4. 魔罗相应显示巴利原文
4. Mārasaṃyuttaṃ
1. 第一品显示巴利原文
1. Paṭhamavaggo
《苦行经》注释显示巴利原文
1. Tapokammasuttavaṇṇanā
137 137. 优楼频螺附近有一个村子,名叫优楼频螺村。面向优楼频螺村,正确地觉悟一切法,即称为“正自觉”,也就是一切知智。由于具足此智,世尊被称为“正自觉者”。在世尊四十五个雨安居中,最初十五年称为“初成正觉”;但这里只是指成道后的七日之内,所以说“成正自觉之后,即于七日之内”。因为是以令自己不适的方式而行,别人都无法做到,他行了难行之事,故称“难行者”;此词若用阴性词尾,便成为“难行”。他心想:“我已从那种难行中解脱了。”若如此,为何世间怙主还要花六年时间去修苦行呢?那是被业报所迫的缘故。这在《譬喻》(《长老譬喻》1.39.92-94)中说过:显示巴利原文
137. Uruvelāya samīpe gāmo uruvelagāmo, taṃ uruvelagāmaṃ abhimukhabhāvena sammadeva sabbadhamme bujjhatīti abhisambodhi, sabbaññutaññāṇaṃ, tena samannāgatattā ca bhagavā abhisambuddhoti vuccati. Tassa pañcacattālīsāya vassesu ādito pannarasa vassāni paṭhamabodhi, idha pana sattāhabbhantarameva adhippetanti āha ‘‘abhisambuddho hutvā antosattāhasmiṃ yevā’’ti. Asukhabhāvena aññehi kātuṃ asakkuṇeyyattā dukkaraṃ karotīti dukkarakāro, so eva itthiliṅgavasena dukkarakārikā. Tāya mutto vatamhīti cintesi. Yadi evaṃ kasmā taṃ lokanātho chabbassāni samanuyuñjati? Kammapīḷitavasena. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 1.39.92-94) –
那时,我是乔帝巴喇,辱骂善逝迦叶佛:
“秃头哪有什么觉悟?觉悟最为难得。”
我并非以此道证得无上菩提;我曾以邪道寻求,然为宿业所障。
显示巴利原文 ‘‘Avacāhaṃ jotipālo, sugataṃ kassapaṃ tadā; Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā. ‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ; Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhimapāpuṇiṃ. ‘‘Nāhaṃ etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ; Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito’’ti.
「杀害」(māreti)是指折磨、逼恼。实际上,于善士而言,究竟义上的失坏等结便是死亡,因为证悟真实即是杀害。因其更恶,故称「更恶者」(pāpimā)。它被称为更恶者,是由于恶行,因此说「与恶相应」。「统领」(adhipati)指欲的统领。由于未断欲贪,能令众生随其意愿而行,故称「自在魔」(vasavattī)。他终结那些善业,故名为「终结者」(antaka)。因未从轮回之苦中解脱,故名「难胜」(namuci)。对于放逸者,他是他们的亲属,因此称为「放逸者亲属」(pamattabandhu)。显示巴利原文
Māretīti vibādheti. Vipattiādisaṃyojanañhi sādhūnaṃ paramatthato maraṇaṃ saccapaṭivedhamāraṇattā, pāpatarattā pāpatamoti pāpimā. Sā cassa pāpatamatā pāpavuttitāyāti āha ‘‘pāpeniyutto’’ti. Adhipatīti kāmādhipati. Appahīnakāmarāge attano vase vattetīti vasavattī. Tesaṃyeva kusalakammānaṃ antaṃ karotīti antako. Vaṭṭadukkhato aparimuttapaccayattā namuci. Mattānaṃ pamattānaṃ bandhūti pamattabandhu.
「苦行」(tapokamma)源自自我折磨的勤修。「有过失」(aparaddho)是指你迷失了、犯了错。也有「罪过」一词,意思相同。从事折磨身体的修行,大多是为了求得不死;再者,当被业论者追问时,他或许会说是为了天神,因此说「为了获得不死的状态」。「一切苦行」即指一切折磨自己的行为。由于这不是证悟觉悟的适当方法,故不会带来利益。「有何作用」(kiñcassa)意思是「又能有什么用呢」。在「如于沙漠用筏与桨」的比喻中,「法」指沙,此处用「法」字意指沙漠的指标,故说「在荒野中」。两侧既要用力拖拽筏子,又会被桨挤压。显示巴利原文
Tapokammāti attakilamathānuyogato. Aparaddhoti virajjhasi. ‘‘Aparādho’’tipi atthi, soyeva attho. Kāyakilamathaṃ anuyuñjanto yebhuyyena amaratthāya anuyuñjati, so ca kammavādīhi anuyuñjiyamāno devatthāya siyāti āha ‘‘amarabhāvatthāyā’’ti. Sabbaṃ tapanti sabbaṃ attaparitāpanaṃ. Atthāvahaṃ na bhavati bodhiyā anupāyattā. Kiñcassāti kiñci siyāti attho. Phiyārittaṃva dhammanīti dhammaṃ vuccati vaṇṇu, so idha ‘‘dhamma’’nti vutto, dhammani vaṇṇupadeseti attho. Tenāha ‘‘araññe’’ti. Ubhosu passesu phiyāhi ākaḍḍheyya ceva arittehi uppīḷeyya ca.
正语、正业、正命已被包含在内,因为这些正是道戒的所指。由于提到了「定」,有助于定的正精进、正念、正定也就被包含了。关于「慧」的摄入,也是同样的道理。依此而觉悟,故称「菩提」。此处的「道」被解释为「为了觉悟,也即是为了道」。那么,如何修习道以求道呢?于是以譬喻说明:「譬如……」等等。这样来显示:正如开始煮粥是为了粥,开始修习道是为了证得道。「初始」应理解为启动圣道的修习。有些论师说:「这里的『道』指圣道,『菩提』指阿拉汉果的觉悟,如此便成立『我已到达最上清净』一语。」另一些论师说:「是为遍知智菩提,因为那是所有菩提中最上的。」「摧伏」是指已使其达到无用的境地,所以说「已败退」。显示巴利原文
Sammāvācākammantājīvā gahitā maggasīlassa adhippetattā. Samādhino hi gahaṇena sammāvāyāmasatisamādhayo gahitā upakārabhāvato. Paññāyāti etthāpi eseva nayo. Bujjhati etenāti bodho. Maggoti āha ‘‘bodhāyāti maggatthāyā’’ti. Kathaṃ pana maggaṃ maggatthāya bhāvetīti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Tena yathā yāgupacanārambho yāvadeva yāguattho, evaṃ maggabhāvanārambho maggādhigamatthāyāti dasseti. Ārambhoti ca ariyamaggabhāvanāya bandhāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘magganti ariyamaggaṃ, bodhāyāti arahattasambodhāya, evañca katvā ‘pattosmi paramasuddhi’nti idampi vacanaṃ samatthita’’nti vadanti, apare pana ‘‘sabbaññutaññāṇasambodhāyāti. So hi sabbasmāpi bodhito uttaritaro’’ti. Nihato nibbisevanabhāvaṃ pāpito. Tenāha ‘‘parājito’’ti.
二、《象王譬喻经》注疏显示巴利原文
2. Hatthirājavaṇṇasuttavaṇṇanā
138 「令成盲目」:指阻碍许多人的眼识生起,使之陷于盲目。「大黑暗」:指巨大的黑暗。将大袈裟置于头顶,坐在石板上——这表明他并非倚靠石板而坐。「精勤」:即修习。「遍摄」:即完全执取、不放舍,于修习时,作意于次第等至与果等至。因此说「难道不是」等语。「残酷者」:指残酷的样子,故称其为「黑色」。显示巴利原文
138.Andhabhāvakāraketi pacurajanassa cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakārake. Mahātameti mahati tamasi. Pāsāṇaphalake mahācīvaraṃ sīse ṭhapetvāti etena taṃ phalakaṃ apassāya nisinnoti dasseti . Padhānanti bhāvanaṃ. Pariggaṇhamānoti sabbaso gaṇhanto avissajjento, bhāvanaṃ anuyuñjanto anupubbasamāpattiyo phalasamāpattiñca manasikarontoti attho. Tenāha ‘‘nanu cā’’tiādi. Ariṭṭhakoti ariṭṭhakavaṇṇo. Tenāha ‘‘kāḷako’’ti.
「长时」:指极长久的时间。「流转」:指以轻蔑的意图游走,意为“这对你已足够,毫无作用”。因为这样做并不能给魔罗带来任何利益。显示巴利原文
Dīghamaddhānanti cirataraṃ kālaṃ. Saṃsaranti āsādanādhippāyena sañcaranto, alaṃ tuyhaṃ etena nippayojananti adhippāyo. Na hi tena mārassa kāci atthasiddhīti.
3. 《善经》注释显示巴利原文
3. Subhasuttavaṇṇanā
139 「善防护」:即以道制御而善加防护。「善关闭」:即妥善地关闭。「随欲而行」:指随顺身体等根门的欲而行,不能自主。「被缚而行」:指被束缚而行动。显示巴利原文
139.Susaṃvutāti maggasaṃvarena suṭṭhu saṃvutā. Supihitāti suṭṭhu pihitā. Vasānugāti kāyādidvāravasānugā vasavattino na honti. Baddhacarāti paṭibaddhacariyāti.
4. 初魔网经注释显示巴利原文
4. Paṭhamamārapāsasuttavaṇṇanā
140 「以方便作意」:对于无常等,以无常等的方式作意。「以方便精进」:为使未生起的恶法不生起,依循方法而发起的精进。「以原因精进」:作为未生起恶法之不生起等目标的成因的精进。因为那些为了未生起恶法之不生起等目标而有的精进,为了什么目标,它们就能成就那个目标,所以“正”字正是表明这层意思。由于“如理正”一词指示了方便与原因两重含义,故说“以方便精进,以原因精进”。此处所说的阿拉汉果的解脱是就较殊胜的层面而说。魔罗听了世尊所说“诸比丘,我的……”等话后,说出“即使证得了阿拉汉果,他也不满足……”等语。显示巴利原文
140.Upāyamanasikārenāti aniccādīsu aniccādito manasikaraṇena. Upāyavīriyenāti anuppannākusalānaṃ anuppādanāya vidhinā pavattavīriyena. Kāraṇavīriyenāti anuppannānuppādanādiatthassa kāraṇabhūtena vīriyena. Anuppannapāpakānuppādanādiatthāni hi vīriyāni yadatthaṃ honti, taṃ atthaṃ sādhentiyevāti etassa atthassa dīpako sammā-saddo. Yonisosammāsaddena hi upāyakāraṇatthadīpakataṃ sandhāya ‘‘upāyavīriyena kāraṇavīriyenā’’ti vuttaṃ. Arahattaphalavimutti ukkaṭṭhaniddesena. Mārena ‘‘mayhaṃ kho, bhikkhave’’tiādikaṃ bhagavato vacanaṃ sutvā vuttaṃ ‘‘arahattaṃ patvāpi na tussatī’’tiādi.
