第3品 譬喻品·7. 《小象迹喻经》的注释
3. 譬喻品义注 · 69 段
7. 《小象迹喻经》的注释
7. Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā
288“如是我闻”这句,就是《小象迹喻经》的开头。其中“纯白色的母马车”是指这样一段经文所说的:“那些马确实是白色的,配着白色的装饰;车是白色的,有白色的装饰、白色的随从、白色的缰绳、白色的刺棒、白色的伞盖、白色的头巾、白色的衣服、白色的鞋子,还用白色的牦牛尾扇来扇风。”这里说的,就是由四匹母马驾驶、通体纯白的车。
288.Evaṃme sutanti cūḷahatthipadopamasuttaṃ. Tattha sabbasetena vaḷavābhirathenāti, ‘‘setā sudaṃ assā yuttā honti setālaṅkārā. Seto ratho setālaṅkāro setaparivāro, setā rasmiyo, setā patodalaṭṭhi, setaṃ chattaṃ, setaṃ uṇhīsaṃ, setāni vatthāni, setā upāhanā, setāya sudaṃ vālabījaniyā bījiyatī’’ti (saṃ. ni. 5.4) evaṃ vuttena sakalasetena catūhi vaḷavāhi yuttarathena.
车其实有两种:战车和装饰车。其中,战车是四方形,不太大,能坐下两三个人。装饰车则很大,长得很长,宽得很宽。车上安排持伞的人、拿牦牛尾拂的人、持棕榈扇的人,这样八个人或十个人都能轻松地站着、坐着或躺着,这也属于装饰车。那辆车整套车轮、车身和护栏都用白银包覆。母马本来就是白色的。装饰品也都是银制的。缰绳上套着银管,包护得很妥当。刺棒也包着白银。婆罗门穿着白衣,披的也是白色上衣,涂白色涂香,戴白色花环,十个手指戴着戒指,耳朵上戴着耳环,像这一类的装饰也全是银制的。他身边大约有一万名婆罗门随从,也同样穿着白衣、涂香、戴花环装饰。因此说“驾着全白色的母马车”。
Ratho ca nāmeso duvidho hoti – yodharatho, alaṅkārarathoti. Tattha yodharatho caturassasaṇṭhāno hoti nātimahā, dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā janānaṃ gahaṇasamattho. Alaṅkāraratho mahā hoti, dīghato dīgho, puthulato puthulo. Tattha chattaggāhako vālabījaniggāhako tālavaṇṭaggāhakoti evaṃ aṭṭha vā dasa vā sukhena ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā sakkonti, ayampi alaṅkārarathoyeva. So sabbo sacakkapañjarakubbaro rajataparikkhitto ahosi. Vaḷavā pakatiyā setavaṇṇāva. Pasādhanampi tādisaṃ rajatamayaṃ ahosi. Rasmiyopi rajatapanāḷi suparikkhittā. Patodalaṭṭhipi rajataparikkhittā. Brāhmaṇopi setavatthaṃ nivāsetvā setaṃyeva uttarāsaṅgamakāsi, setavilepanaṃ vilimpi, setamālaṃ pilandhi, dasasu aṅgulīsu aṅgulimuddikā, kaṇṇesu kuṇḍalānīti evamādialaṅkāropissa rajatamayova ahosi. Parivārabrāhmaṇāpissa dasasahassamattā tatheva setavatthavilepanamālālaṅkārā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasetena vaḷavābhirathenā’’ti.
