5. 大车品·10. 第一象天宫注释
2. 男天宫义注 · 223 段
10. 第一象天宫注释
10. Paṭhamanāgavimānavaṇṇanā
乘着纯白大象之象，即象天宫。它的来历是什么？世尊住在舍卫城的祇园。那时，具寿大目犍连按照前面所说的方式游历天界，来到了三十三天。在那里，他看见一位天子乘着一头全白的大天象，被庞大的随从队伍围绕，以强大的天界威神力在空中行进，光芒照耀一切方向，如同月亮和太阳一样。看见之后，便朝那位天子走去。于是那位天子从象上下来，顶礼具寿大目犍连，合掌站立。接着，长老——
Susukkakhandhaṃabhiruyha nāganti nāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato. Tattha addasa aññataraṃ devaputtaṃ sabbasetaṃ mahantaṃ dibbanāgaṃ abhiruyha mahantena parivārena mahatā dibbānubhāvena ākāsena gacchantaṃ, sabbā disā cando viya sūriyo viya ca obhāsayamānaṃ. Disvā yena so devaputto tenupasaṅkami. Atha so devaputto tato oruyha āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha thero –
登上极其白净的象王，无过、有牙、有力、极迅捷；
乘着这头善加装饰的殊胜象王，你自虚空而来至此。
‘‘Susukkakhandhaṃ abhiruyha nāgaṃ, akācinaṃ dantiṃ baliṃ mahājavaṃ; Abhiruyha gajavaraṃ sukappitaṃ, idhāgamā vehāyasaṃ antalikkhe.
象王的两颗象牙上化现出莲花池，池水清澈，莲花盛开。
在天界的莲花丛中，各种乐器一起奏响，这些令人心醉的天女们正在翩翩起舞。
‘‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā, acchodakā paduminiyo suphullā; Padumesu ca tūriyagaṇā pavajjare, imā ca naccanti manoharāyo.
“你已经修成了天界的神通，有大威德；你生而为人时，造了什么福德？
你为什么会这样具足炽盛的威德，你的色相又为何能遍照一切方向？”
‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –
他借着称赞对方的成就，顺势问起他以前造过什么业。
Tassa sampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi.
961这里，“极为白净的肩背”是指非常白净的背部。那头象王虽然有四只脚、阴囊、口部、两只耳朵和尾巴这些部分，除此之外全身都是白的，但因为背部这一块地方格外洁白鲜明，所以说“极为白净的肩背”。“象”是指天界的象王。“无瑕”是指没有过失，意思是没有斑点、弯曲、污痕等肤色上的缺陷。巴利文里也有“良种”这个词，意思是具备良种的特征。“有牙”是指有宽广美丽的牙齿。“有力”是指有力量、有大势力。“极迅捷”是指极其快速、行走迅速。另外，“乘上”这里应当看作省略了鼻音，说的是“可以乘上、应当骑乘”的意思。其余部分按照前面所说的方式理解即可。
961. Tattha susukkakhandhanti suṭṭhu setakhandhaṃ. Kiñcāpi tassa nāgassa cattāro pādā, vatthikosaṃ, mukhappadeso, ubho kaṇṇā, vāladhīti ettakaṃ muñcitvā sabbo kāyo setova, khandhappadesassa pana sātisayaṃ dhavalataratāya vuttaṃ ‘‘susukkakhandha’’nti. Nāganti dibbaṃ hatthināgaṃ. Akācinanti niddosaṃ , sabalalavaṅkatilakādichavidosavirahitanti attho. ‘‘Ājānīya’’ntipi pāḷi, ājānīyalakkhaṇūpetanti attho. Dantinti vipularuciradantavantaṃ. Balinti balavantaṃ mahābalaṃ. Mahājavanti atijavaṃ sīghagāmiṃ. Puna abhiruyhāti ettha anunāsikalopo daṭṭhabbo, abhiruyhaṃ ārohanīyanti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayameva.
长老这样一问，那位天子就讲起自己造过的业——
Evaṃ pana therena puṭṭho devaputto attanā katakammaṃ kathento –
八朵从花梗上脱落掉下来的花，献给了迦叶大仙。
我满怀净信，亲手把花献到了佛塔上。
‘‘Aṭṭheva muttapupphāni, kassapassa mahesino; Thūpasmiṃ abhiropesiṃ, pasanno sehi pāṇibhi.
因为这样，我才有这样的容貌……（中略）……
我的容貌也照耀一切方所。他用这些偈颂作了回答。
‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – imāhi gāthāhi byākāsi;
这句话的意思是：过去，我得到八朵已经从花梗上脱落、掉在树根处的茉莉花，把它们捡起来后，怀着清净的信心，为了供养而将它们献上，献给了那座高一由旬的迦叶正自觉佛金塔。
Tassattho – ahaṃ pubbe kassapasammāsambuddhassa yojanike kanakathūpe vaṇṭato muccitvā gacchamūle patitāni aṭṭha muttapupphāni labhitvā tāni gahetvā pūjanavasena pasannacitto hutvā abhiropesiṃ pūjesiṃ.
据说，过去迦叶正自觉者般涅槃后，人们建起了一座高一由旬的金塔。那时，迦尸国国王基基带着随从，还有城里人、市镇人、乡下人，天天都用花来供养。因为大家都这样做，花就变得很贵，也很难找到。当时有一个近事男，在花鬘街上走来走去，想用一枚咖哈巴那买一朵花也买不到，就拿了八枚咖哈巴那，走到花园里，对花鬘师说：“用这八枚咖哈巴那，给我八朵花。”花鬘师说：“尊者，没有花了，都已经仔细检视并摘取走了。”近事男说：“让我自己看看再拿。”花鬘师说：“既然这样，你就进园里去找吧。”他进园寻找，捡到了八朵掉在地上的花，就对花鬘师说：“朋友，把钱拿去吧。”花鬘师说：“这是靠你的福报才得到的，我不收这些钱。”近事男说：“我不能不付钱就拿花来供养世尊。”于是把钱放在花鬘师面前，拿了花，走到塔院，以清净欢喜的心作了供养。他后来命终，转生到三十三天，在那里住到寿命尽，又从一个天界到另一个天界，就这样在天界中一再流转；由于那业果的残余，在这次佛陀出世时，他又同样转生到了三十三天。下面所说的“他在那里看见了一位天子”等话，就是针对这件事说的。
Atīte kira kassapasammāsambuddhe parinibbute yojanike kanakathūpe ca kārite saparivāro kikī kāsirājā ca nāgarā ca negamā ca jānapadā ca divase divase pupphapūjaṃ karonti. Tesu tathā karontesu pupphāni mahagghāni dullabhāni ca ahesuṃ. Atheko upāsako mālākāravīthiyaṃ vicaritvā ekamekena kahāpaṇena ekamekampi pupphaṃ alabhanto aṭṭha kahāpaṇāni gahetvā pupphārāmaṃ gantvā mālākāraṃ āha ‘‘imehi aṭṭhahi kahāpaṇehi aṭṭha pupphāni dehī’’ti. ‘‘Natthayyo pupphāni, sammadeva upadhāretvā ocinitvā dinnānī’’ti. ‘‘Ahaṃ oloketvā gaṇhāmī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ, ārāmaṃ pavisitvā gavesāhī’’ti. So pavisitvā gavesanto patitāni aṭṭha pupphāni labhitvā mālākāraṃ āha ‘‘gaṇha, tāta, kahāpaṇānī’’ti. ‘‘Tava puññena laddhāni, nāhaṃ kahāpaṇāni gaṇhāmī’’ti āha. Itaro ‘‘nāhaṃ mudhā pupphāni gahetvā bhagavato pūjaṃ karissāmī’’ti kahāpaṇāni tassa purato ṭhapetvā pupphāni gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ gantvā pasannacitto pūjaṃ akāsi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajjitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā punapi devaloke, punapi devaloketi evaṃ aparāparaṃ devesuyeva saṃsaranto tasseva kammassa vipākāvasesena imasmimpi buddhuppāde tāvatiṃsesuyeva uppajji. Taṃ sandhāya heṭṭhā vuttaṃ ‘‘tattha addasa aññataraṃ devaputta’’ntiādi.