「以烦恼网」:指作为烦恼魔的方便。因为烦恼魔是以五欲之网系缚众生,并非亲自去做。因此说:“那些称为天界五欲的……”等等。「魔网」:指烦恼魔系缚之处,也就是有的牢笼。「沙门,你不能从我这里解脱」这句话,是魔罗不信世尊所说“无上解脱已证得,已从一切网中解脱”等语而说出的;或者,他即便相信,但为了“这样他就不会为其他众生的解脱而努力”,便依自己欺诳的立场如此说。显示巴利原文
Kilesapāsenāti kilesamārassa upāyabhūtena. Kilesamāro hi satte kāmaguṇapāsehi nibandhati, na pana sayameva. Tenāha ‘‘ye dibbā kāmaguṇasaṅkhātā’’tiādi. Mārabandhaneti kilesamārassa bandhanaṭṭhāne, bhavacāraketi attho. Na me samaṇa mokkhasīti idaṃ māro ‘‘anuttarā vimutti anuppattā, vimuttā sabbapāsehī’’ti ca bhagavato vacanaṃ asaddahanto vadati saddahantopi vā ‘‘evamayaṃ paresaṃ sattānaṃ mokkhāya ussāhaṃ na kareyyā’’ti attano kohaññe ṭhatvā vadati.
第五 第二魔网经的注释显示巴利原文
5. Dutiyamārapāsasuttavaṇṇanā
141 「次第游行」:即在村庄、城镇、王都中依次进行的游行。「当你们这样许多人聚集而行时」:指你们许多人这样会合一处而行的情形。显示巴利原文
141.Anupubbagamanacārikanti gāmanigamarājadhānīsu anukkamena gamanasaṅkhātaṃ cārikaṃ. Evaṃ hi gatesūti evaṃ tumhesu bahūsu ekajjhaṃ gatesu.
所谓“初善”,是说教法的开端即善妙,故称初善;中善、后善也是如此。教法的开端是戒,因为戒是根本。教法的中段是止与观等,因其居于教法成就的中间。果与涅槃是终结,证得之后便再无更高应作之事。在教法中,正确的行道依于慧,而戒与定是慧的根基,因此有人说“或者戒与定为初”。由于慧有随觉与通达二种,为涵盖这二者,故又说“观与道为中”。慧的圆满即是果的作用,而涅槃的现证则是正行的终结,既证之后已无事可为,因此说“果与涅槃为终”。其实,说到“果”时已包含了有余涅槃,说到另一时则包含了无余依涅槃;从这两方面,行道便到达终点,所以说“果与涅槃为终”。又如《相应部》所说:“是故,比丘,汝应于善法之始便令清净。何等为善法之始?即极为清净的戒与正直的见。”以此,以戒与正见为顶的观,以及作为其基础的戒与定,这些即是教法的根本,因此又说“或者,戒、定、观为初”。其余的可依前说之理了知。显示巴利原文
Ādimhi kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ, tathā sesesu. Sāsanassa ādi sīlaṃ mūlakattā. Tassa samathādayo majjhaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato. Phalanibbānāni pariyosānaṃ tadadhigamato uttari karaṇīyābhāvato. Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti, tassā ca sīlaṃ samādhi ca mūlanti āha ‘‘sīlasamādhayo vā ādī’’ti. Yasmā paññā anubodhapaṭivedhavasena duvidhā, tasmā tadubhayaṃ gaṇhanto ‘‘vipassanāmaggā majjha’’nti āha. Paññānipphatti phalakiccaṃ, nibbānasacchikiriyā pana sammāpaṭipattiyā pariyosānaṃ tato paraṃ kattabbābhāvatoti āha ‘‘phalanibbānāni pariyosāna’’nti. Phalaggahaṇena hi saupādisesanibbānaṃ gayhati, itarena itaraṃ, tadubhayavasena paṭipattiyā osānanti āha ‘‘phalanibbānāni pariyosāna’’nti. ‘‘Tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369) vacanato sīladiṭṭhujukatāya matthakabhūtā vipassanā, tadadhiṭṭhānā sīlasamādhīti ime tassa sāsanassa mūlanti āha ‘‘sīlasamādhivipassanā vā ādī’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.
虽然并没有离开各组成部分而独立存在的整体,但当人们从整体的角度去看待那些部分而称之为“偈”时,为了显示它仿佛从整体中分离出来,所以说“四行偈的第一句”等。对于五行、六行的偈,说明了开头和结尾,那么剩下的第二、第三或第四句自然成为中间,虽未明言,其义已立,故不再述。所谓“一次第连结的经”,是指虽可分成众多类别,但依连结方式实为单一相续的经;其他经则仅依所说法门的不同,而有初、中、后之分。“起因”是指时节、地点、听众等归属特征的含义。“说了这话”中的“iti”字是“已成”义,以此含摄了余下的结语部分。对于有多种连结的经,连同起因的那第一连结便是开始;连同结语的那最后一连结便是终结;其余的便是中间——应当这样来了知经的初、中、后。显示巴利原文
Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo natthi, yesu pana avayavesu samudāyarūpena apekkhitesu gāthāti samaññā, taṃ tato bhinnaṃ viya katvā dassento ‘‘catuppadikagāthāya tāva paṭhamapādo’’tiādimāha. Pañcapadachappadānaṃ gāthānaṃ ādipariyosānaggahaṇena itare dutiyādayo tayo cattāro vā majjhanti avuttasiddhamevāti na vuttaṃ. Ekānusandhikasuttassāti idaṃ bahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ suttaṃ sandhāya vuttaṃ, itarassa pana teyeva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhanti. Nidānanti kāladesakaparisādi-apadisanalakkhaṇādiko attho. Idamavocāti iti-saddo ādiattho. Tena tadavasesanigamanapāḷiṃ saṅgaṇhāti. Anekānusandhīkassa saha nidānena paṭhamo anusandhi ādi. Saha nigamanena pacchimo pariyosānaṃ, itarena majjhimantiādimajjhapariyosānāni veditabbāni.
“有意义”:由义理成就而成为有意义。“有音韵”:由音韵成就而成为有音韵。所谓成就,即音韵的完备,所以说“以音韵……宣说”。“全体圆满”:即戒等五法蕴的圆满,由此一切圆满。“无随烦恼”:因无有见、慢等随烦恼。总的来说,三学遍于一切教法。而所谓“法”,也可指梵行,如《波逸提》等中说:“尊者,是哪位佛陀世尊的梵行能久住呢?”等等。就像被细布遮盖,而非如墙壁、岩石等遮盖那样。由此,表述了法之教说断尽一切烦恼的威力。“未得衰损”是指未获得的衰损,而非已得的衰损。“三个半”即三千五百教诫神变。“乐”即是快乐。显示巴利原文
Sātthakanti atthasampattiyā sātthakaṃ katvā. Sabyañjananti byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Sampatti ca nāma paripuṇṇabyañjanatāti āha ‘‘byañjanehi…pe… desetā’’ti. Sakalaparipuṇṇanti sabbaso paripuṇṇaṃ sīlādipañcadhammakkhandhapāripūriyā. Nirupakkilesaṃ diṭṭhimānādiupakkilesābhāvato. Avisesato tisso sikkhā sakale sāsane bhavanti. Dhammoti pana brahmacariyaṃ vā sandhāya vuttaṃ ‘‘katamesānaṃ kho, bhante, buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ ahosī’’tiādīsu (pārā. 18) viya. Dukūlasāṇiyā paṭicchannā viya, na tu pākāraselādipaṭicchannā viya. Tena dhammaniruttiyā sakalakilesānaṃ pahānānubhāvaṃ vadati. Alābhaparihāniyā, na laddhaparihāniyā. Aḍḍhuḍḍhānīti pañcasatādhikāni tīṇi pāṭihāriyasahassāni. Sātanti sukhaṃ.
第六 蛇经的注释显示巴利原文
6. Sappasuttavaṇṇanā
142 “Surākārakānanti”指用粉酿造酒的人。拘萨罗国的统治者称为拘萨罗王,凡属于拘萨罗国王之物,即称拘萨罗王物。“受用钵”指为享用食物而用的钵。“锻工吹管”即铁匠吹管的管口。“正在吹气者”指正被吹送的管道,但因其实际被风箱之风所充满,故说“被风箱之风充填”。所谓“称为决定地”,是说于世尊隐居之处,看见魔罗往来,便以肉眼观看,因此说“以闪电之光”。显示巴利原文
142.Surākārakānanti piṭṭhasurāyojanakānaṃ. Kosalānaṃ issaroti kosalo, kosalarājassa ayanti kosalikā. Paribhogapātīti bhattaparibhojanatthāya pāti paribhogapāti. Kammāruddhanapaṇāḷiyāti kammāruddhanapaṇāḷimukhe. Dhamamānāyāti dhamiyamānāya. Taṃ pana yasmā bhastavātehi pūritaṃ nāma hoti, tasmā ‘‘bhastavātena pūriyamānāyā’’ti vuttaṃ. Niyāmabhūmiyanti bhagavato paṭisallānaṭṭhāne sañcarantaṃ māraṃ maṃsacakkhunāva disvā. Tenāha ‘‘vijjulatālokenā’’ti.
“Seyyatthāyāti”(为卧处者):为了卧处的利益,因此说“我将站立”等。“自制者”指以身自制,故说“约束自身者”。“安住于彼者”:安住于那位没有手足躁动、无悔恨的佛陀牟尼之中。“于此舍弃而行”:世尊以此段回答呵斥魔罗——他全无怖畏,诸佛何惧之有?你不过是在碾碎毫无实义的波纹,徒令自己疲惫。世尊如此斥责魔罗。显示巴利原文
Seyyatthāyāti seyyānisaṃsāya. Tenāha ‘‘ṭhassāmī’’tiādi. Attasaññatoti attabhāvena saṃyato. Tenāha ‘‘saṃyatattabhāvo’’ti. Taṃsaṇṭhitassāti tasmiṃ hatthapādakukkuccarahite buddhamunismiṃ avaṭṭhitassa. Vossajja careyya tattha soti iminā bhagavā taṃ byākaramāno vibhiṃsitā buddhānaṃ kiṃ karissati bhayābhāvato? Kevalaṃ pana anaṭṭhavalikaṃ uppīḷento viya tvameva āyāsaṃ āpajjissasīti māraṃ santajjeti.
