《人经》的注释
1. Puggalasuttavaṇṇanā
132“出生在低贱家族”等等,因为不显扬,所以是黑暗;与这种黑暗相应的人,就称为黑暗人。因为与他相应,就这样称呼这个人,就像“因为与悭吝相应,所以叫悭吝者”一样。因此,黑暗就是由于不显扬而成为黑暗,像变成了黑暗一样,或者说达到了黑暗的状态。所说的具有这种特征的黑暗,就是这个人辗转前往的趣、归宿和终点,所以叫“从黑暗趣向黑暗”;或者说,达到了从黑暗趣向黑暗的状态。从义理上说,这里用“黑暗”所指的,其实是蕴的黑暗,不是自然界那种黑暗。所谓蕴的黑暗,应当理解为没有成就的蕴的相续运作。“出生在高贵家族”等等,因为显扬,所以是光明;与这种光明相应等等,全都按照前面说黑暗的方式理解。其余两种人,就是从光明趣向黑暗者和从光明趣向光明者。
132. ‘‘Nīce kule paccājāto’’tiādi appakāsanabhāvena tamatīti tamo, tena tamena yuttoti tamo puggalo vuccati, taṃyogato puggalassa tabbohāro yathā ‘‘maccherayogato macchero’’ti. Tasmā tamoti appakāsanabhāvena tamo tamabhūto andhakāro viya jāto, andhakārattaṃ vā pattoti attho. Vuttalakkhaṇaṃ tamameva paramparato ayanaṃ gati niṭṭhā etassāti tamaparāyaṇo, tamaparāyaṇataṃ vā pattoti attho. Ñāyenapi tamaggahaṇena khandhatamova kathito, na andhakāratamo. Khandhatamoti ca sampattirahitā khandhapavattiyeva daṭṭhabbā. ‘‘Ucce kule paccājāto’’tiādi pakāsanabhāvena jotetīti joti, tena jotinā yuttotiādi sabbaṃ tame vuttanayeneva veditabbaṃ. Itare dveti jotitamaparāyaṇo jotijotiparāyaṇoti itare dve puggale.
用竹藤等材料制作箱笼之类的,是编竹藤器的人。因为靠猎取鹿、鱼等为生,所以叫猎师,也就是捕鹿的、捕鱼的这类人。在车上用皮革来制作,所以车匠、皮匠被称为(此名)。“Pu”是粪的名字,他们刮掉、清除粪,所以叫除粪者,也就是丢弃花的人。“Dubbaṇṇo”就是相貌丑陋。“Okoṭimako”是因为没有身高而显得矮,意思就是身材短小。因此说“矮小者”。像木桩、像小瓶那样晃动摆动,所以叫矮小者,就是矮个子。“Kāṇo”是眨眼(闭眼),此闭眼或为一眼,或为两眼,故说“或一眼盲,或两眼盲”。“Kuṇanaṃ”就是手残缺,即手有残疾,这人有这个(手残缺),所以叫“Kuṇī”。“Khañjo”说的是脚有残疾的人。称为下身的身躯部分被破坏,所以叫“Pakkhahato”。因此说“Pīṭhasampī”。“Padīpeyyaṃ”是对于灯,应被放入、应被携带之物,即油、灯芯等用具。“Vuttaṃ”是在注释书中已说。
Veṇuvettādikehi peḷādikārakā vilīvakārakā. Migamacchādīnaṃ nisādanato nesādā, māgavikamacchabandhādayo. Rathesu cammena hananakaraṇato rathakārā cammakārā vuttā. ‘‘Pu’’ iti karīsassa nāmaṃ, taṃ kusenti apanentīti pukkusā, pupphachaḍḍakā. Dubbaṇṇoti virūpo. Okoṭimakoti ārohābhāvena heṭṭhimakoṭiko, rassakāyoti attho. Tenāha ‘‘lakuṇḍako’’ti. Laku viya ghaṭikā viya ḍeti pavattatīti hi lakuṇḍako, rasso. Kaṇati nimīlatīti kāṇo. Taṃ panassa nimīlanaṃ ekena akkhinā dvīhipi vāti āha ‘‘ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā’’ti. Kuṇanaṃ kuṇo, hatthavekallaṃ, so etassa atthīti kuṇī. Khañjo vuccati pādavikalo. Heṭṭhimakāyasaṅkhāto sarīrassa pakkho padeso hato assāti pakkhahato. Tenāha ‘‘pīṭhasampī’’ti. Padīpe padīpane etabbaṃ netabbanti padīpeyyaṃ, telakapallādiupakaraṇaṃ. Vuttanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.
