阿吉提品·9. 须大拏行持释论
1. 阿吉帝品义注 · 241 段
9. 须大拏行持释论巴利
9. Vessantaracariyāvaṇṇanā
67 第九首偈颂里说“我曾有生母”,这里世尊是就自己作为须大拏的那个身份而说的。因此接着说:“名叫弗沙的刹帝利女。”那时他的母亲正是一位名叫弗沙的刹帝利女。“她在过去诸生中”——是说她在紧挨着的前一生里。这里用复数形式,表达的却是单一的意思。要这样连接:她曾是帝释天王所爱的王后。另一种解释是:我最后这一生中的生母,在过去生里名叫弗沙,那时是刹帝利女,我曾作为须大拏投生到她的胎中;而在紧挨着的前一生,她则是帝释天王所爱的王后。这里按顺序叙述如下:巴利
67. Navame yā me ahosi janikāti ettha meti vessantarabhūtaṃ attānaṃ sandhāya satthā vadati. Tenevāha – ‘‘phussatī nāma khattiyā’’ti. Tadā hissa mātā ‘‘phussatī’’ti evaṃnāmikā khattiyānī ahosi. Sā atītāsu jātīsūti sā tato anantarātītajātiyaṃ. Ekatthe hi etaṃ bahuvacanaṃ. Sakkassa mahesī piyā ahosīti sambandho. Atha vā yā me ahosi janikā imasmiṃ carimattabhāve, sā atītāsu jātīsu phussatī nāma, tattha atītāya jātiyā khattiyā, yatthāhaṃ tassā kucchimhi vessantaro hutvā nibbattiṃ, tato anantarātītāya sakkassa mahesī piyā ahosīti. Tatrāyaṃ anupubbikathā –
从那时起九十一劫之前,世间出现了一位名叫毗婆尸的导师。当这位导师依止槃头摩帝城,住在安稳的鹿野苑时,槃头摩王把另一位国王送来的贵重栴檀木心材给了自己的长女。她把那心材磨成极细的栴檀香粉,装满香盒,来到精舍,用香粉供养导师金色的身体,又把剩下的粉末撒在香室里,然后发愿说:“尊者,愿我将来能成为像您这样的佛陀的母亲。”她从那里命终后,因为供养栴檀香粉的果报,身体就像涂了紫檀一样,在天界和人间流转,最后生在三十三天,成为帝释天王的正妃。后来她寿命将尽,寿尽之相出现时,帝释天王知道她寿命快尽了,出于怜悯对她说:“贤女弗沙,我给你十个愿望,你接受吧。”因此有了下面的话——巴利
Ito hi ekanavute kappe vipassī nāma satthā loke udapādi. Tasmiṃ bandhumatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante bandhumā rājā kenaci raññā pesitaṃ mahagghaṃ candanasāraṃ attano jeṭṭhadhītāya adāsi. Sā tena sukhumaṃ candanacuṇṇaṃ kāretvā samuggaṃ pūretvā vihāraṃ gantvā satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ pūjetvā sesacuṇṇāni gandhakuṭiyaṃ vikiritvā ‘‘bhante, anāgate tumhādisassa buddhassa mātā bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Sā tato cutā tassā candanacuṇṇapūjāya phalena rattacandanaparipphositena viya sarīrena devesu ca manussesu ca saṃsarantī tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño aggamahesī hutvā nibbatti. Athassā āyupariyosāne pubbanimittesu uppannesu sakko devarājā tassā parikkhīṇāyukataṃ ñatvā tassā anukampāya ‘‘bhadde, phussati dasa te vare dammi, te gaṇhassū’’ti āha. Tena vuttaṃ –
帝释天王知道她寿命将尽,便对她说了这番话:
“ 我给你十个愿望,贤善的女士,你想要什么就选什么。”巴利
‘‘Tassā āyukkhayaṃ ñatvā, devindo etadabravi; ‘Dadāmi te dasa vare, vara bhadde yadicchasī’’’ti.
在这里,“愿望”的意思是:你求一个愿望,接受一个愿望吧。“贤女,你随意选吧”是说:贤女弗沙提啊,凡是你想要的、你喜欢的,他都分成十份,对她说:“你求一个愿望,接受吧。”巴利
Tattha varāti varassu varaṃ gaṇha. Bhadde, yadicchasīti, bhadde, phussati yaṃ icchasi yaṃ tava piyaṃ, taṃ dasahi koṭṭhāsehi ‘‘varaṃ varassu paṭiggaṇhāhī’’ti vadati.
69 她又接着说了下面这番话:她不知道自己注定要死,还问“我到底哪里做错了”。她因为放逸懈怠,不知道自己的寿命已经到头;当她明白那位说“你选个愿望吧”的,是希望她转生到别处去时,就说了这些话。其中“有过错”就是有罪过。“我到底哪里让你讨厌了”——是什么原因,我竟成了让你讨厌、该被嗔怒、不喜欢的人?“你把我从这可爱的地方赶走”——你把我从这么美好的地方赶走了。“就像大风拔起大树一样”——你像猛烈的狂风把树连根拔起一样,想把我从这天界赶走,这到底是什么原因?她就是在问这个。巴利
69.Punidamabravīti puna idaṃ sā attano cavanadhammataṃ ajānantī ‘‘kiṃ nu me aparādhatthī’’tiādikaṃ abhāsi. Sā hi pamattā hutvā attano āyukkhayaṃ ajānantī ayaṃ ‘‘varaṃ gaṇhā’’ti vadanto ‘‘katthaci mama uppajjanaṃ icchatī’’ti ñatvā evamāha. Tattha aparādhatthīti aparādho atthi. Kiṃ nu dessā ahaṃ tavāti kiṃ kāraṇaṃ ahaṃ tava dessā kujjhitabbā appiyā jātā. Rammā cāvesi maṃ ṭhānāti ramaṇīyā imasmā ṭhānā cāvesi. Vātova dharaṇīruhanti yena balavā māluto viya rukkhaṃ ummūlento imamhā devalokā cāvetukāmosi kiṃ nu kāraṇanti taṃ pucchati.
70 帝释天神说“这是她的这个”,意思是:你确实没有做过任何恶事,没有任何恶行能让你有什么过错。而“你也不是我不喜欢的人”——你对我来说并不是不可爱的,我的意思是:所谓“可憎”,就是指那些让我不喜欢的人。巴利
70.Tassidanti tassā idaṃ. Na ceva te kataṃ pāpanti na ceva tayā kiñci pāpaṃ kataṃ yena te aparādho siyā. Na ca me tvaṃsi appiyāti mama tvaṃ na cāpi appiyā, yena dessā nāma mama appiyāti adhippāyo.
71 现在,为了说明他是以什么用意想要赐予愿望,先对她说:“你的寿命就只有这么长,命终的时刻就要到了。”然后让她接受愿望,说道:“请接受我赐予你的十个愿望,最上的十个愿望。”巴利
71. Idāni yena adhippāyena vare dātukāmo, taṃ dassento ‘‘ettakaṃyeva te āyu, cavanakālo bhavissatī’’ti vatvā vare gaṇhāpento ‘‘paṭiggaṇha mayā dinne, vare dasa varuttame’’ti āha.
在这里,“最上愿望”指的是所有愿望中最殊胜、最顶尖的愿望。巴利
Tattha varuttameti varesu uttame aggavare.
72 “已获得愿望”是指:她因为对方承诺“我将赐你愿望”而得到了所允诺的赐愿,所以叫已获得愿望。“满足又喜悦”是指:因为得到了心中想要的东西而满足,又因为亲眼看到这件事达到顶点而露出笑容,所以既满足又喜悦。“满心欢喜”是指:因为强烈的欢喜而满心欢喜。“把我也包括进去”是指:在那些愿望当中,把我也包含进去。她选取那十个愿望,是这样做的:她知道自己寿命将尽,而帝释天王为了赐愿已经给了她机会,于是她环视整个赡部洲,看到与自己相配的尸毗王的住处后,就在那里选取了十项愿望——成为他的正宫王后;有一双青黑色的眼睛;有一双青黑色的眉毛;名字叫弗沙提;得到一个具足殊胜功德的孩子;腹部不鼓凸;双乳不下垂;没有白发;皮肤细滑柔嫩;有能力释放死囚。她就这样取了这十项愿望。巴利
72.Dinnavarāti ‘‘vare dassāmī’’ti paṭiññādānavasena dinnavarā. Tuṭṭhahaṭṭhāti icchitalābhaparitosena tuṭṭhā ceva tassa ca sikhāppattidassanena hāsavasena haṭṭhā ca. Pamoditāti balavapāmojjena pamuditā. Mamaṃ abbhantaraṃ katvāti tesu varesu maṃ abbhantaraṃ karitvā. Dasa vare varīti sā attano khīṇāyukabhāvaṃ ñatvā sakkena varadānatthaṃ katokāsā sakalajambudīpatalaṃ olokentī attano anucchavikaṃ sivirañño nivesanaṃ disvā tattha tassa aggamahesibhāvo nīlanettatā nīlabhamukatā phussatītināmaṃ guṇavisesayuttaputtapaṭilābho anunnatakucchibhāvo alambatthanatā apalitabhāvo sukhumacchavitā vajjhajanānaṃ mocanasamatthatā cāti ime dasa vare gaṇhi.
她就这样选取了十项愿望,死后投生到末地国国王正宫王后的胎中。出生时,她的身体就像撒了栴檀香粉一样。因此,在给她取名的日子,大家就为她取名叫“弗沙提”。她在众多侍从的围绕中长大,到十六岁时,已拥有最出众的美貌。后来,在胜上城,尸毗大王为了太子桑阇耶,把她迎娶过来,为她竖起白伞,让她在一万六千名宫女中位居首位,正式立为正宫王后。因此才这样说:巴利
Iti sā dasa vare gahetvā tato cutā maddarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Jāyamānā ca sā candanacuṇṇaparipphositena viya sarīrena jātā. Tenassā nāmaggahaṇadivase ‘‘phussatī’’ tveva nāmaṃ kariṃsu. Sā mahantena parivārena vaḍḍhitvā soḷasavassakāle uttamarūpadharā ahosi. Atha naṃ jetuttaranagare sivimahārājā puttassa sañjayakumārassatthāya ānetvā setacchattaṃ ussāpetvā taṃ soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Tena vuttaṃ –
“ 她命终彼处,普沙蒂投生刹帝利族中;
于杰图塔拉城内,与桑阇耶相遇。”巴利
‘‘Tato cutā sā phussatī, khattiye upapajjatha; Jetuttaramhi nagare, sañjayena samāgamī’’ti.
她成了桑阇耶王心爱又合意的王后。那时,帝释天神观察后,看到“我赐给弗沙提的九个愿都已经实现了”,又想:“王子愿还没实现,我要让它实现。”于是看到当时在三十三天寿命将尽的菩萨,便来到他面前说:“朋友,你应该在人界投生到尸毗国桑阇耶大王王后的胎中结生。”在得到菩萨以及其他六万濒死天子的同意后,帝释天神就回到了自己的住处。大士也从那里死后,转生到了那里。剩下的六万天子也投生到六万大臣家中。当大士入胎时,弗沙提王后生起了热衷于布施的孕期欲望:她在四座城门、城中央以及王宫门口,建了六所布施堂,每天分发六十万财物来行布施。国王听闻她的孕期欲望,召来占相婆罗门询问;听到说:“大王,王后胎中已经住进了一位尊贵、乐于布施的众生,他不会对布施感到满足。”之后,国王满心欢喜,便开始举行上述那种规模的布施。他让沙门、婆罗门、老人、病人、穷人、旅人、无依靠的人和乞求者,都得到充足的供给。从菩萨结生开始,国王的收入就多到无法计算。由于他功德威力的影响,整个赡部洲的国王都送来礼物。因此这样说到:巴利
Sā sañjayarañño piyā ahosi manāpā. Atha sakko āvajjento ‘‘mayā phussatiyā dinnavaresu nava varā samiddhā’’ti disvā ‘‘puttavaro na samiddho, tampissā samijjhāpessāmī’’ti cintetvā bodhisattaṃ tadā tāvatiṃsadevaloke khīṇāyukaṃ disvā tassa santikaṃ gantvā ‘‘mārisa, tayā manussaloke sivisañjayarañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti tassa ceva aññesañca cavanadhammānaṃ saṭṭhisahassānaṃ devaputtānaṃ paṭiññaṃ gahetvā sakaṭṭhānameva gato. Mahāsattopi tato cavitvā tatthuppanno. Sesā devaputtāpi saṭṭhisahassānaṃ amaccānaṃ gehesu nibbattiṃsu. Mahāsatte kucchigate phussatidevī catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāreti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ chasatasahassāni vissajjetvā dānaṃ dātuṃ dohaḷinī ahosi. Rājā tassā dohaḷaṃ sutvā nemittake brāhmaṇe pakkosāpetvā pucchitvā ‘‘mahārāja, deviyā kucchimhi dānābhirato uḷāro satto uppanno, dānena tittiṃ na pāpuṇissatī’’ti sutvā tuṭṭhamānaso vuttappakāraṃ dānaṃ paṭṭhapesi. Samaṇabrāhmaṇajiṇṇāturakapaṇaddhikavanibbakayācake santappesi. Bodhisattassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya rañño āyassa pamāṇaṃ nāhosi. Tassa puññānubhāvena sakalajambudīpe rājāno paṇṇākāraṃ pahiṇanti. Tena vuttaṃ –
当我进入亲爱的母亲弗沙提的腹中时,
那时,我的母亲因为我的威德,也变得乐于布施了。巴利
‘‘Yadāhaṃ phussatiyā kucchiṃ, okkanto piyamātuyā; Mama tejena me mātā, tadā dānaratā ahu.
“ 对贫穷的人、生病的人、年老的人、乞讨的人、赶路的人,
对已断尽烦恼、一无所有的沙门和婆罗门,他布施供养。”巴利
‘‘Adhane āture jiṇṇe, yācake addhike jane; Samaṇe brāhmaṇe khīṇe, deti dānaṃ akiñcane’’ti;
这里,“我的威力”是指我布施意愿的力量。“困窘者”是指财富等已经耗尽、落到穷困潦倒地步的人。“无所有者”是指没有任何占有物的人。“一切处”是处格,指对象范围。因为贫穷者等人确实是布施法能够运行的对象。巴利
Tattha mama tejenāti mama dānajjhāsayānubhāvena. Khīṇeti bhogādīhi parikkhīṇe pārijuññappatte. Akiñcaneti apariggahe. Sabbattha visaye bhummaṃ. Adhanādayo hi dānadhammassa pavattiyā visayo.
王后怀着身孕,享受着盛大的尊荣与侍奉。十个月圆满时,她想看看王城,便禀告了国王。国王把王城装饰得像天宫一样,让王后登上最上等的宝车,带她绕城右旋而行。当她到达商人街中央时,由业力所生的分娩之风开始发动。大臣们向国王禀告了这件事。国王就在那条商人街上为她建了产房,并安排了守卫。她就在那里生下了王子。因此说:巴利
Devī mahantena parihārena gabbhaṃ dhārentī dasamāse paripuṇṇe nagaraṃ daṭṭhukāmā hutvā rañño ārocesi. Rājā devanagaraṃ viya nagaraṃ alaṅkārāpetvā deviṃ rathavaraṃ āropetvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ kāresi. Tassā vessavīthiyā majjhappattakāle kammajavātā caliṃsu. Amaccā rañño ārocesuṃ. So vessavīthiyaṃyevassā sūtigharaṃ kāretvā ārakkhaṃ gaṇhāpesi. Sā tattha puttaṃ vijāyi. Tenāha –
怀胎十月满,右绕城而行时,
在商人大道正中,弗沙提生下了我。
77 “ 我名非母族之名,亦非父族所生;
生于商贾之街,是故名为须大拏。”巴利
‘‘Dasamāse dhārayitvāna, karonte puraṃ padakkhiṇaṃ; Vessānaṃ vīthiyā majjhe, janesi phussatī mamaṃ. 77. ‘‘Na mayhaṃ mattikaṃ nāmaṃ, nāpi pettikasambhavaṃ. Jātettha vessavīthiyaṃ, tasmā vessantaro ahū’’ti.
在这里,当桑阇耶大王带着王后绕城右绕时,就是“绕城右绕”。“商人”指的是做买卖的人。巴利
Tattha karonte puraṃ padakkhiṇanti deviṃ gahetvā sañjayamahārāje nagaraṃ padakkhiṇaṃ kurumāne. Vessānanti vāṇijānaṃ.
