesu virattacittatāya naccādīsu anabhirato muhuttaṃ niddaṃ okkami. Tāpi itthiyo ‘‘yassatthāya mayaṃ naccādīni payojema, so niddaṃ upagato, idāni kimatthaṃ kilamāmā’’ti gahitaggahitāni tūriyāni ajjhottharitvā nipajjiṃsu, gandhatelappadīpā jhāyanti. Bodhisatto pabujjhitvā sayanapiṭṭhe pallaṅkena nisinno addasa tā itthiyo tūriyabhaṇḍāni avattharitvā niddāyantiyo – ekaccā paggharitakheḷā, lālākilinnagattā, ekaccā dante khādantiyo, ekaccā kākacchantiyo, ekaccā vippalapantiyo, ekaccā vivaṭamukhā, ekaccā apagatavatthā, pākaṭabībhacchasambādhaṭṭhānā. So tāsaṃ taṃ vippakāraṃ disvā bhiyyosomattāya kāmesu virattacitto ahosi. Tassa alaṅkatapaṭiyattaṃ sakkabhavanasadisampi taṃ mahātalaṃ apaviddhanānākuṇapabharitaṃ āmakasusānaṃ viya upaṭṭhāsi, tayo bhavā ādittagehasadisā khāyiṃsu – ‘‘upaddutaṃ vata bho, upassaṭṭhaṃ vata bho’’ti udānaṃ pavattesi, ativiya pabbajjāya cittaṃ nami.
他心想:“今天我就该进行大出家了。”于是从床上起身,走到门边,问道:“谁在这里?”阐那正把头枕在门槛上躺着,回答说:“是我,主人,我是阐那。”菩萨说:“我今天想要进行大出家,你给我备一匹马。”阐那说:“好的,殿下。”便拿了马具,前往马厩。那里香油灯正燃着,在素馨花帐幔下方一块悦人的地面上,他看见马王犍陟站在那里,心想:“今天我就该给这匹马备鞍了。”于是给犍陟备鞍。犍陟在被备鞍的时候就已经知道:“这次备鞍非常紧实,不像往日去园林游玩等处时备鞍那样,我的主人今天应该是想要进行大出家了。”于是满心欢喜,放声大笑。那笑声本会传遍整座城,但诸天神把那声音挡住了,不让任何人听到。
So ‘‘ajjeva mayā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamituṃ vaṭṭatī’’ti sayanā uṭṭhāya dvārasamīpaṃ gantvā ‘‘ko etthā’’ti āha. Ummāre sīsaṃ katvā nipanno channo ‘‘ahaṃ ayyaputta channo’’ti āha. ‘‘Ahaṃ ajja mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitukāmo, ekaṃ me assaṃ kappehī’’ti āha. So ‘‘sādhu devā’’ti assabhaṇḍikaṃ gahetvā assasālaṃ gantvā gandhatelapadīpesu jalantesu sumanapaṭṭavitānassa heṭṭhā ramaṇīye bhūmibhāge ṭhitaṃ kaṇḍakaṃ assarājānaṃ disvā ‘‘ajja mayā imameva kappetuṃ vaṭṭatī’’ti kaṇḍakaṃ kappesi. So kappiyamānova aññāsi ‘‘ayaṃ kappanā atigāḷhā , aññesu divasesu uyyānakīḷādigamane kappanā viya na hoti, mayhaṃ ayyaputto ajja mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitukāmo bhavissatī’’ti. Tato tuṭṭhamānaso mahāhasitaṃ hasi. So saddo sakalanagaraṃ pattharitvā gaccheyya, devatā pana taṃ saddaṃ nirumbhitvā na kassaci sotuṃ adaṃsu.
菩萨也把阐那打发走之后,心想:“我先去看看儿子。”便从盘腿坐的地方起身,走到罗睺罗母亲的住处,打开了寝宫的门。就在那时,寝宫里点的香油灯正燃着,罗睺罗的母亲躺在铺满素馨花、茉莉花等花朵、足有芒果那么厚的床上,把手放在儿子头上,正睡着。菩萨把一只脚踩在门槛上,就那样站着往里看,心想:“如果我把王妃的手移开去抱我的儿子,王妃就会醒过来,那样就会妨碍我出走。等我成了佛以后再回来见儿子吧。”于是就从宫殿高台上下来了。至于《本生注》里说“那时罗睺罗王子才出生七天”,其他注书里都没有这个说法,所以应该以这里为准。
Bodhisattopi kho channaṃ pesetvāva ‘‘puttaṃ tāva passissāmī’’ti cintetvā nisinnapallaṅkato uṭṭhāya rāhulamātāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā gabbhadvāraṃ vivari. Tasmiṃ khaṇe antogabbhe gandhatelapadīpo jhāyati, rāhulamātā sumanamallikādīnaṃ pupphānaṃ ambaṇamattena abhippakiṇṇasayane puttassa matthake hatthaṃ ṭhapetvā niddāyati. Bodhisatto ummāre pādaṃ ṭhapetvā ṭhitakova oloketvā ‘‘sacāhaṃ deviyā hatthaṃ apanetvā mama puttaṃ gaṇhissāmi, devī pabujjhissati, evaṃ me gamanantarāyo bhavissati, buddho hutvāva āgantvā puttaṃ passissāmī’’ti pāsādatalato otari. Yaṃ pana jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘tadā sattāhajāto rāhulakumāro hotī’’ti vuttaṃ, taṃ sesaṭṭhakathāsu natthi, tasmā idameva gahetabbaṃ.
菩萨就这样从宫殿高台上下来,走到马跟前,说道:“犍陟,亲爱的,你今天夜里载我渡过这一程吧;我依靠你成佛之后,会度脱包括天神在内的整个世界。”说完就纵身跳上犍陟的背。犍陟从脖子算起,身长十八肘,身高与身长相称,力气大、速度快,通体纯白,像洗过的螺贝一样。它要是发出笑声或者踏出蹄声,声音就会传遍整座城。所以天神们用自己的神力,让它无论怎样都不会被人听到,把它的笑声压住,又在它每一步落下和抬起时,用手掌垫在蹄下。菩萨坐在马背正中间,让阐那抓住马尾,半夜时分到了大城门附近。可当时国王下令:“不管什么时候,都不能给菩萨打开城门让他出去。”还让人把两扇城门各做成需要一千个男子才能打开。菩萨力气很大,按象来算,相当于十亿头大象的力气;按人来算,相当于百亿人的力气。他心想:“如果城门不开,今天我就骑在犍陟背上,和抓着马尾站在那里的阐那一起,用双腿夹紧犍陟,跳过十八肘高的城墙出去。”阐那也想:“如果城门不开,我就把主人扛在肩上,右手搂住犍陟的肚子,把它夹在腋下,跳过城墙出去。”犍陟也想:“如果城门不开,我就把主人连同抓着马尾的阐那一起,照原样驮在背上腾空而起,跳过城墙出去。”如果城门真的没开,这三个人当中总有一个会照自己想的做到。不过,住在城门上的天神把城门打开了。
Evaṃ bodhisatto pāsādatalā otaritvā assasamīpaṃ gantvā evamāha – ‘‘tāta kaṇḍaka, tvaṃ ajja ekarattiṃ maṃ tāraya, ahaṃ taṃ nissāya buddho hutvā sadevakaṃ lokaṃ tāressāmī’’ti. Tato ullaṅghitvā kaṇḍakassa piṭṭhiṃ abhiruhi. Kaṇḍako gīvato paṭṭhāya āyāmena aṭṭhārasahattho hoti tadanucchavikena ubbedhena samannāgato thāmajavasampanno sabbaseto dhotasaṅkhasadiso. So sace haseyya vā padasaddaṃ vā kareyya, saddo sakalanagaraṃ avatthareyya. Tasmā devatā attano ānubhāvena tassa yathā na koci suṇāti, evaṃ hasitasaddaṃ sannirumbhitvā akkamanaakkamanapadavāre hatthatalāni upanāmesuṃ. Bodhisatto assavarassa piṭṭhivemajjhagato channaṃ assassa vāladhiṃ gāhāpetvā aḍḍharattasamaye mahādvārasamīpaṃ patto. Tadā pana rājā ‘‘evaṃ bodhisatto yāya kāyaci velāya nagaradvāraṃ vivaritvā nikkhamituṃ na sakkhissatī’’ti dvīsu dvārakavāṭesu ekekaṃ purisasahassena vivaritabbaṃ kārāpesi. Bodhisatto thāmabalasampanno, hatthigaṇanāya koṭisahassahatthīnaṃ balaṃ dhāreti, purisagaṇanāya dasakoṭisahassapurisānaṃ . So cintesi ‘‘sace dvāraṃ na vivarīyati, ajja kaṇḍakassa piṭṭhe nisinnova vāladhiṃ gahetvā ṭhitena channena saddhiṃyeva kaṇḍakaṃ ūrūhi nippīḷetvā aṭṭhārasahatthubbedhaṃ pākāraṃ uppatitvā atikkamissāmī’’ti. Channopi cintesi ‘‘sace dvāraṃ na vivarīyati, ahaṃ ayyaputtaṃ khandhe nisīdāpetvā kaṇḍakaṃ dakkhiṇena hatthena kucchiyaṃ parikkhipanto upakacchantare katvā pākāraṃ uppatitvā atikkamissāmī’’ti. Kaṇḍakopi cintesi ‘‘sace dvāraṃ na vivarīyati, ahaṃ attano sāmikaṃ piṭṭhiyaṃ yathānisinnameva channena vāladhiṃ gahetvā ṭhitena saddhiṃyeva ukkhipitvā pākāraṃ uppatitvā atikkamissāmī’’ti. Sace dvāraṃ na avāpurīyittha, yathācintitameva tesu tīsu janesu aññataro sampādeyya. Dvāre adhivatthā devatā pana dvāraṃ vivari.