“可怖畏者”指能使未离贪者产生恐惧的事物。“于彼处”即于彼相。“会破碎”即崩裂。“矛刺”是指名为矛的宽大刺。“于胸中推行”:为了顺利穿刺,便将它固定好并举起。“在诸蕴依者”:在被称为蕴的依着中。“作庇护者”:正是从那种恐怖相中,为自己提供庇护。显示巴利原文
Bheravāti avītarāgānaṃ bhayajanakā. Tatthāti taṃnimittaṃ. Phaleyyāti bhijjeyya. Sattisallanti sattisaṅkhātaṃ puthusallaṃ. Urasmiṃ cārayeyyunti phāsuṃ vijjhituṃ ṭhapeyyuṃ uggireyyuṃ. Khandhupadhīsūti khandhasaṅkhātesu upadhīsu. Tāṇaṃ karonti nāmāti tato bhayanimittato attano tāṇaṃ karonti nāma.
第七 善睡经的注疏显示巴利原文
7. Supatisuttavaṇṇanā
143 为调节适宜温度而洗足,并非为洗去尘垢。因此说「然而诸佛」等。「洗足之屋」:指应以洗净的双足踏入的屋舍。世尊是法主,故无所谓的礼仪差异。依上首礼仪洗足,是为令他人见后随学。「睡眠摄持者」:此处「睡眠」,是指睡眠过程中没有造作的心路活动间断生起,唯有无间相续的有分心续流。从其自性、作用、时限来把握,这便是后文将讲述的念正知。故说「以睡眠摄持的念正知」。而有些人说「卧眠」,那是出于轻视世尊的睡眠而说。显示巴利原文
143.Utugāhāpanatthaṃdhovitvā, na rajojallavikkhālanatthaṃ. Tenāha ‘‘buddhānaṃ panā’’tiādi. Dhotapādake geheti dhotapādehi akkamitabbake. Vattabhedo nāma natthi dhammassāmibhāvato. Vattasīseṭhatvā dhovanti aññesaṃ diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ. Soppapariggāhakenāti ettha soppaṃ nāma niddāya antarantarā pavattakiriyamayacittappavattirahitā nirantarabhavaṅgasantatīti taṃ sabhāvato payojanato kālaparicchedato pariggāhakaṃ upariniddesasatisampajaññaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘soppapariggāhakena satisampajaññenā’’ti. Keci pana ‘‘niddāsoppanā’’ti vadanti, taṃ bhagavato soppaṃ hīḷento vadati.
「何故」等:此处以主格表示缘由,故说「你为何而睡?」「不幸者」:指无有吉祥、福报衰败之人。他如同亡者、如同无意识之人,故说「如亡者,如无意识者」。显示巴利原文
Kiṃ nūti etthaṃ kinti hetunissakke paccattavacananti āha ‘‘kasmā nu supasī’’ti? Dubbhago vuccati nissiriko bhinnabhago, so pana matasadiso visaññisadiso ca hotīti āha ‘‘mato viya visaññī viya cā’’ti.
「以等字」:「等」字含摄了「对外在者,有十八种」等(《分别论》842)中所说的渴爱类别。「于处处执着故」:因对种种所缘特别耽著。「毒」:由于是产生苦的业之因,故为毒根;或以苦受等之苦为根,即是毒根,即指渴爱。对色等苦的受用并非对不死的受用,故是毒受用。「无处可导」:于任何有之中,都全然无法被引向他处?「由遍尽故」:因为完全灭尽的缘故。「对你于此有何?」:对我这已灭尽一切依着、清净的行道,你有何可非难?那纯粹只是你自寻烦恼而已。如此开示。显示巴利原文
Ādināti ādi-saddena ‘‘bāhirassa upādāya aṭṭhārasā’’tiādinā (vibha. 842) āgataṃ taṇhākoṭṭhāsaṃ saṅgaṇhāti. Tattha tattha visattatāyāti tammiṃ tasmiṃ ārammaṇe visesato āsattabhāvena. Visassa dukkhanibbattakakammassa hetubhāvato visamūlatā visaṃ vā dukkhadukkhādibhūtavedanā mūlaṃ etassāti visamūlā, taṇhā. Tassa rūpādikassa dukkhassa paribhogo, na amatassāti visaparibhogatā. Katthaci netunti katthaci bhave sabbathā netuṃ? Parikkhayāti sabbaso khīṇattā. Tuyhaṃ kiṃ etthāti sabbupadhiparikkhayā suddhassa mama paṭipattiyaṃ tuyhaṃ kiṃ ujjhāyanaṃ? Kevalaṃ vighātoyeva teti dasseti.
第八《难陀经》注释显示巴利原文
8. Nandatisuttavaṇṇanā
144 第八经的文义清楚明白。显示巴利原文
144. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.
第九《第一寿命经》注释显示巴利原文
9. Paṭhamaāyusuttavaṇṇanā
145 其中,“活五十岁”乃至“百岁之上”(vassasatato upari),即指活过百岁,如同阿那律长老。“或六十岁”,则如拔古喇长老。所谓“违逆之乐”(paccanīkasāto),是指克服了对立状态后所获得的舒适快乐,因此得名;这一特性本身即称为“违逆乐性”(paccanīkasātatā)。他是在降伏对方之后方才开口说话的,仿佛早已知道如何回答一般。显示巴利原文
145.Paṇṇāsaṃvā vassāni jīvati vassasatato upari seyyathāpi thero anuruddho. Saṭṭhi vā vassāni seyyathāpi thero bākulo. Paṭiharitvā paccanīkabhāve sātaṃ sukhaṃ etassāti paccanīkasāto, tabbhāvo paccanīkasātatā, tāya. Abhibhavitvā abhāsi paṭivacanaṃ jānamānova.
“不应轻视,不应厌恶”(Na hīḷeyya na jiguccheyya):意思是善士应当如那个小男孩一般,心无杂念地生活,如此心中便不会生起痛苦。“应当像头顶着火的人那样去行持”(Pajjalitasīso viya careyyāti):正如头顶着火的人不会去做任何别的事,只会一心为了扑灭它而精勤努力;同样地,善士了知寿命极为短暂(āyuṃ parittanti)之后,便依此道理进而修观,洞察到一切行所摄的事物皆是无常,由无常故是苦,由苦故是无我;他由此策励自己,一心为了止息一切行而如此行持,如此修行。显示巴利原文
Na hīḷeyya na jiguccheyya. Evanti so dārako viya kiñci acintento sappuriso careyya, evaṃ hissa cittadukkhaṃ na hotīti adhippāyo. Pajjalitasīso viya careyyāti yathā pajjalitasīso puriso aññaṃ kiñci akatvā tasseva vūpasamāya vāyameyya, evaṃ sappuriso āyuṃ parittanti ñatvā teneva nayena sabbasaṅkhāragataṃ aniccaṃ, aniccattā eva dukkhaṃ, anattāti vipassanampi otaritvā taṃ ussukkāpentopi saṅkhāravigamāya careyya paṭipajjeyya.
10. 第二寿命经的注释显示巴利原文
10. Dutiyaāyusuttavaṇṇanā
146 “Nemīvāti”指“轮缘”,是以轮缘部分指称整个车轮。“Kubbaraṃ anupariyāyatīti”指“随毂环绕”,意为围绕轮毂转动。然而,当轮缘处于这种状态时,若被问及“它不离开轮毂吗?”(na vijahati),论者回答“不离开”。至于“Āyu anupariyāyatīti”(寿命随行),论者作为世尊的反对者说道:“众生的寿命即使已过去,也会再回来。”世尊降伏此说后,以“accayanti ahorattā”(日夜消尽)等语,揭示了寿命逝去、趋向死亡的真相。显示巴利原文
146.Nemīvāti nemisīsena cakkaṃ vadati. Kubbaraṃ anupariyāyatīti kubbaraṃ anuparivattati. Tathābhūto pana so taṃ ajahantovāti āha ‘‘na vijahatī’’ti. Āyu anupariyāyatīti maccānaṃ āyu gatampi paccāgacchatīti bhagavato paṭāṇi hutvā vadati, bhagavā pana taṃ abhibhavitvā ‘‘accayanti ahorattā’’tiādinā āyuno accayagamanamaraṇataṃyeva pavedesi.
2. 第二品显示巴利原文
2. Dutiyavaggo
1. 岩石经的注释显示巴利原文
1. Pāsāṇasuttavaṇṇanā
147 “Pavijjhī”意为“穿透”,指将山石往四面八方转动后,从各处投掷出去。“Sakalanti”意为“完全的”,即具足一切部分,毫无剩余。显示巴利原文
147.Pavijjhīti pabbataṃ sabbato pavattento tato tato nissajji. Sakalanti sabbabhāgavantaṃ, nissesanti attho.
2. 《狮子何在经》的注释显示巴利原文
2. Kiṃnusīhasuttavaṇṇanā
148 “Vicakkhukammāyā”(作盲目事)的意思是:怀着想使她失去慧眼的欲望——即想让她无法以自己慧眼见世尊所教导的法,想造成那样的状态。因此说到“于众人中”等。她无法加以毁灭,因为对于恐怖所缘会心生恐惧的人,在此并不存在。“Dasabalappattā”(成就十力)的意思是:具足十力。显示巴利原文
148.Vicakkhukammāyāti vicakkhubhāvakāmatāya. Yathā sā bhagavato desiyamānaṃ dhammaṃ attano paññācakkhunā na passituṃ sakkoti, evaṃ kātuṃ kāmatāya. Tenāha ‘‘parisāyā’’tiādi. Vināsetuṃ na sakkoti bheravārammaṇe bhāyanasseva abhāvato. Dasabalappattāti dasahi balehi samannāgatā.