“不是母系的名字”是指不是从母亲那边传下来的名字,比如外祖父等人取的名字。“父系所生”:与父亲有关的叫“父系”,“所生”就是由此而生,所以“父系所生”就是从父亲那边生起的名字。这是说明,这个名字不是依据父母双方的关系而取的。“生于这里”就是出生在此地。也有读作“我生于这里”的版本。因此名为须大拏:因为他当时出生在毘舍街,所以就得名须大拏,意思是人们为他取名为须大拏。巴利
Na mattikaṃ nāmanti na mātuāgataṃ mātāmahādīnaṃ nāmaṃ. Pettikasambhavanti pitu idanti pettikaṃ , sambhavati etasmāti sambhavo, taṃ pettikaṃ sambhavo etassāti pettikasambhavaṃ, nāmaṃ. Mātāpitusambandhavasena na katanti dasseti. Jātetthāti jāto ettha. ‘‘Jātomhī’’tipi pāṭho. Tasmā vessantaro ahūti yasmā tadā vessavīthiyaṃ jāto, tasmā vessantaro nāma ahosi, vessantaroti nāmaṃ akaṃsūti attho.
菩萨从母胎里出来时,身心清净,一出生就睁开了双眼。刚一出生,就向母亲伸出手说:“妈妈,我要布施,有什么东西吗?”于是他的母亲说:“孩子,随你的心意去布施吧。”就把一个装着千枚金币的钱袋放在他手边。菩萨在《隧道本生》等故事里,以及这最后一生中,这三处都是一出生就会说话。国王为菩萨安排了六十四位乳母,她们没有过高、过矮等毛病,乳汁甘美。也为和他同一天出生的六万个男孩安排了乳母。他就和这六万个男孩一起,在庞大的随从队伍中长大。国王命人为他打造了价值十万的王子饰品,送给他。他到了四五岁时,就把饰品解下来送给乳母们;乳母们再拿给他时,他不再接受。国王听说后说:“我儿子送出去的东西,送得好。”于是又打造了别的饰品给他,他也送了出去。还在童年时期,他就这样把饰品布施给乳母们九次。巴利
Mahāsatto mātu kucchito nikkhamanto visado hutvā akkhīni ummīletvāva nikkhami. Nikkhantamatte eva mātu hatthaṃ pasāretvā ‘‘amma, dānaṃ dassāmi, atthi kiñcī’’ti āha. Athassa mātā ‘‘tāta, yathājjhāsayaṃ dānaṃ dehī’’ti hatthasamīpe sahassatthavikaṃ ṭhapesi. Bodhisatto hi ummaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) imasmiṃ jātake pacchimattabhāveti tīsu ṭhānesu jātamattova kathesi. Rājā mahāsattassa atidīghādidosavivajjitā madhurakhīrā catusaṭṭhidhātiyo upaṭṭhāpesi. Tena saddhiṃ jātānaṃ saṭṭhiyā dārakasahassānampi dhātiyo dāpesi. So saṭṭhidārakasahassehi saddhiṃ mahantena parivārena vaḍḍhati. Tassa rājā satasahassagghanakaṃ kumārapiḷandhanaṃ kārāpetvā adāsi. So catupañcavassikakāle taṃ omuñcitvā dhātīnaṃ datvā puna tāhi dīyamānaṃ na gaṇhāti. Taṃ sutvā rājā ‘‘mama puttena dinnaṃ sudinna’’nti vatvā aparampi kāresi. Tampi deti. Dārakakāleyeva dhātīnaṃ navavāre piḷandhanaṃ adāsi.
他八岁那年,有一天坐在卧榻上,心里这样想:“我一直在做外在的财物布施,可这并不能让我满足。我现在想要做自身内在的布施。如果有人来向我要心脏,我就把心脏取出来给他;如果有人来向我要眼睛,我就把眼睛挖出来给他;如果有人来向我要全身的肉和血,我就从全身割下肉来,用刀刺出鲜血,一并布施给他。又或者有人对我说‘做我的奴隶吧’,我就把自己交给他,布施此身。”当他这样如实思惟自己本性的时候,这片厚达二十四万由旬的广大大地,一直到水轮边缘,都震动了。须弥山王也低垂下来,朝向毘耶突罗城的方向。因此才这样说:巴利
Aṭṭhavassikakāle pana sayanapīṭhe nisinno cintesi – ‘‘ahaṃ bāhirakadānaṃ demi, na taṃ maṃ paritoseti, ajjhattikadānaṃ dātukāmomhi. Sace hi maṃ koci hadayaṃ yāceyya, hadayaṃ nīharitvā dadeyyaṃ. Sace akkhīni yāceyya, akkhīni uppāṭetvā dadeyyaṃ. Sace sakalasarīre maṃsaṃ rudhirampi vā yāceyya, sakalasarīrato maṃsaṃ chinditvā rudhirampi asinā vijjhitvā dadeyyaṃ. Athāpi koci ‘dāso me hohī’ti vadeyya, attānaṃ tassa sāvetvā dadeyya’’nti. Tassevaṃ sabhāvaṃ sarasaṃ cintentassa catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā kampi. Sinerupabbatarājā onamitvā jetuttaranagarābhimukho aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
当我还是个孩子,才八岁大的时候;
那时我坐在宫殿里,想着要行布施。巴利
‘‘Yadāhaṃ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko; Tadā nisajja pāsāde, dānaṃ dātuṃ vicintayiṃ.
我可以把心脏、眼睛,甚至肉和血都布施出去;
如果有人向我乞求,我就先让人知道,然后把身体布施出去。巴利
‘‘Hadayaṃ dadeyyaṃ cakkhuṃ, maṃsampi rudhirampi ca; Dadeyyaṃ kāyaṃ sāvetvā, yadi koci yācaye mamaṃ.
“ 观照那不动不滞之自性时,
大地于彼震动,以须弥山与林苑为庄严。”巴利
‘‘Sabhāvaṃ cintayantassa, akampitamasaṇṭhitaṃ; Akampi tattha pathavī, sineruvanavaṭaṃsakā’’ti.
这里,“让人知道”是指宣告“从今天起我就是他的奴仆”,也就是让人知道自己的奴仆身份。“如果有人向我乞求”,就是如果有任何人来向我乞讨。“思惟自己的本性”是指:对菩萨自己真实不颠倒、无可厌足、完全随顺自己心愿的本性进行思惟;意思是在我思惟、在我心中思量的时候。“无有动摇”是指没有动摇。“无有退缩”是指没有畏缩。因为贪等烦恼,会使非菩萨者在布施眼等时,生起叫作“心之惊怖”的动摇,以及叫作“畏缩”的退缩;这里说的就是没有这些。“不动摇”是指不摇动。“以须弥山与林苑为庄严”:须弥山上生起的欢喜林、多罗树林、杂林、蔓藤林,乃至劫波树等组成的林苑,称为“须弥山林”。或者,须弥山以及赡部洲等地令人悦意的林苑,合称为“须弥山林”;这片林苑是它的庄严,所以说“以须弥山与林苑为庄严”。巴利
Tattha sāvetvāti ‘‘ajja paṭṭhāya ahaṃ imassa dāso’’ti dāsabhāvaṃ sāvetvā. Yadi koci yācaye mamanti koci maṃ yadi yāceyya. Sabhāvaṃ cintayantassāti aviparītaṃ attano yathābhūtaṃ sabhāvaṃ atittimaṃ yathājjhāsayaṃ cintentassa mama, mayi cintenteti attho. Akampitanti kampitarahitaṃ. Asaṇṭhitanti saṅkocarahitaṃ. Yena hi lobhādinā abodhisattānaṃ cakkhādidāne cittutrāsasaṅkhātaṃ kampitaṃ saṅkocasaṅkhātaṃ saṇṭhitañca siyā, tena vināti attho. Akampīti acali. Sineruvanavaṭaṃsakāti sinerumhi uṭṭhitanandanavanaphārusakavanamissakavanacittalatāvanādikappakataruvanaṃ sineruvanaṃ. Atha vā sineru ca jambudīpādīsu ramaṇīyavanañca sineruvanaṃ , taṃ vanaṃ vaṭaṃsakaṃ etissāti sineruvanavaṭaṃsakā.
大地这样震动的时候,雷声从甜美而深沉的云中响起,下起了阵雨,闪电一道道划出,大海涌起波涛,天王帝释拍手赞叹,大梵天神连声称好,直到梵天界都响起一片喧哗。菩萨才十六岁,就已经精通一切技艺。他的父王想把王位交给他,先和母亲商量,从末陀罗王族迎娶了舅父的女儿、名叫末提的公主,把她立为一万六千名宫女中的首位,册封为正后,然后为菩萨灌顶,让他登上王位。菩萨从登基那天起,每天布施六十万金钱,举行大布施,每半个月亲自去看一次布施的情况。后来,末提王后生下一个儿子。人们用金网接住他,因此给他取名叫“金网王子”。等到王子能自己走路的时候,王后又生下一个女儿。人们用黑羚皮接住她,因此给她取名叫“黑皮女”。因此有这样的偈颂说:巴利
Evañca pathavikampane vattamāne madhuragambhīradevo gajjanto khaṇikavassaṃ vassi, vijjulatā nicchariṃsu, mahāsamuddo ubbhijji, sakko devarājā apphoṭesi, mahābrahmā sādhukāramadāsi, yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ ahosi. Mahāsatto soḷasavassakāleyeva sabbasippānaṃ nipphattiṃ pāpuṇi. Tassa pitā rajjaṃ dātukāmo mātarā saddhiṃ mantetvā maddarājakulato mātuladhītaraṃ maddiṃ nāma rājakaññaṃ ānetvā soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhakaṃ aggamahesiṃ katvā mahāsattaṃ rajje abhisiñci. Mahāsatto rajje patiṭṭhitakālato paṭṭhāya devasikaṃ chasatasahassāni vissajjetvā mahādānaṃ pavattento anvaddhamāsaṃ dānaṃ oloketuṃ upasaṅkamati. Aparabhāge maddidevī puttaṃ vijāyi. Taṃ kañcanajālena sampaṭicchiṃsu, tenassa ‘‘jālikumāro’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Tassa padasā gamanakāle sā dhītaraṃ vijāyi. Taṃ kaṇhājinena sampaṭicchiṃsu, tenassā ‘‘kaṇhājinā’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Tena vuttaṃ –
“ 每半个月,在第十五天月圆布萨日,
他骑上名叫‘缘’的象,前去布施。”巴利
‘‘Anvaddhamāse pannarase, puṇṇamāse uposathe; Paccayaṃ nāgamāruyha, dānaṃ dātuṃ upāgami’’nti.
在这里,“每隔半月”就是每半月一次,意思是半月又半月。“月满”是指在月满那天,也就是月份圆满、月亮圆满的十五日,前来布施,句子是这样连接的。这里的整体意思是:他骑上那头名叫“缘”的象,每半月每半月地到布施堂去布施;就在这样前去的过程中,当某一次在十五日——也就是月满布萨日——前去布施时,羯陵伽国境内的婆罗门们来了。那里说的“缘象”,是指那头名叫“缘”的吉祥象。事情是这样的:菩萨出生那天,有一头能在空中行走的母象,带来一头被大家公认为最上吉相、通体纯白的小象,把它安放在吉祥象的位置上,然后就离开了。因为这头象是以大士(菩萨)为缘而得到的,所以人们就给它取名叫“缘”。这句话的意思是:骑上那头名叫“缘”、可以乘骑的象王,前去布施。因此说:巴利
Tattha anvaddhamāseti anuaddhamāse, addhamāse addhamāseti attho. Puṇṇamāseti puṇṇamāsiyaṃ, māsaparipūriyā candaparipūriyā ca samannāgate pannarase dānaṃ dātuṃ upāgaminti sambandho. Tatrāyaṃ yojanā – paccayaṃ nāgamāruyha addhamāse addhamāse dānaṃ dātuṃ dānasālaṃ upāgamiṃ, evaṃ upagacchanto ca yadā ekasmiṃ pannarase puṇṇamāsiuposathe dānaṃ dātuṃ upāgamiṃ, tadā kaliṅgaraṭṭhavisayā brāhmaṇā upagañchumanti tattha paccayaṃ nāganti paccayanāmakaṃ maṅgalahatthiṃ. Bodhisattassa hi jātadivase ekā ākāsacārinī kareṇukā abhimaṅgalasammataṃ sabbasetahatthipotakaṃ ānetvā maṅgalahatthiṭṭhāne ṭhapetvā pakkāmi. Tassa mahāsattaṃ paccayaṃ katvā laddhattā ‘‘paccayo’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Taṃ paccayanāmakaṃ opavayhaṃ hatthināgaṃ āruyha dānaṃ dātuṃ upāgaminti. Tena vuttaṃ –
“ 来自羯陵伽国境内的婆罗门们,来到我的面前。
他们向我乞求那头象王,被视为吉祥的、殊胜的。巴利
‘‘Kaliṅgaraṭṭhavisayā, brāhmaṇā upagañchu maṃ; Ayācuṃ maṃ hatthināgaṃ, dhaññaṃ maṅgalasammataṃ.
“ 这个地区正遭遇旱灾,粮食短缺,人们饿得发慌,真是大饥荒啊。
请把最殊胜的象布施出来,那通体纯白、最上等的象。”巴利
‘‘Avuṭṭhiko janapado, dubbhikkho chātako mahā; Dadāhi pavaraṃ nāgaṃ, sabbasetaṃ gajuttama’’nti.
在那里,“羯陵伽国境”等偈颂,在下面的《俱卢王本生》中就已经出现过,所以它们的含义和解说方式,应当依照那里所说的方法来理解。但在这里,因为吉祥象是白色的,所以说“通体纯白的象中至尊”。菩萨登上那殊胜的象背——巴利
Tattha ‘‘kaliṅgaraṭṭhavisayā’’tiādigāthā heṭṭhā kururājacaritepi (cariyā. 1.21-22) āgatā eva, tasmā tāsaṃ attho kathāmaggo ca tattha vuttanayeneva veditabbo. Idha pana maṅgalahatthino setattā ‘‘sabbasetaṃ gajuttama’’nti vuttaṃ. Bodhisatto hatthikkhandhavaragato –
“ 我布施,从不退缩;那些婆罗门向我乞求。
现有的财物我不隐藏,我的心乐于布施。”巴利
‘‘Dadāmi na vikampāmi, yaṃ maṃ yācanti brāhmaṇā; Santaṃ nappaṭigūhāmi, dāne me ramate mano’’ti. –
宣说自己在布施上的欢喜——巴利
Attano dānābhiratiṃ pavedento –
“ 乞者既已至我前,拒而不施不应理;
愿我誓愿毋败坏,我今当施巨象王。”巴利
‘‘Na me yācakamanuppatte, paṭikkhepo anucchavo; Mā me bhijji samādānaṃ, dassāmi vipulaṃ gaja’’nti. (cariyā. 1.23) –
他答应之后,从象背上下来,为了寻找还没有装饰过的地方而四处巡视,没有找到还没有装饰过的地方,就拿来一只装满花香之水的金瓶,说:“尊敬的各位,请到这边来!”然后把那像装饰过的银花环一样的象鼻放到他们手里,让水倾流下来,便把装饰好的大象布施了出去。因此这样说:巴利
Paṭijānitvā hatthikkhandhato oruyha analaṅkataṭṭhānaṃ olokanatthaṃ anupariyāyitvā analaṅkataṭṭhānaṃ adisvā kusumamissagandhodakabharitaṃ suvaṇṇabhiṅgāraṃ gahetvā ‘‘bhonto ito ethā’’ti alaṅkatarajatadāmasadisaṃ hatthisoṇḍaṃ tesaṃ hatthe ṭhapetvā udakaṃ pātetvā alaṅkatavāraṇaṃ adāsi. Tena vuttaṃ –
“ 我执象鼻,以宝石宝瓶倾水于婆罗门掌中;
在手上倾水,我把象施给了婆罗门们。”巴利
‘‘Nāgaṃ gahetvā soṇḍāya, bhiṅgāre ratanāmaye; Jalaṃ hatthe ākiritvā, brāhmaṇānaṃ adaṃ gaja’’nti. (cariyā. 1.24);
在这里,“现有的”是指确实存在、可以拿来布施的财物。“我不隐藏”就是我不遮盖、不藏起来。因为如果有人把自己拥有的东西想成“这只能归我所有”,或者别人来乞讨时加以拒绝,那么即使乞讨者就站在他面前,实际上也等于把它藏起来了。可是大士连自己的头等内在之物都愿意布施,怎么会拒绝外在的财物呢?所以他说:“现有的,我不隐藏。”也正是因为这样,他说:“我的心乐于布施。”其余内容和前面所说的意思相同。巴利
Tattha santanti vijjamānaṃ deyyadhammaṃ. Nappaṭigūhāmīti na paṭicchādemi. Yo hi attano santakaṃ ‘‘mayhameva hotū’’ti cinteti, yācito vā paṭikkhipati, so yācakānaṃ abhimukhe ṭhitampi atthato paṭicchādeti nāma. Mahāsatto pana attano sīsaṃ ādiṃ katvā ajjhattikadānaṃ dātukāmova, kathaṃ bāhiraṃ paṭikkhipati, tasmā āha ‘‘santaṃ nappaṭigūhāmī’’ti. Tenevāha ‘‘dāne me ramate mano’’ti. Sesaṃ heṭṭhā vuttatthameva.