就在那个刹那,魔罗为了逼菩萨回头,来到空中站定,说:朋友,别出家了。从今天算起第七天,轮宝就会出现在你面前,你将统治以两千小岛为围绕的四大洲。回头吧,朋友。菩萨问:你是谁?答:我是瓦萨瓦帝。菩萨说:魔罗,我知道我的轮宝会出现,但我不需要王位。我要震动一万个世界,成为佛陀。魔罗心想:从现在起,只要他生起欲寻、恚寻或害寻,我就能察觉。于是他像影子一样紧跟着菩萨,寻找可乘之机,寸步不离。
Tasmiṃyeva khaṇe māro ‘‘bodhisattaṃ nivattessāmī’’ti āgantvā ākāse ṭhito āha – ‘‘mārisa, mā nikkhama, ito te sattame divase cakkaratanaṃ pātubhavissati, dvisahassaparittadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ rajjaṃ kāressasi, nivatta mārisā’’ti. ‘‘Kosi tva’’nti? ‘‘Ahaṃ vasavattī’’ti. ‘‘Māra, jānāmahaṃ mayhaṃ cakkaratanassa pātubhāvaṃ, anatthikohaṃ rajjena, dasasahassilokadhātuṃ unnādetvā buddho bhavissāmī’’ti āha. Māro ‘‘ito dāni te paṭṭhāya kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā cintitakāle jānissāmī’’ti otārāpekkho chāyā viya anapagacchanto anubandhi.
菩萨也把已经到手的转轮王位,像吐掉一口唾沫一样毫无留恋地舍弃了,在阿沙荼月满月那天、北阿沙荼星宿正运行的时候,以盛大的恭敬供养出了城。出城之后,他又生起了想回头看一眼都城的心。而就在这个念头刚在心中生起的同时,仿佛有个声音在说:“大人,你不该做转身回望的事。”大地就像陶工的转轮一样裂开,翻转了过来。菩萨面向都城站定,回望了都城,在那个地方指示了犍陟回转塔的处所,然后让犍陟朝向该走的道路,以盛大的恭敬、殊胜的祥瑞光辉向前行进。据说那时,有天神在他前方举着六万支火炬,后方六万,右边六万,左边六万;还有别的天神在轮围山的边缘举着数不清的火炬;又有龙、金翅鸟等天神,用天界的香、花鬘、香粉、熏香一边供养一边随行。天空中像浓云降雨时那样,密密不断地飘落着巴利恰答咖花和曼陀罗花,天界的音乐奏响了,四周有六百八十万种乐器一齐鸣响,那情形就像在大海深处雷声轰鸣的时候,又像在持国山谷里海涛怒吼的时候。
Bodhisattopi hatthagataṃ cakkavattirajjaṃ kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍetvā mahantena sakkārena nagarā nikkhami āsāḷhipuṇṇamāya uttarāsāḷhanakkhatte vattamāne. Nikkhamitvā ca puna nagaraṃ oloketukāmo jāto. Evañca panassa citte uppannamatteyeva ‘‘mahāpurisa, na tayā nivattitvā olokanakammaṃ kata’’nti vadamānā viya mahāpathavī kulālacakkaṃ viya bhijjitvā parivatti. Bodhisatto nagarābhimukho ṭhatvā nagaraṃ oloketvā tasmiṃ pathavippadese kaṇḍakanivattanacetiyaṭṭhānaṃ dassetvā gantabbamaggābhimukhaṃ kaṇḍakaṃ katvā pāyāsi mahantena sakkārena uḷārena sirisobhaggena. Tadā kirassa devatā purato saṭṭhi ukkāsahassāni dhārayiṃsu, pacchato saṭṭhi, dakkhiṇapassato saṭṭhi, vāmapassato saṭṭhi, aparā devatā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ aparimāṇā ukkā dhārayiṃsu, aparā devatā ca nāgasupaṇṇādayo ca dibbehi gandhehi mālāhi cuṇṇehi dhūmehi pūjayamānā gacchanti. Pāricchattakapupphehi ceva mandāravapupphehi ca ghanameghavuṭṭhikāle dhārāhi viya nabhaṃ nirantaraṃ ahosi, dibbāni saṃgītāni pavattiṃsu , samantato aṭṭhasaṭṭhi tūriyasatasahassāni pavajjiṃsu, samuddakucchiyaṃ meghatthanitakālo viya yugandharakucchiyaṃ sāgaranigghosakālo viya vattati.
菩萨带着这样的祥瑞与光彩一路前行,仅仅一夜就跨过了三个王国,到达三十由旬之外的阿奴摩河岸边。有人问:那匹马难道不能再往前走更远吗?不是的,它能。这匹马其实能像碾过以车毂为中心的车轮轮辋那样,在轮围世界内奔走一圈,早餐前就赶回来,吃上自己准备好的饲料。但那时候,天神、龙众、金翅鸟等停在半空中,撒下香和花鬘等供品,马的身体从脚一直到腿都被覆盖住了;它拖着身体去扯断那些缠成一团的花鬘,实在太费时间,所以它只走了三十由旬。于是菩萨站在河岸边,问阐那:“这条河叫什么名字?”阐那回答:“殿下,这条河名叫阿奴摩。”菩萨用脚跟碰了碰犍陟,示意说:“我们的出家也将是阿奴摩(无上)的。”犍陟便一跃而起,落在有八头公牛并排那么宽的河对岸。
Iminā sirisobhaggena gacchanto bodhisatto ekaratteneva tīṇi rajjāni atikkamma tiṃsayojanamatthake anomānadītīraṃ pāpuṇi. ‘‘Kiṃ pana asso tato paraṃ gantuṃ na sakkotī’’ti? ‘‘No, na sakko’’ti. So hi ekaṃ cakkavāḷagabbhaṃ nābhiyā ṭhitacakkassa nemivaṭṭiṃ maddanto viya antantena caritvā purepātarāsameva āgantvā attano sampāditaṃ bhattaṃ bhuñjituṃ samattho. Tadā pana devanāgasupaṇṇādīhi ākāse ṭhatvā ossaṭṭhehi gandhamālādīhi yāva ūruppadesā sañchannaṃ sarīraṃ ākaḍḍhitvā gandhamālājaṭaṃ chindantassa atippapañco ahosi, tasmā tiṃsayojanamattameva agamāsi. Atha bodhisatto nadītīre ṭhatvā channaṃ pucchi – ‘‘kinnāmā ayaṃ nadī’’ti? ‘‘Anomā nāma, devā’’ti. ‘‘Amhākampi pabbajjā anomā bhavissatī’’ti paṇhiyā ghaṭṭento assassa saññaṃ adāsi. Asso uppatitvā aṭṭhūsabhavitthārāya nadiyā pārimatīre aṭṭhāsi.
菩萨从马背上下来,站在像银箔一样的沙滩上,叫阐那过来,说:“阐那贤友,你把我的饰物和犍陟带上回去吧,我要出家了。”阐那说:“殿下,我也要出家。”菩萨三次拦住他,说:“你不能出家,回去吧。”然后把饰物和犍陟交还给他,心想:“我这头发不适合出家人的样子。”当时没有别人适合给菩萨剃发,于是他想:“我就自己用剑割断吧。”他用右手拿剑,左手抓住连同顶髻的那束头发,割了下去。头发断后大约两指长,向右旋转,紧贴在头上。此后一辈子,头发都保持这个长度,胡须也跟它相称,从此再没有剃发刮须这回事。菩萨拿着那束连同顶髻的头发,说:“如果我将来成佛,愿它停在虚空中;如果不成,就让它落到地上。”说完向空中抛去。那缠着宝珠的顶髻飞到一由旬远的地方,停在空中。帝释天王用天眼看见,用一个一由旬大的宝石匣接住,在三十三天建了一座叫“顶髻宝珠塔”的塔。
Bodhisatto assapiṭṭhito oruyha rajatapaṭṭasadise vālukāpuline ṭhatvā channaṃ āmantesi – ‘‘samma, channa, tvaṃ mayhaṃ ābharaṇāni ceva kaṇḍakañca ādāya gaccha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. ‘‘Ahampi, deva, pabbajissāmī’’ti. Bodhisatto ‘‘na labbhā tayā pabbajituṃ, gaccha tva’’nti tikkhattuṃ paṭibāhitvā ābharaṇāni ceva kaṇḍakañca paṭicchāpetvā cintesi ‘‘ime mayhaṃ kesā samaṇasāruppā na hontī’’ti. Añño bodhisattassa kese chindituṃ yuttarūpo natthi, tato ‘‘sayameva khaggena chindissāmī’’ti dakkhiṇena hatthena asiṃ gaṇhitvā vāmahatthena moḷiyā saddhiṃ cūḷaṃ gahetvā chindi, kesā dvaṅgulamattā hutvā dakkhiṇato āvattamānā sīsaṃ allīyiṃsu. Tesaṃ yāvajīvaṃ tadeva pamāṇaṃ ahosi, massu ca tadanurūpaṃ, puna kesamassuohāraṇakiccaṃ nāma nāhosi. Bodhisatto saha moḷiyā cuḷaṃ gahetvā ‘‘sacāhaṃ buddho bhavissāmi, ākāse tiṭṭhatu, no ce, bhūmiyaṃ patatū’’ti antalikkhe khipi. Taṃ cūḷāmaṇiveṭhanaṃ yojanappamāṇaṃ ṭhānaṃ gantvā ākāse aṭṭhāsi. Sakko devarājā dibbacakkhunā oloketvā yojaniyaratanacaṅkoṭakena sampaṭicchitvā tāvatiṃsabhavane cūḷāmaṇicetiyaṃ nāma patiṭṭhāpesi.