具寿大目犍连来到人间后，把这件事禀告了世尊。世尊以这件事作为因由，为在场的大众详细开示了法。那场开示对大众很有利益。
Taṃ panetaṃ pavattiṃ āyasmā mahāmoggallāno manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.
11. 第二龙天宫注释
11. Dutiyanāgavimānavaṇṇanā
他骑上那头巨大的象，也就是第二象天宫。这件事是怎么来的呢？世尊当时住在王舍城的竹林精舍。那时候，王舍城有一位在家信众，有信心、有净信，稳稳地安住在五戒上，在布萨日受持布萨戒。他在午前按照自己的财力供养比丘们食物，自己吃完饭后，穿上干净的衣服，披上干净的上衣。午后，他多半会让人带上八种饮料，去到精舍，交给比丘僧团，然后到世尊那里听法。他就这样认真恭敬地积累了很多布施和持戒的善行，命终之后投生到三十三天。由于他福德的力量，一头全身纯白、巨大的天界大象出现了。他骑上那头大象，在庞大的眷属众和强大的天界威德围绕下，时常去园林里游乐嬉戏。
Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyhāti dutiyanāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro upāsako saddho pasanno pañcasu sīlesu patiṭṭhito uposathadivasesu uposathasīlaṃ samādiyitvā purebhattaṃ attano vibhavānurūpaṃ bhikkhūnaṃ dānāni datvā sayaṃ bhuñjitvā suddhavatthanivattho suddhuttarāsaṅgo pacchābhattaṃ yebhuyyena aṭṭha pānāni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghassa niyyādetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇāti. Evaṃ so sakkaccaṃ dānamayaṃ sīlamayañca bahuṃ sucaritaṃ upacinitvā ito cuto tāvatiṃsesu uppajji. Tassa puññānubhāvena sabbaseto mahanto dibbo hatthināgo pāturahosi. So taṃ abhiruyha mahantena parivārena mahantena dibbānubhāvena kālena kālaṃ uyyānakīḷaṃ gacchati.
有一天，他因为知恩报恩的心受到激励，在半夜时分骑上那头天界神象，由庞大的眷属众围绕，心想“我要去礼拜世尊”，便从天界来到人间。他的光芒照亮了整座竹林精舍，然后从象背上下来，走到世尊面前，恭敬礼拜后，合掌站在一边。那时，站在世尊身旁的具寿鹏耆舍，得到世尊的允许，用以下偈颂问道：
Athekadivasaṃ kataññutāya codiyamāno aḍḍharattisamaye taṃ dibbanāgaṃ abhiruyha mahatā parivārena ‘‘bhagavantaṃ vandissāmī’’ti devalokato āgantvā kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā hatthikkhandhato oruyha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi . Taṃ bhagavato samīpe ṭhito āyasmā vaṅgīso bhagavato anuññāya imāhi gāthāhi pucchi –
骑上那头巨大的龙象，通体纯白，是象中最殊胜的。
你被众女子簇拥着，在一座又一座树林间游历。
照亮了所有方向，就像药星一样。
‘‘Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyha, sabbasetaṃ gajuttamaṃ; Vanā vanaṃ anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhato; Obhāsento disā sabbā, osadhī viya tārakā.
969第969段没有可翻译的巴利文内容。
969.
“以何而有如是之色……（中略）
你的色相也照耀着一切方向。”
‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.
在那里，当被问到时，他也只用偈颂来回答。
Tatthā pucchito sopi tassa gāthāhi eva byākāsi.
“那位天子满心欢喜，被方耆舍这么一问，
被问到问题，他就回答说这是哪种业的果报。”
‘‘So devaputto attamano, vaṅgīseneva pucchito; Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.
我昔在人中受生为人，曾为具眼者的近事男；
我已远离杀生，于世间亦应远离不与取。
‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, upāsako cakkhumato ahosiṃ; Pāṇātipātā virato ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ.
我不喝酒，也不说假话，对自己的妻子感到知足；
我以净信心，恭敬地广施丰盛饮食。
‘‘Amajjapo no ca musā abhāṇiṃ, sakena dārena ca tuṭṭho ahosiṃ; Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.
“因为这样，我才有这样的容貌……
我的色相也照耀着一切方向。”
‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.
在这里没有新的内容，其余部分和上面所说的方式完全一样。
Tattha apubbaṃ natthi, sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
12. 第三象天宫注释
12. Tatiyanāgavimānavaṇṇanā
“是谁以天乘而来？”这是《第三龙天宫》的开篇。它的缘起是怎样的呢？世尊住在王舍城的竹林精舍迦兰陀园。那时，有三位漏尽长老在某个村落住处入雨安居。他们雨安居结束后，完成自恣，心想“我们要去礼敬世尊”，便朝王舍城出发。途中傍晚时分，他们来到某个村子里一位邪见婆罗门的甘蔗田附近，向甘蔗田的看守人问道：“贤友，今天能赶到王舍城吗？”看守人说：“不能，尊者，王舍城离这里还有半由旬，请就在这里住下，明天再走吧。”长老们问：“这里有可以住的地方吗？”看守人说：“没有，尊者，不过我会为你们安排住的地方。”长老们便答应了。
Konu dibbena yānenāti tatiyanāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena samayena tayo khīṇāsavattherā gāmakāvāse vassaṃ upagacchiṃsu. Te vutthavassā pavāretvā ‘‘bhagavantaṃ vandissāmā’’ti rājagahaṃ uddissa gacchantā antarāmagge sāyaṃ aññatarasmiṃ gāmake micchādiṭṭhikabrāhmaṇassa ucchukhettasamīpaṃ gantvā ucchupālaṃ pucchiṃsu ‘‘āvuso, sakkā ajja rājagahaṃ pāpuṇitu’’nti. ‘‘Na sakkā, bhante, ito aḍḍhayojane rājagahaṃ, idheva vasitvā sve gacchathā’’ti āha. ‘‘Atthettha koci vasanayoggo āvāso’’ti? ‘‘Natthi, bhante, ahaṃ pana vo vasanaṭṭhānaṃ jānissāmī’’ti. Therā adhivāsesuṃ.
那位甘蔗看守人就在田里那些还竖着的甘蔗旁边，像搭枝叶凉亭那样，把竹竿绑起来，用甘蔗叶盖好，下面铺上稻草，让一位长老住下。给第二位长老，他用三根甘蔗简单搭了个架子，用草盖好，下面也铺了草垫，让他住下。给另一位长老，他从自己的小屋里抽出两三根竹竿和树枝，用袈裟遮盖起来，做成一个袈裟小帐篷，让他住下。长老们就在那里住了下来。天亮后，他一大早就煮好饭，备好齿木和漱口水，连同甘蔗汁一起供养饭食。长老们吃完，作了随喜祝福。长老们要上路时，他给每人一根甘蔗，心想：“这将成为我的福德。”他跟着长老们走了一小段路，转身返回时，想到自己所做的服务和布施，心中生起了强烈的喜悦和满足。
So ucchūsuyeva yathāṭhitesu sākhāmaṇḍapākārena daṇḍakāni bandhitvā ucchupaṇṇehi chādetvā heṭṭhā palālaṃ attharitvā ekassa therassa adāsi, dutiyassa therassa tīhi ucchūhi daṇḍakasaṅkhepena bandhitvā tiṇena chādetvā heṭṭhā ca tiṇasantharaṃ katvā adāsi, itarassa attano kuṭiyaṃ dve tayo daṇḍake sākhāyo ca nīharitvā cīvarena paṭicchādento cīvarakuṭiṃ katvā adāsi. Te tattha vasiṃsu. Atha vibhātāya rattiyā kālasseva bhattaṃ pacitvā dantakaṭṭhañca mukhodakañca datvā saha ucchurasena bhattaṃ adāsi. Tesaṃ bhuñjitvā anumodanaṃ katvā gacchantānaṃ ekekaṃ ucchuṃ adāsi ‘‘mayhaṃ bhāgo bhavissatī’’ti. So thokaṃ maggaṃ there anugantvā nivattanto attano veyyāvaccañca dānañca ārabbha uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nivatti.