那头象身上的装饰,在四只脚上的饰物值四十万,两侧的饰物值二十万,肚子下面铺的毛毯值十万,背上的珍珠网、宝石网、金网这三张网值三十万,两只耳朵的饰物值二十万,背上铺的铺设毛毯值十万,额头的饰物值十万,三顶头冠饰物值三十万,耳尖的饰物值十万,两根象牙的饰物值二十万,象鼻上的吉祥纹饰值十万,尾巴上的饰物值十万,登象用的梯子值十万,进食用的盆器值十万。不算那些无价之宝,仅这些就已经值二百四十万。而伞顶的宝珠、顶髻的宝珠、珍珠串上的宝珠、象钩上的宝珠、缠在象颈珍珠串上的宝珠、象额上的宝珠,这六样都是无价之宝,象本身也是无价的,所以连象一起共是七样无价之宝,他把这些全都给了婆罗门。同样,侍候这头象的五百户人家,连同管象人和牧象人,他也一并布施了。就在他布施的时候,如下文所说的那样,出现了大地震动等瑞相。因此说:巴利
Tassa pana hatthino catūsu pādesu alaṅkārā cattāri satasahassāni agghanti, ubhosu passesu alaṅkārā dve satasahassāni, heṭṭhā udare kambalaṃ satasahassaṃ, piṭṭhiyaṃ muttājālaṃ maṇijālaṃ kañcanajālanti tīṇi jālāni tīṇi satasahassāni, ubho kaṇṇālaṅkārā dve satasahassāni, piṭṭhiyaṃ atthatakambalaṃ satasahassaṃ, kumbhālaṅkāro satasahassaṃ, tayo vaṭaṃsakā tīṇi satasahassāni, kaṇṇacūḷālaṅkāro satasahassaṃ, dvinnaṃ dantānaṃ alaṅkārā dve satasahassāni, soṇḍāya sovatthikālaṅkāro satasahassaṃ, naṅguṭṭhālaṅkāro satasahassaṃ, ārohaṇanisseṇi satasahassaṃ, bhuñjanakaṭāhaṃ satasahassaṃ, ṭhapetvā anagghabhaṇḍaṃ idaṃ tāva ettakaṃ catuvīsati satasahassāni agghati. Chattapiṇḍiyaṃ pana maṇi, cūḷāmaṇi, muttāhāre maṇi, aṅkuse maṇi, hatthikaṇṭhaveṭhanamuttāhāre maṇi, hatthikumbhe maṇīti imāni cha anagghāni, hatthīpi anaggho evāti hatthinā saddhiṃ satta anagghāni, tāni sabbāni brāhmaṇānaṃ adāsi. Tathā hatthino paricārakāni pañca kulasatāni hatthimeṇḍahatthigopakehi saddhiṃ adāsi. Saha dānena panassa heṭṭhā vuttanayeneva bhūmikampādayo ahesuṃ. Tena vuttaṃ –
“ 当他再度布施那头通体纯白、最胜的巨象,
那时大地也震动了——那以须弥山与森林为冠饰的大地。”巴利
‘‘Punāparaṃ dadantassa, sabbasetaṃ gajuttamaṃ; Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā’’ti.
《本生经》里也说过(jā. 2.22.1673):巴利
Jātakepi (jā. 2.22.1673) vuttaṃ –
“ 那时出现了令人恐惧的景象,那时出现了让人毛骨悚然的一幕;
当象王被布施出去时,大地整个震动起来。”巴利
‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Hatthināge padinnamhi, medanī sampakampathā’’ti.
88 “由于布施那头象”:意思是将那头吉祥象,连同六件无价之宝,以及价值二十四组十万(即二百四十万)的庄严饰品一起布施出去。“尸毗们”指尸毗诸王子与尸毗国的居民,这也是教法的一种起头方式。因为在那里,除了珊阇耶大王、菩沙提王后与玛迪王后外,所有大臣、随从、婆罗门、居士、城镇与乡村的居民、市民,乃至整个王国的民众,全都因受天神影响而对菩萨心生忿怒,聚集一处。据说那些婆罗门得到象后,骑上象背,从城门进入,穿过城中央而行。当大众说道:“喂,婆罗门们!你们从哪里骑走了我们的象?”他们便以手势等方式驱赶着说:“须大拏大王把象给了我们,你们又是谁?”说完便离去。于是,以大臣为首的大众聚集在宫门前,愤慨地议论:“国王应布施给婆罗门的是宝物、谷物、田地、宅地、奴婢侍从,为何这位须大拏大王竟将适合国王的吉祥象布施了出去?我们现在不会坐视他这样败亡王国。”他们向珊阇耶大王禀报此事,虽然得到大王的安抚,众人却不接受,纷纷离去。唯独——巴利
88.Tassanāgassa dānenāti chahi anagghehi saddhiṃ catuvīsatisatasahassagghanikaalaṅkārabhaṇḍasahitassa tassa maṅgalahatthissa pariccāgena. Sivayoti sivirājakumārā ceva siviraṭṭhavāsino ca. ‘‘Sivayo’’ti ca desanāsīsametaṃ. Tattha hi amaccā pārisajjā brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā nāgarā sakalaraṭṭhavāsino ca sañjayamahārājaṃ phussatideviṃ maddideviñca ṭhapetvā sabbe eva. Kuddhāti devatāvattanena bodhisattassa kuddhā. Samāgatāti sannipatitā. Te kira brāhmaṇā hatthiṃ labhitvā taṃ abhiruhitvā mahādvārena pavisitvā nagaramajjhena pāyiṃsu. Mahājanena ca ‘‘ambho brāhmaṇā, amhākaṃ hatthī kuto abhiruḷho’’ti vutte ‘‘vessantaramahārājena no hatthī dinno, ke tumhe’’ti hatthavikārādīhi ghaṭṭentā agamaṃsu. Atha amacce ādiṃ katvā mahājanā rājadvāre sannipatitvā ‘‘raññā nāma brāhmaṇānaṃ dhanaṃ vā dhaññaṃ vā khettaṃ vā vatthu vā dāsidāsaparicārikā vā dātabbā siyā, kathañhi nāmāyaṃ vessantaramahārājā rājārahaṃ maṅgalahatthiṃ dassati, na idāni evaṃ rajjaṃ vināsetuṃ dassāmā’’ti ujjhāyitvā sañjayamahārājassa tamatthaṃ ārocetvā tena anunīyamānā ananuyantā agamaṃsu. Kevalaṃ pana –
“ 别用棍棒和刀剑打他,他确实不该被捆绑。
把他从国中驱逐出去,让他住在险峻的山里。”巴利
‘‘Mā naṃ daṇḍena satthena, na hi so bandhanāraho; Pabbājehi ca naṃ raṭṭhā, vaṅke vasatu pabbate’’ti. (jā. 2.22.1687) –
他们这样说。因此才说:巴利
Vadiṃsu. Tena vuttaṃ –
“ 他们把他赶出自己的国土,让他去往弯曲山。”
在这里,“放逐”的意思是:他们想办法让被放逐者住在王国外面。巴利
‘‘Pabbājesuṃ sakā raṭṭhā, vaṅkaṃ gacchatu pabbata’’nti. Tattha pabbājesunti rajjato bahi vāsatthāya ussukkamakaṃsu; –
国王也想:“这个对手确实很强大,来吧,让我的儿子到王国外面去住几天。”巴利
Rājāpi ‘‘mahā kho ayaṃ paṭipakkho, handa mama putto katipāhaṃ rajjato bahi vasatū’’ti cintetvā –
如果这是尸毗国人的意愿,我们就不该违背他们的意愿;
就让他在这里住这一夜,尽情享受诸欲吧。
“ 从那时起,夜晚过去,到了太阳升起的时候;
尸毗国的人们要同心一致,把他从国土里驱逐出去。”巴利
‘‘Eso ce sivīnaṃ chando, chandaṃ nappanudāmase; Imaṃ so vasatu rattiṃ, kāme ca paribhuñjatu. ‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyuggamanaṃ pati; Samaggā sivayo hutvā, raṭṭhā pabbājayantu na’’nti. (jā. 2.22.1688-1689) –
说完之后,他派了一个人到儿子那里,交代说:“把这个消息告诉我的儿子。”那人就照办了。巴利
Vatvā puttassa santike kattāraṃ pesesi ‘‘imaṃ pavattiṃ mama puttassa ārocehī’’ti. So tathā akāsi.
大士也听了这话——巴利
Mahāsattopi taṃ sutvā –
“ 尸毗众人为何对我发怒?我不见自己有何恶行。
造此者啊,请为我说明:他们为何放逐我?”巴利
‘‘Kismiṃ me sivayo kuddhā, nāhaṃ passāmi dukkaṭaṃ; Taṃ me katte viyācikkha, kasmā pabbājayanti ma’’nti. (jā. 2.22.1701) –
他问起原因。当对方说“因为你们布施了那头象”时,他满心欢喜——巴利
Kāraṇaṃ pucchi. Tena ‘‘tumhākaṃ hatthidānenā’’ti vutte somanassappatto hutvā –
我连心脏和眼睛都能布施,外在的财物又算得了什么?
金币也好,黄金也好,珍珠、琉璃、宝珠也好。
看到乞丐朝我走来,我就会布施自己的右臂。
我愿布施,绝不动摇,我的心乐于布施。
“ 就算所有尸毗国的人都把我赶走,或者杀掉我,
就算他们把我砍成七块,我也绝不停止布施。”巴利
‘‘Hadayaṃ cakkhumpahaṃ dajjaṃ, kiṃ me bāhirakaṃ dhanaṃ; Hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā, muttā veḷuriyā maṇi. ‘‘Dakkhiṇaṃ vāpahaṃ bāhuṃ, disvā yācakamāgate; Dadeyyaṃ na vikampeyyaṃ, dāne me ramate mano. ‘‘Kāmaṃ maṃ sivayo sabbe, pabbājentu hanantu vā; Neva dānā viramissaṃ, kāmaṃ chindantu sattadhā’’ti. (jā. 2.22.1703-1705) –
他说:“请市民们给我一天时间行布施,明天布施完,第三天我就走了。”说完,他派使者到市民那里,吩咐总管大臣说:“明天我要举行名叫‘七百大施’的大布施,你准备好七百头象、七百匹马、七百辆车、七百个女人、七百个男奴、七百个女奴、七百头母牛,还有种种饮食等一切该用来布施的东西。”交代完总管大臣后,他独自来到曼坻王后的住处,对她说:“贤善的曼坻,你在为将来旅途积攒资粮的时候,要布施给持戒的人。”他也劝她参与布施,然后把自己要离开的原因告诉她,说:“我要去森林里住,你就安心留在这里吧。”她说:“大王,没有您,我一天也待不下去。”巴利
Vatvā ‘‘nāgarā me ekadivasaṃ dānaṃ dātuṃ okāsaṃ dentu, sve dānaṃ datvā tatiyadivase gamissāmī’’ti vatvā kattāraṃ tesaṃ santike pesetvā ‘‘ahaṃ sve sattasatakaṃ nāma mahādānaṃ dassāmi , sattahatthisatāni sattaassasatāni sattarathasatāni sattaitthisatāni sattadāsasatāni sattadāsisatāni sattadhenusatāni paṭiyādehi, nānappakārañca annapānādiṃ sabbaṃ dātabbayuttakaṃ upaṭṭhapehī’’ti sabbakammikaṃ amaccaṃ āṇāpetvā ekakova maddideviyā vasanaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘bhadde maddi, anugāmikanidhiṃ nidahamānā, sīlavantesu dadeyyāsī’’ti tampi dāne niyojetvā tassā attano gamanakāraṇaṃ ācikkhitvā ‘‘ahaṃ vanaṃ vasanatthāya gamissāmi, tvaṃ idheva anukkaṇṭhitā vasāhī’’ti āha. Sā ‘‘nāhaṃ, mahārāja, tumhehi vinā ekadivasampi vasissāmī’’ti āha.
第二天,他举行了七百份的大布施。就在他发放这七百份布施的时候,天已经黑了。他坐上装饰华丽的车,来到父母住的地方,向他们告辞说:“我明天就要走了。”父母虽然不愿意,满脸泪水、哭个不停,他还是向他们顶礼、右绕,然后从那里离开,当天住在自己的住处。第二天,他说“我要走了”,就从宫殿上下来。玛迪王后虽然被公婆用种种理由劝说挽留,她也不听他们的话,同样向他们顶礼、右绕,又向其余的女眷看了一眼,然后带着两个儿子,先于须大拏到了那里,站在车旁。巴利
Dutiyadivase sattasatakaṃ mahādānaṃ pavattesi. Tassa sattasatakaṃ dānaṃ dentasseva sāyaṃ ahosi. Alaṅkatarathena mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘ahaṃ sve gamissāmī’’ti te āpucchitvā akāmakānaṃ tesaṃ assumukhānaṃ rodantānaṃyeva vanditvā padakkhiṇaṃ katvā tato nikkhamitvā taṃ divasaṃ attano nivesane vasitvā punadivase ‘‘gamissāmī’’ti pāsādato otari. Maddidevī sassusasurehi nānānayehi yācitvā nivattiyamānāpi tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā te vanditvā padakkhiṇaṃ katvā sesitthiyo apaloketvā dve putte ādāya vessantarassa paṭhamataraṃ gantvā rathe aṭṭhāsi.
大丈夫登上车,站在车上向大众告别,教导他们说:“你们不要放逸,要行布施等福德。”然后就从城里出去了。菩萨的母亲说:“我儿子喜欢施舍,就让他布施吧。”于是把装满七宝的车辆,连同饰物一起,送到道路两旁。菩萨也把身上佩戴的饰物,向前来乞求的人布施了十八次,剩下的全部施舍出去。刚出城,他就想回头看看。这时,由于他的功德威力,在马车大小的地方,大地裂开翻转,使车转向城市的方向。他望向父母居住的地方。由于这份悲悯,大地发生了震动。因此才说“当他们被驱逐”等语。巴利
Mahāpuriso rathaṃ abhiruhitvā rathe ṭhito mahājanaṃ āpucchitvā ‘‘appamattā dānādīni puññāni karothā’’ti ovādamassa datvā nagarato nikkhami. Bodhisattassa mātā ‘‘putto me dānavittako dānaṃ detū’’ti ābharaṇehi saddhiṃ sattaratanapūrāni sakaṭāni ubhosu passesu pesesi. Sopi attano kāyāruḷhameva ābharaṇabhaṇḍaṃ sampattayācakānaṃ aṭṭhārasa vāre datvā sesaṃ sabbamadāsi. Nagarā nikkhamitvāva nivattitvā oloketukāmo ahosi. Athassa puññānubhāvena rathappamāṇe ṭhāne mahāpathavī bhijjitvā parivattitvā rathaṃ nagarābhimukhaṃ akāsi. So mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ olokesi. Tena kāruññena pathavikampo ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘tesaṃ nicchubhamānāna’’ntiādi.