“最胜者割下那散发着上好香气的顶髻,把它抛向空中。
帝释天王以头顶接受了它,用殊胜的金函盛放。”
‘‘Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ, vehāyasaṃ ukkhipi aggapuggalo; Sahassanetto sirasā paṭiggahi, suvaṇṇacaṅkoṭavarena vāsavo’’ti.
菩萨接着又想:“这些迦尸国的布料,跟我出家人的身份并不相称。”这时,他在迦叶佛时代的一位老朋友——陶匠大梵天神,凭着一段历经整整一尊佛那么长的时间也不曾衰老的友谊,心里想道:“今天我的朋友已经踏上大出离之路出家了,我该去拿沙门用的资具给他送去。”
Puna bodhisatto cintesi ‘‘imāni kāsikavatthāni mayhaṃ na samaṇasāruppānī’’ti. Athassa kassapabuddhakāle purāṇasahāyako ghaṭīkāramahābrahmā ekaṃ buddhantaraṃ jaraṃ apattena mittabhāvena cintesi – ‘‘ajja me sahāyako mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto, samaṇaparikkhāramassa gahetvā gacchissāmī’’ti.
“三衣、钵、剃刀、针和腰带;
滤水囊等八种,属于具足相应修行的比丘。”
‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsī sūci ca bandhanaṃ; Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti. –
他带来这八种沙门资具,交给了菩萨。菩萨穿上阿拉汉幢相(即袈裟),受持最上出家之相,说道:“阐那,以我的名义向父母问安,愿他们健康。”说完便把他打发走了。阐那向菩萨顶礼,右绕之后离去。而犍陟一直站在旁边,听着菩萨对阐那说话;它听到菩萨的话,明白“如今我再也见不到主人了”。当它的视线再也触及不到菩萨时,它承受不住那份悲伤,心碎而死,转生到三十三天,成为一位名叫犍陟的天子。阐那起初只有一重悲伤,随后又被犍陟之死带来的第二重悲伤所压迫,一路哭着、悲叹着回到了城里。
Ime aṭṭha samaṇaparikkhāre āharitvā adāsi. Bodhisatto arahaddhajaṃ nivāsetvā uttamapabbajjāvesaṃ gaṇhitvā ‘‘channa, mama vacanena mātāpitūnaṃ ārogyaṃ vadehī’’ti vatvā uyyojesi. Channo bodhisattaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Kaṇḍako pana channena saddhiṃ mantayamānassa bodhisattassa vacanaṃ suṇanto ṭhatvā ‘‘natthi dāni mayhaṃ puna sāmino dassana’’nti cakkhupathaṃ vijahanto sokaṃ adhivāsetuṃ asakkonto hadayena phalitena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane kaṇḍako nāma devaputto hutvā nibbatti. Channassa paṭhamaṃ ekova soko ahosi, kaṇḍakassa pana kālakiriyāya dutiyena sokena pīḷito rodanto paridevanto nagaraṃ agamāsi.
菩萨出家以后,就在那一带有一个叫阿奴毗耶的芒果园。他在那里以出家的安乐度过了七天,然后一天之内步行走了三十由旬的路,进入了王舍城。进城之后,他挨家挨户次第乞食。整座城市因为看见菩萨的容貌而骚动起来,就像财护进入王舍城时那样,又像阿修罗王进入天城时那样。国王的侍从们前去禀报:“大王,有个这样的众生在城里乞食。我们不知道他到底是天神、是人、是龙还是金翅鸟。”国王站在宫殿顶上,看见这位大士,心中生起稀有惊奇之感,便命令手下的人:“去吧,你们去试探他。如果他是非人,出城后就会消失;如果他是天神,就会从空中飞走;如果他是龙,就会潜入地下离去;如果他是人,就会把乞到的食物吃下去。”
Bodhisattopi pabbajitvā tasmiṃyeva padese anupiyaṃ nāma ambavanaṃ atthi, tattha sattāhaṃ pabbajjāsukhena vītināmetvā ekadivaseneva tiṃsayojanamaggaṃ padasā gantvā rājagahaṃ pāvisi. Pavisitvā sapadānaṃ piṇḍāya cari. Sakalanagaraṃ bodhisattassa rūpadassanena dhanapālakena paviṭṭharājagahaṃ viya asurindena paviṭṭhadevanagaraṃ viya ca saṅkhobhaṃ agamāsi. Rājapurisā gantvā ‘‘deva, evarūpo nāma satto nagare piṇḍāya carati, ‘devo vā manusso vā nāgo vā supaṇṇo vā ko nāmeso’ti na jānāmā’’ti ārocesuṃ. Rājā pāsādatale ṭhatvā mahāpurisaṃ disvā acchariyabbhutajāto purise āṇāpesi – ‘‘gacchatha bhaṇe, vīmaṃsatha, sace amanusso bhavissati, nagarā nikkhamitvā antaradhāyissati, sace devatā bhavissati, ākāsena gacchissati, sace nāgo bhavissati, pathaviyaṃ nimujjitvā gamissati, sace manusso bhavissati, yathāladdhaṃ bhikkhaṃ paribhuñjissatī’’ti.
菩萨把混合的食物收集起来,心里明白“这些足够我维持生命了”,就从进城的那道门出城,在般荼婆山的山荫下朝东坐下,开始吃东西。这时他的肠子翻搅起来,几乎要从嘴里出来。因为他这具身体,连用眼睛都从没见过这样的食物,所以被这种倒胃口的食物弄得难受,他就这样自己告诫自己:“悉达多,你本来生在饮食容易得到的家庭,吃的是存放三年的香稻米饭,在各种美味佳肴的地方长大。只因为看见一个穿粪扫衣的人,你就想:‘我什么时候也能像那样,托钵乞食来吃呢?那个时候会到来吗?’就是带着这个念头,你才出了家。现在你这是在干什么?”这样自己告诫自己之后,他不再反感,平静地把食物吃了。
Mahāpurisopi kho missakabhattaṃ saṃharitvā ‘‘alaṃ me ettakaṃ yāpanāyā’’ti ñatvā paviṭṭhadvāreneva nagarā nikkhamitvā paṇḍavapabbatacchāyāya puratthābhimukho nisīditvā āhāraṃ paribhuñjituṃ āraddho. Athassa antāni parivattitvā mukhena nikkhamanākārappattāni viya ahesuṃ. Tato tena attabhāvena evarūpassa āhārassa cakkhunāpi adiṭṭhapubbatāya tena paṭikūlāhārena aṭṭiyamāno evaṃ attanāva attānaṃ ovadi ‘‘siddhattha, tvaṃ sulabhannapāne kule tivassikagandhasālibhojanaṃ nānaggarasehi bhuñjanaṭṭhāne nibbattitvāpi ekaṃ paṃsukūlikaṃ disvā ‘kadā nu kho ahampi evarūpo hutvā piṇḍāya caritvā bhuñjissāmi, bhavissati nu kho me so kālo’ti cintetvā nikkhanto, idāni kiṃ nāmetaṃ karosī’’ti. Evaṃ attanāva attānaṃ ovaditvā nibbikāro hutvā āhāraṃ paribhuñji.
国王的侍从们看到这件事后,就回去禀报了国王。国王听完使者的话,赶紧出城,来到菩萨面前。他一见到菩萨的行仪举止,心里就生起了净信,于是把全部王权都献给菩萨。菩萨说:“大王,我不需要事欲,也不需要烦恼欲。我是为了追求无上正等正觉才出家的。”国王用种种方式恳求,也没能打动他的心,就要他作出承诺:“你一定会成佛。成佛之后,请你第一个来到我的国土。”以上就是这里的简要叙述。详细内容则要参照《出家经》(《经集》第407偈等)以及它的注疏来了解。
Rājapurisā taṃ pavattiṃ disvā gantvā rañño ārocesuṃ. Rājā dūtavacanaṃ sutvā vegena nagarā nikkhamitvā bodhisattassa santikaṃ gantvā iriyāpathasmiṃyeva pasīditvā bodhisattassa sabbaṃ issariyaṃ niyyādesi . Bodhisatto ‘‘mayhaṃ, mahārāja, vatthukāmehi vā kilesakāmehi vā attho natthi, ahaṃ paramābhisambodhiṃ patthayanto nikkhanto’’ti āha. Rājā anekappakāraṃ yācantopi tassa cittaṃ alabhitvā ‘‘addhā tvaṃ buddho bhavissasi, buddhabhūtena pana te paṭhamaṃ mama vijitaṃ āgantabba’’nti paṭiññaṃ gaṇhi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana ‘‘pabbajjaṃ kittayissāmi, yathā pabbaji cakkhumā’’ti imaṃ pabbajjāsuttaṃ (su. ni. 407 ādayo) saddhiṃ aṭṭhakathāya oloketvā veditabbo.
菩萨也给了国王承诺之后,就一路次第游行。他先到阿罗逻迦罗摩那里,又到优陀迦·罗摩子那里,修成了各种等至,然后知道“这不是通向觉悟的道路”,于是也不满意那种等至的修习。为了向包括天神在内的世间展示自己的力和精进,他想修大精进,就去了优楼频螺。他觉得“这个地方真让人舒服”,就在那里住下来,修起大精进。那时,以憍陈如为首的五位出家者,正在各个村落、城镇、王都之间乞食游行,也到了那里,遇上了菩萨。他们想着“他快要成佛了,他快要成佛了”,就用打扫精舍等侍奉之事来照顾正在修六年大精进的菩萨,成了他身边的随从。菩萨则想:“我要做那达到极限的难行之事。”于是他乃至以一粒芝麻、一粒米等度日,后来完全断绝了一切饮食。天神们想从他的毛孔里输入养分,他也拒绝了。
Bodhisattopi rañño paṭiññaṃ datvā anupubbena cārikaṃ caramāno āḷārañca kālāmaṃ udakañca rāmaputtaṃ upasaṅkamitvā samāpattiyo nibbattetvā ‘‘nāyaṃ maggo bodhāyā’’ti tampi samāpattibhāvanaṃ analaṅkaritvā sadevakassa lokassa attano thāmavīriyasandassanatthaṃ mahāpadhānaṃ padahitukāmo uruvelaṃ gantvā ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ bhūmibhāgo’’ti tattheva vāsaṃ upagantvā mahāpadhānaṃ padahi. Tepi kho koṇḍaññappamukhā pañca pabbajitā gāmanigamarājadhānīsu bhikkhāya carantā tattha bodhisattaṃ sampāpuṇiṃsu. Atha naṃ chabbassāni mahāpadhānaṃ padahantaṃ ‘‘idāni buddho bhavissati, idāni buddho bhavissatī’’ti pariveṇasammajjanādikāya vattapaṭipattiyā upaṭṭhahamānā santikāvacarāvassa ahesuṃ. Bodhisattopi kho ‘‘koṭippattaṃ dukkarakāriyaṃ karissāmī’’ti ekatilataṇḍulādīhipi vītināmesi, sabbasopi āhārūpacchedaṃ akāsi, devatāpi lomakūpehi ojaṃ upasaṃharamānā paṭikkhipi.