从舍卫城出发:据说那位婆罗门每六个月绕城一周,作右绕礼。在离出发还有若干天时,就先发出通告:“再过这么多天,就要绕城了。”听到这个消息,还没有离开城的人就不走了;已经离开的人也会回来,心想:“我们要去看看那位有福之人的祥瑞气象。”到了婆罗门巡行全城的那天,人们一大早就清扫城内街道,铺撒细沙,遍撒以炒米为第五的鲜花,摆好满瓶,竖起芭蕉树和旗幡,让整座城都熏香洒香。婆罗门清早洗过头,午前吃过饭,照前面说的那样,用白衣等物装扮自己,从高楼下来,登上马车。随后,那些婆罗门也都以全白衣物、涂香、花鬘为装饰,手持白色伞盖,围绕在他身边。接着,为了召集大众,他们先向小男孩们抛撒各种果实,然后抛撒玛萨卡小钱,再抛撒迦诃波那钱币,大众便聚集过来,欢呼声和挥衣声此起彼伏。这时,婆罗门在那些为他做吉祥仪式、念诵祝福的人簇拥下,以盛大的排场巡行全城。有福的人们登上单层楼阁等高处,打开像鹦鹉翅膀一样的窗户向外观看。婆罗门也仿佛以自己的名声和祥瑞气象笼罩全城一般,朝着南门方向而去。因此说“从舍卫城出发”。
Sāvatthiyā niyyātīti so kira channaṃ channaṃ māsānaṃ ekavāraṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Ito ettakehi divasehi nagaraṃ padakkhiṇaṃ karissatīti puretarameva ghosanā karīyati; taṃ sutvā ye nagarato na pakkantā, te na pakkamanti. Ye pakkantā, tepi, ‘‘puññavato sirisampattiṃ passissāmā’’ti āgacchanti. Yaṃ divasaṃ brāhmaṇo nagaraṃ anuvicarati, tadā pātova nagaravīthiyo sammajjitvā vālikaṃ okiritvā lājapañcamehi pupphehi abhippakiritvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā kadaliyo ca dhaje ca ussāpetvā sakalanagaraṃ dhūpitavāsitaṃ karonti. Brāhmaṇo pātova sīsaṃ nhāyitvā purebhattaṃ bhuñjitvā vuttanayeneva setavatthādīhi attānaṃ alaṅkaritvā pāsādā oruyha rathaṃ abhiruhati. Atha naṃ te brāhmaṇā sabbasetavatthavilepanamālālaṅkārā setacchattāni gahetvā parivārenti; tato mahājanassa sannipātanatthaṃ paṭhamaṃyeva taruṇadārakānaṃ phalāphalāni vikiritvā tadanantaraṃ māsakarūpāni; tadanantaraṃ kahāpaṇe vikiranti; mahājanā sannipatanti. Ukkuṭṭhiyo ceva celukkhepā ca pavattanti. Atha brāhmaṇo maṅgalikasovatthikādīsu maṅgalāni ceva suvatthiyo ca karontesu mahāsampattiyā nagaraṃ anuvicarati. Puññavantā manussā ekabhūmakādipāsāde āruyha sukapattasadisāni vātapānakavāṭāni vivaritvā olokenti. Brāhmaṇopi attano yasasirisampattiyā nagaraṃ ajjhottharanto viya dakkhiṇadvārābhimukho hoti. Tena vuttaṃ ‘‘sāvatthiyā niyyātī’’ti.
“白天里的白天”是指白天的正午时分。“碎布衣游方者”是指一位游方者,他因以阴性词“碎布衣”来称呼而得名。据说这位游方者年纪轻轻,正值青年,肤色金黄,是佛陀的侍者。清晨,他先侍奉如来和诸位大长老,然后带上三杖、水瓶等资具,从祇园出来,朝城里走去。那位婆罗门从远处看见他走来。“于是说了这话”——这是说,等他逐渐走近、被认出来之后,婆罗门便称呼他的族姓,说了这样一番话:“婆蹉亚那尊者,您从哪里来?”“认为是贤善的吗?”这里的意思是:婆蹉亚那尊者,您认为沙门乔达摩是贤善的,还是不认为呢?