89-90 其中,当尸毗人驱逐他们、把他们赶走时,意思就是放逐他们;或者指他们离开的时候。举行大施,就是举行七百次大布施。将乞求,就是乞请。所谓“令人宣说后”,就是“让人宣告之后”。大鼓,就是一对大鼓。我施,就是我布施。巴利
89-90. Tattha nicchubhamānānanti tesu sivīsu nikkaḍḍhantesu, pabbājentesūti attho. Tesaṃ vā nikkhamantānaṃ. Mahādānaṃ pavattetunti sattasatakamahādānaṃ dātuṃ. Āyācissanti yāciṃ. Sāvayitvāti ghosāpetvā. Kaṇṇabherinti yugalamahābheriṃ. Dadāmahanti dadāmi ahaṃ.
91 这里说的是:当这样进行布施,在这个布施场上。“tumūlo”就是一片喧闹嘈杂。“bheravo”就是让人害怕。因为除了菩萨以外,这种场面会让别人心生恐惧;为了说明他令人恐惧的那种情形,才说了“以此布施……”等话。意思是:就因为布施这件事,尸毗人把这位须大拏大王从国土里赶出去、流放他,即使这样,他还是照样行这样的布施。巴利
91.Athetthāti athevaṃ dāne dīyamāne etasmiṃ dānagge. Tumūloti ekakolāhalībhūto. Bheravoti bhayāvaho. Mahāsattañhi ṭhapetvā aññesaṃ so bhayaṃ janeti, tassa bhayajananākāraṃ dassetuṃ. ‘‘Dānenima’’ntiādi vuttaṃ. Imaṃ vessantaramahārājānaṃ dānena hetunā sivayo raṭṭhato nīharanti pabbājenti, tathāpi puna ca evarūpaṃ dānaṃ deti ayanti.
92-94 92-94. 现在,为了说明那次布施,诵出“hatthi”(象)等偈颂。其中,“gavaṃ”(牛)指母牛。“catuvāhiṃ rathaṃ datvā”(布施四驾之车后):拉车的叫做“vāhino”,就是马;意思是把四匹纯种良马连同车一起布施给婆罗门。其实,菩萨这样出城时,先让六万位同日出生的大臣和其余泪流满面、紧随不舍的众人回去,然后驱车前行,对曼坻说:“贤良的夫人,如果后面有乞求者跟来,你要留意。”曼坻便坐着回头张望。当时,有四个婆罗门没能赶上接受他的七百大施和启程时所行的布施,于是赶来,问:“须大拏在哪里?”有人告诉他们“他布施之后乘车走了”,他们便说“我们要去乞求马”,追了上来。曼坻看见他们来了,禀报说:“大王,有乞求者。”菩萨停下车。他们来到后乞求马,菩萨就把马布施给他们。他们接过马便离开了。可是马布施出去后,车轭就悬在半空中。这时,四位天子化作鹿的颜色,前来接住车轭,拉着车走了。菩萨知道他们是天子,便说偈:巴利
92-94. Idāni taṃ dānaṃ dassetuṃ ‘‘hatthi’’nti gāthamāha. Tattha gavanti dhenuṃ. Catuvāhiṃ rathaṃ datvāti vahantīti vāhino, assā, caturo ājaññasindhave rathañca brāhmaṇānaṃ datvāti attho. Mahāsatto hi tathā nagarato nikkhamanto sahajāte saṭṭhisahasse amacce sesajanañca assupuṇṇamukhaṃ anubaddhantaṃ nivattetvā rathaṃ pājento maddiṃ āha – ‘‘sace, bhadde, pacchato yācakā āgacchanti, upadhāreyyāsī’’ti. Sā olokentī nisīdi. Athassa sattasatakamahādānaṃ gamanakāle katadānañca sampāpuṇituṃ asakkontā cattāro brāhmaṇā āgantvā ‘‘vessantaro kuhi’’nti pucchitvā ‘‘dānaṃ datvā rathena gato’’ti vutte ‘‘asse yācissāmā’’ti anubandhiṃsu. Maddī te āgacchante disvā ‘‘yācakā, devā’’ti ārocesi. Mahāsatto rathaṃ ṭhapesi. Te āgantvā asse yāciṃsu. Mahāsatto asse adāsi. Te te gahetvā gatā. Assesu pana dinnesu rathadhuraṃ ākāseyeva aṭṭhāsi. Atha cattāro devaputtā rohitamigavaṇṇenāgantvā rathadhuraṃ sampaṭicchitvā agamaṃsu. Mahāsatto tesaṃ devaputtabhāvaṃ ñatvā –
“ 来,曼坻,且细听:此景宛如彩画现;
以赤鹿之色,驯良之马载我前行。”巴利
‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, cittarūpaṃva dissati; Migarohiccavaṇṇena, dakkhiṇassā vahanti ma’’nti. (jā. 2.22.1864) –
在那里,cittarūpaṃva就是指像极其奇妙的样子;dakkhiṇassā则是指像训练有素的马载着我。巴利
Tattha cittarūpaṃvāti acchariyarūpaṃ viya. Dakkhiṇassāti susikkhitaassā viya maṃ vahanti.
这时,他正这样往前走,另一位婆罗门走来向他讨要车子。大士就让妻子和儿女下车,把车给了他。车刚布施出去,那些天子就消失了。从那时起,他们全都只能步行。于是大士说:“曼坻,你抱迦哈吉娜,我来抱耶利王子。”两人各把一个孩子抱在怀里,彼此说着亲爱的话,一边向迎面走来的人打听去弯山的路,一边从那些自己弯下腰来的果树上摘果子给孩子们吃。因为那些希望他们得到利益的天神缩短了路程,他们当天就到达了支提国。因此才说“布施了四驾的车”等等。巴利
Atha naṃ evaṃ gacchantaṃ aparo brāhmaṇo āgantvā rathaṃ yāci. Mahāsatto puttadāraṃ otāretvā rathaṃ adāsi. Rathe pana dinne devaputtā antaradhāyiṃsu. Tato paṭṭhāya pana sabbepi pattikāva ahesuṃ. Atha mahāsatto ‘‘maddi, tvaṃ kaṇhājinaṃ gaṇhāhi, ahaṃ jālikumāraṃ gaṇhāmī’’ti ubhopi dve dārake aṅkenādāya aññamaññaṃ piyasallāpā paṭipathaṃ āgacchante manusse vaṅkapabbatassa maggaṃ pucchantā sayameva onatesu phalarukkhesu phalāni dārakānaṃ dadantā atthakāmāhi devatāhi maggassa saṅkhipitattā tadaheva cetaraṭṭhaṃ sampāpuṇiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘catuvāhiṃ rathaṃ datvā’’tiādi.
在那里站定之后,他便停在那条名为十字路口的四衢大道上,把车给了那位婆罗门——那地方,正是那位婆罗门来时所走的道路和他自己要走的那条道路交叉穿过之处。独自一人,是说没有大臣、侍从等同伴,所以是孤身一人。因此也说无侣。对玛迪妃说了此话,是指他对玛迪妃说了这些。巴利
Tattha ṭhatvā cātummahāpatheti attano gamanamaggena passato āgatena tena brāhmaṇena āgatamaggena ca vinivijjhitvā gataṭṭhānattā catukkasaṅkhāte catumahāpathe ṭhatvā tassa brāhmaṇassa rathaṃ datvā. Ekākiyoti amaccasevakādisahāyābhāvena ekako. Tenevāha ‘‘adutiyo’’ti. Maddideviṃ idamabravīti maddideviṃ idaṃ abhāsi.
96-99 就像莲花,也像白莲。执取黑鹿皮,就是取黑鹿皮。出身高贵,就是种姓圆满。不平与平坦,就是地面高低不平和平坦的地方。他们来,就是他们正走过来。在顺路或来路上,应当理解为省略了“或”字,也就是在顺行的路上或迎面的路上。悲,这是以中性名词来表示修习,意思是已经修成悲悯的状态。他们感受苦,意思是:这些如此娇弱者徒步走路,而弯山离这里还很远,所以他们当时因为对我们生起悲悯,自己承受了苦,他们如此感知已生起的苦,这就是意思。巴利
96-99.Padumaṃ puṇḍarīkaṃvāti padumaṃ viya, puṇḍarīkaṃ viya ca. Kaṇhājinaggahīti kaṇhājinaṃ aggahesi. Abhijātāti jātisampannā. Visamaṃ samanti visamaṃ samañca bhūmippadesaṃ. Entīti āgacchanti. Anumagge paṭippatheti anumagge vā paṭipathe vāti vā-saddassa lopo daṭṭhabbo. Karuṇanti bhāvanapuṃsakaniddeso, karuṇāyitattanti attho. Dukkhaṃ te paṭivedentīti ime evaṃ sukhumālā padasā gacchanti, dūreva ito vaṅkapabbatoti te tadā amhesu kāruññavasena attanā dukkhaṃ paṭilabhanti, tathā attano uppannadukkhaṃ paṭivedenti vāti attho.
100-1 在大森林里。果实累累,就是有很多果实。高耸,就是向上生长、很高。它们靠近孩子们,意思是说,果实成为孩子们伸手可及的,树木也自己弯下枝条来靠近孩子们。巴利
100-1.Pavaneti mahāvane. Phalineti phalavante. Ubbiddhāti uddhaṃ uggatā uccā. Upagacchanti dāraketi yathā phalāni dārakānaṃ hatthūpagayhakāni honti, evaṃ rukkhā sayameva sākhāhi onamitvā dārake upenti.
102 可弹指称奇的,是指值得弹指称奇、适合弹指称奇。未曾有过而今有的事,是指稀有罕见。毛发竖立,是因为能使毛发竖立。称赞为善哉,是指发出“善哉”的赞叹声,或者这就是这个词的读法。一切肢节庄严,是因为以女宝的身份,所有肢体、各个部分都光彩照人,所以叫一切肢节庄严。巴利
102.Acchariyanti accharāyoggaṃ, accharaṃ paharituṃ yuttaṃ. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Lomānaṃ haṃsanasamatthatāya lomahaṃsanaṃ. Sāhukāranti sādhukāraṃ, ayameva vā pāṭho. Itthiratanabhāvena sabbehi aṅgehi avayavehi sobhatīti sabbaṅgasobhanā.
103-4 “真是稀有啊”意思是真是奇妙。“以须大拏的威力”意思是靠须大拏的福德威力。“夜叉们把路缩短了”是说天神被大士的福德威力所推动,让那段路变短、变得没多少了;不过,这是像出于对孩子们的慈悯而做的一样,所以偈颂说“出于对孩子们的慈悯”。实际上,从杰都答拉城到名叫金吉里达拉的山是五由旬,从那里到名叫贡提玛拉的河是五由旬,从那里到名叫摩兰伽那的山是五由旬,从那里到名叫杖婆罗门村的地方是五由旬,从那里到舅父城是十由旬,这样算来,那片国土离杰都答拉城共有三十由旬。天神们被菩萨的福德威力所推动,让路程变短了。他们只用一天就走完了全程。因此说:“就在出城当天,便到达了支提国。”巴利
103-4.Accheraṃ vatāti acchariyaṃ vata. Vessantarassa tejenāti vessantarassa puññānubhāvena. Saṅkhipiṃsu pathaṃ yakkhāti devatā mahāsattassa puññatejena coditā taṃ maggaṃ parikkhayaṃ pāpesuṃ, appakaṃ akaṃsu, taṃ pana dārakesu karuṇāya kataṃ viya katvā vuttaṃ ‘‘anukampāya dārake’’ti. Jetuttaranagarato hi suvaṇṇagiritālo nāma pabbato pañca yojanāni, tato kontimārā nāma nadī pañca yojanāni, tato mārañjanāgiri nāma pabbato pañca yojanāni, tato daṇḍabrāhmaṇagāmo nāma pañca yojanāni, tato mātulanagaraṃ dasa yojanāni, iti taṃ raṭṭhaṃ jetuttaranagarato tiṃsa yojanāni hoti. Devatā bodhisattassa puññatejena coditā maggaṃ parikkhayaṃ pāpesuṃ. Taṃ sabbaṃ ekāheneva atikkamiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘nikkhantadivaseneva, cetaraṭṭhamupāgamu’’nti.
大士就这样在傍晚时分到了支提国的舅父城,坐在城门附近的一座凉亭里。这时,曼坻妃为他拂去脚上的尘土,揉按双脚,心想:“我要让人知道须大拏来了。”便从凉亭出来,站在凉亭门口,正好在他的视线里。那些进城出城的妇女看见她,都围了过来。大众看见她和须大拏以及孩子们这样到来,就去报告各位国王。六万位国王哭着、悲叹着来到他身边,消除他旅途的疲劳后,便问他为什么这样到来。巴利
Evaṃ mahāsatto sāyanhasamayaṃ cetaraṭṭhe mātulanagaraṃ patvā tassa nagarassa dvārasamīpe sālāyaṃ nisīdi. Athassa maddidevī pādesu rajaṃ puñchitvā pāde sambāhitvā ‘‘vessantarassa āgatabhāvaṃ jānāpessāmī’’ti sālato nikkhamitvā tassa cakkhupathe sāladvāre aṭṭhāsi. Nagaraṃ pavisantiyo ca nikkhamantiyo ca itthiyo taṃ disvā parivāresuṃ. Mahājano tañca vessantarañca putte cassa tathā āgate disvā rājūnaṃ ācikkhi. Saṭṭhisahassā rājāno rodantā paridevantā tassa santikaṃ āgantvā maggaparissamaṃ vinodetvā tathā āgamanakāraṇaṃ pucchiṃsu.
大士从施舍大象讲起,把所有经过都讲了一遍。他们听完之后,就拿自己的王位来邀请他。大士说:“就当我已经接受了你们的王位吧。可是国王把我流放出国,所以我只能去弯山。”他们虽然再三请求他留在那里,用各种方式挽留,他都没有答应。那天夜里,在他们的守护下,他就在那座凉亭里过夜。第二天一早,他吃了各种美味食物,在他们的簇拥下出发,走了十五由旬的路,到了森林入口就停下来,让他们回去。前面的十五由旬路程,他就按照他们指的方向继续往前走。因此说——巴利
Mahāsatto hatthidānaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ kathesi. Taṃ sutvā te attano rajjena nimantayiṃsu. Mahāpuriso ‘‘mayā tumhākaṃ rajjaṃ paṭiggahitameva hotu, rājā pana maṃ raṭṭhā pabbājeti, tasmā vaṅkapabbatameva gamissāmī’’ti vatvā tehi nānappakāraṃ tattha vāsaṃ yāciyamānopi taṃ analaṅkaritvā tehi gahitārakkho taṃ rattiṃ sālāyameva vasitvā punadivase pātova nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā tehi parivuto nikkhamitvā pannarasayojanamaggaṃ gantvā vanadvāre ṭhatvā te nivattetvā purato pannarasayojanamaggaṃ tehi ācikkhitaniyāmeneva agamāsi. Tena vuttaṃ –
那时,六万位小王都住在舅父那里。
他们全都双手合十,哭着走上前来。巴利
‘‘Saṭṭhirājasahassāni, tadā vasanti mātule; Sabbe pañjalikā hutvā, rodamānā upāgamuṃ.
“ 在那里和那些支提人与支提子交谈之后,
他们从那里离开后,就去了弯山。”巴利
‘‘Tattha vattetvā sallāpaṃ, cetehi cetaputtehi; Te tato nikkhamitvāna, vaṅkaṃ agamu pabbata’’nti.
在那里,他们到处交谈,和那些国王相聚时互相问候寒暄,交谈了一番。与支提王子们,就是与支提国的王子们。他们从那里出来之后,就是那些国王从森林门口那个地方折返之后。前往弯山,就是我们四个人朝着弯山去了。巴利
Tattha tattha vattetvā sallāpanti tattha tehi rājūhi samāgamehi saddhiṃ paṭisammodamānā kathaṃ pavattetvā. Cetaputtehīti cetarājaputtehi. Te tato nikkhamitvānāti te rājāno tato vanadvāraṭṭhāne nivattetvā. Vaṅkaṃ agamu pabbatanti amhe cattāro janā vaṅkapabbataṃ uddissa agamamhā.