甘蔗田的主人正从对面走来，路上碰见那些正在赶路的比丘，就问他们：“你们从哪里得到甘蔗的？”比丘们回答说：“是看甘蔗的人给的。”那婆罗门听了这话，立刻发怒，心里很不高兴，咬牙切齿，被愤怒完全控制，从看甘蔗的人背后追上去，用棍棒打他，只打了一下就夺去了他的性命。那看甘蔗的人临死时，心里忆念着自己所造的福业，命终之后，投生到善法天众的集会处。依靠那份福业的威力，一头纯白、巨大、殊胜的天界神象也化生出来。
Khettasāmiko pana gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ paṭipathena āgacchanto bhikkhū pucchi ‘‘kuto vo ucchu laddhā’’ti? ‘‘Ucchupālakena dinnā’’ti. Taṃ sutvā brāhmaṇo kupito anattamano taṭataṭāyamāno kodhābhibhūto tassa piṭṭhito upadhāvitvā muggarena taṃ paharanto ekappahāreneva jīvitā voropesi. So attanā katapuññakammameva anussaranto kālaṃ katvā sudhammādevasabhāyaṃ nibbatti. Tassa puññānubhāvena sabbaseto mahanto dibbavaravāraṇo nibbatti.
甘蔗看守人死了的消息传出去以后，他的父母和亲戚朋友都满脸泪水、哭着赶到那个地方，全村的人也全都聚了过来。在那里，他的父母开始为他料理后事。就在那个时候，这位已经转生为天子的甘蔗看守人，骑着一头天界的神象，身边围满了所有乐师，五种乐器一齐奏响，浩浩荡荡的随行队伍簇拥着他，以极大的天界威德从天界降临，在众人面前清晰地显现出身形，停在半空中。这时，人群中一个天生有智慧的人，用下面这些偈颂问他生前所造的福业：
Ucchupālakassa maraṇaṃ sutvā tassa mātāpitaro ceva ñātimittā ca assumukhā rodamānā taṃ ṭhānaṃ agamaṃsu, sabbe ca gāmavāsino sannipatiṃsu. Tatrassa mātāpitaro sarīrakiccaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Tasmiṃ khaṇe so devaputto taṃ dibbahatthiṃ abhiruhitvā sabbatāḷāvacaraparivuto pañcaṅgikena tūriyena pavajjamānena mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā devalokato āgantvā tāya parisāya dissamānarūpo ākāse aṭṭhāsi. Atha naṃ tattha paṇḍitajātiko puriso imāhi gāthāhi tena katapuññakammaṃ pucchi –
是谁驾着天界的车乘、骑着全身纯白的大象，
伴着乐音铿锵，于虚空中受人礼赞？
‘‘Ko nu dibbena yānena, sabbasetena hatthinā; Tūriyatāḷitanigghoso, antalikkhe mahīyati.
“你是天神，还是乾闼婆，或者是帝释天神富兰陀罗？
我们不知道你是谁，所以想问你：我们怎样才能知道你是谁呢？”
‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado; Ajānantā taṃ pucchāma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.
他就用这些偈颂，把这件事说明白了：
Sopissa imāhi gāthāhi etamatthaṃ byākāsi –
“我不是天神，也不是甘塔拔，也不是帝释天神富兰陀罗。
我是名叫善法的那些天人当中的一位。”
‘‘Nāmhi devo na gandhabbo, nāpi sakko purindado; Sudhammā nāma ye devā, tesaṃ aññataro aha’’nti.
合掌殷勤，敬问善法天神：
于人世中造何等业，得生善法天？彼又重问。
‘‘Pucchāma devaṃ sudhammaṃ, puthuṃ katvāna añjaliṃ; Kiṃ katvā mānuse kammaṃ, sudhammaṃ upapajjatī’’ti – punapi pucchi;
如果有人布施甘蔗屋、草屋或衣屋，
把这三者中的任意一种布施出去，就会投生到善法天。他接着又这样解说：
‘‘Ucchāgāraṃ tiṇāgāraṃ, vatthāgārañca yo dade; Tiṇṇaṃ aññataraṃ datvā, sudhammaṃ upapajjatī’’ti. – punapi byākāsi;
976其中，“被击奏的乐器之声”是指被击奏的五种乐器等天界乐器之声，也就是为了自己而奏出的种种天界乐器之声。“在空中被尊崇”是指站在虚空中，就以虚空中的存在身份，被众多随从加以供养。
976. Tattha tūriyatāḷitanigghosoti tāḷitapañcaṅgitadibbatūriyanigghoso attānaṃ uddissa pavajjamānadibbatūriyasaddo . Antalikkhe mahīyatīti ākāse ṭhatvā ākāsaṭṭheneva mahatā parivārena pūjīyati.
977977. “你是天神吗？”意思是：你是天神吗？你是什么样的天神呢？“你是乾闼婆吗？”意思是：你是乾闼婆类的天神吗？“或者你是帝释天神、富兰陀罗吗？”意思是：或者，你就是那位因为过去常行布施而被称为“富兰陀罗”的著名帝释天神吗？还是说，你是天王帝释天神呢？在这里，虽然帝释天神和乾闼婆都属于天道，但因为这里把它们单独提出来说，所以应当依照“牛和公牛”那样的道理来理解：这里的“天”这个词，指的是除此之外的其他天神。
977.Devatānusīti devatā nu asi, kiṃ nu tvaṃ devosīti attho. Gandhabboti gandhabbakāyikadevo asīti attho. Adu sakko purindadoti udāhu pure dadātīti ‘‘purindado’’ti vissuto sakko nusi, atha sakko devarājā asīti attho. Ettha ca satipi sakkagandhabbānaṃ devabhāve tesaṃ visuṃ gahitattā gobalibaddhañāyena tadaññadevavācako devasaddo daṭṭhabbo.
978这时，那位天子想：“回答应该和问题对应。”于是先否定了他们问的天神、乾闼婆或帝释天神身份，接着说明自己是谁，说道：“我不是天神，不是乾闼婆……”等等。其中，“我不是天神”的意思是：你怀疑的任何一种天神，我都不是；我不是乾闼婆，也不是帝释天神。但我是名叫“善法天”的天众中的一员——所谓“善法天神”，是三十三天里的一类天众。据说，那位甘蔗看守人听说了那些天神的福报后，早就把心投向那里并安住了。
978. Atha devaputto ‘‘vissajjanaṃ nāma pucchāsabhāgena hotī’’ti tehi pucchitaṃ devagandhabbasakkabhāvaṃ paṭikkhipitvā attānaṃ ācikkhanto ‘‘namhi devo na gandhabbo’’tiādimāha. Tattha namhi devoti tayā āsaṅkito yo koci devo na homi na gandhabbo na sakko, apica kho sudhammā nāma ye devā, tesaṃ aññataro ahaṃ, sudhammā devatā nāma tāvatiṃsadevanikāyasseva aññataradevanikāyo. So kira ucchupālo tesaṃ devānaṃ sampattiṃ sutvā pageva tattha cittaṃ paṇidhāya ṭhitoti keci vadanti.
979Puthu 的意思是“广大”，也就是完整、圆满地去做。这句话是为了说明恭敬地行事等含义才说的。
979.Puthunti mahantaṃ, paripuṇṇaṃ katvāti attho. Sakkaccakiriyādīpanatthañhetaṃ vuttaṃ.