Divā divassāti divasassa divā, majjhanhakāleti attho. Pilotikaṃ paribbājakanti pilotikāti evaṃ itthiliṅgavohāravasena laddhanāmaṃ paribbājakaṃ. So kira paribbājako daharo paṭhamavaye ṭhito suvaṇṇavaṇṇo buddhupaṭṭhāko, pātova tathāgatassa ceva mahātherānañca upaṭṭhānaṃ katvā tidaṇḍakuṇḍikādiparikkhāraṃ ādāya jetavanā nikkhamitvā nagarābhimukho pāyāsi. Taṃ esa dūratova āgacchantaṃ addasa. Etadavocāti anukkamena santikaṃ āgataṃ sañjānitvā etaṃ, ‘‘handa kuto nu bhavaṃ vacchāyano āgacchatī’’ti gottaṃ kittento vacanaṃ avoca. Paṇḍito maññeti bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati, udāhu noti ayamettha attho.
“尊者,尊者,说到要了解沙门乔达摩的智慧明辨,我算什么呢?我又怎么能了解沙门乔达摩的智慧明辨呢?我凭什么能了解呢?”他这样在各方面都表明自己并不了解。“那能了解的人,也必定是那样的人”:如果有人能了解沙门乔达摩的智慧明辨,那人也必定是圆满了十波罗蜜、证得一切知智的,正是那样的佛陀。就像想测量须弥山、雪山、大地或虚空的人,必须拿到与它们相应大小的杖或绳;同样,想了解沙门乔达摩智慧的人,也必须获得与他的智慧相等的一切知智。这里是出于恭敬而重复叠说。“殊胜”:是指无上、最胜。“尊者,尊者,说到称赞沙门乔达摩,我算什么呢?我又怎么能称赞沙门乔达摩呢?我凭什么能称赞呢?”“被称赞者中的被称赞者”:他是以自身那些在一切功德中最为殊胜、被一切世间所称扬的功德,而自身就是被称赞者,并不需要别人来称赞他。就像瞻波花、青莲花、红莲花或紫檀,凭自身的色泽、香气与光彩便已美丽芬芳,并不需要外来的颜色和香气来赞美;又像摩尼宝珠或月轮,凭自身的光明便已照耀,并不需要别的东西来照亮。同样,沙门乔达摩以自身那些被一切世间所称扬的功德,而自身就是被称赞者、被赞叹者,已达到世间最胜,并不需要别人来称赞他。或者说,他是被那些被称赞者所称赞的,所以叫“被称赞者中的被称赞者”。
Ko cāhaṃ, bhoti, bho, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānane ahaṃ ko nāma? Ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmīti kuto cāhaṃ samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi, kena kāraṇena jānissāmīti? Evaṃ sabbathāpi attano ajānanabhāvaṃ dīpeti . Sopi nūnassa tādisovāti yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyya, sopi nūna dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto tādiso buddhoyeva bhaveyya. Sineruṃ vā himavantaṃ vā pathaviṃ vā ākāsaṃ vā pametukāmena tappamāṇova daṇḍo vā rajju vā laddhuṃ vaṭṭati. Samaṇassa gotamassa paññaṃ jānantenapi tassa ñāṇasadisameva sabbaññutaññāṇaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti dīpeti. Ādaravasena panettha āmeḍitaṃ kataṃ. Uḷārāyāti uttarāya seṭṭhāya. Ko cāhaṃ, bhoti, bho, ahaṃ samaṇassa gotamassa pasaṃsane ko nāma? Ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmīti kena kāraṇena pasaṃsissāmi? Pasatthapasatthoti sabbaguṇānaṃ uttaritarehi sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho, na tassa aññehi pasaṃsanakiccaṃ atthi. Yathā hi campakapupphaṃ vā nīluppalaṃ vā padumaṃ vā lohitacandanaṃ vā attano vaṇṇagandhasiriyāva pāsādikañceva sugandhañca, na tassa āgantukehi vaṇṇagandhehi thomanakiccaṃ atthi. Yathā ca maṇiratanaṃ vā candamaṇḍalaṃ vā attano ālokeneva obhāsati, na tassa aññena obhāsanakiccaṃ atthi. Evaṃ samaṇo gotamo sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho thomito sabbalokassa seṭṭhataṃ pāpito, na tassa aññena pasaṃsanakiccaṃ atthi. Pasatthehi vā pasatthotipi pasatthapasattho.