3. 《碎片经》的注释显示巴利原文
3. Sakalikasuttavaṇṇanā
149 “Mandabhāvenā”(以迟钝故):指迟钝(jaḷa)、极度愚痴(momūha)的状态,也就是大痴。“Kabbakaraṇena matto”(以作诗而醉者):即因沉迷于作诗等事而陶醉,作了诗之后。“Kimidaṃ soppasevāti”(你这睡眠算什么呢?):你这睡眠有何意义?名为男子者理应成为能堪任的人,而非一味沉睡。“Atthaṃ samāgantvā”(通达了义):即正确地证得、通达了究竟义——涅槃。“无著”……乃至“因为在一切方面都已成就义利(siddhatthabhāvato),所以完全不存在(执著)”。“Jagganto”(清醒者):如同清醒的人,由于没有恐惧之因,所以我无所畏惧。“Nānutapanti”(不追悔):因为在一切时一切处都已舍离(vissaṭṭhabhāvato),故不追悔;此处的“māman”即“mamaṃ”(我),这样做是为了偈颂流畅而作的音节变化。显示巴利原文
149.Mandabhāvenāti jaḷabhāvena momūhabhāvenāti mahāmūḷhatāya. Kabbakaraṇena mattoti kabbakiriyāpasutatādivasena matto kabbaṃ katvā. Kimidaṃ soppasevāti idaṃ tava soppaṃ kimatthaṃ, purisena nāma purisattakarena bhavitabbaṃ, na soppatiyeva. Atthaṃ samāgantvāti paramatthaṃ nibbānaṃ sammā āgantvā adhigantvā. Asaṅga…pe… natthi sabbaso siddhatthabhāvato. Jaggantoti jāgaranto puriso viya, na bhāyāmi bhayahetūnaṃ abhāvā. Nānutapanti sabbattha sabbadāpi vissaṭṭhabhāvato, māmanti mamaṃ. Gāthāsukhatthañhi dīghaṃ katvā vuttaṃ. Ṭhitattāti uddesaparipucchāya paricchijjattā. Hāninti kassaci jāniṃ.
4. 《适当经》的注释显示巴利原文
4. Patirūpasuttavaṇṇanā
150 “Anurujjhati etenāti anurodho, rāgo”:依之而随顺,故名随顺(anurodha),即贪爱。“Virujjhati etenāti virodho, paṭigho”:依之而违逆,故名违逆(virodha),即嗔恚。在此随顺与违逆两者中,执取其相,便名为“sajjati”(执著),亦名“saṅgaṃ karoti”(形成束缚);而此处,产生随顺与违逆本身即是“sajjana”(执著)。“Yadaññamanusāsatīti”(当他教诫他人时):即对他人的教诫,那是基于利益与慈悯的教诫。因此,你将随顺与违逆强扣在充满慈悯、利益众生的正自觉者头上,说着颠倒的话,企图动摇他。显示巴利原文
150. Anurujjhati etenāti anurodho, rāgo. Virujjhati etenāti virodho, paṭigho. Tesu anurodhavirodhesu tannimittaṃ sajjati nāma saṅgaṃ karoti nāma, anurodhavirodhuppādanameva cettha sajjanaṃ. Yadaññamanusāsatīti yaṃ aññesaṃ anusāsanaṃ, taṃ tesaṃ hitesanaṃ anukampanaṃ, tasmā anukampake hitesake sammāsambuddhe anurodhavirodhe āropetvā vikampanatthaṃ micchā vadasīti.
5. 《意经》的注释显示巴利原文
5. Mānasasuttavaṇṇanā
151 「Ākāse carante(行于空中者)」:这是就具足五神通者而言。虽于虚空行走,就功用成就来说,亦称为「空中行者」(antalikkhacaro)。「Manasi jāto(生于意中)」:即「意的」(mānaso)。然而,由于与意相续相应,故说「与意相应」(manasampayutta)。显示巴利原文
151.Ākāse caranteti pañcābhiññe sandhāya vadati. Antalikkhe carantepi kiccasādhanato antalikkhacaro. Manasi jātoti mānaso. Taṃ pana manasantānasampayuttatāyāti āha ‘‘manasampayutto’’ti.
6. 《钵经》的注释显示巴利原文
6. Pattasuttavaṇṇanā
152 「Pañca upādānakkhandhe ādiyitvā」(把取五取蕴):这是指把握五取蕴的相等,以及集、乐味、过患、出离,因此正确地把握了它们的相等。变异(ruppana)、感受(vediyana)、了别(sañjānana)、行作(abhisaṅkharaṇa)、识知(vijānana),这些即是蕴的自相(sabhāvalakkhaṇāni)。以「等」(ādi)字,亦摄持味、现起、足处,以及集等。「Dasseti(显示)」:指亲身显示,令他们如观掌中余甘子一般,明了清晰展现。「Gaṇhāpeti(令执持)」:指对于这些以意随观之法,依见善加通达,从而使人执持。关于「Samādānamhī(于执取中)」:此处是正确地执持义理,亦指通过把握蕴之随观而执持余法。「以通达之德」(paṭividdhaguṇena):指依彼开示,藉由那样的开示与各人自身努力,以他们通达之德,令法彰显(jotāpeti)。显示巴利原文
152. Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ lakkhaṇādīni ceva samudayañca assādādīnavanissaraṇāni ca gahetvā sammā tesaṃ lakkhaṇādīnaṃ gahaṇaṃ hotīti āha ‘‘pañca upādānakkhandhe ādiyitvā’’ti. Ruppanavediyanasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanāni khandhānaṃ sabhāvalakkhaṇāni. Ādi-saddena rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni ceva samudayādīni ca saṅgaṇhāti. Dassetīti paccakkhato dasseti, hatthāmalakaṃ viya pākaṭe vibhūte katvā vibhāveti. Gaṇhāpetīti te dhamme manasā anupekkhite diṭṭhiyā suppaṭividdhe karonto uggaṇhāpeti. Samādānamhīti tattha atthassa sammadeva ādiyane khandhānañca sammasanavasena aññadhammavasena samādiyane. Paṭividdhaguṇenāti tāya desanāya, taṃ nissāya paccattapurisakārena ca tesaṃ paṭividdhaguṇena . Jotāpetīti tesaṃ cittasantānaṃ assaddhiyādikilesamalavidhamanena pabhassaraṃ karoti. Aṭṭhiṃ katvāti tāya desanāya pāpetabbaṃ atthaṃ payojanaṃ daḷhaṃ katvā. Tenāha ‘‘ayaṃ no’’tiādi. Kammakārakacittaṃ nāma otaraṇacittaṃ. ‘‘Yonisomanasikārapubbakaṃ vipassanācitta’’nti keci. Ohitasotāti anaññavihitatāya dhammassavanāya appitasotā, tato eva tadatthaṃ ṭhapitasotā.
观察这些色等诸蕴,以及由具足因缘所造作的有为法,皆为「此非我,此非我所有」——此为释义。「安稳的自我」(khemo attā)即是安稳性(khemattā),指此安稳性。因此说「安稳的有身」(khemibhūtaṃ attabhāva)。魔军正四处搜寻。显示巴利原文
Ete rūpādayo khandhe yañca saṅkhataṃ samiddhapaccayehi kataṃ, tañca ‘‘eso ahaṃ na homi, etaṃ mayhaṃ na hotī’’ti passantoti yojanā. Khemo attāti khemattā, taṃ khemattaṃ. Tenāha ‘‘khemibhūtaṃ attabhāva’’nti. Pariyesamānā mārasenā.
7. 《六触处经》的注释显示巴利原文
7. Chaphassāyatanasuttavaṇṇanā
153 由它而生,故称为“生”(sañjāti);与之相应的法汇集于此,故称为“会合”(samosaraṇa),所指意义相同,因此依生与会合的道理而说。“怖畏恐惧之声”:因令人怖畏,故是“怖”(bhaya);其本身对任何人皆能带来恐惧,故是“畏”(bherava),意指诸天等的声音。“天鼓”(devadundubhi):天空无云时,因灾变所起的声音。“雷击声”(asanipātasaddo):落雷等的声音。“Undrīyati”意为翻滚。“世间沉迷”:如同身体僵硬而陷入昏迷。“魔的”:指烦恼魔。“成为处所”:成为流转的所依。显示巴利原文
153. Sañjāyati etasmāti sañjāti, so eva sampayuttadhammo samosarati etthāti samosaraṇaṃ, so eva attho, tena sañjātisamosaraṇaṭṭhena. Bhayabheravaṃ saddanti bhāyati etasmāti bhayaṃ, tadeva yassa kassaci bheravāvahattā bheravaṃ, devādisaddanti attho. Vigatavalāhake deve uppātavasena uppajjanakasaddo devadundubhi. Asanipātādisaddo asanipātasaddo. Undrīyatīti viparivattati. Loko adhimucchitoti atithaddhakāyo viya mucchaṃ āpanno. Mārassāti kilesamārassa. Ṭhānabhūtanti pavattiṭṭhānabhūtaṃ.
8. 《乞食经》的注释显示巴利原文
8. Piṇḍasuttavaṇṇanā
154 “在那里那里”:在各处的亲族与朋友家中。“Pāhunakāni”:应送出的礼物。“Āgantukapaṇṇākārāni”:赠予来客的礼物。“在自行游玩的节日”:男孩与女孩们自行游玩的节日。为详细说明此义,而说“samavayajātigottā”等。“Samavayasamajātikasamagottā”:应各自与“相同”一词连接而解。种姓相同是就适婚嫁娶而言,并非基于同一家族。从各个村庄。在没有其他应施之物时。为节日备办而送出的糕点,称为“节日糕点”。“她们的成就”:即布施与闻法,这是两种成就。显示巴利原文
154.Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ ñātimittakule. Pāhunakānīti pahitabbapaṇṇākārāni. Āgantukapaṇṇākārānīti āgantukānaṃ upagatānaṃ dātabbapaṇṇākārāni. Sayaṃcaradivaseti kumārakānañca kumārikānañca sayaṃ attanā caritabbachaṇadivase. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘samavayajātigottā’’tiādimāha. Samavayasamajātikasamagottāti paccekaṃ sama-saddo yojetabbo. Gottasamatā ca āvāhavivāhayogyatāvasena daṭṭhabbā, na ekagottatāvasena. Tato tato gāmato. Aññasmiṃ dātabbe asati. Chaṇavasena pahiṇituṃ sampāditaṃ pūvaṃ chaṇapūvaṃ. Tāsaṃ sampattiyāti tāsaṃ dānaṃ dhammassavanañcāti tassā duvidhāyapi sampattiyā.
所谓智,是以转向为前提的。因此,对于无知者,先说明“由于不转向”这一原因,接着在说明其余原因时,提到“诸佛……”等。“破坏礼节”:破坏人们见到佛陀时所应行的礼敬。“破坏”:即摧毁。显示巴利原文
Ñāṇaṃ nāma āvajjanapubbakaṃ, tasmā ajānanassa ‘‘anāvajjanatāyā’’ti kāraṇaṃ vatvā sesakāraṇaṃ vadanto ‘‘buddhāna’’ntiādimāha. Upacārabhedanti buddhaṃ disvā manussehi kātabbaupacārassa bhindanaṃ. Bhinditunti vidhamituṃ.
“然而世尊”:“pana”这个词有凸显特殊意味的作用。以此表明:世尊并非仅仅为了回避嘲弄而不再进入那个村庄,更出于对魔罗的慈悯,这才是其殊特之处。显示巴利原文
Bhagavā panāti panasaddo visesatthajotako. Tena na kevalaṃ bhagavā uppaṇḍanaṃ pariharanto taṃ gāmaṃ na puna pāvisi, atha kho māraṃ anukampantoti idaṃ visesaṃ joteti.