那时,由于他完全不吃东西,身体瘦到了极点,原本金色的身体变成了黑色,三十二种大人相也都隐没不现了。有时候,他修着无息禅那,被强烈的苦受所逼迫,失去知觉,摔倒在经行道的尽头。于是有些天神说:“沙门乔达摩死了。”另一些天神说:“这是阿拉汉的安住状态。”那些认为“他死了”的天神,就跑去告诉净饭大王:“您的儿子死了。”国王问:“他是成佛之后死的,还是没成佛?”他们回答:“他没能成佛,就倒在精进的地方死了。”国王听了之后拒绝相信:“我不信。我的儿子没有证得菩提,是绝不可能死的。”国王为什么不信呢?因为他在迦罗提瓦拉仙人致敬那天,以及在阎浮树下,都亲眼见过那些神变。
Athassa tāya nirāhāratāya paramakasimānappattakāyassa suvaṇṇavaṇṇo kāyo kāḷavaṇṇo ahosi. Bāttiṃsamahāpurisalakkhaṇāni paṭicchannāni ahesuṃ. Appekadā appāṇakaṃ jhānaṃ jhāyanto mahāvedanāhi abhitunno visaññībhūto caṅkamanakoṭiyaṃ patati. Atha naṃ ekaccā devatā ‘‘kālakato samaṇo gotamo’’ti vadanti, ekaccā ‘‘vihāroveso arahata’’nti āhaṃsu. Tattha yāsaṃ ‘‘kālakato’’ti ahosi, tā gantvā suddhodanamahārājassa ārocesuṃ ‘‘tumhākaṃ putto kālakato’’ti. Mama putto buddho hutvā kālakato, ahutvāti? Buddho bhavituṃ nāsakkhi, padhānabhūmiyaṃyeva patitvā kālakatoti. Idaṃ sutvā rājā ‘‘nāhaṃ saddahāmi, mama puttassa bodhiṃ appatvā kālakiriyā nāma natthī’’ti paṭikkhipi. Kasmā pana rājā na saddahatīti? Kāḷadevīlatāpasassa vandāpanadivase jamburukkhamūle ca pāṭihāriyānaṃ diṭṭhattā.
菩萨恢复知觉、站起身来之后,那些天神又去禀报净饭大王:“大王,您的儿子平安无事。”国王说:“我早就知道我儿子不会死。”菩萨修了六年苦行,那种艰难就像在空中打绳结一样。他心想:“这种苦行并不是通向觉悟的道路。”于是为了吃粗食,他到村庄和城镇里挨家托钵,取来食物吃。这时,他的三十二大人相又自然显现,身体也变成金色。五群比丘心想:“这个人修了六年苦行,都没能证得一切知智,现在竟然到村庄等地托钵乞食,吃起粗劣的食物,他还能成就什么?他是个贪图享受的人,已经偏离了精进修行。我们想从他那里得到殊胜的成就,就像想洗头的人指望草尖上的露珠一样,根本不可能。我们要他有什么用?”于是他们离开菩萨,各自拿起自己的衣钵,走了十八由旬的路,进入仙人堕处。
Puna bodhisatte saññaṃ paṭilabhitvā uṭṭhite tā devatā gantvā ‘‘arogo te mahārāja putto’’ti ārocenti. Rājā ‘‘jānāmahaṃ puttassa amaraṇabhāva’’nti vadati. Mahāsattassa chabbassāni dukkarakāriyaṃ karontassa ākāse gaṇṭhikaraṇakālo viya ahosi. So ‘‘ayaṃ dukkarakārikā nāma bodhāya maggo na hotī’’ti oḷārikaṃ āhāraṃ āhāretuṃ gāmanigamesu piṇḍāya caritvā āhāraṃ āhari, athassa bāttiṃsamahāpurisalakkhaṇāni pākatikāni ahesuṃ, kāyo suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Pañcavaggiyā bhikkhū ‘‘ayaṃ chabbassāni dukkarakārikaṃ karontopi sabbaññutaṃ paṭivijjhituṃ nāsakkhi, idāni gāmādīsu piṇḍāya caritvā oḷārikaṃ āhāraṃ āhariyamāno kiṃ sakkhissati, bāhuliko esa padhānavibbhanto, sīsaṃ nhāyitukāmassa ussāvabindutakkanaṃ viya amhākaṃ etassa santikā visesatakkanaṃ, kiṃ no iminā’’ti mahāpurisaṃ pahāya attano attano pattacīvaraṃ gahetvā aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā isipatanaṃ pavisiṃsu.
那时,在优楼频螺的些那尼伽摩村里,些那尼居士家中生了一个名叫善生的女孩。她长大成年后,在一棵榕树下许愿说:“如果我能嫁到同种姓的人家,并且头一胎就生个儿子,那我就每年用十万钱的供养来祭祀。”她的这个愿望实现了。菩萨修苦行到第六年圆满时,她想在卫塞月圆日做祭祀供养。她先让人把一千头母牛赶到甘草林里放牧,再用这一千头牛的奶喂五百头牛,再用五百头牛的奶喂二百五十头牛,这样一路减下去,到最后用十六头牛的奶喂八头牛,为的是让奶又浓又甜又有营养,这就叫转乳。到了卫塞月圆日那天,她想“一早就要做祭祀供养”,于是天还没亮就起身,让人挤那八头牛的奶。小牛没有靠近母牛的乳房,可是新罐子刚一放到乳房下面,奶就自然而然地流了出来。善生看到这件稀奇的事,就亲手接取牛奶,放进新罐子里,又亲手点火开始煮。
Tena kho pana samayena uruvelāyaṃ senānigame senānikuṭumbikassa gehe nibbattā sujātā nāma dārikā vayappattā ekasmiṃ nigrodharukkhe patthanaṃ akāsi ‘‘sace samajātikaṃ kulagharaṃ gantvā paṭhamagabbhe puttaṃ labhissāmi, anusaṃvaccharaṃ te satasahassapariccāgena balikammaṃ karissāmī’’ti. Tassā sā patthanā samijjhi. Sā mahāsattassa dukkarakārikaṃ karontassa chaṭṭhe vasse paripuṇṇe visākhapuṇṇamāyaṃ balikammaṃ kātukāmā hutvā puretaraṃ dhenusahassaṃ laṭṭhimadhukavane carāpetvā tāsaṃ khīraṃ pañca dhenusatāni pāyetvā tāsaṃ khīraṃ aḍḍhatiyānīti evaṃ yāva soḷasannaṃ dhenūnaṃ khīraṃ aṭṭha dhenuyo pivanti, tāva khīrassa bahalatañca madhuratañca ojavantatañca patthayamānā khīraparivattanaṃ nāma akāsi. Sā visākhapuṇṇamadivase ‘‘pātova balikammaṃ karissāmī’’ti rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya tā aṭṭha dhenuyo duhāpesi. Vacchakā dhenūnaṃ thanamūlaṃ nāgamiṃsu, thanamūle pana navabhājane upanītamatte attano dhammatāya khīradhārā pavattiṃsu. Taṃ acchariyaṃ disvā sujātā sahattheneva khīraṃ gahetvā navabhājane pakkhipitvā sahattheneva aggiṃ katvā pacituṃ ārabhi.
在那锅乳粥正在煮的时候,一个个巨大的气泡冒出来,向右旋转着流动,连一滴都没有溅到外面,灶上连一点点烟都没有升起。就在那时,四位护世天王前来守护灶火,大梵天神撑着伞盖,帝释天神整理火炭,把火点燃。天神们在四个大洲、每个大洲各有两千小洲围绕的地方,用他们自己的天力,把适合天神和人类食用的营养精华,像挤压竹筒里的蜜巢取蜜一样收集起来,投进锅里。在其他时候,天神是把营养一点一点地放进每一口食物里;但在成正觉的那天和般涅槃的那天,则是直接放进锅里。善生女在一天之内就看到了许多这样显著的奇迹,便叫来婢女富那说:“富那啊,今天我们的天神格外欢喜,我这么久以来从没见过这样的奇迹。你快去把祭神的地方收拾好。”她回答:“好的,女主人。”便接受了善生女的话,匆匆忙忙地往那棵树下走去。
Tasmiṃ pāyāse paccamāne mahantamahantā bubbuḷā uṭṭhahitvā dakkhiṇāvattā hutvā sañcaranti, ekaphusitampi bahi na patati, uddhanato appamattakopi dhūmo na uṭṭhahati. Tasmiṃ samaye cattāro lokapālā āgantvā uddhane ārakkhaṃ gaṇhiṃsu, mahābrahmā chattaṃ dhāresi, sakko alātāni samānento aggiṃ jālesi. Devatā dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu devānañca manussānañca upakappanaojaṃ attano devānubhāvena daṇḍakabaddhaṃ madhupaṭalaṃ pīḷetvā madhuṃ gaṇhamānā viya saṃharitvā tattha pakkhipiṃsu. Aññesu hi kālesu devatā kabaḷe kabaḷe ojaṃ pakkhipanti, sambodhidivase ca pana parinibbānadivase ca ukkhaliyaṃyeva pakkhipanti. Sujātā ekadivaseyeva tattha attano pākaṭāni anekāni acchariyāni disvā puṇṇaṃ dāsiṃ āmantesi ‘‘amma puṇṇe, ajja amhākaṃ devatā ativiya pasannā, mayā ettake kāle evarūpaṃ acchariyaṃ nāma na diṭṭhapubbaṃ, vegena gantvā devaṭṭhānaṃ paṭijaggāhī’’ti. Sā ‘‘sādhu, ayye’’ti tassā vacanaṃ sampaṭicchitvā turitaturitā rukkhamūlaṃ agamāsi.