980天子被问到通往善法天宫的车乘时，就像在讲说变色龙的征兆一样，只抓住眼前所见，宣说自己所修的福业，说出“甘蔗屋”这首偈颂。其中“三中任一施与”的意思是：虽然我施与了三座屋，但以三座中的任何一座，这个意思也能成立，所以天子依此理趣这样说。其余内容很容易理解。
980. Sudhammādevayānaṃ puṭṭho devaputto kakaṇṭakanimittaṃ vadanto viya diṭṭhamattameva gahetvā attanā katapuññaṃ ācikkhanto ‘‘ucchāgāra’’nti gāthamāha. Tattha tiṇṇaṃ aññataraṃ datvāti yadipi mayā tīṇi agārāni dinnāni, tīsu pana aññatarenāti ayamatthopi sijjhatīti nayaggāhena devaputto evamāha. Sesaṃ suviññeyyameva.
他这样回答了对方所问的问题，接着又阐明三宝的功德，与父母互相问候致意之后，就回到了天界。人们听了天子的话，对世尊和比丘僧团生起净信与极大的恭敬，备办了许多布施物品，装满车辆，前往竹林精舍，向以佛陀为首的比丘僧团献上大布施，然后把这件事禀告了世尊。世尊就把那番问答如实讲述了一遍，以那件事作为因缘，详细开示佛法，使他们安立于皈依和戒律之中。他们信心坚定，礼敬世尊之后，回到自己的村庄，在甘蔗看守人死去的地方建了一座精舍。
Evaṃ so tena pucchi tamatthaṃ vissajjetvā ratanattayaguṇaṃ pakāsento mātāpitūhi saddhiṃ sammodanaṃ katvā devalokameva gato. Manussā devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavati bhikkhusaṅghe ca sañjātapasādabahumānā bahuṃ dānūpakaraṇaṃ sajjetvā sakaṭānaṃ pūretvā veḷuvanaṃ gantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā satthu taṃ pavattiṃ ārocayiṃsu. Satthā taṃ pucchāvissajjanaṃ tatheva vatvā tameva atthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā vitthārena dhammaṃ desetvā te saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. Te ca patiṭṭhitasaddhā bhagavantaṃ vanditvā attano gāmaṃ upagantvā ucchupālassa mataṭṭhāne vihāraṃ kārayiṃsūti.
13. 小战车天宫注释
13. Cūḷarathavimānavaṇṇanā
持强弓者的天宫，说的是小拉车天宫。它的来历是怎样的呢？世尊般涅槃后，人们分舍利，在各处为导师建塔供奉。当时以大迦叶长老为首，为了结集法，挑选并召集了声闻弟子；直到雨安居前，他们为了观察所应度化的人，各自带着自己的徒众住在各处。具寿大迦旃延住在边地的一处山林寂静处。那时，在阿沙卡国的波咤厘城，阿沙卡王治理国家。他第一王后所生的儿子名叫善生，年满十六岁，因为继母王后的逼迫，被父王逐出国土，进入林野，依靠林中修行的人住在森林里。据说他曾在迦叶世尊的教法中出家，只停留在持戒的层面，以凡夫的身份命终后，投生到三十三天，在那里住满寿命，此后一再辗转于善趣。在现在这位佛陀出世、世尊证得正自觉后的第三十年，他投生在阿沙卡国阿沙卡王第一王后的腹中，取名为“善生”，在庞大的眷属围绕中长大。
Daḷhadhammānisārassāti cūḷarathavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute dhātuvibhāgaṃ katvā tattha tattha satthu thūpesu patiṭṭhāpiyamānesu mahākassapattherappamukhesu dhammaṃ saṅgāyituṃ uccinitvā gahitesu sāvakesu yāva vassūpagamanā veneyyāpekkhāya attano attano parisāya saddhiṃ tattha tattha vasantesu āyasmā mahākaccāyano paccantadese aññatarasmiṃ araññāyatane viharati. Tena samayena assakaraṭṭhe potalinagare assakarājā rajjaṃ kāreti, tassa jeṭṭhāya deviyā putto sujāto nāma kumāro soḷasavassuddesiko kaniṭṭhāya deviyā nibandhanena pitarā raṭṭhato pabbājito araññaṃ pavisitvā vanacarake nissāya araññe vasati. So kira kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā sīlamatte patiṭṭhito puthujjanakālakiriyaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā aparāparaṃ sugatiyaṃyeva paribbhamanto imasmiṃ buddhuppāde bhagavato abhisambodhito tiṃsavasse assakaraṭṭhe assakarañño aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti, ‘‘sujāto’’tissa nāmaṃ ahosi. So mahantena parivārena vaḍḍhati.
他的母亲去世后，国王又把另一位公主立为第一王后。这位王后后来也生了一个儿子。国王看到她的儿子，心生欢喜，就对她说：“贤后，你想要什么恩赏，尽管说吧。”于是给了她一个恩赏。她领了这个恩赏，记在心里。等到善生王子满十六岁时，她就对国王说：“陛下，您当初看到我的儿子时满心欢喜，赐给了我恩赏，现在请兑现吧。”国王说：“王后，你拿去吧。”她说：“请把王国给我的儿子。”国王斥责道：“滚，贱婢！我的长子善生王子还好好地在着，如同天子一般，你怎么说出这种话？”王后一再纠缠，却始终得不到允许。有一天她说：“陛下，如果您坚守诺言，那就请兑现吧。”国王心想：“我当初没仔细考虑就给了她这个恩赏，现在她却这样逼我。”心里很后悔，便把善生王子叫来，把事情告诉他，流下了眼泪。王子看到父亲悲伤，自己也心生忧苦，流着泪说：“父王，请允许我，我要到别处去。”国王听了，说：“我给你另建一座城，你住那里吧。”王子不愿意。国王又说：“我派人送你去和我交好的国王那里。”他也不答应。他只是说：“父王，我要去林野。”国王拥抱儿子，亲吻他的头顶，说：“等我死后，你再回来继承王位。”然后就让他离开了。
Tassa pana mātari kālakatāya rājā aññaṃ rājadhītaraṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sāpi aparena samayena puttaṃ vijāyi. Tassā rājā puttaṃ disvā pasanno ‘‘bhadde, tayā icchitaṃ varaṃ gaṇhāhī’’ti varaṃ adāsi. Sā gahitakaṃ katvā ṭhapetvā yadā sujātakumāro soḷasavassuddesiko jāto, tadā rājānaṃ āha ‘‘deva, tumhehi mama puttaṃ disvā tuṭṭhacittehi varo dinno, taṃ idāni dethā’’ti. ‘‘Gaṇha, devī’’ti . ‘‘Mayhaṃ puttassa rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Nassa, vasali, mama jeṭṭhaputte devakumārasadise sujātakumāre ṭhite kasmā evaṃ vadasī’’ti paṭikkhipi. Devī punappunaṃ nibandhanaṃ karontī manaṃ alabhitvā ekadivasaṃ āha ‘‘deva, yadi sacce tiṭṭhasi, dehi evā’’ti. Rājā ‘‘anupadhāretvā mayā imissā varo dinno, ayañca evaṃ vadatī’’ti vippaṭisārī hutvā sujātakumāraṃ pakkositvā tamatthaṃ ārocetvā assūni pavattesi. Kumāro pitaraṃ socamānaṃ disvā domanassappatto assūni pavattetvā ‘‘anujānāhi, deva, ahaṃ aññattha gamissāmī’’ti āha. Taṃ sutvā raññā ‘‘aññaṃ te nagaraṃ māpessāmi, tattha vaseyyāsī’’ti vutte kumāro na icchi. ‘‘Mama sahāyānaṃ rājūnaṃ santike pesessāmī’’ti ca vutte tampi nānujāni. Kevalaṃ ‘‘deva, araññaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā puttaṃ āliṅgitvā sīse cumbitvā ‘‘mamaccayena idhāgantvā rajje patiṭṭhahā’’ti vatvā vissajjesi.