“Janesī”:他生起了不善,并且是以那样的方式生起,从而在未来感召更坚固、更重大的苦,如此便令其产生。“Āsajjana”:此处的“na”只是一个语助词。“Kiñcati”:意思是碾压、制伏,故称为kiñcana(能碾压者),因此说“有能力碾压”。显示巴利原文
Janesīti apuññaṃ janesi, janento ca yathā tato āyatiṃ thirataraṃ mahantaṃ dukkhaṃ nipphajjissati, evaṃ nipphādesi. Āsajjananti ettha nanti nipātamattaṃ. Kiñcati maddati abhibhavatīti kiñcananti āha ‘‘maddituṃ samattha’’nti.
9. 《农夫经》的注释显示巴利原文
9. Kassakasuttavaṇṇanā
155 “指示涅槃”:指依止于涅槃、以涅槃功德为所缘的意思。“蓬头”:由于头发四处凌乱而纠缠纷乱的样子。在“眼触识处”一词中,如同以“眼”来限定“触”,同样也是以那个“触”来限定“识处”。若是如此,那便会取眼识了。难道不是以“眼”的限定而取了所有眼门的识吗?确实如此,但因为是以最初的“眼”来取的,所以没有这种过失。“有分心”:作为转向之无间缘的有分心,为了确切表明而说“有转向伴随”,因此“彼所缘”也包括速行心与彼所缘心。当说“识处”时,便是纯粹清净的。显示巴利原文
155.Nibbānaṃ apadisitvāti nibbānaṃ nissāya nibbānaguṇe ārabbhāti attho. Haṭahaṭakesoti ito cito ca vikiṇṇattā ākulākulakeso. Cakkhusamphassaviññāṇāyatananti ettha yathā cakkhuggahaṇena phasso visesito, tena eva viññāṇāyatanaṃ. Tathā sati cakkhuviññāṇassa ca gahaṇaṃ āpajjeyyāti. Nanu cettha cakkhuggahaṇena visesitattā cakkhudvārikānaṃ sabbesaṃ viññāṇānaṃ gahaṇanti? Saccametaṃ, tañca kho paṭhamena cakkhuggahaṇenāti nāyaṃ doso. Bhavaṅgacittanti āvajjanāya anantarapaccayabhūtameva adhippetanti niyametvā dassetuṃ ‘‘sāvajjanaka’’nti vuttaṃ, tasmā tadārammaṇampīti javanacittena saha tadārammaṇacittampi. ‘‘Viññāṇāyatana’’nti ca vutte nimmalameva.
然而,由于仅说“眼”而未加简别,魔罗的这一解释也包含了此义,为开显此义而说“世间所……”等语。“熟烂的”,是指因眼病而上下彻底熟烂腐败。以此同理,即如此指称:世间中,那些被麻风、白癜风、痈、疥等所逼恼,以疮、脓疱等方式流着不净,乃至极为可厌的形相——凡此种种,皆归于你,诸如此类。显示巴利原文
‘‘Cakkhū’’ti avisesato vuttattā pana mārassa ayampi attho āpannoti dassetuṃ ‘‘yaṃ loke’’tiādi vuttaṃ. Upakkavipakkanti cakkhupākarogena upari heṭṭhā ca sabbaso pakkaṃ kuthitaṃ. Eseva nayoti iminā yaṃ loke kuṭṭhakilāsagaṇḍakacchuādīhi upaddutaṃ vaṇapīḷakādivasena paggharantaṃ asuciṃ antamaso paramajeguccharūpampi, sabbaṃ taṃ taveva hotūti evamādiṃ apadisati.
“凡所执持物”,指任何资具:在家人所执持的金钱、田地、宅舍等,以及出家人所执持的钵与衣等,并声称“这是我的”。如果你对这些执持之物,以及执持它们的人,心有所著;如果你的心缘于这些而生起,那你便已系缚于彼。因此说:‘沙门,你不能解脱。’显示巴利原文
Yaṃ bhaṇḍakanti hiraññasuvaṇṇādikhettavatthādiupakaraṇaṃ gahaṭṭhā, pabbajitā ca yaṃ pattacīvarādiṃ ‘‘mama ida’’nti abhinivisantāva vadanti, etesu pariggahatthesu ca tesaṃ pariggāhakapuggalesu ca te cittaṃ yadi atthi, tāni ārabbha tava cittaṃ yadi bhavati, evaṃ tvaṃ tattha baddho eva hosīti attho. Tenāha ‘‘na me samaṇa mokkhasī’’ti.
“凡人们说‘这是我的’”,即如前所说,世间众人对那资具说“这是我的”。“那不属我”:那不属于我,不以渴爱之力而视其为‘我的’。“我不是那些人”:那些被系缚于此的人,我并不在其中,我没有那种见缚。“你不见我所行迹”:如是,因于一切处皆无系缚而解脱的我,魔罗,你见不到我所行之道;于你所领有的有、生、趣等一切处,你皆不能见我行过的足迹,因我已超越于有。显示巴利原文
Yaṃ bhaṇḍakaṃ vadantīti yathāvuttaṃ upakaraṇaṃ loke bahujanā ‘‘mama ida’’nti vadanti. Na taṃ mayhanti taṃ mayhaṃ na hoti, na tattha mama taṇhāvasena mamanti natthi. Na te ahanti ye puggalā ettha baddhā, tepi ahaṃ na homi, tattha me diṭṭhibaddho natthi. Na me maggampi dakkhasīti evaṃ sabbaso baddhābhāvena muttassa me gatamaggampi māra tvaṃ na dakkhasi na passissasi, ye bhavādayo tuyhaṃ visayā, tesu bhavayonigatiādīsu mayhaṃ gatamaggaṃ na passissasi bhavanissaṭṭhattāti.
10. 《王权经》的注释显示巴利原文
10. Rajjasuttavaṇṇanā
156 “Ahan”一词在工具格中为反身代词,故说“以我”;或在主格中亦为反身代词,意为“成为我”,此义应依语之省略而补足。其余诸句,义例相同。“Ajin”含有“因”的意义,故说“不令他人损财”。“不使”:即不令他人损财。“不忧”:不因他人财富损失等而心生忧愁。为何世尊如此思惟?为说明缘由,故说“如是”等。在自己所统治的国土中,为惩罚与劳役所折磨,即被罚款等惩罚与赋税所逼迫。显示巴利原文
156.Ahananti karaṇe paccattavacananti āha ‘‘ahanantenā’’ti, paccatte eva vā paccattavacanaṃ, ‘‘ahananto hutvā’’ti vacanasesena bhavitabbanti adhippāyo. Sesapadesupi eseva nayo. Ajinanti antogadhahetuatthaṃ vadatīti āha ‘‘parassa dhanajāniṃ akarontenā’’ti. Akārāpentenāti parassa dhanajāniṃ akārentena. Asocantenāti bhogabyasanādivasena paraṃ asocantena. Kasmā bhagavā evaṃ cintesīti tattha kāraṇamāha ‘‘itī’’tiādinā. Rajje vijite daṇḍakarapīḷiteti dhanadaṇḍādidaṇḍena ceva balinā ca bādhite.
“成就之部分”:即心自在等成就的部分。“增长”:由修行圆满而增广。“数数修习”:因修习之多所修习而相续不断地转起。“如驾良乘”:如同御者所驾的良马之车,随其所欲而运行;同样,令心随所欲而转。“以立足之义”:即以决意为义。“作基”:以完全清除随烦恼而成为神变境地的立足处,故如极清净的无畏处。“不舍”:因远离对立法,以善修习之状态,于种种决意适性而不被舍弃。“恒常伴随”:由此而恒常伴随。“善修习”:以一切部分而善修习、善累积。“如无失中的之射手”:即不脱靶而命中目标。“善发勤”:为生起修习而正确完成。“应思”:为提取义理而应思惟。显示巴利原文
Ijjhanakakoṭṭhāsāti cetovasibhāvādikassa sādhanakakoṭṭhāsā. Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena anubrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānanti yathā yuttānaṃ ājaññarathānaṃ sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathārucipavattitaṃ gamitā. Patiṭṭhaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthukatāti sabbaso upakkilesasodhanena iddhivisayatāya patiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. Avijahitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya na jahāpitā. Niccānubaddhāti tato eva niccaṃ anubaddhā viya katā. Suparicitāti suṭṭhu sabbabhāgena bhāvanānupacayaṃ gamitā. Avirādhitavedhihattho viyāti avirajjhanabhāvena virajjhanahattho viya. Suṭṭhu samāraddhāti bhāvanāuppattiyā sammadeva sampāditā. Cinteyyāti atthuddhāravasena cinteyya.
“Pabbatassā”:意为山是他的。“Pabbato assā”:若山是他的,那会是怎样的山?所以说“suvaṇṇassā”等。“Jātarūpassā”:即具有纯金色泽的。“Dvikkhattumpi tāva mahantoti”:无论那座山有多大,即使两倍于它。“Ekassāti”:即使对一个人,也不足够、不圆满,因为贪欲难以填满。“Evaṃ jānantoti”:如此了知贪欲难满之过患。“Samaṃ careyyāti”:舍弃对他人物品等的执取,以身语意平等行道。显示巴利原文
Pabbatassāti pabbato assa. Pabbato assāti pabbato bhaveyya kīdisassāti āha ‘‘suvaṇṇassā’’tiādi. Jātarūpassāti ātaparūpasampannassa. Dvikkhattumpi tāva mahantoti yattako so pabbato hoti, dvikkhattuṃ tattako. Ekassāti ekassapi puggalassa nālaṃ na pariyatto taṇhāya duppūraṇabhāvā. Evaṃ jānantoti evaṃ taṇhāya duppūraṇabhāvādīnavataṃ jānanto. Samaṃ careyyāti paravatthuparāmāsādiṃ vihāya kāyādīhi samameva paṭipajjeyya.