菩萨也在那天夜里做了五个大梦,仔细思量后,坚定地认定:我今天一定会成佛,毫无疑问。那一夜过去后,他整理好身体,等着乞食的时间到来。清晨他来到那棵树下,面朝东方坐下,身上的光明照亮了整棵树。这时,富那走过来,看见菩萨坐在树下,面朝东方,身上放出的光明把整棵树映成了金黄色。她看到这情景,心里想:今天我们的天神从树上下来,亲自坐在那里接受供养了吧。她心里害怕起来,急忙跑回去,把这件事告诉了善生。
Bodhisattopi kho tasmiṃ rattibhāge pañca mahāsupine disvā pariggaṇhanto ‘‘nissaṃsayenāhaṃ ajja buddho bhavissāmī’’ti katasanniṭṭhāno tassā rattiyā accayena katasarīrapaṭijaggano bhikkhācārakālaṃ āgamayamāno pātova āgantvā tasmiṃ rukkhamūle nisīdi attano pabhāya sakalarukkhaṃ obhāsayamāno. Atha kho sā puṇṇā āgantvā addasa bodhisattaṃ rukkhamūle pācīnalokadhātuṃ olokayamānaṃ nisinnaṃ, sarīrato cassa nikkhantāhi pabhāhi sakalarukkhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ. Disvā tassā etadahosi – ‘‘ajja amhākaṃ devatā rukkhato oruyha sahattheneva balikammaṃ sampaṭicchituṃ nisinnā maññe’’ti ubbegappattā hutvā vegenāgantvā sujātāya etamatthaṃ ārocesi.
善生女听了她的话,心里欢喜,就说:“从今天起,你就站在我大女儿的位置上吧。”然后给了女儿应得的一切装饰。又因为成佛那天理应得到一个价值十万的金钵,她就动念:“我要把乳粥盛进金钵里。”于是让人取出那个价值十万的金钵,正想把乳粥倒进去时,她揭开煮粥的锅。所有乳粥像水从莲叶上滑落一样自己翻转,落进金钵里,刚好装满一钵。她认出那个钵,便用金钵盖上,拿白布包好,又用各种装饰打扮自己,把钵顶在头上,以极大的威仪走到榕树下。见到菩萨后,她生起强烈的欢喜,以为是树神。从看见菩萨的地方开始,她一路弯腰低头走过去,从头上取下钵,打开来,用金瓶取了以香花熏过的水,走到菩萨面前站住。陶匠大梵天以前给的陶钵,这么长时间一直没离开菩萨,那一刻却不见了。菩萨看不到钵,就伸出右手接水。善生女连金钵一起把乳粥放在大士手上。大士看着善生女。她领会了意思,说:“尊者,这是我献给您的,请拿去,随您心意走吧。”顶礼后又说:“就像我的心愿已经圆满,愿您的心愿也圆满。”然后对那个价值十万的金钵像对旧叶子一样毫不在意,就离开了。
Sujātā tassā vacanaṃ sutvā tuṭṭhamānasā hutvā ‘‘ajja dāni paṭṭhāya mama jeṭṭhadhītuṭṭhāne tiṭṭhāhī’’ti dhītu anucchavikaṃ sabbālaṅkāraṃ adāsi. Yasmā pana buddhabhāvaṃ pāpuṇanadivase satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sā ‘‘suvaṇṇapātiyaṃ pāyāsaṃ pakkhipissāmī’’ti cittaṃ uppādetvā satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ nīharāpetvā tattha pāyāsaṃ pakkhipitukāmā pakkabhājanaṃ āvajjesi. ‘Sabbo pāyāso padumapattā udakaṃ viya vinivattitvā pātiyaṃ patiṭṭhāsi, ekapātipūramattova ahosi’. Sā taṃ pātiṃ aññāya suvaṇṇapātiyā paṭikujjitvā odātavatthena veṭhetvā sabbālaṅkārehi attabhāvaṃ alaṅkaritvā taṃ pātiṃ attano sīse ṭhapetvā mahantena ānubhāvena nigrodharukkhamūlaṃ gantvā bodhisattaṃ oloketvā balavasomanassajātā ‘‘rukkhadevatā’’ti saññāya diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onatonatā gantvā sīsato pātiṃ otāretvā vivaritvā suvaṇṇabhiṅkārena gandhapupphavāsitaṃ udakaṃ gahetvā bodhisattaṃ upagantvā aṭṭhāsi. Ghaṭīkāramahābrahmunā dinno mattikāpatto ettakaṃ addhānaṃ bodhisattaṃ avijahitvā tasmiṃ khaṇe adassanaṃ gato, bodhisatto pattaṃ apassanto dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā udakaṃ sampaṭicchi. Sujātā saheva pātiyā pāyāsaṃ mahāpurisassa hatthe ṭhapesi, mahāpuriso sujātaṃ olokesi. Sā ākāraṃ sallakkhetvā ‘‘ayya, mayā tumhākaṃ pariccattaṃ, gaṇhitvā yathāruciṃ gacchathā’’ti vanditvā ‘‘yathā mayhaṃ manoratho nipphanno , evaṃ tumhākampi nipphajjatū’’ti vatvā satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā purāṇapaṇṇe viya anapekkhā hutvā pakkāmi.
菩萨也从他坐的地方起身,向右绕着那棵树走了一圈,拿起钵,走到尼连禅河边。过去无数千位菩萨在成正觉那天下河沐浴的地方,名叫“善立渡口”,就在那里。他在岸边放下钵,下河沐浴,然后穿上过去无数百千位佛陀穿过的、属于阿拉汉的幢相衣,面向东方坐下。他把总共四十九块诃子果大小的甜乳粥全部做成四十九个食团,一点水也没喝,就这样吃完了。这些正是他后来成佛时,在菩提道场住满七天七夜、一共四十九天里的全部食物。在这段时间里,他没有别的食物,没有沐浴,没有洗脸,也没有身体的大小便利,只以禅那之乐、道之乐和果之乐度过。吃完乳粥后,他拿起金钵,说道:“如果今天我能成佛,就让这个钵逆流而上;如果不能成佛,就让它顺流而下。”说完就把钵投入河中。钵划开水流,到了河中央,就像一匹速度极快的马一样,从正中间逆流而上,走了大约八十肘的距离,落入一个漩涡,沉入黑龙王的龙宫,撞上过去三位佛陀用过的钵,发出“叽哩叽哩”的响声,最后停在这些钵的最下面。黑龙王听到这声音,说道:“昨天有一尊佛出世,今天又有一尊佛出世了。”于是用几百首偈颂赞叹着站起身来。据说,那时大地涌起一由旬三伽乌多高的空间,上升的样子,让人分不清是“今天”还是“昨天”。
Bodhisattopi kho nisinnaṭṭhānā uṭṭhāya rukkhaṃ padakkhiṇaṃ katvā pātiṃ ādāya nerañjarāya tīraṃ gantvā anekesaṃ bodhisattasahassānaṃ abhisambujjhanadivase otaritvā nhānaṭṭhānaṃ suppatiṭṭhitatitthaṃ nāma atthi, tassa tīre pātiṃ ṭhapetvā otaritvā nhatvā anekabuddhasatasahassānaṃ nivāsanaṃ arahaddhajaṃ nivāsetvā puratthābhimukho nisīditvā ekaṭṭhitālapakkappamāṇe ekūnapaññāsa piṇḍe katvā sabbaṃ appodakaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñji. So eva hissa buddhabhūtassa sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe vasantassa ekūnapaññāsa divasāni āhāro ahosi. Ettakaṃ kālaṃ neva añño āhāro atthi, na nhānaṃ, na mukhadhovanaṃ, na sarīravaḷañjo, jhānasukhena maggasukhena phalasukhena ca vītināmesi. Taṃ pana pāyāsaṃ paribhuñjitvā suvaṇṇapātiṃ gahetvā ‘‘sacāhaṃ, ajja buddho bhavituṃ sakkhissāmi, ayaṃ pāti paṭisotaṃ gacchatu, no ce sakkhissāmi, anusotaṃ gacchatū’’ti vatvā nadīsote pakkhipi. Sā sotaṃ chindamānā nadīmajjhaṃ gantvā majjhamajjhaṭṭhāneneva javasampanno asso viya asītihatthamattaṭṭhānaṃ paṭisotaṃ gantvā ekasmiṃ āvaṭṭe nimujjitvā kāḷanāgarājabhavanaṃ gantvā tiṇṇaṃ buddhānaṃ paribhogapātiyo ‘‘kili kilī’’ti ravaṃ kārayamānā paharitvāva tāsaṃ sabbaheṭṭhimā hutvā aṭṭhāsi. Kāḷo nāgarājā taṃ saddaṃ sutvā ‘‘hiyyo eko buddho nibbatto, puna ajja eko nibbatto’’ti vatvā anekehi padasatehi thutiyo vadamāno uṭṭhāsi. Tassa kira mahāpathaviyā ekayojanatigāvutappamāṇaṃ nabhaṃ pūretvā ārohanakālo ‘‘ajja vā hiyyo vā’’ti sadiso ahosi.