于是,大士沿着他们指点的路往前走,到了香醉山,那天就在那里住下。之后,他朝北面走,顺着毗富罗山山脚前进,在吉昙牟河岸边坐下,吃了林中修行者给的蜜肉,又送给他一根金针。然后他沐浴、喝水,疲劳消除了,就渡过河去,在萨努山山顶一棵榕树树下稍微坐了一会儿,起身继续走。他绕过那利迦山,来到目支邻陀湖,沿着湖岸走到东北角,顺着一条只能容一人通过的小路进入密林,穿过密林后,在山涧和河流源头的前方,到达了一座四方形的池塘。巴利
Atha mahāsatto tehi ācikkhitamaggena gacchanto gandhamādanapabbataṃ patvā taṃ divasaṃ tattha vasitvā tato uttaradisābhimukho vepullapabbatapādena gantvā ketumatīnadītīre nisīditvā vanacarakena dinnaṃ madhumaṃsaṃ khāditvā tassa suvaṇṇasūciṃ datvā nhatvā pivitvā paṭippassaddhadaratho nadiṃ uttaritvā sānupabbatasikhare ṭhitassa nigrodhassa mūle thokaṃ nisīditvā uṭṭhāya gacchanto nālikapabbataṃ pariharanto mucalindasaraṃ gantvā saratīrena pubbuttarakaṇṇaṃ patvā ekapadikamaggeneva vanaghaṭaṃ pavisitvā taṃ atikkamma girividuggānaṃ nadīpabhavānaṃ purato caturassapokkharaṇiṃ pāpuṇi.
107 那时,帝释天神在那一瞬间观察后心想:大士已经进入雪山,应该给他安排一个住处了。于是派毗首羯磨去,说:去吧,在弯曲山山腹里一个风景宜人的地方,造一座修行精舍。毗首羯磨到了那里,建了两座叶屋、两条经行处,还有两处夜间住处和两处白天住处。他在各个地方显示出了各种开满鲜花的树、结果的树、开花的灌木丛和芭蕉林等。他把出家人用的所有用具都准备好了,写下文字说:凡是想出家的人,都可以取用。又让那些非人和发出可怕叫声的野兽、飞鸟都退开,然后回到了自己的天宫。巴利
107. Tasmiṃ khaṇe sakko āvajjento ‘‘mahāsatto himavantaṃ paviṭṭho, vasanaṭṭhānaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā vissakammaṃ pesesi – ‘‘gaccha vaṅkapabbatakucchimhi ramaṇīye ṭhāne assamapadaṃ māpehī’’ti. So tattha dve paṇṇasālāyo dve caṅkame dve ca rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tesu tesu ṭhānesu nānāpupphavicitte rukkhe phalite rukkhe pupphagacche kadalivanādīni ca dassetvā sabbe pabbajitaparikkhāre paṭiyādetvā ‘‘yekeci pabbajitukāmā, te gaṇhantū’’ti akkharāni likhitvā amanusse ca bheravasadde migapakkhino ca paṭikkamāpetvā sakaṭṭhānameva gato.
大士看见一条只容一人通过的小路,心想:“这应该是出家修行人住的地方。”于是把摩蒂和孩子们就地安置在那里,自己走进修行处,看到那些文字后,明白:“这是帝释天神赐给我的。”他推开叶屋的门进去,放下剑和弓,脱掉身上的衣服,换上仙人的装束,拿起手杖走出来,以接近独觉佛那样的寂静神态,来到孩子们身边。摩蒂王后看见大士,扑倒在他脚下哭泣,随后就和他一起进入修行处,走到自己的叶屋,也换上了仙人的装束。之后,又把两个儿子打扮成苦行童子。菩萨向摩蒂提出一个约定:“从今以后,我们就算是出家修行人了。女人是梵行的污垢,以后不要在不合适的时候到我这里来。”她答应道:“好的。”同时她也向大士提出一个约定:“夫主,您带着孩子们留在这里,我去采集各种果实。”从那时起,她就从森林里采集各种果实,照顾三个人。就这样,四位刹帝利在弯山的山腹中住了大约七个月。因此说道:“告召了天王,具大神力毗首羯磨”等等。巴利
Mahāsatto ekapadikamaggaṃ disvā ‘‘pabbajitānaṃ vasanaṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti maddiñca putte ca tattheva ṭhapetvā assamapadaṃ pavisitvā akkharāni oloketvā ‘‘sakkena dinnosmī’’ti paṇṇasāladvāraṃ vivaritvā paviṭṭho khaggañca dhanuñca apanetvā sāṭake omuñcitvā isivesaṃ gahetvā kattaradaṇḍaṃ ādāya nikkhamitvā paccekabuddhasadisena upasamena dārakānaṃ santikaṃ agamāsi. Maddidevīpi mahāsattaṃ disvā pādesu patitvā roditvā teneva saddhiṃ assamaṃ pavisitvā attano paṇṇasālaṃ gantvā isivesaṃ gaṇhi. Pacchā puttepi tāpasakumārake kariṃsu. Bodhisatto maddiṃ varaṃ yāci ‘‘mayaṃ ito paṭṭhāya pabbajitā nāma, itthī ca nāma brahmacariyassa malaṃ, mā dāni akāle mama santikaṃ āgacchā’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā mahāsattampi varaṃ yāci ‘‘deva, tumhe putte gahetvā idheva hotha, ahaṃ phalāphalaṃ āharissāmī’’ti. Sā tato paṭṭhāya araññato phalāphalāni āharitvā tayo jane paṭijaggi. Iti cattāro khattiyā vaṅkapabbatakucchiyaṃ sattamāsamattaṃ vasiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘āmantayitvā devindo, vissakammaṃ mahiddhika’’ntiādi.
在这里,“召唤”的意思是叫人过来。“具大神力”指具备天界的大神通。“善作精舍”指把精舍建得很好。“怡人”指适合须大拏居住的叶屋。“好好建造”意思是妥善地建造。“他命令”是省略了动词的说法。“他妥善建造了”意思是正确地建成了。巴利
Tattha āmantayitvāti pakkosāpetvā. Mahiddhikanti mahatiyā deviddhiyā samannāgataṃ. Assamaṃ sukatanti assamapadaṃ sukataṃ katvā. Rammaṃ vessantarassa vasanānucchavikaṃ paṇṇasālaṃ. Sumāpayāti suṭṭhu māpaya. Āṇāpesīti vacanaseso. Sumāpayīti sammā māpesi.
111 “不空”的意思是:就像那座精舍不空一样,我通过让它不空,也就成了不空的人。或者也可以读作“在不空的精舍里”,意思是:正因为我住在这里,这精舍才不空;我守护着孩子们,住在那里,待在那里。由于菩萨慈心的威力,周围三由旬之内,所有畜生也都获得了慈心。巴利
111.Asuññoti yathā so assamo asuñño hoti, evaṃ tassa asuññabhāvakaraṇena asuñño homi. ‘‘Asuññe’’ti vā pāṭho, mama vasaneneva asuññe assame dārake anurakkhanto vasāmi tattha tiṭṭhāmi. Bodhisattassa mettānubhāvena samantā tiyojane sabbe tiracchānāpi mettaṃ paṭilabhiṃsu.
他们住在那里的时候,伽陵伽国有个叫朱加卡的婆罗门,他的妻子名叫阿密达达巴那。妻子对他说:我天天给你舂米、打水、煮粥、做饭,这些活我实在干不动了,你给我找个仆人来,男仆女仆都行。婆罗门说:夫人啊,我这么穷困,上哪儿给你找仆人去?那女人就说:那位须大拏王现在就住在弯山,你去把他的孩子讨来给我当仆人。这婆罗门因为烦恼作祟,对妻子爱恋不舍,没法违抗她的话,就让人备好路上的干粮,一路走到了喜临城,问道:须大拏大王在哪里?巴利
Evaṃ tesu tattha vasantesu kaliṅgaraṭṭhavāsī jūjako nāma brāhmaṇo amittatāpanāya nāma bhariyāya ‘‘nāhaṃ te niccaṃ dhaññakoṭṭanaudakāharaṇayāgubhattapacanādīni kātuṃ sakkomi, paricārakaṃ me dāsaṃ vā dāsiṃ vā ānehī’’ti vutte ‘‘kutohaṃ te bhoti duggato dāsaṃ vā dāsiṃ vā labhissāmī’’ti vatvā tāya ‘‘esa vessantaro rājā vaṅkapabbate vasati. Tassa putte mayhaṃ paricārake yācitvā ānehī’’ti vutte kilesavasena tassā paṭibaddhacittatāya tassā vacanaṃ atikkamituṃ asakkonto pātheyyaṃ paṭiyādāpetvā anukkamena jetuttaranagaraṃ patvā ‘‘kuhiṃ vessantaramahārājā’’ti pucchi.
众人手里拿着土块、棍棒之类的东西,一边骂一边追赶那个婆罗门:“就是因为对这些乞讨的人布施得太过分,我们的国王才被赶出了国土;他这样害了我们的国王,现在居然还敢回到这里来!”婆罗门被吓得像被神灵附了体一样,从那里逃出来,登上了通往弯山的道路。他一路走,到了森林入口,进入大林之后迷了路,四处乱转。这时,他遇到了那些国王为了守护菩萨而安置在那里的支提猎人。猎人问他:“喂,婆罗门,你要去哪里?”他回答说:“我要去须大拏大王那里。”猎人心想:“这个婆罗门一定是去求菩萨的孩子或者王后的。”于是威胁他说:“婆罗门,你可别去那里!你要是去了,我现在就砍下你的脑袋,拿去喂我的狗!”婆罗门被这样一吓,害怕丢了性命,就说了假话:“我是他父王派来的使者,是来接他回去的。”支提猎人听了,满心欢喜,对婆罗门恭敬款待了一番,然后告诉他通往弯山的路。他继续往前走,半路上遇到一位名叫阿秋陀的苦行者,又向他问路,那苦行者也给他指了路。他按照苦行者指的方向走去,渐渐来到菩萨的草庵附近。趁摩蒂王妃出去采果子的空当,他走到菩萨面前,向他乞求两个孩子。巴利
Mahājano ‘‘imesaṃ yācakānaṃ atidānena amhākaṃ rājā raṭṭhā pabbājito, evaṃ amhākaṃ rājānaṃ nāsetvā punapi idheva āgacchatī’’ti leḍḍudaṇḍādihattho upakkosanto brāhmaṇaṃ anubandhi. So devatāviggahito hutvā tato nikkhamitvā vaṅkapabbatagāmimaggaṃ abhiruḷho anukkamena vanadvāraṃ patvā mahāvanaṃ ajjhogāhetvā maggamūḷho hutvā vicaranto tehi rājūhi bodhisattassa ārakkhaṇatthāya ṭhapitena cetaputtena samāgañchi. Tena ‘‘kahaṃ, bho brāhmaṇa, gacchasī’’ti puṭṭho ‘‘vessantaramahārājassa santika’’nti vutte ‘‘addhā ayaṃ brāhmaṇo tassa putte vā deviṃ vā yācituṃ gacchatī’’ti cintetvā ‘‘mā kho, tvaṃ brāhmaṇa, tattha gañchi, sace gacchasi, ettheva te sīsaṃ chinditvā mayhaṃ sunakhānaṃ ghāsaṃ karissāmī’’ti tena santajjito maraṇabhayabhīto ‘‘ahamassa pitarā pesito dūto, ‘taṃ ānessāmī’ti āgato’’ti musāvādaṃ abhāsi. Taṃ sutvā cetaputto tuṭṭhahaṭṭho brāhmaṇassa sakkārasammānaṃ katvā vaṅkapabbatagāmimaggaṃ ācikkhi. So tato paraṃ gacchanto antarāmagge accutena nāma tāpasena saddhiṃ samāgantvā tampi maggaṃ pucchitvā tenāpi magge ācikkhite tena ācikkhitasaññāya maggaṃ gacchanto anukkamena bodhisattassa assamapadaṭṭhānasamīpaṃ gantvā maddideviyā phalāphalatthaṃ gatakāle bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ubho dārake yāci. Tena vuttaṃ –
“ 我住在森林里的时候,有个旅人来到我跟前。
他向我讨要我的两个孩子,阇利和黑皮公主。”巴利
‘‘Pavane vasamānassa, addhiko maṃ upāgami; Ayāci puttake mayhaṃ, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho’’ti.
婆罗门这样乞求两个孩子时,大士心里想:“我等了这么久,终于等来一个乞求的人!今天我要毫无保留地圆满布施波罗蜜。”他满心欢喜,就像伸手把装着千枚金币的钱袋放下来一样,让婆罗门心生满足,同时让整座山的腹地都回响起来,说道:“我把我的两个孩子给你。不过,他们的母亲曼坻妃一大早就进森林去采各种果实了,傍晚才会回来。等她回来,让你见过孩子,你再吃点根果之类的食物,住上一夜,消除疲劳,明天一早再走。”婆罗门心想:“这位国王确实是因为心量广大才把孩子布施出去,可孩子的母亲像母牛恋犊一样舍不得孩子,等她回来,恐怕会阻碍这桩布施。不如我现在就催逼他,带着孩子今天就走。”于是他说:“既然你已经把儿子给了我,何必还要让他们见过母亲再走?我这就带着孩子,今天就走。”大士便说:“婆罗门,如果你不愿意见这位身为王妃的母亲,那就带着这两个孩子去阇都多罗城吧。到了那里,珊阇耶大王会收留孩子,还会给你一大笔财宝,你用这些财宝买奴婢,就能过快乐的日子。不然的话,这些娇生惯养的王族孩子,能替你做什么服侍呢?”巴利
Evaṃ brāhmaṇena dārakesu yācitesu mahāsatto ‘‘cirassaṃ vata me yācako adhigato, ajjāhaṃ anavasesato dānapāramiṃ pūressāmī’’ti adhippāyena somanassajāto pasāritahatthe sahassatthavikaṃ ṭhapento viya brāhmaṇassa cittaṃ paritosento sakalañca taṃ pabbatakucchiṃ unnādento ‘‘dadāmi tava mayhaṃ puttake, api ca maddidevī pana pātova phalāphalatthāya vanaṃ gantvā sāyaṃ āgamissati, tāya āgatāya te puttake dassetvā tvañca mūlaphalāphalaṃ khāditvā ekarattiṃ vasitvā vigataparissamo pātova gamissasī’’ti āha. Brāhmaṇo ‘‘kāmañcesa uḷārajjhāsayatāya puttake dadāti, mātā pana vacchagiddhā āgantvā dānassa antarāyampi kareyya, yaṃnūnāhaṃ imaṃ nippīḷetvā dārake gahetvā ajjeva gaccheyya’’nti cintetvā ‘‘puttā ce te mayhaṃ dinnā, kiṃ dāni mātaraṃ dassetvā pesitehi, dārake gahetvā ajjeva gamissāmī’’ti āha. ‘‘Sace, tvaṃ brāhmaṇa, rājaputtiṃ mātaraṃ daṭṭhuṃ na icchasi, ime dārake gahetvā jetuttaranagaraṃ gaccha, tattha sañjayamahārājā dārake gahetvā mahantaṃ te dhanaṃ dassati, tena dāsadāsiyo gaṇhissasi, sukhañca jīvissasi, aññathā ime sukhumālā rājadārakā, kiṃ te veyyāvaccaṃ karissantī’’ti āha.