他进入林野，依靠林居者而住。有一天，他去猎鹿。过去在沙门时期的一位最好的朋友——一位天子，出于想利益他的心，化作鹿的样子引诱他，让他一路奔跑，来到尊者大迦旃延住处附近后，就消失不见了。他心想：“我现在就抓住这只鹿。”于是追过去，到了长老的住处，却看不见那只鹿，只看见长老坐在叶屋外面，便走到他身边，倚着弓的一端站着。长老看着他，从一开始就知道了他全部的经历，为了帮助他，就装作不知道，做出接纳他的样子，说道：
So araññaṃ pavisitvā vanacarake nissāya vasanto ekadivasaṃ migavaṃ gato. Tassa samaṇakāle sahāyavaro eko devaputto hitesitāya migarūpena taṃ palobhento dhāvitvā āyasmato mahākaccāyanassa vasanaṭṭhānasamīpaṃ patvā antaradhāyi. So ‘‘imaṃ migaṃ idāni gaṇhissāmī’’ti upadhāvanto therassa vasanaṭṭhānaṃ patvā taṃ apassanto bahi paṇṇasālāya theraṃ nisinnaṃ disvā tassa samīpe cāpakoṭiṃ olubbha aṭṭhāsi. Thero taṃ oloketvā ādito paṭṭhāya sabbaṃ tassa pavattiṃ ñatvā anuggaṇhanto ajānanto viya saṅgahaṃ karonto –
“汝倚上等木材之硬弓，立于此；
汝是刹帝利王族，抑或林中游猎之人？”
‘‘Daḷhadhammā nisārassa, dhanuṃ olubbha tiṭṭhasi; Khattiyo nusi rājañño, adu luddo vanecaro’’ti. –
他问。其中，daḷhadhammā 是指硬弓。所谓硬弓，就是有两千力强度的弓。所谓两千力，是说把弦上好、系上铅块等重物后，握住弓身，把弓举到约一支箭那么高时，重物就离开地面。nisārassa 是指无上精华、最殊胜精华之树所做的弓，意思是用更上等木材做的弓。olubbha 是指靠住、按住。rājañño 是指王子。vanecaro 是指林中行者。
Pucchi. Tattha daḷhadhammāti daḷhadhanu. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti ca yassa āropitassa jiyāya baddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Nisārassāti niratisayasārassa visiṭṭhasārassa rukkhassa dhanuṃ, sāratararukkhamayaṃ dhanunti attho. Olubbhāti sannirumbhitvā. Rājaññoti rājakumāro. Vanecaroti vanacaro.
于是，他表明自己的身份——
Atha so attānaṃ āvikaronto –
尊者，我乃阿萨卡王之子，栖居林间之人；
比丘，我以名相告：众人称我为善生。
‘‘Assakādhipatissāhaṃ, bhante putto vanecaro; Nāmaṃ me bhikkhu te brūmi, sujāto iti maṃ vidū.
“我寻找鹿，进入大森林；
不见那鹿，见到你后，我站住了。”
‘‘Mige gavesamānohaṃ, ogāhanto brahāvanaṃ; Migaṃ tañceva nāddakkhiṃ, tañca disvā ṭhito aha’’nti. –
他说。其中，“阿湿迦之主”指阿湿迦国的统治者，也就是阿湿迦王。“比丘”是在称呼长老。“寻找鹿”是指寻找鹿、野猪之类的猎物，意思就是正在打猎。
Āha. Tattha assakādhipatissāti assakaraṭṭhādhipatino assakarājassa. Bhikkhūti theraṃ ālapati. Mige gavesamānoti migasūkarādike gavesanto, migavaṃ carantoti attho.
长老听了之后，就跟他寒暄起来——
Taṃ sutvā thero tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto –
你来得正好，大福德者，你的到来真是吉祥。
从这里取水，把你的双脚洗一洗吧。
‘‘Svāgataṃ te mahāpuñña, atho te adurāgataṃ; Etto udakamādāya, pāde pakkhālayassu te.
这清凉的饮用水，是从山洞里取来的；
王子啊，喝了它之后，就坐到敷具上吧。
‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā; Rājaputta tato pitvā, santhatasmiṃ upāvisā’’ti. – āha;
984这里，“adurāgata”是指没有艰难到来的过失，意思是：大福德者，你来到这里真是善来，对你来说根本不存在任何艰难到来，而且能让您和我都生起欢喜喜悦，这就是它的用意。也有版本写作“adhunāgata”，意思是现在到来。
984. Tattha adurāgatanti durāgamanavajjitaṃ, mahāpuñña, te idhāgamanaṃ svāgataṃ, na te appakampi durāgamanaṃ atthi tuyhañca mayhañca pītisomanassajananatoti adhippāyo. ‘‘Adhunāgata’’ntipi pāṭho, idāni āgamananti attho.
985坐在敷具上：没有直接坐在无铺垫的地上，而是坐在某个草垫上。
985.Santhatasmiṃ upāvisāti anantarahitāya bhūmiyā anisīditvā amukasmiṃ tiṇasanthārake nisīdāti.
于是王子接受了长老的问候，说道：
Tato rājakumāro therassa paṭisanthāraṃ sampaṭicchanto āha –
大牟尼啊，你的话语真是善美，又悦耳动听。
您的话语没有过失、富有意义、悦耳动听，您是经过思量之后才说出其中含义的。
‘‘Kalyāṇī vata te vācā, savanīyā mahāmuni; Nelā atthavatī vaggu, mantvā atthañca bhāsasi.
“你在林中安住，有什么喜乐？牛王般的牟尼啊，请回答我的提问。
听了您的话之后，我们愿意好好去实践那些有利益、合乎法的语句。”
‘‘Kā te rati vane viharato, isinisabha vadehi puṭṭho; Tava vacanapathaṃ nisāmayitvā, atthadhammapadaṃ samācaremase’’ti.
986在这里，“善美”就是美好、庄严。“堪闻”是值得听闻。“无过失”是没有瑕疵。“具义”是与义相应，具备现世利益等种种利益。“悦耳”是甜美动听。“思量”是了知之后，用智慧去判定。“义”是不偏离义，能带来纯粹的利益。
986. Tattha kalyāṇīti sundarā sobhanā. Savanīyāti sotuṃ yuttā. Nelāti niddosā. Atthavatīti atthayuttā diṭṭhadhammikādinā hitena upetā. Vaggūti madhurā. Mantvāti jānitvā paññāya paricchinditvā. Atthanti atthato anapetaṃ ekantahitāvahaṃ.
987在众牟尼之中，他像良种牛一样出众，所以称为“牟尼中的牛王”。所谓“语道”，就是言语。言语本身就是达成义理的途径，因此被称为“语道”。我们应当践行带来利益的法句：我们应当遵行那在现世和来世都能带来利益的戒等法聚。
987.Isinisabhāti isīsu nisabha ājānīyasadisa. Vacanapathanti vacanaṃ. Vacanameva hi atthādhigamassa upāyabhāvato ‘‘vacanapatha’’nti vuttaṃ. Atthadhammapadaṃsamācaremaseti idha ceva samparāye ca atthāvahaṃ sīlādidhammakoṭṭhāsaṃ paṭipajjāmase.
现在，长老宣说自己那与他相称的正行道——
Idāni thero attano sammāpaṭipattiṃ tassa anucchavikaṃ vadanto –
不伤害一切众生，王子啊，是我们所喜欢的。
远离偷盗、邪淫，也远离饮酒。
‘‘Ahiṃsā sabbapāṇīnaṃ, kumāramhāka ruccati; Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārati.