菩萨也在河岸边开满花的沙罗树林里做完了白天的禅修。傍晚时分,花朵正从花蒂上脱落,他沿着天神装饰过的、有八头公牛那么宽的道路前行,像狮子一样伸着懒腰,朝菩提树的方向走去。龙、夜叉、金翅鸟等众用天界的香花等供养他,奏起天界的音乐等,一万个世界都变成同一种香气、同一种花鬘、同一种赞叹声。那时,有个叫苏提亚的割草人拿着草走在路上,看到这位大士的威仪,就给了他八把草。菩萨接过草,登上菩提道场,在道场的南边面向北方站定。那一瞬间,南边的世界沉下去,好像一直沉到了无间地狱;北边的世界涌上来,好像一直升到了有顶天。菩萨心想:“看来这里不是证得正觉的地方。”于是右绕而行,走到西边面向东方站定,这时西边的世界沉下去,好像一直沉到了无间地狱;东边的世界涌上来,好像一直升到了有顶天。据说他每站到一个地方,大地就随着他的站立而起伏不平,就像大车的车轮一样:轮辋边缘被踩下去,轮毂中心便着地。菩萨心想:“看来这里也不是证得正觉的地方。”于是右绕而行,走到北边面向南方站定,这时北边的世界沉下去,好像一直沉到了无间地狱;南边的世界涌上来,好像一直升到了有顶天。菩萨心想:“看来这里也不是证得正觉的地方。”于是右绕而行,走到东边面向西方站定。而东边正是一切诸佛的坐处,那里不震动,也不摇晃。大士知道:“这是一切诸佛都不曾离开的不动之处,是摧毁烦恼牢笼的地方。”便抓住那些草的顶端一抖,那草束立刻变成十四肘宽的坐垫。而那些草也以那样的形状铺展开来,无论多么善巧的画师或雕刻师,都无法描绘出那样的形态。菩萨以菩提树干为背,面向东方,心意坚定——
Bodhisattopi nadītīramhi supupphitasālavane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye pupphānaṃ vaṇṭato muccanakāle devatāhi alaṅkatena aṭṭhūsabhavitthārena maggena sīho viya vijambhamāno bodhirukkhābhimukho pāyāsi. Nāgayakkhasupaṇṇādayo dibbehi gandhapupphādīhi pūjayiṃsu, dibbasaṅgītādīni pavattayiṃsu, dasasahassī lokadhātu ekagandhā ekamālā ekasādhukārā ahosi. Tasmiṃ samaye sotthiyo nāma tiṇahārako tiṇaṃ ādāya paṭipathe āgacchanto mahāpurisassa ākāraṃ ñatvā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo adāsi. Bodhisatto tiṇaṃ gahetvā bodhimaṇḍaṃ āruyha dakkhiṇadisābhāge uttarābhimukho aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe dakkhiṇacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi, uttaracakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi. Bodhisatto ‘‘idaṃ sambodhiṃ pāpuṇanaṭṭhānaṃ na bhavissati maññe’’ti padakkhiṇaṃ karonto pacchimadisābhāgaṃ gantvā puratthābhimukho aṭṭhāsi, tato pacchimacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi, puratthimacakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi. Ṭhitaṭṭhitaṭṭhāne kirassa nemivaṭṭipariyante akkante nābhiyā patiṭṭhitamahāsakaṭacakkaṃ viya mahāpathavī onatunnatā ahosi. Bodhisatto ‘‘idampi sambodhiṃ pāpuṇanaṭṭhānaṃ na bhavissati maññe’’ti padakkhiṇaṃ karonto uttaradisābhāgaṃ gantvā dakkhiṇābhimukho aṭṭhāsi, tato uttaracakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi, dakkhiṇacakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi. Bodhisatto ‘‘idampi sambodhiṃ pāpuṇanaṭṭhānaṃ na bhavissati maññe’’ti padakkhiṇaṃ karonto puratthimadisābhāgaṃ gantvā pacchimābhimukho aṭṭhāsi. Puratthimadisābhāge pana sabbabuddhānaṃ pallaṅkaṭṭhānaṃ, taṃ neva chambhati, na kampati. Mahāsatto ‘‘idaṃ sabbabuddhānaṃ avijahitaṃ acalaṭṭhānaṃ kilesapañjaraviddhaṃsanaṭṭhāna’’nti ñatvā tāni tiṇāni agge gahetvā cālesi, tāvadeva cuddasahattho pallaṅko ahosi. Tānipi kho tiṇāni tathārūpena saṇṭhānena saṇṭhahiṃsu, yathārūpaṃ sukusalopi cittakāro vā potthakāro vā ālikhitumpi samattho natthi. Bodhisatto bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā puratthābhimukho daḷhamānaso hutvā –
“就算皮肤、筋和骨头都残留下来,
就让身体里的血肉彻底干枯吧。”
‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatu; Upasussatu nissesaṃ, sarīre maṃsalohitaṃ’’.
我若不证得正等正觉,就绝不解开这个盘腿坐姿。他这样想着,便盘腿坐下,结成不可战胜、即使上百道雷电同时劈下也摧毁不了的坐姿。
Na tvevāhaṃ sammāsambodhiṃ appatvā imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmīti asanisatasannipātenapi abhejjarūpaṃ aparājitapallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi.
那时,魔罗天子心想:“悉达多太子想要越过我的掌控范围,我绝不让他越过。”于是他来到魔军面前,把这件事告诉他们,发出名为“魔罗号令”的宣告,然后率领魔军出发。那支魔军:在魔罗前方有十二由旬,左右各有十二由旬,后方一直延伸到轮围山的边缘,向上高达九由旬;它发出吼叫时,那声音从一千由旬之外就能听到,像大地震动的声音一样。接着,魔罗天子骑上一头名叫“山环”的大象,那象有一百五十由旬高,他变现出一千只手臂,拿起各种武器。魔罗随从中的其余人,没有两个人拿同样的武器,他们现出种种颜色、种种面孔,向大士蜂拥而来。
Tasmiṃ samaye māro devaputto ‘‘siddhatthakumāro mayhaṃ vasaṃ atikkamitukāmo, na dānissa atikkamituṃ dassāmī’’ti mārabalassa santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocetvā māraghosanaṃ nāma ghosāpetvā mārabalaṃ ādāya nikkhami. Sā mārasenā mārassa purato dvādasayojanā hoti, dakkhiṇato ca vāmato ca dvādasayojanā, pacchato yāva cakkavāḷapariyantaṃ katvā ṭhitā, uddhaṃ navayojanubbedhā, yassā unnadantiyā unnādasaddo yojanasahassato paṭṭhāya pathaviundriyanasaddo viya suyyati. Atha māro devaputto diyaḍḍhayojanasatikaṃ girimekhalaṃ nāma hatthiṃ abhiruhitvā bāhusahassaṃ māpetvā nānāvudhāni aggahesi. Avasesāyapi māraparisāya dve janā ekasadisaṃ āvudhaṃ na gaṇhiṃsu, nānappakāravaṇṇā nānappakāramukhā hutvā mahāsattaṃ ajjhottharamānā āgamiṃsu.
一万轮围世界的天神们站在那儿,齐声赞颂大士的功德。天王帝释吹着“胜利上旋螺贝”站在那里。据说那螺贝有一百二十肘长,一旦灌足了气吹起来,能连续响四个月才停。大黑龙王站在那里,用一百多首偈颂来赞叹。大梵天神手持白伞站在那里。可是当魔罗的大军逼近菩提道场时,他们连一个都站不住了,全都当面就逃走了。黑龙王钻进地里,跑到五百由旬外的文鳐龙王宫,用双手捂着脸趴在那里。帝释把胜利上旋螺贝背在背上,站在轮围山的边缘缺口处。大梵天神把白伞放在轮围山的顶端,就回梵天世界去了。连一位天神都站不住,只有大士一个人坐在那里。
Dasasahassacakkavāḷadevatā pana mahāsattassa thutiyo vadamānā aṭṭhaṃsu. Sakko devarājā vijayuttarasaṅkhaṃ dhamamāno aṭṭhāsi. So kira saṅkho vīsahatthasatiko hoti. Sakiṃ vātaṃ gāhāpetvā dhamanto cattāro māse saddaṃ karitvā nissaddo hoti. Mahākāḷanāgarājā atirekapadasatena vaṇṇaṃ vadanto aṭṭhāsi, mahābrahmā setacchattaṃ dhārayamāno aṭṭhāsi. Mārabale pana bodhimaṇḍaṃ upasaṅkamante tesaṃ ekopi ṭhātuṃ nāsakkhi, sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu. Kāḷo nāgarājā pathaviyaṃ nimujjitvā pañcayojanasatikaṃ mañjerikanāgabhavanaṃ gantvā ubhohi hatthehi mukhaṃ pidahitvā nipanno. Sakko vijayuttarasaṅkhaṃ piṭṭhiyaṃ katvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ aṭṭhāsi. Mahābrahmā setacchattaṃ cakkavāḷakoṭiyaṃ ṭhapetvā brahmalokameva agamāsi. Ekā devatāpi ṭhātuṃ samatthā nāhosi, mahāpuriso ekakova nisīdi.