婆罗门说:“就算这样,我也做不到。我怕国王的刑罚,我要把他们带回我自己的村子去。”两个孩子听到他们这番对话,心想:“父亲真的要把我们送给这个婆罗门了。”于是就溜走,跑到一个池塘边,躲进了莲花丛里。婆罗门看不见他们,就说:“你嘴上说‘我把孩子给你’,却把他们打发走了,这就是你的善行啊。”这时,大士急忙起身去找孩子。看见他们躲在莲花丛里,就说:“来吧,孩子们,别给我的布施波罗蜜制造障碍,让我的布施心愿圆满达成。这位婆罗门会带你们去你们的祖父珊阇耶大王那里。阇利儿啊,你要是想获得自由,就给这婆罗门一千枚金币,这样你就能赎身自由;黑鹿儿啊,你只要给他一百个男奴、一百个女奴、一百头象、一百匹马、一百头公牛和一百枚金币,把每样一百都给他,你就能获得自由。”他这样为两个小王子定下身价,安慰了他们,就带着他们回到草庵,用军持取来水,以这水作为将来成就一切知智的助缘,把水倒在婆罗门手中,心中生起极其强烈的欢喜和满足,高声呼喊令大地回荡,完成了施舍爱子的布施。在此处也如前文所述发生了大地震动等。对此[佛陀]说:——巴利
Brāhmaṇo ‘‘evampi mayā na sakkā kātuṃ, rājadaṇḍato bhāyāmi, mayhameva gāmaṃ nessāmī’’ti āha. Imaṃ tesaṃ kathāsallāpaṃ sutvā dārakā ‘‘pitā no kho amhe brāhmaṇassa dātukāmo’’ti pakkamitvā pokkharaṇiṃ gantvā paduminigacche nilīyiṃsu. Brāhmaṇo te adisvāva ‘‘tvaṃ ‘dārake dadāmī’ti vatvā te apakkamāpesi, eso te sādhubhāvo’’ti āha. Atha mahāsatto sahasāva uṭṭhahitvā dārake gavesanto paduminigacche nilīne disvā ‘‘etha, tātā, mā mayhaṃ dānapāramiyā antarāyaṃ akattha, mama dānajjhāsayaṃ matthakaṃ pāpetha, ayañca brāhmaṇo tumhe gahetvā tumhākaṃ ayyakassa sañjayamahārājassa santikaṃ gamissati , tāta jāli, tvaṃ bhujisso hotukāmo brāhmaṇassa nikkhasahassaṃ datvā bhujisso bhaveyyāsi, kaṇhājine tvaṃ dāsasataṃ dāsisataṃ hatthisataṃ assasataṃ usabhasataṃ nikkhasatanti sabbasataṃ datvā bhujissā bhaveyyāsī’’ti kumāre agghāpetvā samassāsetvā gahetvā assamapadaṃ gantvā kamaṇḍalunā udakaṃ gahetvā sabbaññutaññāṇassa paccayaṃ katvā brāhmaṇassa hatthe udakaṃ pātetvā ativiya pītisomanassajāto hutvā pathaviṃ unnādento piyaputtadānaṃ adāsi. Idhāpi pubbe vuttanayeneva pathavikampādayo ahesuṃ. Tena vuttaṃ –
看见乞丐走过来,我心里就涌起欢喜。
那时,我抓住两个儿子,把他们交给了那位婆罗门。巴利
‘‘Yācakaṃ upagataṃ disvā, hāso me upapajjatha; Ubho putte gahetvāna, adāsiṃ brāhmaṇe tadā.
“ 舍弃自己的儿子们、施与朱迦婆罗门之时,
大地亦震动,彼以须弥山与森林为冠饰。”巴利
‘‘Sake putte cajantassa, jūjake brāhmaṇe yadā; Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā’’ti.
于是婆罗门用藤蔓把不愿离开的孩子们的手捆住,硬拖着走。捆绑的地方皮肤被割破,血流了出来。他一边用藤条抽打,一边拖拽。孩子们回头望着父亲。巴利
Atha brāhmaṇo dārake agantukāme latāya hatthesu bandhitvā ākaḍḍhi. Tesaṃ bandhaṭṭhāne chaviṃ chinditvā lohitaṃ pagghari. So latādaṇḍena paharanto ākaḍḍhi. Te pitaraṃ oloketvā.
“ 妈妈走了,爸爸,您要把我们给出。
亲爱的爸爸,请您先别把我们送人,至少等妈妈也来了再说。
那时,这个婆罗门随他喜欢,卖掉它或杀掉它吧。”巴利
‘‘Ammā ca tāta nikkhantā, tvañca no tāta dassasi; Mā no tvaṃ tāta adadā, yāva ammāpi etu no; Tadāyaṃ brāhmaṇo kāmaṃ, vikkiṇātu hanātu vā’’ti. (jā. 2.22.2126) –
说完之后,这个模样凶恶、行为残忍的人又——巴利
Vatvā punapi ayaṃ evarūpo ghoradassano kurūrakammanto –
“ 父亲,他究竟是人还是夜叉,那啖食血肉者?
从村落来到林中,向您乞讨那笔财富。
爸爸,当我们被鬼怪拖走的时候,您到底在看什么呢?”巴利
‘‘Manusso udāhu yakkho, maṃsalohitabhojano; Gāmā araññamāgamma, dhanaṃ taṃ tāta yācati; Nīyamāne pisācena, kiṃ nu tāta udikkhasī’’ti. (jā. 2.22.2130-2131) –
他们一开始就这样哭诉、哀号。这里说的“财物”,指的是儿女这样的财物。巴利
Ādīni vadantā parideviṃsu. Tattha dhananti puttadhanaṃ.
拘阇迦就这样一边听着孩子们哭喊,一边捶打着他们,把他们抓走,离开了。大菩萨听到孩子们那令人心碎的哭诉,又想到那个婆罗门竟毫无怜悯之心,心中涌起强烈的悲痛,悔恨也随之生起。他当下就忆起了菩萨们的传统:“一切菩萨都是舍掉了五种大布施之后才成佛的,我也是他们当中的一员,而布施儿女正是五种大布施之一,所以,须大拏啊,做了布施之后再后悔,对你是不相称的。”他这样责备自己,又坚定地鼓励自己说:“从布施的那一刻起,他们就已经不再属于我了。”于是他立下坚定的决心,在草棚门口的石头板上坐下,像一尊金像一样。巴利
Jūjako dārake tathā paridevanteyeva pothentova gahetvā pakkāmi. Mahāsattassa dārakānaṃ karuṇaṃ paridevitena tassa ca brāhmaṇassa akāruññabhāvena balavasoko uppajji, vippaṭisāro ca udapādi. So taṅkhaṇaññeva bodhisattānaṃ paveṇiṃ anussari. ‘‘Sabbeva hi bodhisattā pañca mahāpariccāge pariccajitvā buddhā bhavissanti, ahampi tesaṃ abbhantaro, puttadānañca mahāpariccāgānaṃ aññataraṃ, tasmā vessantara dānaṃ datvā pacchānutāpo na te anucchaviko’’ti attānaṃ paribhāsetvā ‘‘dinnakālato paṭṭhāya mama te na kiñci hontī’’ti attānaṃ upatthambhetvā daḷhasamādānaṃ adhiṭṭhāya paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake kañcanapaṭimā viya nisīdi.
那时,摩蒂妃从树林里采了各种果子,正要回来。那些化作猛兽模样的天神心想:“别让大菩萨的布施遇到障碍”,就挡住了她的路。等那些天神散去后,她过了很久才回到茅庵。她心想:“我今天做了恶梦,又出现了不祥之兆,到底会发生什么事呢?”她一边这样想着,一边走进茅庵,却看不到孩子们,就走到菩萨跟前说:“殿下,我看不到我们的孩子,他们去哪儿了?”菩萨却沉默不语。她仔细寻找孩子们,到处跑来跑去地找,还是找不到,就又回来问菩萨。菩萨心想:“我要用严厉的话让她放下失去孩子的悲痛”——巴利
Atha maddidevī araññato phalāphalaṃ gahetvā nivattantī ‘‘mā mahāsattassa dānantarāyo hotū’’ti vāḷamigarūpadharāhi devatāhi uparuddhamaggā tesu apagatesu cirena assamaṃ patvā ‘‘ajja me dussupinaṃ diṭṭhaṃ, dunnimittāni ca uppannāni, kiṃ nu kho bhavissatī’’ti cintentī assamaṃ pavisitvā puttake apassantī bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘deva, na kho amhākaṃ puttake passāmi, kuhiṃ te gatā’’ti āha. So tuṇhī ahosi. Sā puttake upadhārentī tahiṃ tahiṃ upadhāvitvā gavesantī adisvā punapi gantvā pucchi. Bodhisatto ‘‘kakkhaḷakathāya naṃ puttasokaṃ jahāpessāmī’’ti cintetvā –
“ 曼坻啊,你确实身姿曼妙,是位声名远扬的公主。
你早上出去拾穗,怎么傍晚才回来?”巴利
‘‘Nūna maddī varārohā, rājaputtī yasassinī; Pāto gatāsi uñchāya, kimidaṃ sāyamāgatā’’ti. (jā. 2.22.2225) –
说完之后,她讲了自己耽搁这么久的原因,可他对两个孩子的事还是一句话也没说。她怀着丧子之痛,心里惦记着孩子们的去向,又随着风势在树林里四处奔走。她一夜之间走过的地方,算起来大约有十五由旬。天亮时,她来到大士面前站着,因为见不到孩子们,被强烈的悲痛压垮,像一棵被砍断的芭蕉树一样,倒在他脚下,失去知觉。他心想“她死了”,浑身颤抖。虽然他自己也生起了极大的悲痛,但还是提起正念,想:“我先弄清楚她是死是活。”过去七个月里,他从未碰过她的身体,但此时没有别人可以帮忙,便托起她的头,放在自己大腿上,洒水在她身上,又擦拭她的胸口、脸和心脏部位。摩蒂过了一会儿才缓过来,恢复意识,生起惭愧心,问道:“天神,你的孩子们去哪儿了?”他说:“王后,有个婆罗门来向我乞求,我就把她给了那婆罗门做女仆。”她听了说:“天神,你为什么把儿子们给了婆罗门,却不告诉我,让我整夜悲叹着到处游荡?”他说:“如果一开始就告诉你,你心里的痛苦会非常大;现在你身上受了苦,心里的痛苦反倒会轻一些。”说了这话之后——巴利
Vatvā tāya cirāyanakāraṇe kathite punapi dārake sandhāya na kiñci āha. Sā puttasokena te upadhārentī punapi vātavegena vanāni vicari. Tāya ekarattiyaṃ vicaritaṭṭhānaṃ pariggaṇhantaṃ pannarasayojanamattaṃ ahosi. Atha vibhātāya rattiyā mahāsattassa santikaṃ gantvā ṭhitā dārakānaṃ adassanena balavasokābhibhūtā tassa pādamūle chinnakadalī viya bhūmiyaṃ visaññī hutvā pati. So ‘‘matā’’ti saññāya kampamāno uppannabalavasokopi satiṃ paccupaṭṭhapetvā ‘‘jānissāmi tāva jīvati, na jīvatī’’ti sattamāse kāyasaṃsaggaṃ anāpannapubbopi aññassa abhāvena tassā sīsaṃ ukkhipitvā ūrūsu ṭhapetvā udakena paripphositvā urañca mukhañca hadayañca parimajji. Maddīpi kho thokaṃ vītināmetvā satiṃ paṭilabhitvā hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā ‘‘deva, dārakā te kuhiṃ gatā’’ti pucchi. So āha – ‘‘devi, ekassa me brāhmaṇassa maṃ yācitvā āgatassa dāsatthāya dinnā’’ti vatvā tāya ‘‘kasmā, deva, putte brāhmaṇassa datvā mama sabbarattiṃ paridevitvā vicarantiyā nācikkhī’’ti vutte ‘‘paṭhamameva vutte tava cittadukkhaṃ bahu bhavissati, idāni pana sarīradukkhena tanukaṃ bhavissatī’’ti vatvā –
“ 曼坻,看着我,莫为诸子过悲啼;
我等若得存活,终当复获诸子,亦得无病而安。”巴利
‘‘Maṃ passa maddi mā putte, mā bāḷhaṃ paridevasi; Lacchāma putte jīvantā, arogā ca bhavāmase’’ti. (jā. 2.22.2260) –
他安慰完她之后,又接着说道——巴利
So samassāsetvā puna –
“ 儿子、牲畜、粮食,以及家里其他的财物,
善人见到乞讨者来到面前,就应该布施。
曼坻,请你随喜我,随喜我把孩子布施出去这件无上的布施。”巴利
‘‘Putte pasuñca dhaññañca, yañca aññaṃ ghare dhanaṃ; Dajjā sappuriso dānaṃ, disvā yācakamāgataṃ; Anumodāhi me maddi, puttake dānamuttama’’nti. (jā. 2.22.2261) –
说完之后,他让她随喜自己布施孩子这件事。巴利
Vatvā attano puttadānaṃ taṃ anumodāpesi.
“ 大王,我随喜您把亲生孩子布施出去这无上的布施。
布施之后,要让心变得清净而充满信心,还要成为继续布施更多的人。”巴利
‘‘Anumodāmi te deva, puttake dānamuttamaṃ; Datvā cittaṃ pasādehi, bhiyyo dānaṃ dado bhavā’’ti. (jā. 2.22.2262) –
她说完之后,随喜了。巴利
Vatvā anumodi.
他们这样互相说着欢喜友好的话时,帝释天神心想:“昨天大士震动大地,把两个孩子给了鸠迦。现在要是有什么卑劣的人来到他跟前,求他把曼坻王妃给出去,然后带走她,国王就会失去依靠。不如我化作婆罗门的样子到他那里,求他把曼坻给我,让他以此完成波罗蜜的顶峰,使她成为谁也不能给出去的人,然后再把她还给大士本人,之后我再回到天上去。”于是,他在太阳升起的时候,化作婆罗门的样子,来到大士面前。大士看见他,心想“我们的客人来了”,生起喜悦和欢喜,跟他亲切地寒暄之后,问道:“婆罗门,你到这里来是为了什么事?”于是帝释天神就向他求曼坻王妃。因此说:巴利
Evaṃ tesu aññamaññaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathentesu sakko cintesi – ‘‘mahāpuriso hiyyo jūjakassa pathaviṃ unnādetvā dārake adāsi. Idāni naṃ koci hīnapuriso upasaṅkamitvā maddideviṃ yācitvā gahetvā gaccheyya, tato rājā nippaccayo bhaveyya, handāhaṃ brāhmaṇavaṇṇena naṃ upasaṅkamitvā maddiṃ yācitvā pāramikūṭaṃ gāhāpetvā kassaci avissajjiyaṃ katvā puna naṃ tasseva datvā āgamissāmī’’ti. So sūriyuggamanavelāyaṃ brāhmaṇavaṇṇena tassa santikaṃ agamāsi. Taṃ disvā mahāpuriso ‘‘atithi no āgato’’ti pītisomanassajāto tena saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā ‘‘brāhmaṇa, kenatthena idhāgatosī’’ti pucchi. Atha naṃ sakko maddideviṃ yāci. Tena vuttaṃ –
“ 帝释天神再度从天而降,化作婆罗门之形;
向我乞求摩提王妃——彼女持戒清净,忠贞事夫。”巴利
‘‘Punadeva sakko oruyha, hutvā brāhmaṇasannibho; Ayāci maṃ maddideviṃ, sīlavantiṃ patibbata’’nti.
在这里,“又”是指把孩子们布施出去那天之后。“紧接着”就是紧随其后的意思。“降下”是从天界下来。“像婆罗门一样”是指外貌和婆罗门相似。巴利
Tattha punadevāti dārake dinnadivasato pacchā eva. Tadanantaramevāti attho. Oruyhāti devalokato otaritvā. Brāhmaṇasannibhoti brāhmaṇasamānavaṇṇo.
这时,大士没有说“昨天我已经把两个孩子布施给婆罗门了,现在我在森林里也是独自一人,怎么能把我的摩提——那位持戒忠贞的妻子——交出去呢?”他就像把无价珍宝放在伸出的手上一样,心里没有执著,没有粘缚,毫不动摇,心想“今天我的布施波罗蜜就要达到顶点了”,满心欢喜,仿佛要让整座山都回响起来——巴利
Atha mahāsatto ‘‘hiyyo me dvepi dārake brāhmaṇassa dinnā, ahampi araññe ekakova, kathaṃ te maddiṃ sīlavantiṃ patibbataṃ dassāmī’’ti avatvāva pasāritahatthe anaggharatanaṃ ṭhapento viya asajjitvā abajjhitvā anolīnamānaso ‘‘ajja me dānapāramī matthakaṃ pāpuṇissatī’’ti haṭṭhatuṭṭho giriṃ unnādento viya –
“ 婆罗门,你向我要什么,我就给什么,心里毫不迟疑。
我从不隐藏自己的所有,布施让我的心感到欢喜。”巴利
‘‘Dadāmi na vikampāmi, yaṃ maṃ yācasi brāhmaṇa; Santaṃ nappaṭigūhāmi, dāne me ramatī mano’’ti. (jā. 2.22.2278) –
说完,他立刻用净瓶取了水,把水倒在婆罗门手上,将妻子布施给了他。因此说道:巴利
Vatvā sīghameva kamaṇḍalunā udakaṃ āharitvā brāhmaṇassa hatthe udakaṃ pātetvā bhariyamadāsi. Tena vuttaṃ –
“ 握住蔓蒂的手,把水捧在掌心装满。
我怀着清净的信心和决心,把我的妃子摩蒂布施给了那位婆罗门。”巴利
‘‘Maddiṃ hatthe gahetvāna, udakañjali pūriya; Pasannamanasaṅkappo, tassa maddiṃ adāsaha’’nti.