来处缺失:因为是以所来之处为角度说的缺失,所以这里说的就是“来处”本身。先前已生缘的缺失:是以最初生起的缘为角度说的缺失。因为他的父母是旃陀罗等种姓,属于最初生起的缘,或者说是最初出生的缘,这些对他而言本身就是缺失,而不是圆满。现起缘的缺失:是在现起过程中,快乐之缘的缺失。即使有人生在那样低贱的家族里,也可能拥有财富,但这个人却贫穷、丑陋。谋生手段的缺失:是以谋生手段为角度说的缺失。因为能靠象术等技艺维持生活的手段,这个人没有,而他却是靠捡花、捣石等劳作来维持生活。因此说“艰难谋生”。自身缺失:即所依的缺失。与苦因和合:是身体和心的苦生起的诸缘聚合。乐因缺失:是快乐之缘的减损。受用缺失:是受用快乐的毁灭与不得。光以及以光为归宿,是白品。
Āgamanavipattīti āgamanaṭṭhānavasena vipatti āgamo etthāti katvā. Pubbuppannapaccayavipattīti paṭhamuppannapaccayavasena vipatti. Caṇḍālādisabhāvā hissa mātāpitaro paṭhamuppannapaccayā, paṭhamuppattiyā vā paccayā, tehevassa vipatti eva, na sampatti. Pavattapaccayavipattīti pavatte sukhapaccayavipatti. Tādise nihīnakule uppannopi koci vibhavasampanno siyā, ayaṃ pana duggato durūpo hoti. Ājīvupāyavipattīti ājīvanupāyavasena vipatti. Sukhena hi jīvikaṃ pavattetuṃ upāyabhūtā hatthisippādayo imassa natthi, pupphachaḍḍakasilākoṭṭanādikammaṃ pana katvā jīvikaṃ pavatteti. Tenāha ‘‘kasiravuttike’’ti. Attabhāvavipattīti upadhivipatti. Dukkhakāraṇasamāyogoti kāyikacetasikadukkhuppattiyā paccayasamodhānaṃ. Sukhakāraṇavipattīti sukhapaccayaparihāni. Upabhogavipattīti upabhogasukhassa vināso anupaladdhi. Joti ceva jotiparāyaṇabhāvo ca sukkapakkho.
“以十种辱骂事”:这是特征性的说法,就像“如果我生病了,就该给这个药”一样。因此,意思是:以十种辱骂事,或者其中任何一种来辱骂。“心一境”:因为期盼给予布施,所以心专注。
Dasahi akkosavatthūhīti lakkhaṇavacanaṃ etaṃ yathā ‘‘yadi me byādhitā honti, dātabbamidamosadha’’nti, tasmā dasahi akkosavatthūhi, tattha vā yena kenaci paribhāsatīti attho. Ekaggacittoti dānaṃ dātuṃ apekkhitatāya samāhitacitto.