魔罗也对自己的部下说:“诸位,没有人能和净饭王之子悉达多相比,我们没法从正面交战,要从背后攻击他。”大士朝三方看了看,发现所有天神都已经逃走了,空无一人。他又朝北方望去,看见魔罗的大军正铺天盖地地压过来,心想:“这么多人只为了对付我一个人,就付出这么大的努力、这么拼命。在这个地方,我没有母亲,没有父亲,没有兄弟,也没有任何其他亲人。但这十种波罗蜜在漫长的轮回中,就像是我培养起来的亲随眷属。所以我应该以波罗蜜为盾牌,用波罗蜜这支武器来击溃这支魔军,这样才合适。”于是他专注思惟十波罗蜜,端坐不动。
Māropi attano parisaṃ āha ‘‘tātā suddhodanaputtena siddhatthena sadiso añño puriso nāma natthi, mayaṃ sammukhā yuddhaṃ dātuṃ na sakkhissāma, pacchābhāgena dassāmā’’ti. Mahāpurisopi tīṇi passāni oloketvā sabbadevatānaṃ palātattā suññāni addasa. Puna uttarapassena mārabalaṃ ajjhottharamānaṃ disvā ‘‘ayaṃ ettako jano maṃ ekakaṃ sandhāya mahantaṃ vāyāmaṃ parakkamaṃ karoti, imasmiṃ ṭhāne mayhaṃ mātā vā pitā vā bhātā vā añño vā koci ñātako natthi, imā pana dasa pāramiyova mayhaṃ dīgharattaṃ puṭṭhaparijanasadisā, tasmā pāramiyova phalakaṃ katvā pāramisattheneva paharitvā ayaṃ balakāyo mayā viddhaṃsetuṃ vaṭṭatī’’ti dasa pāramiyo āvajjamāno nisīdi.
这时,魔罗天子心想:“我要用这些把悉达多吓跑。”于是先兴起一阵旋风。就在那一瞬间,从东方等各个方向刮起大风,那风强得足以把半由旬、一由旬、两由旬、三由旬大小的山峰劈开,把森林、灌木、树木等连根拔起,把周围的村庄和城镇吹成粉末。可是,由于大士的福德威力,这些风的势力被摧毁了,它们来到菩萨身边,却连衣角都吹不动。
接着,魔罗心想:“我要用大水淹没他,把他弄死。”于是兴起一场大暴雨。凭借那暴雨的威力,层层叠叠、上百上千层排列的乌云升起,降下大雨。雨流猛烈,大地都被冲出了窟窿。然而,大云来到森林树木上方,却连菩萨衣上的一滴雨点都沾不上。
接着,魔罗兴起石雨。巨大的山峰冒着烟、燃着火,从空中飞来,到了菩萨身边,却变成了天界的花球。
接着,魔罗兴起武器雨。单刃的、双刃的、剑、矛、箭、斧等,冒着烟、燃着火,从空中飞来,到了菩萨身边,却变成了天界的花朵。
接着,魔罗兴起炭火雨。像金凤花一样颜色的炭火从空中飞来,落在菩萨脚边,变成了天界的花朵,散落开来。
接着,魔罗兴起沸水雨。极热的、火色的沸水从空中飞来,落在菩萨脚边,变成了天界的栴檀香末。
接着,魔罗兴起沙雨。极细微的沙粒冒着烟、燃着火,从空中飞来,落在菩萨脚边,变成了天界的花朵。
接着,魔罗兴起泥雨。那泥浆冒着烟、燃着火,从空中飞来,落在菩萨脚边,变成了天界的涂香。
接着,魔罗心想:“我要用这个把他吓住,把悉达多赶跑。”于是兴起黑暗。那黑暗浓重得仿佛具足四种成分的大黑暗,可是来到菩萨身边,就像被太阳的光辉驱散一样,黑暗立刻消失了。
Atha kho māro devaputto ‘‘eteneva siddhatthaṃ palāpessāmī’’ti vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi. Taṅkhaṇaṃyeva puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanaekayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūletvā samantā gāmanigame cuṇṇavicuṇṇaṃ kātuṃ samatthāpi mahāpurisassa puññatejena vihatānubhāvā bodhisattaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Tato ‘‘udakena na ajjhottharitvā māressāmī’’ti mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi. Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā vassiṃsu. Vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi. Vanarukkhādīnaṃ uparibhāgena mahāmegho āgantvā mahāsattassa cīvare ussāvabinduṭṭhānamattampi temetuṃ nāsakkhi. Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā bodhisattaṃ patvā dibbamālāguḷabhāvaṃ āpajjiṃsu. Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Ekatodhārāubhatodhārāasisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā bodhisattaṃ patvā dibbapupphāni ahesuṃ. Tato aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi. Kiṃsukavaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā bodhisattassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikiriṃsu. Tato kukkuḷavassaṃ samuṭṭhāpesi. Accuṇho aggivaṇṇo kukkuḷo ākāsenāgantvā bodhisattassa pādamūle dibbacandanacuṇṇaṃ hutvā nipati. Tato vālukāvassaṃ samuṭṭhāpesi. Atisukhumavālukā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā bodhisattassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu. Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi. Taṃ kalalaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā bodhisattassa pādamūle dibbavilepanaṃ hutvā nipati. Tato ‘‘iminā bhiṃsetvā siddhatthaṃ palāpessāmī’’ti andhakāraṃ samuṭṭhāpesi. Taṃ caturaṅgasamannāgataṃ viya mahātamaṃ hutvā bodhisattaṃ patvā sūriyappabhāvihataṃ viya andhakāraṃ antaradhāyi.
魔罗用这九种灾雨——风、雨、石、武器、火炭、灰烬、沙、泥、黑暗——都没办法把菩萨赶走,就命令部下说:“喂,你们还愣着干什么?抓住这个悉达多王子,杀了他,把他赶走!”然后他自己骑上持山象的肩膀,拿起轮宝武器,走到菩萨跟前说:“悉达多,从这金刚座上起来!这座位不是你的,是我的。”
大士听了他的话,说道:“魔罗,你既没有圆满十种波罗蜜,也没有圆满近波罗蜜,更没有圆满究竟波罗蜜;你没有行过五大舍弃,也没有圆满亲族利益行、世间利益行和智慧行。这一切只有我圆满了。所以这座位不是你的,只属于我。”
Evaṃ māro imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaaṅgārakukkuḷavālukākalalaandhakāravuṭṭhīhi bodhisattaṃ palāpetuṃ asakkonto ‘‘kiṃ bhaṇe, tiṭṭhatha, imaṃ siddhatthakumāraṃ gaṇhatha hanatha palāpethā’’ti parisaṃ āṇāpetvā sayampi girimekhalassa hatthino khandhe nisinno cakkāvudhaṃ ādāya bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘siddhattha uṭṭhāhi etasmā pallaṅkā, nāyaṃ tuyhaṃ pāpuṇāti, mayhaṃ eva pāpuṇātī’’ti āha. Mahāsatto tassa vacanaṃ sutvā avoca – ‘‘māra, neva tayā dasa pāramiyo pūritā, na upapāramiyo, na paramatthapāramiyo, nāpi pañca mahāpariccāgā pariccattā , na ñātatthacariyā, na lokatthacariyā, na buddhicariyā pūritā, sabbā tā mayāyeva pūritā, tasmā nāyaṃ pallaṅko tuyhaṃ pāpuṇāti , mayheveso pāpuṇātī’’ti.
魔罗被激怒了,压不住那股怒气,就朝大士扔出了轮宝武器。大士正在忆念自己的十种波罗蜜,那武器到了他头顶上方,就停在那里,变成了一顶花鬘做的华盖。据说,那轮宝武器边缘锋利得像剃刀,平时魔罗一发怒扔出去,能像砍竹笋一样把整块坚硬的石柱切断。可是现在,它变成花鬘华盖停住了,其余的魔罗随从心想:“他现在要从座位上起身逃跑了”,就扔出各种巨大的岩石山峰。这些岩石在大士忆念十种波罗蜜时,也都变成了花鬘团,掉落在地上。那些站在轮围山边缘的天神们,伸长脖子,抬起头来看,说道:“悉达多王子那已经修到形色圆满的人身,这下可完了,他到底会怎么做呢?”
Māro kuddho kodhavegaṃ asahanto mahāpurisassa cakkāvudhaṃ vissajjesi. Taṃ tassa dasa pāramiyo āvajjentassa uparibhāge mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhāsi. Taṃ kira khuradhāracakkāvudhaṃ aññadā tena kuddhena vissaṭṭhaṃ ekaghanapāsāṇatthambhe vaṃsakaḷīre viya chindantaṃ gacchati, idāni pana tasmiṃ mālāvitānaṃ hutvā ṭhite avasesā māraparisā ‘‘idāni pallaṅkato vuṭṭhāya palāyissatī’’ti mahantamahantāni selakūṭāni vissajjesuṃ. Tānipi mahāpurisassa dasa pāramiyo āvajjentassa mālāguḷabhāvaṃ āpajjitvā bhūmiyaṃ patiṃsu. Devatā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitā gīvaṃ pasāretvā sīsaṃ ukkhipitvā ‘‘naṭṭho vata so siddhatthakumārassa rūpaggappatto attabhāvo, kiṃ nu kho karissatī’’ti olokenti.