这里,“水合掌”就是水与合掌;“水”字在这里是表示工具的单独词形,意思是:用水盛满那位婆罗门伸出的合掌手心。“净信策心”是说,他心里生起这样的净信:“凭这次布施,一定能让布施波罗蜜达到顶点,并因此证得正自觉。”以这样生起的净信与欢喜所策发的心,就是净信策心。就在那一刹那,前面所说的各种神通变化都出现了。天众和梵天众心想:“现在他离正自觉已经不远了。”于是生起了极大的欢喜和愉悦。因此这样说:巴利
Tattha udakañjalīti udakaṃ añjaliṃ, ‘‘udaka’’nti ca karaṇatthe paccattavacanaṃ, udakena tassa brāhmaṇassa añjaliṃ pasāritahatthatalaṃ pūretvāti attho. Pasannamanasaṅkappoti ‘‘addhā iminā pariccāgena dānapāramiṃ matthakaṃ pāpetvā sammāsambodhiṃ adhigamissāmī’’ti upannasaddhāpasādena pasannacittasaṅkappo. Taṅkhaṇaññeva heṭṭhā vuttappakārāni sabbapāṭihāriyāni pāturahesuṃ. ‘‘Idānissa na dūre sammāsambodhī’’ti devagaṇā brahmagaṇā ativiya pītisomanassajātā ahesuṃ. Tena vuttaṃ –
“ 玛蒂王后被施与之时,虚空中的诸天神欢喜踊跃;
那时大地也震动,须弥山与丛林之饰皆震撼。”巴利
‘‘Maddiyā dīyamānāya, gagane devā pamoditā; Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā’’ti.
从那以后,当摩蒂天后被布施出去时,她没有哭泣,也没有露出不高兴的样子,甚至连眉头都没有皱一下。她心里这样想:“既然丈夫愿意,那就照他的意思做吧。”巴利
Tato pana dīyamānāya maddiyā deviyā ruṇṇaṃ vā dummukhaṃ vā bhākuṭimattaṃ vā nāhosi, evaṃ cassā ahosi ‘‘yaṃ devo icchati, taṃ karotū’’ti.
“ 我是少女,是他的妻子,丈夫是我的主人;
他若愿意,可以把我送人、卖掉,甚至杀掉。”巴利
‘‘Komārī yassāhaṃ bhariyā, sāmiko mama issaro; Yassicche tassa maṃ dajjā, vikkiṇeyya haneyya vā’’ti. (jā. 2.22.2282) –
那位大士也这样说道:婆罗门啊,对我来说,一切知智比百倍、千倍、十万倍还要更可爱。愿我这布施成为我证得一切知智的助缘。说完之后,他就布施了。因此说:巴利
Mahāpurisopi ‘‘ambho, brāhmaṇa, maddito me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇameva piyataraṃ, idaṃ me dānaṃ sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa paccayo hotū’’ti vatvā adāsi. Tena vuttaṃ –
“ 舍弃子阇利、黑女与忠贞曼蒂妃;
为求菩提,我未曾犹豫。巴利
‘‘Jāliṃ kaṇhājinaṃ dhītaṃ, maddideviṃ patibbataṃ; Cajamāno na cintesiṃ, bodhiyāyeva kāraṇā.
我对那两个儿子并不厌恶,对曼蒂王后也并不厌恶;
一切智为我所爱,故我施舍了所爱者。”巴利
Na me dessā ubho puttā, maddidevī na dessiyā; Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā piye adāsaha’’nti.
在这里,舍弃的时候没有思虑,意思是:我布施舍弃时,没有因为苦恼而思虑;也就是以彻底放下的心态去舍弃。巴利
Tattha cajamāno na cintesinti pariccajanto santāpavasena na cintesiṃ, vissaṭṭho hutvā pariccajinti attho.
这里有人问:这位大士为什么把自己的儿女——出身高贵的刹帝利——舍弃,让他们去当别人的奴仆呢?让自由人变成不自由人,这难道合乎正法吗?回答是:因为这是随顺法的。这本来就是随顺成佛之法的法则,也就是说,把一切执为“我的”的东西毫无保留地全部舍弃。菩萨精勤修习布施波罗蜜,对布施之物和接受布施的人都不加分别,如果他们不肯把任何执为“我的”东西施给来乞求的人,那是不合理的。这也是自古以来的随顺法。因为一切菩萨的一贯行持、家族传统和血脉传承,就是舍弃一切。其中特别是指舍弃更可爱的东西。如果菩萨没有行这五种大舍——舍弃随顺家世的王位、财富等,舍弃自己的头、眼等肢体,舍弃可爱的生命,舍弃作为家族血脉支柱的爱子,舍弃温柔顺从的爱妻——那就根本不可能成佛。比如,吉祥的世尊还在做菩萨时,为求菩提而四处流转,在他最后一生之前的第三生,和妻子儿女一起住在某座山上。一个叫“粗牙”的夜叉听说了大士乐于布施的心志,就化作婆罗门的样子前来,向大士乞求那两个孩子。巴利
Etthāha – kasmā panāyaṃ mahāpuriso attano puttadāre jātisampanne khattiye parassa dāsabhāvena pariccaji, na hi yesaṃ kesañcipi bhujissānaṃ abhujissabhāvakaraṇaṃ sādhudhammoti? Vuccate – anudhammabhāvato. Ayañhi buddhakārake dhamme anugatadhammatā, yadidaṃ sabbassa attaniyassa mamanti pariggahitavatthuno anavasesapariccāgo, na hi deyyadhammapaṭiggāhakavikapparahitaṃ dānapāramiṃ paripūretuṃ ussukkamāpannānaṃ bodhisattānaṃ mamanti pariggahitavatthuṃ yācantassa yācakassa na pariccajituṃ yuttaṃ, porāṇopi cāyamanudhammo. Sabbesañhi bodhisattānaṃ ayaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammo kulavaṃso kulappaveṇī, yadidaṃ sabbassa pariccāgo. Tattha ca visesato piyataravatthupariccāgo, na hi keci bodhisattā vaṃsānugataṃ rajjissariyādidhanapariccāgaṃ, attano sīsanayanādiaṅgapariccāgaṃ, piyajīvitapariccāgaṃ, kulavaṃsapatiṭṭhāpakapiyaputtapariccāgaṃ, manāpacārinīpiyabhariyāpariccāganti ime pañca mahāpariccāge apariccajitvā buddhā nāma bhūtapubbā atthi. Tathā hi maṅgale bhagavati bodhisattabhūte bodhipariyesanaṃ caramāne ca carimattabhāvato tatiye attabhāve saputtadāre ekasmiṃ pabbate vasante kharadāṭhiko nāma yakkho mahāpurisassa dānajjhāsayataṃ sutvā brāhmaṇavaṇṇena upasaṅkamitvā mahāsattaṃ dve dārake yāci.
大士满心欢喜地说:“我把孩子们布施给这位婆罗门!”他这一说,大地震动,一直震到水界,他把两个孩子都布施了出去。那个夜叉站在经行道一端的靠板旁,就在大士眼前,像嚼一捆莲茎一样,把两个孩子吃掉了。大士看着夜叉嘴里喷出像火焰一样的血流,却没有给“这夜叉骗了我”这样的念头留下一丝生起的空间——因为他修习善巧方便已经非常纯熟,也因为过去诸法本就没有结生的自性,还因为他以无常等观法把诸行彻底打磨过——所以,面对这短暂、易坏、无实质的诸行聚合,他生起的只是欢喜:“我的布施波罗蜜圆满了!我成就了这样大的利益,已经达到了这个境地。”他当时知道自己心中这独一无二的状态,就发愿说:“以这果报之力,愿未来我也以同样的方式,让光明从我的身体中放射出来。”依靠这个愿,他成佛时,身体的光明便恒常遍满一万个世界而安住。(《法集论注·序分》)同样,其他菩萨也都是舍弃了自己最心爱的儿女和妻子,才证得了一切知智。巴利
Mahāsatto ‘‘dadāmi brāhmaṇassa puttake’’ti haṭṭhapahaṭṭho udakapariyantaṃ pathaviṃ kampento dvepi dārake adāsi. Yakkho caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhito mahāsattassa passantasseva muḷālakalāpaṃ viya dve dārake khādi. Aggijālaṃ viya lohitadhāraṃ uggiramānaṃ yakkhassa mukhaṃ olokentassa mahāpurisassa ‘‘vañcesi vata maṃ yakkho’’ti uppajjanakacittuppādassa okāsaṃ adentassa upāyakosallassa subhāvitattā atītadhammānaṃ appaṭisandhisabhāvato aniccādivasena saṅkhārānaṃ suparimadditabhāvato ca evaṃ ittaraṭṭhitikena pabhaṅgunā asārena saṅkhārakalāpena ‘‘pūritā vata me dānapāramī, mahantaṃ vata me atthaṃ sādhetvā idaṃ adhigata’’nti somanassameva uppajji. So idaṃ anaññasādhāraṇaṃ tasmiṃ khaṇe attano cittācāraṃ ñatvā ‘‘imassa nissandena anāgate imināva nīhārena sarīrato rasmiyo nikkhamantū’’ti patthanamakāsi. Tassa taṃ patthanaṃ nissāya buddhabhūtassa sarīrappabhā niccameva dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā). Evaṃ aññepi bodhisattā attano piyataraṃ puttadāraṃ pariccajitvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhiṃsu.
再打个比方:有人替某个人做事,受托管理一个村庄或一片地方,却因为自己或弟子们的疏忽,把受托保管的财物弄坏了。那人就把他抓起来,关进监狱。他心想:“我替国王做事,保管着这么多财物,因此被国王关进了监狱。要是我一直待在这里,不光自己会毁掉,我的妻子、儿女、仆人和工人们也会失去生计,陷入巨大的灾祸和毁灭。不如我禀告国王,让我的儿子或弟弟留在这里代替我,我先出去。这样我就能很快从监狱脱身,然后依靠朋友和熟人筹到财物,交给国王,把那个人也救出监狱。之后我只要不放逸,靠自己的努力,就能把自己的家业恢复过来。”他果然这么做了。应当这样理解这个譬喻。巴利
Api ca yathā nāma koci puriso kassaci santike gāmaṃ vā janapadaṃ vā keṇiyā gahetvā kammaṃ karonto attano antevāsikānaṃ vā pamādena pūtibhūtaṃ dhanaṃ dhāreyya, tamenaṃ so gāhāpetvā bandhanāgāraṃ paveseyya. Tassa evamassa ‘‘ahaṃ kho imassa rañño kammaṃ karonto ettakaṃ nāma dhanaṃ dhāremi, tenāhaṃ raññā bandhanāgāre pavesito, sacāhaṃ idheva homi, attānañca jīyeyya, puttadārakammakaraporisā ca me jīvikāpagatā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpajjeyyuṃ. Yaṃnūnāhaṃ rañño ārocetvā attano puttaṃ vā kaniṭṭhabhātaraṃ vā idha ṭhapetvā nikkhameyyaṃ . Evāhaṃ ito bandhanato mutto nacirasseva yathāmittaṃ yathāsandiṭṭhaṃ dhanaṃ saṃharitvā rañño datvā tampi bandhanato mocemi, appamattova hutvā uṭṭhānabalena attano sampattiṃ paṭipākatikaṃ karissāmī’’ti. So tathā kareyya. Evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.
这里用譬喻来对应说明:国王好比业,牢狱好比轮回,被国王关进牢狱的人,好比因业力而困在轮回牢狱中的大士。那个人在牢狱里,通过使儿子或兄弟处于受他人支配的状态,从而让自己和他们都能脱离痛苦;这就好比大士把自己的儿女等人交托给别人,通过证得一切知智,让一切众生脱离轮回之苦。那个人脱离痛苦之后,和亲人一起安立在所期望的成就中;同样,大士依靠阿拉汉道灭除了轮回之苦,以佛陀的身份具足十力等一切知智的成就,也让遵行他教法的人具足三明等成就。因此,大士舍弃妻子儿女,本质上并没有过失。按照同样的道理,对他们舍弃身体和生命的那些指责,也应该理解为已经得到澄清。巴利
Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – rājā viya kammaṃ, bandhanāgāro viya saṃsāro, raññā bandhanāgāre ṭhapitapuriso viya kammavasena saṃsāracārake ṭhito mahāpuriso, tassa bandhanāgāre ṭhitapurisassa tattha puttassa vā bhātuno vā parādhīnabhāvakaraṇena tesaṃ attano ca dukkhappamocanaṃ viya mahāpurisassa attano puttādike paresaṃ datvā sabbaññutaññāṇappaṭilābhena sabbasattānaṃ vaṭṭadukkhappamocanaṃ, tassa vigatadukkhassa tehi saddhiṃ yathādhippetasampattiyaṃ patiṭṭhānaṃ viya mahāpurisassa arahattamaggena apagatavaṭṭadukkhassa buddhabhāvena dasabalādisabbaññutaññāṇasampattisamannāgamo attano vacanakārakānaṃ vijjattayādisampattisamannāgamo cāti evaṃ anavajjasabhāvo eva mahāpurisānaṃ puttadārapariccāgo. Eteneva nayena nesaṃ aṅgajīvitapariccāge yā codanā, sāpi visodhitāti veditabbāti.
不过,当大士如此将玛蒂王妃布施出去之后,帝释天神心生稀有奇特之感,巴利
Evaṃ pana mahāsattena maddideviyā dinnāya sakko acchariyabbhutacittajāto hutvā –
所有障碍都已被你战胜,无论是天界的还是人间的。
你的名声在大地上回响,声音传到了天界。
布施难舍之物者,行持难行之业,
不善的人不会去效仿,善者的法他们难以遵循。
“ 因此,善者与不善者,从此以后的趣向各不相同。
不善的人会堕入地狱,善人则趋向天界。”巴利
‘‘Sabbe jitā te paccūhā, ye dibbā ye ca mānusā; Ninnāditā te pathavī, saddo te tidivaṃ gato. (jā. 2.22.2283-2284); ‘‘Duddadaṃ dadamānānaṃ, dukkaraṃ kamma kubbataṃ; Asanto nānukubbanti, sataṃ dhammo durannayo. ‘‘Tasmā satañca asataṃ, nānā hoti ito gati; Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyanā’’ti. (jā. 2.22.2286-2287) –
他以这样的方式,藉随喜那位大士的布施而作了赞叹。巴利
Ādinā nayena mahāpurisassa dānānumodanavasena thutiṃ akāsi.
这里,“障碍”就是障碍者。“天界的”指能障碍天界名声的,“人间的”指能障碍人间名声的。那这些究竟是什么呢?就是悭吝之法。当那位大士连妻儿都布施出去时,就已经战胜了这一切。经文这样显示这一点。“难舍的”:连妻儿等最难割舍的东西都能布施出去,像您这样的人所行的这种难行之事,其他声闻、独觉菩萨都不去效仿,更不用说那些不善的悭吝者了。因此,“贤者的法难以追随”是说,贤善的大菩萨们所修的修行之道,别人很难跟得上。巴利
Tattha paccūhāti paccatthikā. Dibbāti dibbayasapaṭibāhakā. Mānusāti manussayasapaṭibāhakā. Ke pana teti? Macchariyadhammā, te sabbe puttadāraṃ dentena mahāsattena jitāti dasseti. Duddadanti puttadārādiduddadaṃ dadamānānaṃ tameva dukkaraṃ kubbataṃ tumhādisānaṃ kammaṃ aññe sāvakapaccekabodhisattā nānukubbanti, pageva asanto maccharino. Tasmā sataṃ dhammo durannayo sādhūnaṃ mahābodhisattānaṃ paṭipattidhammo aññehi duranugamo.