2. 《祖母经》的注释
2. Ayyikāsuttavaṇṇanā
133“衰老”:是指因为年老而衰朽。这是说明显而易见的衰老已经达到顶点。“年迈”:是指因为年岁而长大。这是说明最后阶段的衰老衰退过程。“生来年高”:是指达到了出身所具的高龄。“已经历了长时间”:是指已经过了两、三代国王轮替的时期。“年”这个词虽然是通称,但因为与“衰老”一词相邻,所以只指最后阶段,因此说“已达晚年”。“祖母”:这里是就外祖母而说的。“象”本身就是宝物,所以称“象宝”,因此说“价值十万的”等。“所有那些”:是指陶匠的器皿。为了显示这些器皿连同那七代相续的人数,所以说“因为那些之中”等,这很容易理解。
133.Jarājiṇṇāti jarāya jiṇṇā. Tena pākaṭajarāya matthakappattimāha. Vayovuḍḍhāti vayasā vuḍḍhā. Tena pacchimavayassa osakkasampavattiṃ vadati. Jātimahallikāti jātimahattagatā. Cirakālaṃ atikkantāti dve tayo rājaparivaṭṭe vītivattā. Vayo-saddo sādhāraṇavacanopi jiṇṇasaddasannidhānato osānavayaṃ eva vadatīti āha ‘‘pacchimavayaṃ sampattā’’ti. Ayyikāti mātāmahiṃ sandhāya vadati. Hatthī eva ratanabhūto hatthiratananti āha ‘‘satasahassagghanakenā’’tiādi. Sabbāni tānīti kumbhakārabhājanāni, tehi saddhiṃ sattasantānassa pamāṇaṃ dassento ‘‘tesu hī’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.
4. 《射术经》的注释
4. Issattasuttavaṇṇanā
135135.“事由的发生”是指什么呢?这里,这件事是对谁发生的呢?就是外道们为了令世尊和比丘僧团得不到利养、得不到名誉而做的谋划。为了详细说明这件事,才说了“据说,为了世尊”等话。就像从四面八方涌起巨大的雨云,汇集成大洪水一样,所有的巴拉密仿佛聚集在一起说“我们就在这一生中成熟果报吧”,于是产生了利养与恭敬的大洪流。人们从各处赶来,手里拿着饮食、车乘、衣服、花环、香、涂香等物,刹帝利、婆罗门等众都来了,到处寻找世尊,问道:“世尊在哪里?人中最尊贵的天中之天、世间依怙主在哪里?”他们用车拉来资具,乃至有上百辆车,因为找不到安放之处,只能在约一牛呼面积的范围内,车辕挨着车辕停靠、跟随,就像安达迦频陀的婆罗门等人那样。所有详情,应当按照《犍度》与各部经典中所载的方法来理解。而且,如同对世尊的情形一样,对比丘僧团也是如此。经中也曾这样说:“那个时候,世尊受到尊敬、尊重、推崇、供养、礼敬,是衣服……乃至……种种资具的获得者,而比丘僧团也是这样”等,以及“春达,于现今世间,无论出现怎样的僧团或群体,春达,我都不见有任何一个僧团或群体像这比丘僧团一样达到利养与名誉的顶峰”如此,以现在所说的方式。令信解就是令确信。那么,是怎样的呢?
135.Aṭṭhuppattikoti ettha kā assa aṭṭhuppatti? Titthiyānaṃ bhagavato bhikkhusaṅghassa ca alābhāya ayasāya parisakkanaṃ. Taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘bhagavato kirā’’tiādi vuttaṃ. Yathā taṃ sabbadisāsu yamakamahāmegho uṭṭhahitvā mahāoghaṃ viya sabbā pāramiyo ‘‘imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu. Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā – ‘‘kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo narāsabho lokanātho’’ti bhagavantaṃ pariyesanti, sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anuvattanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake (mahāva. 282) tesu tesu suttesu ca āgatanayena veditabbaṃ. Yathā ca bhagavato, evaṃ bhikkhusaṅghassapi. Vuttampi – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvara…pe… parikkhārānaṃ, bhikkhusaṅghopi kho’’tiādi (udā. 38), tathā ‘‘yāvatā kho, cunda, etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno, nāhaṃ, cunda, aññaṃ ekaṃ saṅghampi ekaṃ gaṇampi samanupassāmi evaṃ lābhaggayasaggappattaṃ, yatharivāyaṃ, cunda, bhikkhusaṅgho’’ti (dī. ni. 3.176). Evanti idāni vuccamānākārena. Nijjhattinti saññattiṃ. Nanti kathaṃ.