厌离、正行、多闻、知恩，
此诸法于现世即得称扬，值得赞叹。
‘‘Ārati samacariyā ca, bāhusaccaṃ kataññutā; Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, dhammā ete pasaṃsiyā’’ti. – āha;
989在这里，“远离与平等行”：就是像前面所说的，远离恶法、避开恶法，以及身平等之类的平等行。“多闻”：就是对教法的广学多闻。“知恩”：就是知道别人对自己所给的帮助。“应被希求”：就是应当被那些想利益人的善男子从各方面所期待。“这些法”：就是所说的不害等法。“应被赞叹”：就是应当被智者赞叹。
989. Tattha ārati samacariyā cāti yathāvuttā ca pāpadhammato ārati, paṭivirati kāyasamatādisamacariyā ca. Bāhusaccanti pariyattibāhusaccaṃ. Kataññutāti parehi attano katassa upakārassa jānanā. Pāsaṃsāti atthakāmehi kulaputtehi pakārato āsaṃsitabbā. Dhammā eteti ete yathāvuttā ahiṃsādidhammā. Pasaṃsiyāti viññūhi pasaṃsitabbā.
长老这样对他说了适合他的正行道之后，用未来分智观察寿行，看到“只剩五个月了”，就让他生起紧迫感，为了使他坚定地安立在正行道中，说了这首偈颂：
Evaṃ thero tassa anucchavikaṃ sammāpaṭipattiṃ vatvā anāgataṃsañāṇena āyusaṅkhāre olokento ‘‘pañcamāsamattamevā’’ti disvā taṃ saṃvejetvā daḷhaṃ tattha sammāpaṭipattiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ imaṃ gāthamāha –
“死亡就在你眼前，只剩五个月了。
王子，你要明白，救自己脱身吧。”
‘‘Santike maraṇaṃ tuyhaṃ, oraṃ māsehi pañcahi; Rājaputta vijānāhi, attānaṃ parimocayā’’ti.
在这里，“使自己解脱”的意思是：把自己从恶趣的苦里救出来。
Tattha attānaṃ parimocayāti attānaṃ apāyadukkhato mocehi.
于是王子为了寻求自己解脱的方法，问道：
Tato kumāro attano muttiyā upāyaṃ pucchanto āha –
“我该去哪个地方，做什么样的事，又该有什么样的男子作为？
或者，我以什么明而能成为不老不死呢？”
‘‘Katamaṃ svāhaṃ janapadaṃ gantvā, kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ; Kāya vā pana vijjāya, bhaveyyaṃ ajarāmaro’’ti.
在这里，问“katamaṃ svāhaṃ”就是问“katamaṃ su ahaṃ”，意思是“到底是哪一个呢？”接着“kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ”是省略了动词的说法，补全就是“做了什么业、又做了什么男子该做的事之后”。“porisaṃ”指的就是男子应做的事。
Tattha katamaṃ svāhanti katamaṃ su ahaṃ, katamaṃ nūti attho. Kiṃ kammaṃ kiñca porisanti katvāti vacanaseso. Porisanti purisakiccaṃ.
于是，长老为了给他讲法，说了这些偈颂：
Tato thero tassa dhammaṃ desetuṃ imā gāthāyo avoca –
并不存在那样的处所、业、明和人的努力……
凡人去到那里之后，就能不老不死，王子啊。
‘‘Na vijjate so padeso, kammaṃ vijjā ca porisaṃ; Yattha gantvā bhave macco, rājaputtājarāmaro.
拥有大量财富、丰厚受用，还有统治国土的刹帝利们；
他们拥有丰足的财宝与粮食，却也并非不老不死。
‘‘Mahaddhanā mahābhogā, raṭṭhavantopi khattiyā; Pahūtadhanadhaññāse, tepi no ajarāmarā.
若你听闻安陀迦文荼诸王子，勇猛、英勇、奋力击敌；
彼等亦皆寿尽而亡，如被摧毁，虽欲永存。
‘‘Yadi te sutā andhakaveṇḍuputtā, sūrā vīrā vikkantappahārino; Tepi āyukkhayaṃ pattā, viddhastā sassatīsamā.
刹帝利、婆罗门、吠舍、首陀罗、旃陀罗、补羯娑；
这些人以及其他依出身立名者，同样不能免于老与死。
‘‘Khattiyā brāhmaṇā vessā, suddā caṇḍālapukkusā; Ete caññe ca jātiyā, tepi no ajarāmarā.
那些转诵梵天所思维的六支咒术之人；
这些人和其它有明的人，也一样不能免于老和死。
‘‘Ye mantaṃ parivattenti, chaḷaṅgaṃ brahmacintitaṃ; Ete caññe ca vijjāya, tepi no ajarāmarā.
那些仙人内心寂静，已调伏、修习苦行；
即便是这些苦行者，时节到来，也会放舍此身。
‘‘Isayo cāpi ye santā, saññatattā tapassino; Sarīraṃ tepi kālena, vijahanti tapassino.
“阿拉汉们已修习圆满，也所作已办，漏尽。
他们放下这个身体，因为福与罪都已耗尽。”
‘‘Bhāvitattāpi arahanto, katakiccā anāsavā; Nikkhipanti imaṃ dehaṃ, puññapāpaparikkhayā’’ti.
992在这里，“到了之后”的意思是：去到某个地方，通过身体的动作和其他的方式努力，获得业、明和人的能力，达到之后，就能成为不老不死。
992. Tattha yattha gantvāti yaṃ padesaṃ gantvā kammaṃ vijjaṃ porisañca kāyapayogena itarapayogena ca upagantvā pāpuṇitvā bhaveyya ajarāmaroti attho.
993从最低限度算起，把百俱胝等数量的财富积攒起来存放着，这些人拥有这样的财富，所以叫大富者。能用三瓮等钱币来开销的庞大财富，这些人拥有，所以叫大受用者。有国者，就是国土的主人，意思是统治着方圆许多由旬国土的人。刹帝利，就是出身刹帝利种姓的人。丰裕财富谷物者，就是积存了大量财富和谷物，积存的财富和谷物足够自己和自己的随从七八年之用的人。然而他们也不免老死，意思是说，他们本身就是受老死支配的，大富等特质也无法阻止老死降临到他们头上。
993. Heṭṭhimakoṭiyā koṭisatādiparimāṇaṃ saṃharitvā ṭhapitaṃ mahantaṃ dhanaṃ etesanti mahaddhanā. Kumbhattayādikahāpaṇaparibbayo mahanto bhogo etesanti mahābhogā. Raṭṭhavantoti raṭṭhasāmikā, anekayojanaparimāṇaṃ raṭṭhaṃ pasāsantāti adhippāyo. Khattiyāti khattiyajātikā. Pahūtadhanadhaññāseti mahādhanadhaññasannicayā, attano parisāya ca sattaṭṭhasaṃvaccharapahonakadhanadhaññasannicayā. Tepi no ajarāmarāti jarāmaraṇadhammā eva, mahaddhanatādīnipi tesaṃ upari nipatantaṃ jarāmaraṇaṃ nivattetuṃ na sakkontīti attho.
994安达卡韦恩都之子：说的是安达卡韦恩都的儿子们，这是大家都知道的。英勇者：就是有力量的人。勇猛者：就是有精进力的人。制胜降伏者：因为他们英勇勇猛，所以能越过、压服并打击敌方的势力。已灭者：就是已经彻底毁灭了。如常住者：从家族世系来说，他们就像日月等常住之物一样，但其实他们也只不过是延续不久的家族世系罢了。这就是这段话的意思。
994.Andhakaveṇḍuputtāti andhakaveṇḍussa puttāti paññātā. Sūrāti sattimanto. Vīrāti vīriyavanto. Vikkantappahārinoti sūravīrabhāveneva paṭisattubalaṃ vikkamma pasayha paharaṇasīlā. Viddhastāti vinaṭṭhā. Sassatīsamāti kulaparamparāya sassatīhi candasūriyādīhi samānā, tepi acirakālapavattakulanvayāti attho.
995所谓“以出生”，是指凭自己的出生。不过，即使他们的出生更为殊胜，也无法阻止老死。这就是这句话的意思。
995.Jātiyāti attano jātiyā, visiṭṭhatarā pana jātipi nesaṃ jarāmaraṇaṃ nivattetuṃ na sakkotīti attho.