苦以贪爱为因,贪爱以五欲功德为因,因此说苦以贪爱为缘、以五欲功德为因。「Tanti」:即指苦。「Yatonidānaṃ hotīti」:即以之为因、以之为缘而生起。「Evaṃ yo adakkhīti」:即已遍知事物的人,如实以智慧之眼看见苦,以及作为苦之因的五欲功德。「Kena kāraṇena nameyya?」:以什么理由会动摇呢?没有任何理由能令他动摇,这是它的意思。「Kāmaguṇaupadhiṃ」:即名为五欲功德的依着。「Sajjati etthāti saṅgo eso, lagganametanti」:此中,执著即是结缚,即是粘着,应如是了知。「Tameva kāmābhibhūto nappaṭiseveyya na laggeyyāti」:被欲所征服的人,不应享受它,不应粘着于它。为了调伏与寂灭,应当如此修学。显示巴利原文
Dukkhaṃ taṇhānidānaṃ, taṇhā kāmaguṇanidānā, tasmā dukkhassa taṇhāpaccayakāmaguṇanidānattaṃ vuttaṃ. Tanti dukkhaṃ. Yatonidānaṃ hotīti yaṃnidānaṃ yaṃkāraṇaṃ taṃ pavattati. Evaṃ yo adakkhīti yo pariññātavatthuko evaṃ dukkhaṃ tassa nidānabhūte kāmaguṇe ca tathato paññācakkhunā passi. Kena kāraṇena nameyya? Taṃ kāraṇaṃ natthīti attho. Kāmaguṇaupadhinti kāmaguṇasaṅkhātaṃ upadhiṃ. Sajjati etthāti saṅgo eso, lagganametanti evaṃviditvā. Tameva kāmābhibhūto nappaṭiseveyya na laggeyyāti evaṃ vinayāya vūpasamāya sikkheyyāti.
1. 《众多经》注疏显示巴利原文
1. Sambahulasuttavaṇṇanā
157 「以发髻团」:即缠在头上的发髻团。那些一无所有的婆罗门出家者,确实是以蓄留发髻而乞食维生的。他们手持优昙婆罗杖是为了保护自己,同时也彰显出少欲的本性,因此经文说“为了彰显少欲”。「摇动头」:为了显示头部剧烈摇动的样子,注释书说“用下巴撞击胸口,使头向下低垂”。「伸出舌头」:指舌头垂下并摆动,从口中伸出,所以经文说“向上”等语。「三叉」:指如同三股叉般的皱眉纹,生在额头上,也就是额纹。因此注释书说“额上现起的三道皱纹”,意思是在额上作出三道蜿蜒的纹路。「在自己的油中」:指在由自己恶业所生的油锅里,也就是应当被煎炸之处——地狱之屋。显示巴利原文
157.Jaṭācumbaṭakenāti sīse paṭimukkena jaṭākalāpena. Apariggahabrāhmaṇapabbajitā hi jaṭāya uñchācariyaṃ caranti. Udumbaradaṇḍañhi attaguttatthāya gahitaṃ tesaṃ appicchabhāvappakāsanaṃ. Tenāha ‘‘appicchabhāvappakāsanattha’’nti. Sīsaṃ okampetvāti ettha ativiya sīsassa okampitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘hanukena uraṃ paharanto adhonataṃ katvā’’ti vuttaṃ. Jivhaṃ nīharitvāti lambanacālanavasena mukhato nikkhāmetvā. Tenāha ‘‘uddha’’ntiādi. Tisākhanti tibhaṅgabhakuṭi viya nalāṭe jātattā nalāṭikaṃ. Tenāha ‘‘nalāṭe uṭṭhitaṃ valittaya’’nti, tibhaṅgavalikaṃ nalāṭe katvāti attho. Attanova teleti attanova pāpakammanibbattake tele, pacitabbaṭṭhānageheti adhippāyo.
2. 《三弥提经》注疏显示巴利原文
2. Samiddhisuttavaṇṇanā
158 “我获得”:指获得这样一位正自觉者作为导师,获得这样一部能导出生死轮回的正法,以及获得这样一群修行有成就的同梵行者——这些对我来说都是极好的善得。“我善得”:而我在这个能导出生死的教法中得以出家、受持具足戒,以及对此感到的欢喜,这一切都是我极好的善得。为了说明他内心如何生起此念,故注疏说“听说他……”等。所取的“根本业处”是根据他的性行而决定的。“令人净信”:指能带来清净的信心。“他这样想”:即“我确实获得了……”等,内心生起了这样的寻思。“如同坐着”:指就像还坐在那里一样。“就在那个地方”:指的是魔罗走近他时,他所坐的那个地方。“他的”:指具寿三弥提长老的。“业处适合”:指如此致力于业处修习是合适的,将会带来助益。显示巴利原文
158.Mayhaṃlābhāti evarūpassa nāma sammāsambuddhassa satthussa paṭilābho, evarūpassa ca nāma niyyānikassa saddhammassa paṭilābho, evarūpānañca suppaṭipannānaṃ sabrahmacārīnaṃ paṭilābho, ete mayhaṃ suladdhalābhā. Mayhaṃ suladdhanti yañcetaṃ mama niyyānikasāsane pabbajjā upasampadā, tasmiñca abhiratīti sabbañcetaṃ mayā suladdhaṃ. Yathā panassa evaṃ cetaso parivitakko uppanno, taṃ dassetuṃ ‘‘so kirā’’tiādi vuttaṃ. Caritānurūpavasena gahitaṃ mūlakammaṭṭhānaṃ. Pāsādikanti pasādāvahaṃ. Evamahosīti ‘‘lābhā vata me’’tiādinā evaṃ parivitakko ahosi. Nisinnasadisoti nisinno viya. Tasmiṃyeva ṭhāneti yasmiṃ ṭhāne nisinnaṃ māro upasaṅkami, tasmiṃyeva ṭhāne. Tassāti samiddhittherassa. Kammaṭṭhānaṃ sappāyanti kammaṭṭhānabhāvanāya anuyuñjanaṃ sappāyaṃ upakārāvahaṃ bhavissati.
“Mayhaṃ”:由我。念与慧合称念慧,它们因具备圣道的能知能力而被觉知。听说那时长老精勤地修习观禅。“Kāmaṃ”:随你所欲。有些学者说:“‘你尽管做你想做的事吧’这句话,是具寿对魔罗的称呼,意思是‘魔罗啊’。”“怖畏之相”:指那些恐怖的相貌。“Rūpānīti”:指那些扭曲变异的形象。因为“形色”这个词在某些语境下也有“变形”的意思,正如“展现形象,数量非少”等句中的用法一样。“你不会动摇”:指因为你正在行持沙门的本分事,所以你将不会被动摇。显示巴利原文
Mayhanti mayā. Sati ca paññā ca satipaññā, tā ariyamaggena jānanasamatthanabhāvena avabuddhā. Thero kira tadā vipassanaṃ ussukkāpesi. Kāmanti yathāruci. Keci ‘‘kāmaṃ karassūti āyasmato ‘kāmā’ti mārassa ālapana’’nti vadanti. Vibhiṃsakārahānīti bhayānakārahāni. Rūpānīti vippakārāni. Vippakāratthopi hi rūpasaddo ‘‘rūpaṃ dasseti anappaka’’ntiādīsu viya. Na kampessasīti samaṇadhammakaraṇato na calissasi.
3. 《瞿低迦经》注疏显示巴利原文
3. Godhikasuttavaṇṇanā
159 “山之边”:指山脚下的附近区域。因为在各个时节都能获得,所以称为“暂时的”。因此注疏说:“在每一次入定的刹那,都能从敌对的法中得到解脱。”世间的解脱并非彻底断除,所以称为“时解脱”;出世间的解脱因为彻底断除,所以称为“非时解脱”。具备这两种解脱的人,就被分别称为“时解脱者”和“非时解脱者”。“为何乃至证得初禅还会退失?”这是问题的含意。因为有障碍,也就是身体带有病痛。所谓“由风、胆汁、痰之力”:是指有时由风与胆汁引发,有时由风与痰引发,或由这两者的集合之力引发。“随眠的”:指随着身体潜伏而眠,也就是处于慢性病的状态之中。“对于定”:指对于定的修习。有助于修行的法,例如合适的气候、食物等。所谓“使之圆满”:指把这些条件都汇集起来。之所以“退失”,是因为身体正处于不适的状态。显示巴利原文
159.Pabbatassa passeti pabbatapāde upaccakāyaṃ. Samaye samaye laddhattā sāmayikaṃ. Tenāha ‘‘appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccatī’’ti. Lokiyavimutti hi anaccantapahāyitāya samayavimutti nāma, lokuttaravimutti accantapahāyitāya asamayavimutti. Tāhi samannāgatā ‘‘samayavimuttā, asamayavimuttā’’ti ca vuccanti. Yāva paṭhamajjhānanibbattanaṃ, tāva kasmā parihāyīti attho? Sābādhattāti sarogattā. Vātapittasemhavasenāti kadāci vātapittavasena, kadāci vātasemhavasena, ubhinnampi sannipātavasena. Anusāyikoti kāyaṃ anugantvā sayito, yāpyāmayabhāvena ṭhitoti attho. Samādhissāti samādhibhāvanāya. Upakārakadhamme utubhojanādike. Pūretunti samodhānetuṃ. Parihāyīti sarīrassa akallabhāvato.
“能带来”是指为了夺取生命而取来。他唯有投生梵天界这一固定去处,并非如入流者等那样已彻底断除轮回。所以说:“他生于梵天界。”显示巴利原文
Āhareyyanti jīvitaharaṇatthāya upaneyyaṃ. Nibaddhā gati hoti kevalaṃ brahmalokūpapattito, na sotāpannādīnaṃ viya paricchinnabhāvena. Tenāha ‘‘brahmaloke nibbattatī’’ti.
“照耀着”:由于生起不共他人的神通与眷属成就,故在包括天神的世间中照耀着。他具足五眼:肉眼、天眼、法眼、慧眼、一切眼。“承载着威力”:即具备不可思议、无法衡量的佛之威力。此处“威力”也是“光耀”的同义词,如在“神通光耀、力、精进、投生”等语句中。“彻底断除傲慢”:因为阿拉汉道彻底断除傲慢,所以称为“傲慢的毁坏”;由该道所生的阿拉汉果也应视为“傲慢的毁坏”。“戒等”指无上戒等。“正在学”指修习诸学,令其在自相续中生起。这不是心的修习,故说“自己的任务”。“产生”指在有情身中,也就是在天神世界中产生。“著称”指通过不共他人的戒等功德而著称。显示巴利原文
Jalamānāti samuṭṭhitaniyataiddhiyā anaññasādhāraṇaparivārasampattiyā ca sadevake loke jalamānā. Maṃsacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhu paññācakkhu samantacakkhūti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Ānubhāvadharāti acinteyyāparimeyyabuddhānubhāvasampannā. Ānubhāvapariyāyopi hi juti-saddo hoti ‘‘iddhijutibalavīriyūpapattī’’tiādīsu (jā. 2.22.1589, 1595) viya. Anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasaṃ. Tannibbattanā pana arahattassa mānasatā daṭṭhabbā. Sīlādīnīti anuttarasīlādīni. Sikkhamānoti sikkhāni bhāvento attano santāne uppādento. Na cittabhāvanā. Tenāha ‘‘sakaraṇīyo’’ti. Janeti sattassa kāye, sadevake loketi attho. Vissutāti anaññasādhāraṇehi sīlādiguṇehi vissutā.