这样问并不合适,因为外道的说法已经在大众集会中被驳倒了。对那应当布施的对象,即使只是以净信心布施,福德也会增长。“已告知自己”的意思就是已经向自己禀告了。“世尊”是对导师的称呼。所谓“心”,是随因缘而运转的,尼干陀……心生净信,对已生净信者……这就是其意趣。先前是笼统地问“应当布施之物应施于何处”,现在为了说明能使其成为大果报的殊胜应供者,才说“你先问的是一回事,后来问的是另一回事”。你要好好思量这一点。意思就是把后面的问题和前面的问题联系起来。对所问问题的解答,本来就是我的责任。“已集结”的意思是像军队一样,以堆聚的方式从一处聚集起来,所以说“已聚成堆”。“未受训练者”:指花了七八年学习箭术的人。学了箭术之后,有人也未必就能成为娴熟的射手,而这个人既未受训练,也不熟练,只是让箭支首尾相接、间距不过一寻一肘罢了。“于草堆、土堆等之中”:这里的“等”字包含了尘堆、沙堆、木靶、铁板等。“未作练习”:指他还没有跟那些靶子建立起射击的关系,还没有练习过。“未奉事者”:指他没有亲近国王、大臣等权贵并加以侍奉,意思就是这个人没有做过侍奉之事。由于未受训练等,或者因为恐惧,身体颤抖、动摇、惊怖,这个人有这种状态,所以称为“颤栗者”,因此说“身体颤抖”。
Evaṃ pucchituṃ ayuttaṃ titthiyānaṃ kathā mahājanasannipāte niyyātitā hotīti. Tasmiṃ dātabbaṃ, cittappasādamattena dentepi hi puññaṃ pavaḍḍhati. Ārocitaṃ attanoti adhippāyo. Bhagavāti satthu āmantanaṃ. Cittaṃ nāma yathāpaccayaṃ pavattamānaṃ nigaṇṭhā…pe… pasīdati pasannassāti adhippāyo. Pubbe avisesato deyyadhammassa dātabbaṭṭhānaṃ nāma pucchitaṃ, idāni tassa mahapphalabhāvakaro dakkhiṇeyyavisesoti āha ‘‘aññaṃ tayā paṭhamaṃ pucchitaṃ, aññaṃ pacchā’’ti. Sallakkhehi etaṃ. Pacchimaṃ purimena saddhiṃ ānehīti adhippāyo. Pucchitassa nāma pañhassa kathanaṃ mayhameva bhāro. Samupabyūḷhoti ekato senāya rāsivasena sampiṇḍitoti attho. Tenāha ‘‘rāsibhūto’’ti. Asikkhitoti sattaṭṭhasaṃvaccharāni dhanusippena sikkhito. Dhanusippaṃ sikkhitvāpi koci katahattho na hoti, ayaṃ pana asikkhito na katahattho, poṅkhānupoṅkhabhāvoyeva byāmamuṭṭhibandho. Tiṇapuñjamattikāpuñjādīsūti ādi-saddena paṃsupuñjavālukapuñjasāraphalakaayoghanādike saṅgaṇhāti. Akataparicayoti tesaṃ santikā vijjhanaṭṭhena akataparicayo. Rājarājamahāmattādike upecca asanaṃ upāsanaṃ, na kataṃ upāsanaṃ etenāti akatūpāsano. Asikkhitatādinā bhīrubhāvena vā kāyassa chambhanaṃ saṅkampanaṃ uttāso etassa atthīti chambhīti āha ‘‘pavedhitakāyo’’ti.