这时,大士说:“诸菩萨圆满波罗蜜、现证菩提的那一天,这金刚座也只属于我。”说完,他对站在那里的魔罗说:“魔罗,谁能证明你曾行布施?”魔罗把手伸向魔军,说:“这里的这么多人都是证人。”就在那一瞬间,魔罗的眷属中响起一片“我能作证,我能作证”的声音,那声音就像大地震裂一样。接着魔罗问大士:“悉达多,谁能证明你曾行布施?”大士说:“魔罗,你行布施这件事,有这些有知觉的众生为你作证;而我在这里,却没有任何有知觉的证人。先不说我在其他生中所行的布施,单说我以须大拏之身行过七百大施这件事,这没有知觉的坚实大地就能作证。”于是他从袈裟里伸出右手,朝向大地,说:“我以须大拏之身行七百大施时,你是证人不是?”大地发出“那时我为你作证”的吼声,成百、上千、十万的吼声一齐响起,仿佛要把魔军整个吞没一般轰然震响。
Tato mahāpuriso ‘‘pūritapāramīnaṃ bodhisattānaṃ abhisambujjhanadivase pattapallaṅko mayhaṃva pāpuṇātī’’ti vatvā ṭhitaṃ māraṃ āha – ‘‘māra tuyhaṃ dānassa dinnabhāve ko sakkhī’’ti. Māro ‘‘ime ettakā janā sakkhino’’ti mārabalābhimukhaṃ hatthaṃ pasāresi. Tasmiṃ khaṇe māraparisāya ‘‘ahaṃ sakkhī, ahaṃ sakkhī’’ti pavattasaddo pathaviundriyanasaddasadiso ahosi. Atha māro mahāpurisaṃ āha ‘‘siddhattha, tuyhaṃ dānassa dinnabhāve ko sakkhī’’ti. Mahāpuriso ‘‘tuyhaṃ tāva dānassa dinnabhāve sacetanā sakkhino, mayhaṃ pana imasmiṃ ṭhāne sacetano koci sakkhī nāma natthi, tiṭṭhatu tāva me avasesattabhāvesu dinnadānaṃ, vessantarattabhāve pana ṭhatvā mayhaṃ sattasatakamahādānassa dinnabhāve ayaṃ acetanāpi ghanamahāpathavī sakkhī’’ti cīvaragabbhantarato dakkhiṇahatthaṃ abhinīharitvā ‘‘vessantarattabhāve ṭhatvā mayhaṃ sattasatakamahādānassa dinnabhāve tvaṃ sakkhī na sakkhī’’ti mahāpathaviabhimukhaṃ hatthaṃ pasāresi. Mahāpathavī ‘‘ahaṃ te tadā sakkhī’’ti viravasatena viravasahassena viravasatasahassena mārabalaṃ avattharamānā viya unnadi.
这时,大士正在思择须大拏的大布施,心中想:“悉达多,你已经作了大布施、无上布施。”那头高一百五十由旬、支撑山岳的巨象双膝跪在地上;魔众四处逃散,没有两个人走同一条路,他们丢下头饰和身上穿的衣服,朝着各自面对的方向仓皇逃走。这时,天众看见魔军溃逃,便宣告:“魔败了,悉达多王子胜了!我们要举行胜利供养!”于是,龙对龙众、金翅鸟对金翅鸟众、天神对天神众、梵天神对梵众互相传告,然后手拿香、花等供品,来到大士所在的菩提树下金刚座前。
Tato mahāpurise ‘‘dinnaṃ te siddhattha mahādānaṃ uttamadāna’’nti vessantaradānaṃ sammasante diyaḍḍhayojanasatiko girimekhalahatthī jaṇṇukehi pathaviyaṃ patiṭṭhāsi, māraparisā disāvidisā palāyi, dve ekamaggena gatā nāma natthi, sīsābharaṇāni ceva nivatthavatthāni ca pahāya sammukhasammukhadisāhiyeva palāyiṃsu. Tato devasaṅghā palāyamānaṃ mārabalaṃ disvā ‘‘mārassa parājayo jāto, siddhatthakumārassa jayo, jayapūjaṃ karissāmā’’ti nāgā nāgānaṃ, supaṇṇā supaṇṇānaṃ , devatā devatānaṃ, brahmāno brahmānaṃ, ugghosetvā gandhamālādihatthā mahāpurisassa santikaṃ bodhipallaṅkaṃ agamaṃsu.
当他们这样离去后——
Evaṃ gatesu ca pana tesu –
这确实是具足吉祥的佛陀的胜利,也是邪魔罗的失败。
那时,龙众满心欢喜,在菩提道场高声欢呼大仙的胜利。
这确实是具足吉祥的佛陀的胜利,也是邪魔罗的败亡。
在菩提道场,欢喜的金翅鸟群也高声欢呼这位大仙的胜利。
这确实是具足吉祥的佛陀的胜利,也是邪魔罗的失败。
那时,欢喜的天众在菩提道场高声欢呼大仙的胜利。
“这确实是具足吉祥的佛陀的胜利,也是邪魔罗的败亡。
那时,梵天众也在菩提道场欢欣鼓舞,为这位如如不动者高呼胜利。”
‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo; Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā, jayaṃ tadā nāgagaṇā mahesino. ‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo; Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā, supaṇṇasaṅghāpi jayaṃ mahesino. ‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo; Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā, jayaṃ tadā devagaṇā mahesino. ‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo; Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā, jayaṃ tadā brahmagaṇāpi tādino’’ti.
其余在一万个轮围世界里的天神们,都站在一旁,用花鬘、香、涂香等供养着,又说着种种赞颂。就在太阳还没有落山的时候,这位大士已经摧毁了魔军;菩提树的芽和红色珊瑚嫩叶般的枝叶纷纷飘落在他袈裟上,供养着他。初夜时,他回忆起过去世住处的智慧;中夜时,他清净了天眼;后夜时,他把智慧投向缘起。当他以流转和还灭的方式顺逆观察十二支缘起时,一万个轮围世界以水边为界,震动了十二次。
Avasesā dasasu cakkavāḷasahassesu devatā mālāgandhavilepanehi ca pūjayamānā nānappakārā thutiyo ca vadamānā aṭṭhaṃsu. Evaṃ anatthaṅgateyeva sūriye mahāpuriso mārabalaṃ vidhametvā cīvarūpari patamānehi bodhirukkhaṅkurehi rattapavāḷapallavehi viya pūjiyamāno paṭhamayāme pubbenivāsañāṇaṃ anussaritvā, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā, pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāresi. Athassa dvādasapadikaṃ paccayākāraṃ vaṭṭavivaṭṭavasena anulomapaṭilomato sammasantassa dasasahassī lokadhātu udakapariyantaṃ katvā dvādasakkhattuṃ sampakampi.
当大士让一万个轮围世界都震动出声,在曙光初现的那一刻证得一切知智时,整个一万个轮围世界都变得庄严齐整。东方轮围山嘴边竖起的幢和幡,光芒射到西方轮围山嘴边;同样,西方轮围山嘴边竖起的,光芒射到东方轮围山嘴边;南方轮围山嘴边竖起的,光芒射到北方轮围山嘴边;北方轮围山嘴边竖起的,光芒射到南方轮围山嘴边。而竖立在地面上的幢和幡,一直上抵梵天界;系在梵天界的,则一直下抵地面。在一万个轮围世界里,能开花的树都开满了花,能结果的树都结满了累累果实。树干上开出了干上莲花,树枝上开出了枝上莲花,藤蔓上开出了藤上莲花,虚空中也悬挂着莲花;岩石表面裂开,一层又一层往上,七朵七朵地涌出茎状莲花。一万个轮围世界旋转着,变得像抛散开来的花球,又像铺得整整齐齐的花毯。轮围与轮围之间那八千由旬宽的世界间隙,过去即使七个太阳的光芒也从未照亮过,这时却成了一片光明。八万四千由旬深的大海变成了甘甜的水,河流不再流动。天生眼盲的人看见了色相,天生耳聋的人听到了声音,天生跛脚的人能用脚行走,镣铐、束缚等断裂脱落。
Mahāpurise pana dasasahassilokadhātuṃ unnādetvā aruṇuggamanavelāya sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhante sakaladasasahassī lokadhātu alaṅkatapaṭiyattā ahosi. Pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākānaṃ raṃsiyo pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ paharanti, tathā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ, dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ, uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ paharanti, pathavitale ussāpitānaṃ pana dhajānaṃ paṭākānaṃ brahmalokaṃ āhacca aṭṭhaṃsu, brahmaloke baddhānaṃ pathavitale patiṭṭhahiṃsu, dasasahassacakkavāḷesu pupphūpagarukkhā pupphaṃ gaṇhiṃsu, phalūpagarukkhā phalapiṇḍībhārabharitā ahesuṃ. Khandhesu khandhapadumāni pupphiṃsu, sākhāsu sākhāpadumāni, latāsu latāpadumāni, ākāse olambakapadumāni, silātalāni bhinditvā uparūpari satta satta hutvā daṇḍakapadumāni uṭṭhahiṃsu. Dasasahassī lokadhātu vaṭṭetvā vissaṭṭhamālāguḷā viya susanthatapupphasanthāro viya ca ahosi. Cakkavāḷantaresu aṭṭhayojanasahassalokantarikā sattasūriyappabhāyapi anobhāsitapubbā ekobhāsā ahesuṃ, caturāsītiyojanasahassagambhīro mahāsamuddo madhurodako ahosi, nadiyo nappavattiṃsu, jaccandhā rūpāni passiṃsu, jātibadhirā saddaṃ suṇiṃsu, jātipīṭhasappino padasā gacchiṃsu, andubandhanādīni chijjitvā patiṃsu.
大士就这样在无量荣光与富贵的供养中,当种种稀有之法显现时,证悟了一切知智,然后说出了诸佛都不曾舍离的优陀那:
Evaṃ aparimāṇena sirivibhavena pūjiyamāno mahāpuriso anekappakāresu acchariyadhammesu pātubhūtesu sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā sabbabuddhānaṃ avijahitaṃ udānaṃ udānesi –
我于多生轮回中,不断奔走,未能寻得;
遍寻造屋者,屡屡受生皆是苦。
“造屋者,你被看见了,你不会再造房子了。
你的椽子全都断了,屋脊也彻底毁了;
心已进入无造作的状态,已经证得了诸爱的灭尽。”
‘‘Anekajātisaṃsāraṃ , sandhāvissaṃ anibbisaṃ; Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ. ‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi; Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ; Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154);
就这样,从兜率天开始,一直到在菩提道场上证得一切知智,这一整段应当知道叫作“不远因缘”。
Iti tusitapurato paṭṭhāya yāva ayaṃ bodhimaṇḍe sabbaññutappatti, ettakaṃ ṭhānaṃ avidūrenidānaṃ nāmāti veditabbaṃ.