“镇伏受”:对于已生的苦受所引发的自我折磨,通过不令其生起而加以镇伏,也就是把握住该受,直接进入修观的路线,所以被称为根本业处。在说了“成为等首而般涅槃”之后,为了分析它的类别,又说到“等首有三种”等等。依威仪而等首的,称为“威仪等首”。其余两种也依此类推。显示巴利原文
Vedanaṃ vikkhambhetvāti uppannaṃ dukkhavedanaṃ paṭicca uppannaattakilamathaṃ anuppādanavasena vikkhambhetvā taṃyeva vedanaṃ pariggahetvā pavattavipassanā vīthimeva otaratīti katvā mūlakammaṭṭhānanti vuttaṃ. ‘‘Samasīsī hutvā parinibbāyī’’ti vatvā tassa pabhedaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘samasīsī nāma tividho hotī’’tiādimāha. Iriyāpathavasena samasīsī iriyāpathasamasīsī. Esa nayo sesadvayepi.
“威仪之扰乱”指与威仪不相系属。“同一击”即在同一时刻。“由于般涅槃”是指无余般涅槃,并非仅是烦恼的灭尽。“此处”:在这两种情形中。若如此,则依同一种威仪开始修观,并于同一种威仪下、在同一个内在疾病中修观,证得阿拉汉果后,即依此病而般涅槃——这样的漏尽者,即使数量众多,亦皆能成为等首者。因此,应按照所说的方法来理解其中的含义。显示巴利原文
Iriyāpathakopanañcāti iriyāpathehi asamāyogo. Ekappahārenevāti ekavelāyameva. Parinibbānavasenāti anupādisesaparinibbānavasena, na kilesakkhayamattena. Etthāti etesu dvīsu nayesu. Evaṃ sati teneva iriyāpathena vipassanaṃ paṭṭhapetvā teneva iriyāpathena, ekasmiṃ antorogeyeva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāyantā khīṇāsavā bahavopi samasīsino eva sambhaveyyuṃ. Tasmā vuttanayeneva attho veditabbo.
此中,「首」有十三种:障碍之首是渴爱,束缚之首是慢,执取之首即是见,散乱之首为掉举,烦恼之首为无明,胜解之首为信,策励之首为精进,安住之首为念,不散乱之首为定,见之首为慧,延续之首为命根,所行境之首为解脱,行之首为灭。于此十三种首中,障碍之首等及延续之首,是所应耗尽者;胜解之首等,是能尽者;能尽者之果,即所行境之首——因依境而生起的内在之果,即解脱;能尽之道与果的所缘,即行之首——远离诸行的灭。在《无碍解道》中,为显示“等首”之义,将所耗尽者、能尽者以及果之缘呈现为如同同时成就,而说十三首。然在此处,依据“诸漏尽与寿尽非前后不同时发生”这句经文,唯就烦恼之首与延续之首建立关联,故这样说:“在此,延续首……”等等。显示巴利原文
Sīsañcettha terasa – palibodhasīsaṃ taṇhā, bandhanasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattisīsaṃ jīvitindriyaṃ, gocarasīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodhoti. Imesu terasasu sīsesu palibodhasīsādīni pavattisīsañca pariyādiyitabbāni, adhimokkhasīsādīni pariyādāyakāni, pariyādāyakaphalaṃ gocarasīsaṃ. Tañhi visayajjhattaṃ phalaṃ vimokkho, pariyādāyakassa maggassa phalassa ca ārammaṇaṃ saṅkhārasīsaṃ saṅkhāravivekabhūto nirodhoti pariyādiyitabbānaṃ pariyādāyakaphalārammaṇānaṃ saha viya saṃsiddhaṃ dassanena samasīsibhāvaṃ dassetuṃ paṭisambhidāyaṃ terasa sīsāni vuttāni. Idha pana ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti (pu. pa. 16) vacanato tesu kilesapavattasīsānameva vasena yojanaṃ karonto ‘‘ettha ca pavattisīsa’’ntiādimāha.
其中,「延续首」虽由令其从延续中出离之道,在死后无有延续而被耗尽,但只要死尚未至,延续依然存在,故说「延续首」即命根耗尽死心。然而,当道心令烦恼耗尽之后,紧随其后应生起省察的速行心,这些省察速行亦应称为烦恼耗尽的速行。依据“于解脱时,有‘解脱’之智”的经文,唯有省察完成,烦恼的耗尽才算完成。若此完成依于死心,则寿尽同时亦得完成。因此,依此“速行与死相等”之理,可知烦恼耗尽与寿尽并非前后次第发生。为说明此义,便说“没有二心同时生起”等。「二心」指死心与道心。「那」指省察:圆满的速行心生起七次,未圆满的生起五次。乃至经中说“一个或两个”,如说“一个或两个彼所缘心”一般,然按最低限度,会生起两个。显示巴利原文
Tattha pavattisīsaṃ pavattato vuṭṭhahanto maggo cutito uddhaṃ appavattikaraṇavasena yadipi pariyādīyati, yāva pana cuti, tāva pavattisabbhāvato ‘‘pavattisīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ khepetī’’ti āha. Kilesapariyādānena pana maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahanti. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ samāpitaṃ nāma hoti, taṃ pana parisamāpanaṃ yadi cuticittena hoti, teneva jīvitaparisamāpanañca hotīti imāya vāracutisamatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ apubbācarimatā veditabbāti dassento ‘‘dvinnaṃ cittānaṃ ekato uppādo natthī’’tiādimāha. Dvinnaṃ cittānanti cuticittamaggacittānaṃ. Tanti paccavekkhaṇaṃ paripuṇṇajavanacittānaṃ sattakkhattuṃ pavattiyā, aparipuṇṇānaṃ vā pañcakkhattuṃ pavattiyā. Kiñcāpi ‘‘eko vā dve vā’’ti vuttaṃ yathā ‘‘ekaṃ vā dve vā tadārammaṇacittānī’’ti, heṭṭhimantena pana dve pavattanti.
「Uppāṭetvā」意为‘拔出后’。「Anupādisesena」指‘以无余涅槃’。显示巴利原文
Uppāṭetvāti uddharitvāti attho. Anupādisesenāti anupādisesanibbānena.
「Dhūmāyitatta」指犹如烟的状态、运行的方式。形似烟的云称为烟云(dhūmavalāhakā),那些被称为‘黑暗’的薄雾则是暗云(timiravalāhakā)。「Appatiṭṭhita」是指未得立足处。此中的具格表示‘处于这种状态’的特征,即‘以无所证得的法性’为义。因为若有生起,即可名为‘得了立足’;但注释书中说:‘识不得立足的原因,即是般涅槃的原因’,故而称为‘以无立足之原因’。显示巴利原文
Dhūmāyitattanti dhūmassa viya ayitabhāvaṃ pavattiākāraṃ. Dhūmasadisā valāhakā dhūmavalāhakā, timiravalāhakā, ye mahikā ‘‘timira’’nti vuccanti. Appatiṭṭhitenāti patiṭṭhaṃ alabhantena. Itthambhūtalakkhaṇe etaṃ karaṇavacanaṃ, anuppattidhammenāti attho. Sati hi uppāde patiṭṭhitaṃ nāma siyā, aṭṭhakathāyaṃ pana yadeva tassa viññāṇassa appatiṭṭhānakāraṇaṃ, tadeva parinibbānakāraṇanti vuttaṃ ‘‘appatiṭṭhitakāraṇā’’ti.
「Sokena phuṭṭhassa」:被忧愁触及,即被‘啊,我的努力白费了’这样的忧愁所征服。而「Abhassathā」:指他由于被如此强烈的忧愁冲击,失念而手松,腰带便滑落下来。显示巴利原文
Sokena phuṭṭhassāti ‘‘aphalo vata me vāyāmo jāto’’ti sokena abhibhūtassa. Abhassathāti balavasokābhitunnassa satisammosā sithilaṃ gahitā bhassi patitā sā kacchā.
4. 《七岁随逐经》注释显示巴利原文
4. Sattavassānubandhasuttavaṇṇanā
160 因为魔罗自从世尊离开迦毗罗卫城的那一刻起,便始终伺机追随世间主,所以经文才说“在觉悟前的六年当中”。而“Atigahetvā”:即紧随其后,表现得仿佛在随顺对方的喜好而行一样。显示巴利原文
160. Yasmā kapilavatthuto nikkhantakālato paṭṭhāya māro otārāpekkho lokanāthaṃ anubandhituṃ āraddho, tasmā vuttaṃ ‘‘pure bodhiyā chabbassānī’’ti. Atigahetvāti anugantvā tassa yathāruci paṭipattiṃ anuvatto viya hutvā.
“Avajjhāyanto”:意为正在燃烧(内心焦虑)。因此魔罗问道:“你是失败了吗?财富败落了吗?”而“Pamāṇātikkanta”:则是指超过了常度(更为严重)。显示巴利原文
Avajjhāyantoti pajjhāyanto. Jito vittaparājito asi nu. Pamāṇātikkantanti garutaraṃ.
“Khanitvā”:意为挖掘之后,连根拔除。如此舍断欲漏等烦恼的人,即是“无漏者”。显示巴利原文
Khanitvā ummūletvā. Kāmāsavādīni pajahanto anāsavo.
「Pehī」:即走开。「Pāragāmin」:指具有到达彼岸之性质者。由于「gāmin」一词通用于三时,故注释接着说「yepī」等。显示巴利原文
Pehīti apehi. Pāragāminoti pāraṅgamanasīlā. Tekāliko ayaṃ gāmi-saddoti āha ‘‘yepī’’tiādi.
「Māravisūkāni」:指魔的荆棘,亦即如荆棘般的魔之恶行。而「Viruddhasevitāni」(以敌对方式运作)便是它们的同义词。为了具体显示这些恶行,才说「短寿」等。「Nibbejanīyā」:指能令人厌离;「Ukkaṇṭhanīyā」:指能带来厌离。显示巴利原文
Māravisūkānīti mārakaṇṭakāni kaṇṭakasadisāni mārassa durācārāni. Viruddhasevitāni virodhavasena tāsaṃyeva vevacanāni. Tāni sarūpato dassetuṃ ‘‘appamāyū’’tiādi vuttaṃ. Nibbejanīyāti nibbedadāyikā. Ukkaṇṭhanīyāti ukkaṇṭhavahā.