因为这里是就“应受供养者”的状态来说的,所以他说“以阿拉汉道断除了欲贪”。由于这里要表达的是彻底断除,所以与嗔相应的追悔在第三道时就已断除。属于无学者的这个,就是无学的戒蕴。这里所指的并不是最高果位的戒,而是指在无学圣者相续中现起的任何一种戒;并不单指出世间戒,因为它是依“学”而生起的。解脱蕴也是如此。或者说,属于有学者的这个就是有学,因为他的学尚未圆满,或者因为自己还在学,所以叫有学;这是指四道以及下三果中的戒蕴。由于再没有更高的需要修学,所以是无学。已经达到圆满的有学者,就是无学。最高果位的戒蕴也可以这样说,不过在注疏中,因为指的是观照者的戒,所以才那样解释其含义。“在一切处”是指在“以无学”等说法中。而且在这里,就像戒蕴、定蕴、慧蕴是被混合在一起表达的,解脱蕴也是如此,因此也应当理解为包括彼分解脱等,而不只是止息解脱。
Dakkhiṇeyyatāya adhippetattā ‘‘arahattamaggena kāmacchando pahīno hotī’’ti āha. Accantappahānassa icchitattā tatiyeneva kukkuccaṃ pahīnaṃ hoti paṭighasampayogaṃ. Asekkhassa ayanti asekkhaṃ, sīlakkhandho. Tayidaṃ na aggaphalaṃ sīlameva adhippetaṃ, atha kho yaṃ kiñci asekkhasantāne pavattaṃ sīlaṃ, lokuttaro eva na adhippeto sikkhāya jātattā, evaṃ vimuttikkhandhopīti . Sekkhassa esoti vā, apariyositasikkhattā sayameva sikkhatīti vā sekkho, catūsu maggesu heṭṭhimesu ca tīsu phalesu sīlakkhandho. Upari sikkhitabbābhāvato asekkho. Vuḍḍhippatto sekkhoti asekkho. Aggaphalabhūto sīlakkhandho vucceyya, aṭṭhakathāyaṃ pana vipassakassa sīlassa adhippetattā tathā attho vutto. Sabbatthāti ‘‘asekkhenā’’tiādīsu. Ettha ca yathā sīlasamādhipaññākkhandhā missakā adhippetā, evaṃ vimuttikkhandhāpīti tadaṅgavimuttiādayopi veditabbā, na paṭippassaddhivimutti eva.
靠某种技艺而成为弓箭手,那种技艺就叫箭术,所以经中说“弓术”。或者,身体依靠风界而变得强壮有力,针对这个作为力量来源的因,经中说“所谓力,就是风界”。因为能让不平衡的运行变得平稳、阻止不平衡运行的界,才叫作力。因此,除了这个风界之外,并没有另外什么叫作力的色法。
Yena sippena issāso hoti, taṃ issattanti āha ‘‘ususippa’’nti. Yassā vāyodhātuyā vasena sarīraṃ sañjātathāmaṃ hoti, taṃ balapaccayaṃ sandhāyāha ‘‘balaṃ nāma vāyodhātū’’ti. Samappavattito hi visamappavattinivārakadhātu balaṃ nāma, tena tato aññaṃ balarūpaṃ nāma natthi.
因为阿拉汉确实是彻底柔和的,这种状态就是柔和性,所以说“柔和性就是阿拉汉果”。“这两者”是指忍耐和柔和这两种法。人们在里面喝水的地方就叫“饮处”,也就是任何蓄水池、任何可以喝水的地方,所以说“四方形池塘等”。用来跨过水边等处的设施叫“渡具”,比如桥之类。在适合造桥的地方造桥,在适合经行的地方修经行道,在适合铺路的地方铺路——这就是这里的意思,所以说“五十等等”。
Yasmā arahā eva ekantato sorato, tassa bhāvo soraccanti āha ‘‘soraccanti arahatta’’nti. Ete dveti khanti soraccanti ete dve dhammā. Pānīyaṃ pivanti etthāti papā, yo koci jalāsayo yaṃ kiñci pānīyaṭṭhānanti āha ‘‘caturassapokkharaṇīādīnī’’ti. Udakavikūlādīsu kamanti atikkamanti etehīti saṅkamanāni, setuādīni. Setukaraṇayuttaṭṭhāne setuṃ, caṅkamanakaraṇayuttaṭṭhāne caṅkamanaṃ, maggakaraṇayuttaṭṭhāne maggaṃ kareyyāti ayamettha adhippāyo. Tenāha ‘‘paṇṇāsā’’tiādi.