996“咒”是指吠陀。“六支”是指被称作劫波论、语法论、语源论、语音论、韵律论、星象论这六支的六支。“梵天所思维”是指阿咤迦等梵天所思维、以慧眼所见的。
996.Mantanti vedaṃ. Chaḷaṅganti kappabyākaraṇaniruttisikkhāchandovicitijotisatthasaṅkhātehi chahi aṅgehi chaḷaṅgaṃ. Brahmacintitanti brahmehi aṭṭhakādīhi cintitaṃ paññācakkhunā diṭṭhaṃ.
997内心寂静，就是指身业和语业都已止息。已调伏，就是指心已调伏。苦行者，就是指依靠苦行的人。
997.Santāti upasantakāyavacīkammantā. Saññatattāti saññatacittā. Tapassinoti tapanissitā.
现在，王子说着自己应当做的事——
Idāni kumāro attanā kattabbaṃ vadanto –
“大牟尼啊，您说的偈颂善说又有意义；
我已被善说所折服，请您成为我的皈依处。”
‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni; Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. –
他说：这里，“我已深为触动”是指，我已经被法的力量之想所打动，进入了信解的状态。“因为善说”是指，因为被很好地宣说。
Āha . Tattha nijjhattomhīti nijjhāpito dhammojasaññāya saññattigato amhi. Subhaṭṭhenāti suṭṭhu bhāsitena.
于是长老教导他，诵出了这首偈颂——
Tato thero taṃ anusāsanto imaṃ gāthaṃ abhāsi –
“你不要皈依我，要去皈依那一位。
我皈依的就是那位释迦族之子、大雄。”
‘‘Mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha, tameva saraṇaṃ vaja; Sakyaputtaṃ mahāvīraṃ, yamahaṃ saraṇaṃ gato’’ti.
于是王子说道：
Tato rājakumāro āha –
“贤友，你们的导师在哪个地方呢？
我也要去见那位无与伦比的胜者。”
‘‘Katarasmiṃ so janapade, satthā tumhāka mārisa; Ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggala’’nti.
接着，长老又说：
Puna thero āha –
“在东方国土，有一位出身于甘蔗王族的人；
在那里，曾有一位人中俊杰，而他已经般涅槃了。”
‘‘Puratthimasmiṃ janapade, okkākakulasambhavo; Tatthāsi purisājañño, so ca kho parinibbuto’’ti.
于此，因为相对于长老所坐之处，中印度的东方部分，所以说了“在东方国土”。
Tattha therena nisinnapadesato majjhimadesassa pācīnadisābhāgattā vuttaṃ ‘‘puratthimasmiṃ janapade’’ti.
那位王子听了长老说法后，心里生起清净的信心，就安住在皈依和戒律中。因此说：
Evaṃ so rājaputto therassa dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Tena vuttaṃ –
如果您的导师佛陀还住世的话，尊者；
就算有上千由旬的路，我也要去亲近侍奉。
‘‘Sace hi buddho tiṭṭheyya, satthā tumhāka mārisa; Yojanāni sahassāni, gaccheyyaṃ payirupāsituṃ.
尊者，当你们的导师已经寂灭之后，
我皈依那位已证得涅槃的大雄。
‘‘Yato ca kho parinibbuto, satthā tumhāka mārisa; Nibbutampi mahāvīraṃ, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.
‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ; Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.
“我很快远离杀生，在世间避开不与取；
我不喝酒，也不说假话，有自己的妻子就心满意足了。”
‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayāmi; Amajjapo no ca musā bhaṇāmi, sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti.
王子这样安住于皈依和戒律之后，长老对他说：“王子，你留在这片林子里没有意义，你活不了多久了，五个月之内就会死去。所以你还是回到你父亲那里去，做布施等种种福德善行，以求往生天界。”说完，就把自己身边所持的舍利交给他，让他离开。王子临走时说：“尊者，我听从您的话，这就回去。也请各位尊者出于慈悲，到那里来看望我。”他得知长老默许后，便顶礼长老、右绕致意，然后前往父王的都城，进入园林，向国王禀报自己已经回来了。
Evaṃ pana taṃ saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitaṃ thero evamāha ‘‘rājakumāra, tuyhaṃ idha araññavāsena attho natthi, na ciraṃ tava jīvitaṃ, pañcamāsabbhantare eva kālaṃ karissasi, tasmā tava pitu santikameva gantvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo bhaveyyāsī’’ti vatvā attano santike dhātuyo datvā vissajjesi. So gacchanto ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākaṃ vacanena ito gamissāmi, tumhehipi mayhaṃ anukampāya tattha āgantabba’’nti vatvā therassa adhivāsanaṃ viditvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pitu nagaraṃ gantvā uyyānaṃ pavisitvā attano āgatabhāvaṃ rañño nivedesi.
国王听了这话，就带着家眷随从前往园林，拥抱了王子，把他带回后宫，想给他举行灌顶礼。王子说：“大王，我的寿命很短，再过四个月就会死，我要王位有什么用？我想依靠您来修福。”接着便讲述了那位长老的德行，以及三宝的威神力。国王听了以后生起紧迫感，对三宝和长老心生净信，建造了一座大寺院，派使者去尊者大迦旃延那里。长老为了利益国王和大众，也就来了。国王和家眷随从远远地就去迎接，请长老进入寺院，用四种资具恭敬地供养承事，并安立在皈依和戒律中。王子也受持戒律，恭敬地侍奉长老和比丘们，布施、听法，四个月过后命终，投生到三十三天。由于他的福德之力，出现了一辆由七宝装饰、七由旬那么大的天车，还有数千天女围绕在他身边。
Taṃ sutvā rājā saparivāro uyyānaṃ gantvā kumāraṃ āliṅgitvā antepuraṃ netvā abhisiñcitukāmo ahosi. Kumāro ‘‘deva, mayhaṃ appakaṃ āyu, ito catunnaṃ māsānaṃ accayena maraṇaṃ bhavissati, kiṃ me rajjena, tumhe nissāya puññameva karissāmī’’ti vatvā therassa guṇaṃ ratanattayassa ca ānubhāvaṃ pavedesi. Taṃ sutvā rājā saṃvegappatto ratanattaye ca there ca pasannamānaso mahantaṃ vihāraṃ kāretvā mahākaccāyanattherassa santike dūtaṃ pāhesi. Theropi rājānaṃ mahājanañca anuggaṇhanto āgacchi. Rājā ca saparivāro dūratova paccuggamanaṃ katvā theraṃ vihāraṃ pavesetvā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanto saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Kumāro ca sīlāni samādiyitvā theraṃ bhikkhū ceva sakkaccaṃ upaṭṭhahanto dānāni dadanto dhammaṃ suṇanto catunnaṃ māsānaṃ accayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa puññānubhāvena sattaratanapaṭimaṇḍito sattayojanappamāṇo ratho uppajji, anekāni cassa accharāsahassāni parivāro ahosi.
国王为王子举行了遗体供养仪式，又对比丘僧团设了大布施，并对佛塔作了供养。那时大众聚集起来，长老也带着随从来到那个地方。这时，那位天子回顾自己所修的善业，出于感恩之心，心想：“我要去顶礼长老，还要让教法的功德彰显出来。”于是他登上天车，在众多随从的簇拥下显现身形，来到这里，下车后顶礼长老的双足，和父亲互相问候，然后亲近侍奉长老，合掌站立。长老用这些偈颂问他：
Rājā kumārassa sarīrasakkāraṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ pavattetvā cetiyassa pūjaṃ akāsi, tattha mahājano sannipati, theropi saparivāro taṃ padesaṃ upagañchi. Atha devaputto attanā katakusalakammaṃ oloketvā kataññutāya ‘‘gantvā theraṃ vandissāmi, sāsanaguṇe ca pākaṭe karissāmī’’ti cintetvā dibbarathaṃ āruyha mahatā parivārena dissamānarūpo āgantvā rathā oruyha therassa pāde vanditvā pitarā saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā theraṃ payirupāsamāno añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Taṃ thero imāhi gāthāhi pucchi –
就像千道光芒、极其明亮耀眼的太阳，在天空中依次照亮各个方向；
你的这辆大车也是那样，四周长达七由旬。
‘‘Sahassaraṃsīva yathāmahappabho, disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamaṃ; Tathāpakāro tavāyaṃ mahāratho, samantato yojanasattamāyato.