帝释天神这样以随喜的方式赞叹完那位大士之后,准备把玛迪王妃交还给他,便说道:巴利
Evaṃ sakko mahāpurisassa anumodanavasena thutiṃ katvā maddideviṃ niyyātento –
“ 我把您的妻子玛迪送给您,她相貌端正,四肢百体都长得十分美好。
你确实适合玛迪,玛迪也适合你这位丈夫。”巴利
‘‘Dadāmi bhoto bhariyaṃ, maddiṃ sabbaṅgasobhanaṃ; Tvañceva maddiyā channo, maddī ca patino tavā’’ti. (jā. 2.22.2289) –
说完那番话,把玛迪交还给他,便以天身炽然闪耀,像初升的太阳一样停在虚空中,表明自己的身份——巴利
Vatvā taṃ maddiṃ paṭidatvā dibbattabhāvena jalanto taruṇasūriyo viya ākāse ṭhatvā attānaṃ ācikkhanto –
“ 我是天帝释,已经来到你面前。
请选一个愿望吧,国王仙人,我给你八个愿望。”巴利
‘‘Sakkohamasmi devindo, āgatosmi tavantike; Varaṃ varassu rājisi, vare aṭṭha dadāmi te’’ti. (jā. 2.22.2292) –
说完之后,他用愿望来邀请。菩萨于是祈求了八个愿望:“愿父王让我重新登上王位;愿我能把该处死的人从死亡中救出来;愿我能成为一切众生的依靠;愿我不去亲近别人的妻子;愿我不受女人的控制;愿我的儿子长寿;愿我有很多可以布施的饮食等财物;愿我能以清净的信心布施,而且这些财物永远不会耗尽。这样广行大布施之后,命终生于天界,再从那里回到人间,证得一切知智。”帝释天神告诫他说:“不久之后,你的父王善见大王就会来到这里,接你回去,重新立你为王;你其余的愿望也全都会实现。不要忧虑,要精勤不放逸。”说完就回到自己的住处。菩萨和玛迪王妃欢欢喜喜地住在帝释天神给的草庵里。巴利
Vatvā varehi nimantesi. Mahāsattopi ‘‘pitā maṃ punadeva rajje patiṭṭhāpetu, vajjhappattaṃ vadhato moceyyaṃ, sabbasattānaṃ avassayo bhaveyyaṃ, paradāraṃ na gaccheyyaṃ, itthīnaṃ vasaṃ na gaccheyyaṃ, putto me dīghāyuko siyā, annapānādideyyadhammo bahuko siyā, tañca aparikkhayaṃ pasannacitto dadeyyaṃ, evaṃ mahādānāni pavattetvā devalokaṃ gantvā tato idhāgato sabbaññutaṃ pāpuṇeyya’’nti ime aṭṭha vare yāci. Sakko ‘‘nacirasseva pitā sañjayamahārājā idheva āgantvā taṃ gahetvā rajje patiṭṭhāpessati, itaro ca sabbo te manoratho matthakaṃ pāpuṇissati, mā cintayi, appamatto hohī’’ti ovaditvā sakaṭṭhānameva gato. Bodhisatto ca maddidevī ca sammodamānā sakkadattiye assame vasiṃsu.
朱迦迦带着两个王子赶路时,天神们一路守护着他们。每天夜里,都有一位天女以玛迪的模样前来照看两位王子。那婆罗门被天神附体,心里想着“我要去羯陵伽国”,结果只用半个月就到了捷吐多罗城。国王正坐在审案的地方,看见婆罗门带着两个孩子从王宫庭院经过,认出了他们,就派人把婆罗门和两个孩子一起叫来。听了事情经过后,国王按照菩萨所交代的办法拿出财物,把两个孩子赎买下来,给他们洗澡、喂饭,用各种装饰品把他们打扮得漂漂亮亮。国王把男孩抱在自己膝上,弗沙提天后把女孩抱在自己膝上,就这样听说了菩萨和公主的消息。巴利
Jūjakepi kumāre gahetvā gacchante devatā ārakkhamakaṃsu. Divase divase ekā devadhītā rattibhāge āgantvā maddivaṇṇena kumāre paṭijaggi. So devatāviggahito hutvā ‘‘kaliṅgaraṭṭhaṃ gamissāmī’’ti aḍḍhamāsena jetuttaranagarameva sampāpuṇi. Rājā vinicchaye nisinno brāhmaṇena saddhiṃ dārake rājaṅgaṇena gacchante disvā sañjānitvā brāhmaṇena saddhiṃ te pakkosāpetvā taṃ pavattiṃ sutvā bodhisattena kathitaniyāmeneva dhanaṃ datvā kumāre kiṇitvā nhāpetvā bhojetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍite katvā rājā dārakaṃ phussatidevī dārikaṃ ucchaṅge katvā bodhisattassa rājaputtiyā ca pavattiṃ suṇiṃsu.
国王听了这件事,心想:“我真是造下了杀戮众生的大罪啊!”心里极度震惊,立刻调集了十二个军团规模的大军,带着弗沙提天后和孩子们,朝弯山方向出发了。一路走下来,终于和儿子、儿媳重逢。须大拏看到心爱的孩子们,悲痛得再也撑不住,当场失去知觉倒在地上;曼坻、国王与天后,以及六万同日出生的大臣也一样。在场的人看到这悲悯的一幕,没有一个人能保持平常心,整座草庵就像被干陀罗山的风吹倒的沙罗树林一样。帝释天王为了让他们从昏迷中醒来,降下了一场莲花雨:想被淋湿的人就被淋到,不想被淋的人,水就像落在莲叶上一样弹开流走。所有人都恢复了知觉。这时,像前面说过的那样,大地震动等稀有景象也出现了。因此说到:巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘bhūnahaccaṃ vata mayā kata’’nti saṃviggamānaso tāvadeva dvādasaakkhobhanīparimāṇaṃ senaṃ sannayhitvā vaṅkapabbatābhimukho pāyāsi saddhiṃ phussatideviyā ceva dārakehi ca. Anukkamena gantvā puttena ca suṇisāya ca samāgañchi. Vessantaro piyaputte disvā sokaṃ sandhāretuṃ asakkonto visaññī hutvā tattheva pati, tathā maddī mātāpitaro sahajātā saṭṭhisahassā ca amaccā. Taṃ kāruññaṃ passantesu ekopi sakabhāvena sandhāretuṃ nāsakkhi, sakalaṃ assamapadaṃ yugandharavātapamadditaṃ viya sālavanaṃ ahosi. Sakko devarājā tesaṃ visaññibhāvavinodanatthaṃ pokkharavassaṃ vassāpesi, temetukāmā tementi, pokkhare patitavassaṃ viya vinivattitvā udakaṃ gacchati. Sabbe saññaṃ paṭilabhiṃsu. Tadāpi pathavikampādayo heṭṭhā vuttappakārā acchariyā pāturahesuṃ. Tena vuttaṃ –
另外,在那广阔的大森林里,当父母相聚的时候;
可怜地哀哭着,互相诉说着快乐与痛苦。巴利
‘‘Punāparaṃ brahāraññe, mātāpitusamāgame; Karuṇaṃ paridevante, sallapante sukhaṃ dukhaṃ.
“ 怀惭愧恭敬,他近彼二人;
尔时大地震,须弥林为饰。”巴利
‘‘Hirottappena garunā, ubhinnaṃ upasaṅkami; Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā’’ti.
在这里,以父母为首,所有来到的人都在悲泣哀号,这就是“悲泣”。他们问过苦乐之后,以亲切接待的方式互相交谈,说着“快乐吗?痛苦吗?”之类的话,这就是“交谈苦乐”。菩萨心想:“这些父母听信了尸毗族人的话,把无害、安住于法的我放逐了。”心中不生嗔怒,而是怀着对法的恭敬,以惭愧和尊重,以适当的方式去亲近这两位父母——父母双方。由于他这种法的威力,那时大地也震动了。巴利
Tattha karuṇaṃ paridevanteti mātāpitaro ādiṃ katvā sabbasmiṃ āgatajane karuṇaṃ paridevamāne. Sallapante sukhaṃ dukhanti sukhadukkhaṃ pucchitvā paṭisanthāravasena ālāpasallāpaṃ karonte. Hirottappena garunā ubhinnanti ime sivīnaṃ vacanaṃ gahetvā adūsakaṃ dhamme ṭhitaṃ maṃ pabbājayiṃsūti cittappakopaṃ akatvā ubhosu etesu mātāpitūsu dhammagāravasamussitena hirottappeneva yathārūpe upasaṅkami. Tena me dhammatejena tadāpi pathavī kampi.
于是,桑阇耶大王请求菩萨原谅,请他接受王位,当场就让人给他剃须理发等,沐浴之后,用一切装饰品把他打扮起来,他像天王一样光辉耀眼,和玛蒂王后一起被灌顶登基。从那时起,就用十二阿閦数那么多的四兵军队护卫王子,把从弯山到杰图塔拉城六十由旬的道路都装饰起来,花了两个月时间,平平安安地让他进了城。大众感受到极大的喜悦和欢欣,人们挥衣欢呼等等,城中敲响了欢庆之鼓。甚至连猫在内,所有被捆绑的都得到了释放。他进城那天,天快亮时心想:“明天天亮后,人们听说我回来了,乞讨的人一定会来,我该给他们什么呢?”就在那一刻,帝释的座位发热了。他察觉其中的原因,立刻让国王住所的前院和后院堆满齐腰深的宝物,像浓云降下七宝之雨一样。他还在整座城里降下齐膝深的宝雨。因此才说:巴利
Atha sañjayamahārājā bodhisattaṃ khamāpetvā rajjaṃ paṭicchāpetvā taṅkhaṇaññeva kesamassukammādīni kārāpetvā nhāpetvā sabbābharaṇavibhūsitaṃ devarājānamiva virocamānaṃ saha maddideviyā rajje abhisiñcitvā tāvadeva ca tato paṭṭhāya dvādasaakkhobhanīparimāṇāya caturaṅginiyā senāya ca puttaṃ parivārayitvā vaṅkapabbatato yāva jetuttaranagarā saṭṭhiyojanamaggaṃ alaṅkārāpetvā dvīhi māsehi sukheneva nagaraṃ pavesesi. Mahājano uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi. Celukkhepādayo pavattiṃsu. Nagare ca nandibheriṃ carāpesuṃ. Antamaso biḷāre upādāya sabbesaṃ bandhane ṭhitānaṃ bandhanamokkho ahosi. So nagaraṃ paviṭṭhadivaseyeva paccūsakāle cintesi – ‘‘sve vibhātāya rattiyā mamāgatabhāvaṃ sutvā yācakā āgamissanti, tesāhaṃ kiṃ dassāmī’’ti. Tasmiṃ khaṇe sakkassa āsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā tāvadeva rājanivesanassa purimavatthuṃ pacchimavatthuñca kaṭippamāṇaṃ pūrento ghanamegho viya sattaratanavassaṃ vassāpesi. Sakalanagare jaṇṇuppamāṇaṃ vassāpesīti. Tena vuttaṃ –
后来,我又和亲族们一起,离开了广阔的大森林;
我走进那座令人欢喜的、超胜的、最上之城。巴利
‘‘Punāparaṃ brahāraññā, nikkhamitvā sañātibhi; Pavisāmi puraṃ rammaṃ, jetuttaraṃ puruttamaṃ.
七宝纷落,大云倾注;
其时大地震动,以须弥山与林为庄严。巴利
‘‘Ratanāni satta vassiṃsu, mahāmegho pavassatha; Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā.
“ 这片大地没有意识,也无所了知,感受不到快乐和痛苦;
这大地也因我布施的力量,震动了七次。”巴利
‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ; Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti.
七宝之雨降下之后,第二天,大士让人把散落在各家前院后院的财物都归还原主,说:“这些财物属于哪一家,就归哪一家。”又把剩下的财物收集起来,连同自己家里的财富一起,命人堆放进仓库,然后举行了盛大的布施。
所谓“没有心识的大地”,是说这大地作为大种是没有心识的,而天神则是有心识的。所谓“不知道苦和乐”,是说因为大地没有心识,所以根本不知道苦和乐;即使有能产生苦乐的因缘条件,它也感受不到。所谓“它也因我布施的力量”,意思是说,这大地虽然是这样,却也因为我布施功德的威力而震动了七次。
所谓“震动七次”,是说在七个时刻各震动一次:八岁时生起“连心脏和肉等也要布施给乞讨者”的布施意愿时;布施吉祥象时;被流放而举行大布施时;布施儿女时;布施妻子时;在氐伽山与亲族相聚时;入城那天降下宝雨时。大士就在这一生当中,持续举行了足以让大地七次震动等稀有奇迹出现的终生大布施,寿命终结时,往生到了兜率天。因此,世尊说道:巴利
Evaṃ sattaratanavasse vuṭṭhe punadivase mahāsatto ‘‘yesaṃ kulānaṃ purimapacchimavatthūsu vuṭṭhadhanaṃ, tesaññeva hotū’’ti dāpetvā avasesaṃ āharāpetvā attano gehavatthusmiṃ dhanena saddhiṃ koṭṭhāgāresu okirāpetvā mahādānaṃ pavattesi. Acetanāyaṃ pathavīti cetanārahitā ayaṃ mahābhūtā pathavī, devatā pana cetanāsahitā. Aviññāya sukhaṃ dukhanti acetanattā eva sukhaṃ dukkhaṃ ajānitvā. Satipi sukhadukkhapaccayasaṃyoge taṃ nānubhavantī. Sāpi dānabalā mayhanti evaṃbhūtāpi sā mahāpathavī mama dānapuññānubhāvahetu. Sattakkhattuṃ pakampathāti aṭṭhavassikakāle hadayamaṃsādīnipi yācakānaṃ dadeyyanti dānajjhāsayuppāde maṅgalahatthidāne pabbājanakāle pavattitamahādāne puttadāne bhariyādāne vaṅkapabbate ñātisamāgame nagaraṃ paviṭṭhadivase ratanavassakāleti imesu ṭhānesu sattavāraṃ akampittha. Evaṃ ekasmiṃyeva attabhāve sattakkhattuṃ mahāpathavikampanādiacchariyapātubhāvahetubhūtāni yāvatāyukaṃ mahādānāni pavattetvā mahāsatto āyupariyosāne tusitapure uppajji. Tenāha bhagavā –
“ 那时,须大拏王,这位刹帝利,行布施已;
身坏之后,彼智者投生天界。”巴利
‘‘Tato vessantaro rājā, dānaṃ datvāna khattiyo; Kāyassa bhedā sappañño, saggaṃ so upapajjathā’’ti. (jā. 2.22.2440);
那时,朱嘉迦是提婆达多,阿米达达帕那是旃遮摩纳维,Ce塔普塔是阐那,阿珠达苦行者是舍利弗,帝释是阿那律,曼坻是罗睺罗的母亲,迦利王子是罗睺罗,黑皮公主是莲华色,父母是王族大家,其余随众是佛陀的随众,而须大拏王就是世尊。巴利
Tadā jūjako devadatto ahosi, amittatāpanā ciñcamāṇavikā , cetaputto channo, accutatāpaso sāriputto, sakko anuruddho, maddī rāhulamātā, jālikumāro rāhulo, kaṇhājinā uppalavaṇṇā, mātāpitaro mahārājakulāni, sesaparisā buddhaparisā, vessantaro rājā lokanātho.
在这里,也应当依照前面所说的方式,根据情况辨明其余诸波罗蜜。比如,这位大士住在母胎中时,母亲每天想要布施六十万钱财,生起这种布施的渴望,而且这样布施下去,财富也不见减少;他一出生就伸出手说:“我要布施,有什么东西吗?”四五岁时,装饰品已经交到乳母手中,他也不愿再拿回来;八岁时,甚至愿意把自己的心脏、肌肉等身体部分施舍出去。像这样,能令大地七次震动等种种稀有现象出现的,正是这位大士的功德威力,应当在此加以说明。因此这样说:巴利
Idhāpi heṭṭhā vuttanayeneva yathārahaṃ sesapāramiyo niddhāretabbā. Tathā mahāsatte kucchigate mātu devasikaṃ chasatasahassāni vissajjetvā dānaṃ dātukāmatādohaḷo, tathā dīyamānepi dhanassa parikkhayābhāvo, jātakkhaṇe eva hatthaṃ pasāretvā ‘‘dānaṃ dassāmi, atthi kiñcī’’ti vācānicchāraṇaṃ, catupañcavassikakāle attano alaṅkārassa dhātīnaṃ hatthagatassa puna aggahetukāmatā, aṭṭhavassikakāle hadayamaṃsādikassa attano sarīrāvayavassa dātukāmatāti evamādikā sattakkhattuṃ mahāpathavikampanādianekacchariyapātubhāvahetubhūtā idha mahāpurisassa guṇānubhāvā vibhāvetabbā. Tenetaṃ vuccati –
“ 大仙的稀有、未曾有之事,正是如此……
在他们当中,即使心的清净,也能从苦中解脱。
何况是依法随法地仿效他们呢!”巴利
‘‘Evaṃ acchariyā hete, abbhutā ca mahesino…pe…; Tesu cittappasādopi, dukkhato parimocaye; Pagevānukiriyā tesaṃ, dhammassa anudhammato’’ti.
1 2 3 4 5