乞食的行持,是指诸圣者有益的行为实践。从“施与时”的“也”字,说明即使向烦恼尚未断尽者布施,也是显示这个道理:因为无论向任何人布施,都应当深信业果,唯以清净信心来布施。“雷鸣”:这是显示他如大雨云的状态,因为降下大雨的人,必定雷鸣、放出闪电之鬘,然后倾盆而下。“准备并汇集”:是把种种嚼食聚拢在一起,因此说“堆成一堆”。
Bhikkhācāravattanti ariyānaṃ hitaṃ vattapaṭipattiṃ. Dentopīti pi-saddena akhīṇāsavassa dentopīti imamatthaṃ dasseti yassa kassacipi dentenapi kammaphalaṃ saddahitvā vippasannacitteneva dātabbattā. Thanayanti idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ, yo hi mahāvassaṃ vassati, so gajjanto vijjummālaṃ vissajjento pavassati. Abhisaṅkharitvā samodhānetvāti khādanīyassa vividhajātiyāni sampiṇḍetvā. Tenāha ‘‘rāsiṃ katvā’’ti.
“散播”这个词也有“散布”的意思,因为词根有多种含义,所以说“散布”。又像散播一样地布施,这就表明他不只是寻找功德田,也在悲田上发起大布施。因此,世尊说“散播”这个词,也显示出在经文的因缘故事中,外道的说法并没有被否定。“福德流”:就是福德所形成的流,也就是福德的洪流。“润泽”:即使流势粗大,也用润泽使它变得柔软滋润。“令湿”:就是使它变成湿润的状态。正如这福德流在施者内心滋润、充满、灌注,同样也在受者内心滋润、充满、灌注。因此说“施者变得可爱,众人亲近他”等等。尽管如此,因为经文说“灌注施者”,所以注疏中只从施者的角度说“润泽”。又或者,因为受者生起润泽感是依赖物质利益的,所以只从施者的角度来说。
Pakiraṇaṃ nāma vikiraṇampi hoti anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘vikiratī’’ti. Pakiranto viya vā dānaṃ detīti iminā guṇakhettameva apariyesitvā karuṇākhettepi mahādānaṃ pavattetīti dasseti. Tena ‘‘pakiretī’’ti vadantena bhagavatā aṭṭhuppattiyaṃ āgatatitthiyavādena appaṭisedhitatāpi dīpitā hoti. Puññadhārāti puññamayadhārā puññābhisandā. Sinehayantīti thūladhārenapi sinehena siniddhaṃ karontī. Kiledayantīti allabhāvaṃ pāpayantī. Yathāyaṃ puññadhārā dātāraṃ anto sineheti pūreti abhisandeti, evaṃ paṭiggāhakānampi anto sineheti pūreti abhisandeti. Tenevāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34) evaṃ santepi ‘‘dātāraṃ abhivassatī’’ti vuttattā aṭṭhakathāyaṃ dāyakavaseneva ‘‘sinehetī’’ti vuttaṃ, yasmā vā paṭiggāhakassa sinehuppatti āmisanissitāti dāyakavaseneva vuttaṃ.
《山喻经》注释
5. Pabbatūpamasuttavaṇṇanā
136所谓刹帝利,就是已经受过灌顶的人。自在骄慢和贪欲,大地的辽阔,以及住在那里的民众对他的顺从,这一切都是在说明:他想要办的王事为什么能顺利办成。为了详细说明他投入的是什么样的王事,才说了“据说这位……”等等。“间歇的行走”,是指在三种不间断行走之间的分段行走。“盗贼们心里想”,说的是一个地方官,他犯了冒犯国王的罪,带着五百人四处行盗,这句话就是针对他们说的。
136.Khattiyāti abhisekappattā. Issariyamado kāmagedho. Pathavimaṇḍalassa mahantatā taṃnivāsinaṃ anuyantatāti sabbamidaṃ yathicchitassa rājakiccassa sukhena samijjhanassa kāraṇakittanaṃ. Yādise rājakicce ussukkaṃ āpanno, taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘esa kirā’’tiādi vuttaṃ. Antaragamanānīti tiṇṇaṃ nirantaragamanānaṃ antarantarā gamanāni. Corā cintayiṃsūti eko antarabhogiko rājāparādhiko pañcasatamanussaparivāro coriyaṃ karonto vicarati, te sandhāya vuttaṃ.