应当通过分别来了知,因为该动词的作用范围属于譬喻的构思范畴,因此说「anuparigaccheyyā」(应随行)。此处的「ettha」(此处),即指那「medavaṇṇa」(蜜色)的事物。而「mudu」(柔软),是指我们应体验并获得的柔和甘甜之味。「assāda」(味),即应当品尝的滋味。显示巴利原文
Vikappavasenaveditabbo opammaparikappavisayattā tassa kiriyāpadassa. Tenāha ‘‘anuparigaccheyyā’’ti. Etthāti etasmiṃ medavaṇṇavatthusmiṃ. Mudunti mudumadhurasaṃ vindeyyāma paṭilabheyyāma. Assādoti assādetabbo.
5. 魔女经注释显示巴利原文
5. Māradhītusuttavaṇṇanā
161 「cintesi」(他思惟):指他被忧愁所支配而思惟。「Gaṇikārahatthiniyo」(妓女与应供象):指能照明的雌象。「ekasataṃ ekasataṃ」(一百一百):意即每一百为一组,各以一百而计,故说“一一作成一百”(ekekaṃ sataṃ sataṃ katvā)。「kumārivaṇṇasataṃ」(少女形象百):指一百个少女的有身形相。据说她们最初以处女(kaññā)之姿示现。由于未开花的女子通称为处女(kaññā),随后,再以方才所说的少女(kumārī)形象显现——凡已开花者,便称为少女(kumārī)。继而以新娘(vadhukā)之形显现,对此说为“未生育形象百”。第三次则以少妇(yuvatī)之姿显现。已生育而未逾中年的女人,称为少妇(yuvatī)。至此,在少女(bālā)、年轻女(taruṇī)、成年女(porī)这三类女人中,前两种已经示现。至于最后一种场合,因为人们对人女更感喜爱……显示巴利原文
161.Cintesīti sokavasiko hutvā cintayi. Gaṇikārahatthiniyoti dīpakakareṇuyo. Ekasataṃ ekasatanti ekasataṃ ekasataṃ paccekaṃ sataṃ satanti attho. Tenāha ‘‘ekekaṃ sataṃ sataṃ katvā’’ti. Kumārivaṇṇasatanti kumāritthīnaṃ attabhāvānaṃ sataṃ. Tā kira paṭhamaṃ kaññārūpena attānaṃ dassesuṃ. Anupagatapupphānañhi samaññā kaññāti. Puna yathāvuttakumārirūpena upagatapupphā hi kumārī. Puna vadhukārūpena. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘avijātavaṇṇasata’’nti . Tatiyavāre yuvatirūpena. Vijātā hi itthī anatikkantamajjhimavayā yuvatī. Ettāvatā bālā taruṇī porīti tividhāsu itthīsu purimā dve dassitā, pariyosānavāresu manussajātikānaṃ manussitthiyova ruccantīti tena manussarūpena tā attānaṃ dassesuṃ.
「atthassa pattiṃ」(达到利益):指获得究竟的利益。「hadayassa santiṃ」(心的寂静):指最殊胜的心寂静。「kilesasenaṃ」(烦恼军):即那名为五欲的第一支烦恼军。那支烦恼军,虽其自性具有天女众的性质,但当人们企求它时,由于它具足可爱、可欲的形色特点,依其作用,亦被称为“可爱乐色”(piyarūpasātarūpa)。而「eko ahaṃ jhāyanto」(我独自禅思):由于远离了人群的喧嚣和烦恼的喧杂,故为独一、无有同伴,依专注相而深入禅思(nijjhāyanto)。「anubujjhiṃ」(我觉悟):我依着次第,随顺圣道的顺序而觉悟了、通晓了。「tasmā」(因此):指如上所述获得远离之乐的因。「akaraṇena」(不造作):即不从事交友与亲近。「sakkhī」(作证):即作证的状态。显示巴利原文
Atthassa pattinti ekantato hitānuppattiṃ. Hadayassa santinti paramacittupasamaṃ. Kilesasenanti kāmaguṇasaṅkhātaṃ paṭhamaṃ kilesasenaṃ. Sā hi kilesasenā accharāsaṅghātasabhāvāpi paṭipatthayamānā piyāyitabbaicchitabbarūpabhāvato piyarūpasātarūpā nāma attano kiccavasena. Eko ahaṃ jhāyantoti gaṇasaṅgaṇikāya kilesasaṅgaṇikāya ca abhāvato eko asahāyo ahaṃ lakkhaṇūpanijjhānena nijjhāyanto. Anubujjhinti anukkamena maggapaṭipāṭiyā bujjhiṃ paṭibujjhiṃ. Tasmāti yathāvuttavivekasukhasamadhigamanimittaṃ. Akaraṇenāti mittasanthavassa akaraṇena. Sakkhīti sakkhibhāvo.
「katamena vihārena」(以哪种住):乃是问于诸禅那和等至之中,他以哪一种住而住?此处,第二句的意义,在回答的偈颂注释中将会显明。「Anāmantena」(不称其名而说):是说世尊明明正立于面前,却如同不在面前一般,用“那个人”来称呼,其意是在问:“你是怎样的?”显示巴利原文
Katamenavihārenāti jhānasamāpattīnaṃ katamena vihārena. Idha dutiyapadassa attho vissajjanagāthāvaṇṇanāyameva āvi bhavissati. Anāmantena ‘‘taṃ puggala’’nti sammukhā ṭhitampi bhagavantaṃ asammukhā viya katvā vadati, kathaṃ tvanti attho.
由于下文将说“无寻禅思者”,所以此处应当知道,这指的就是身轻安。因此说:“以第四禅那,出入息所依之身得到轻安,故为轻安之身。”对于福行等诸业行,由于没有欲著等,故为无著。“不随流”即不流转。因为有情众生依于贪欲而流转于生死。“不昏沉”即没有昏沉睡眠之心。因为有情众生依于愚痴而生起昏沉睡眠。关于“一千五百烦恼”:在《小分别论》所说的八百烦恼中,除去八百种渴爱行相,剩余一百五十五种烦恼;再与《梵网经》中所说的六十二种邪见合在一起,成为七百五十五种;再以已生与未生的状态翻倍,便成一千五百一十种烦恼。然而,因为那少许增减不计为确切数目,所以概略地说为“一千五百烦恼”。对于其他诸法,由于排除了过去等状态的遍计,故未取用,这是因为目的在于说明断除。此处为简略解说,详细含义应依《阿毗达摩注疏》中所说的方法来了解。通过第一句,即“不愤怒”这句;通过第二句,即“不随流”这句;通过第三句,即“不昏沉”这句,来说明断除了诸盖的漏尽者之状态,这是指无余、彻底地断除诸盖。显示巴利原文
‘‘Avitakkajhāyī’’ti vakkhamānattā ayamevettha kāyapassaddhi veditabbāti āha ‘‘catutthajjhānena assāsapassāsakāyassa passaddhattā passaddhakāyo’’ti. Puññābhisaṅkhārādike kammābhisaṅkhāre. Kāmālayādīnaṃ abhāvato anālayo. Na saratīti na savati. Rāgavasena hi sattā saṃsāramanusavanti. Na thinoti na thinamiddhacitto. Mohavasena hi sattā thinamiddhaṃ āpajjantīti. Diyaḍḍhakilesasahassanti khuddakavatthuvibhaṅge (vibha. 842, 976) āgatesu aṭṭhasu kilesasatesu aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni apanetvā sesā paññāsādhikaṃ sataṃ kilesā, te brahmajāle (dī. ni. 1.31) āgatāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi saha pañcapaññāsādhikaṃ sattasataṃ hoti; tā ca uppannānuppannabhāvena diguṇitā diyaḍḍhakilesasahassaṃ dasādhikaṃ hoti; taṃ appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanupagaṃ na hotīti ‘‘diyaḍḍhakilesasahassa’’nti vuttaṃ. Itaresaṃ atītādibhāvāmasanato aggahaṇaṃ pahānassa adhippetattā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. anuṭī. nidānakathāvaṇṇanā) vuttanayena veditabbo. Paṭhamapadenāti ‘‘na kuppatī’’ti iminā padena. Dutiyenāti ‘‘na saratī’’ti padena. Tatiyenāti ‘‘na thino’’ti padena. Nīvaraṇappahānena khīṇāsavataṃ dasseti, anavasesato nīvaraṇānaṃ accantappahānaṃ adhippetaṃ.
“已渡五门烦恼流”:即已渡过依六门而转起的烦恼流,并安住其中。由于欲流、见流、有流即是烦恼流的体性,因此说“以‘五流’的涵括,应知是指五下分结”。对于色贪等,其特性并不限于五门,因此说“以第六的涵括,应知是指五上分结”。显示巴利原文
Pañcadvārikakilesoghaṃ tiṇṇoti channaṃ dvārānaṃ vasena pavattanakilesoghaṃ taritvā ṭhito. Kāmoghadiṭṭhoghabhavoghaṭṭhakilesabhāvato ‘‘pañcoghaggahaṇena vā pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni veditabbānī’’ti āha. Rūparāgādayo visesato na pañcadvārikāti vuttaṃ ‘‘chaṭṭhaggahaṇena pañcuddhambhāgiyāni veditabbānī’’ti.
关于“死王的”,这是表示关系的属格。为了显示这种关系而说“从死王手中”。关于“正被带走者”,这是表示不尊敬的属格,所以解释为“在那些正被带走者中”。显示巴利原文
Maccurājassāti sambandhe sāmivacananti dassento ‘‘maccurājassa hatthato’’ti āha. Nayamānānanti anādare sāmivacananti katvā vuttaṃ ‘‘nayamānesū’’ti.
‘Ūhaccā’意为依止佛陀。‘Idamavoca’指结束开示。这是结句,在《相应部》中,由于后续内容未出现此句,故某些写本未予书写。‘闪耀者’是将 jajjakāra 中的 ja 音转为 da 音来表述,因此说‘极度闪耀’。‘驱出’指不理会她们的身语造作,视之轻如草芥,毫不留意地驱赶出去。‘从果脱落’指从果荚中脱落。‘茅草等’包括茅草、树棉和蔓棉等。显示巴利原文
Ūhaccāti buddhaṃ nissāya. ‘‘Idamavocā’’ti desanaṃ niṭṭhāpetvāti etena saṃyuttesu ayaṃ nigamanapāḷi, heṭṭhā anāgatanayattā pana kesuci potthakesu na likhīyatīti dasseti. Daddallamānāti jajjakārassa hi daddakāraṃ katvā niddeso. Tenāha ‘‘ativiya jalamānā’’ti. Nīharīti tāsaṃ kāyavacīvikāraṃ na manasikaronto tiṇāyapi amaññamānova anapekkheneva nīhari. Phalato bhaṭṭhanti phalasipāṭikato bhaṭṭhaṃ. Kuṇḍatiṇādigacchatūlaṃ poṭakitūlaṃ.