金板遍覆四周，胸前以珍珠摩尼庄严；
金与银之纹，及琉璃所成、善巧雕琢之纹，皆焕发光彩。
‘‘Suvaṇṇapaṭṭehi samantamotthaṭo, urassa muttāhi maṇīhi cittito; Lekhā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca, sobhenti veḷuriyamayā sunimmitā.
这车头是琉璃做成的，这车轭用红色颜料彩绘过；
这些马套着金饰和银饰，看上去很庄严，它们快得像心念一样。
‘‘Sīsañcidaṃ veḷuriyassa nimmitaṃ, yugañcidaṃ lohitakāya cittitaṃ; Yuttā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca, sobhanti assā ca ime manojavā.
“你站在金车上，稳稳地立着，就像驾着千马战车的帝释天王一样。
我问你这位有名望又善巧的人：你是怎么得到这份殊胜荣耀的？”
‘‘So tiṭṭhasi hemarathe adhiṭṭhito, devānamindova sahassavāhano; Pucchāmi tāhaṃ yasavanta kovidaṃ, kathaṃ tayā laddho ayaṃ uḷāro’’ti.
1007这里说的“千光者”就是太阳。因为它放射出成千上万道光芒，所以称为“千光者”。“如其大光”是指与它自身的广大相称的光明。就像太阳的圆轮在广大这方面没有能与之相比的光明圆轮一样，它的光芒也是如此。因为它能在一刹那间照亮三大洲并持续安住。所谓“如它在空中行进时照耀四方”，是说它像在空中朝着某个方向运行时那样照耀、闪耀、放光。“如是之相”就是这样的形态。“你的这个”是指属于你的这个。
1007. Tattha sahassaraṃsīti sūriyo. So hi anekasahassaraṃsimantatāya ‘‘sahassaraṃsī’’ti vuccati. Yathāmahappabhoti attano mahattassa anurūpappabho. Yathā hi mahattena sūriyamaṇḍalena sadisaṃ jotimaṇḍalaṃ natthi, evaṃ pabhāyapi. Tathā hi taṃ ekasmiṃ khaṇe tīsu mahādīpesu ālokaṃ pharantaṃ tiṭṭhati. Disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamanti nabhe ākāse yatheva disaṃ anukkamanto gacchanto yathā yena pakārena bhāti dibbati jotati. Tathāpakāroti tādisākāro. Tavāyanti tava ayaṃ.
1008用黄金制成的板条，叫做“金带”。从四面完全遮盖，就是四周都盖住。“胸”是指车的胸部，也就是车辕的根部。“纹路”是指用琉璃做成的花环纹、藤蔓纹之类的雕刻纹样。因为这些纹样在金带和银带上都能看到，所以经文说“金与银的”。“令美丽”就是让战车变得光彩夺目。
1008.Suvaṇṇapaṭṭehīti suvaṇṇamayehi paṭṭehi. Samantamotthaṭo samantato chādito. Urassāti uro assa, rathassa uroti ca īsāmūlaṃ vadati. Lekhāti veḷuriyamayā mālākammalatākammādilekhā. Tāsaṃ suvaṇṇapaṭṭesu ca rajatapaṭṭesu ca dissamānattā vuttaṃ ‘‘suvaṇṇassa ca rūpiyassa cā’’ti. Sobhentīti rathaṃ sobhayanti.
1009“头”是指车辕的顶端。“琉璃所造”就是用琉璃做成的，意思是琉璃宝石所成。“以红色”是指用红宝石，或者任何一种红色宝石。“连接物”是指系缚用的东西；也可以说，“金与银的绳索”就是金制和银制的绳索，也就是锁链。
1009.Sīsanti rathakubbarasīsaṃ. Veḷuriyassa nimmitanti veḷuriyena nimmitaṃ, veḷuriyamaṇimayanti attho. Lohitakāyāti lohitakamaṇinā, yena kenaci rattamaṇinā vā. Yuttāti yojitā, atha vā yottā suvaṇṇassa ca rūpiyassa cāti suvaṇṇamayā ca rūpiyamayā ca yottā, saṅkhalikāti attho.
10101010.“安住”：指靠自己的天神通力，把整个这片地方都压伏住之后，稳稳地站在那里。“千乘”：指套着上千匹马的车驾，意思是像帝释天神那样，由一千匹良马牵引的战车。“具荣者”：这是称呼对方的话，意思是拥有荣光的人。“善巧者”：指有善巧智慧的人，或者指精通驾车的人。“此广大的”：意思是这广大而崇高的荣光。
1010.Adhiṭṭhitoti attano deviddhiyā sakalamidaṃ ṭhānaṃ abhibhavitvā ṭhito. Sahassavāhanoti sahassayuttavāhano, sahassaājānīyayuttaratho devānamindo yathāti adhippāyo. Yasavantāti ālapanaṃ, yasassīti attho. Kovidanti kusalañāṇavantaṃ, rathārohane vā chekaṃ. Ayaṃ uḷāroti ayaṃ uḷāro mahanto yasoti adhippāyo.
天子被长老这样一问，就用这些偈颂来回答：
Evaṃ therena puṭṭho devaputto imāhi gāthāhi byākāsi –
尊者，我叫善生，过去曾是国王的儿子。
你出于悲悯，让我安住在自制之中。
‘‘Sujāto nāmahaṃ bhante, rājaputto pure ahuṃ; Tvañca maṃ anukampāya, saññamasmiṃ nivesayi.
他知道我寿命已尽，就把导师的舍利赐给了我。
善生，你供养这个吧，这将会给你带来利益。
‘‘Khīṇāyukañca maṃ ñatvā, sarīraṃ pādāsi satthuno; Imaṃ sujāta pūjehi, taṃ te atthāya hehiti.
我以香和花鬘供养了它（舍利）之后，专心致志；
舍弃了人身之后，我已经投生到欢喜园。
‘‘Tāhaṃ gandhehi mālehi, pūjayitvā samuyyuto; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, upapannomhi nandanaṃ.
“在难陀林中，那里可爱怡人，聚集着各种各样的鸟群；
我被天女们簇拥着，在歌舞中尽情欢乐。”
‘‘Nandane ca vane ramme, nānādijagaṇāyute; Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti.
1012-3在这里，“身体”指的就是“佛舍利”。“将会是”就是“将是”。“精勤”意思是“好好地精进”，也就是“已精勤、已专注”的意思。
1012-3. Tattha sarīrantī sarīradhātuṃ. Hehitīti bhavissati. Samuyyutoti sammā uyyutto, yuttappayuttoti attho.
天子这样把长老所问的义理讲清楚后，向长老行礼，右绕致敬，辞别父亲，登上车乘，就回到天界去了。长老也把这件事作为说法因缘，向在场的会众详细开示佛法。这次说法让大众得到了很大利益。后来在结集时，长老把自己和天子所说的全部内容，按照当时讲述的原样，禀告给负责结集佛法的比丘们，他们便照此把它收录进结集之中。
Evaṃ devaputto therena pucchitamatthaṃ kathetvā theraṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pitaraṃ āpucchitvā rathaṃ āruyha devalokameva gato. Theropi tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammakathaṃ kathesi. Sā dhammakathā mahājanassa sātthikā ahosi. Atha thero taṃ sabbaṃ attanā ca tena ca kathitaniyāmeneva saṅgītikāle dhammasaṅgāhakānaṃ ārocesi, te ca taṃ tathā saṅgahaṃ āropesunti.