“你做了不合适的事”这句话,应连接理解为“如果我要这样说”。在“重担精舍”里,就像车轭是车的重担一样,那座精舍是这座城市的重担。令坚定,是以信任的状态去亲近侍奉。“值得信赖的”,是指应当被信仰的人,也就是“可信的”,所以他说“可信的”。“可依靠的”,是指应当被信靠的人。“如同云彩”,是形容其广阔。“压碎”,就是碾压;像研磨杵那样极细地研磨。
‘‘Ayuttaṃ te kata’’nti sacāhaṃ vakkhāmīti yojanā. Dhuravihāreti rathassa dhuraṃ viya nagarassa dhurabhūte vihāre. Santhambhitunti vissāsabhāvena upaṭṭhātuṃ. Saddhāyikoti saddhāya ayitabbo, saddheyyoti attho. Tenāha ‘‘saddhātabbo’’ti. Paccayikoti pattiyāyitabbo. Abbhasamaṃ puthulabhāvena. Nippothentoti nimmaddento. Saṇhakaraṇīyaṃ atisaṇhaṃ pisanto nisadapoto viya pisanto.
即使头和衣服着火,也要置之不顾,只应坚持正确的修行,因为只有这样,来世才有稳固的依靠。我说,就是我讲述;在讲述时,让国王如实了解这个道理,我这样使他明白。成办,就是通过战斗达成目标。境,因为能系住所想要的心,所以叫境,也就是有能力的意思。具足谋略,就是具备国王的谋略。大辅相,就是像玛哈欧萨特那样精通治国之论的大臣们。收买,就是为了在他人之间制造矛盾而拉拢他们。
Dhammacariyātiādittampi sīsaṃ celañca ajjhupekkhitvā sammāpaṭipatti eva kātabbā tassā eva paraloke patiṭṭhābhāvato. Ācikkhāmīti kathemi, kathento ca yathā tamatthaṃ sammadeva rājā jānāti, evaṃ jānāpemīti . Nipphatti yuddhena kātabbaatthasiddhi. Visinoti bandhati yathādhippetaṃ cittaṃ etenāti visayo, samatthabhāvo. Mantasampannāti sampannarājamantā. Mahāamaccāti mahosadhādisadisā nītisatthachekā amaccapurisā. Upalāpetunti paresaṃ antare virodhatthaṃ saṅgaṇhituṃ.
“只有两座山”,是指被提到的两个东西像两座山一样。这段引文出自《王教诫经》,是为了契合那部经的本意而引来的。“被掠夺”里的“iti”这个词是表示“等”的意思。“毁坏”是指财产损失等毁灭。用象战之类的方式不可能战胜老死,因为那不是众生能力所及的范围。为了显示能够战胜的方法,世尊说:“在佛陀……安立。”因为对三宝的信一旦安住、生根、确立,就必定成为战胜老死的方法。因此他说:“所以,信。”
Dveyeva pabbatāti pabbatasadisā dveyeva gahitā. Rājovādeti rājovādasutte. Āgatāva tattantiyā anurūpatthaṃ. Vilumpamānāti iti-saddo ādiattho. Vipattīti bhogaparihānādivināso. Hatthiyuddhādīhi jarāmaraṇaṃ jinituṃ na sakkā sattassa avisayabhāvato. Yena pana jinituṃ sakkā, taṃ dassento bhagavā ‘‘buddhe…pe… nivesaye’’ti āha. Ratanattaye hi saddhā niviṭṭhā mūlajātā patiṭṭhitā ekantato jarāmaraṇavijayāya hoti. Tenāha ‘‘tasmā saddha’’nti.