哪些是“被称赞者”呢?憍萨罗王波斯匿被迦尸和憍萨罗的居民称赞,频婆娑罗王被央伽和摩揭陀的居民称赞。毗舍离的离车族人被跋耆国的居民称赞。波婆城的末罗人、拘尸那罗城的末罗人,还有其他各地的刹帝利,都被各自地方的居民称赞。旃迦等婆罗门被婆罗门大众称赞,给孤独等近事男被数以百计的近事男众称赞,毗舍佉等近事女被数以百计的近事女众称赞,善生优陀夷等游方者被数以百计的游方者众称赞,莲华色长老尼等大女弟子被数以百计的比丘尼众称赞,舍利弗长老等大弟子被数以百计的比丘众称赞,帝释等诸天神被数以千计的天人称赞,大梵天神等梵天神被数以千计的梵天神称赞。他们全都赞叹、称扬、称赞十力者,所以世尊被称为“被称赞者中的被称赞者”。
Ke pasatthā nāma? Rājā pasenadi kosalo kāsikosalavāsikehi pasattho, bimbisāro aṅgamagadhavāsīhi. Vesālikā licchavī vajjiraṭṭhavāsīhi pasatthā. Pāveyyakā mallā, kosinārakā mallā, aññepi te te khattiyā tehi tehi jānapadehi pasatthā. Caṅkīādayo brāhmaṇā brāhmaṇagaṇehi, anāthapiṇḍikādayo upāsakā anekasatehi upāsakagaṇehi, visākhādayo upāsikā anekasatāhi upāsikāhi, sakuludāyiādayo paribbājakā anekehi paribbājakasatehi, uppalavaṇṇātheriādikā mahāsāvikā anekehi bhikkhunisatehi, sāriputtattherādayo mahāsāvakā anekasatehi bhikkhūhi, sakkādayo devā anekasahassehi devehi, mahābrahmādayo brahmāno anekasahassehi brahmehi pasatthā. Te sabbepi dasabalaṃ thomenti vaṇṇenti, pasaṃsantīti bhagavā ‘‘pasatthapasattho’’ti vuccati.
义利,就是利益和功德。接着,那位游方者说明自己生起净信的理由,说道:贤者们,譬如一位善巧的住象林者……等等。在这里,住象林者是指住在象林中、没有学过技艺的人。但在后面出现的住象林者,则是指已经学过技艺的人。四足迹,就是四种智足迹,是智慧的痕迹,也就是智慧所行之处。
Atthavasanti atthānisaṃsaṃ. Athassa paribbājako attano pasādakāraṇaṃ ācikkhanto seyyathāpi, bho, kusalo nāgavanikotiādimāha. Tattha nāgavanikoti nāgavanavāsiko anuggahitasippo puriso. Parato pana uggahitasippo puriso nāgavanikoti āgato. Cattāri padānīti cattāri ñāṇapadāni ñāṇavalañjāni, ñāṇena akkantaṭṭhānānīti attho.
289在“刹帝利贤者”等说法中,“贤者”是指具备智慧的人。“聪慧”是指心思敏锐、细腻,智慧微细,能够洞察微细的义理差别。“已解外论”是指已经了解外道的论说,也曾经和其他人有过辩论往来。“如能射穿毛发的人”是指像能射穿毛发的弓箭手那样。他们“好像一边射穿毛发一边行走”,意思是:就像射穿毛发的人能射穿毛发一样,他们用自己的智慧,好像能把别人那些极其微细的邪见一一射穿、破斥掉而行走。“制造问题”是指提出两句、三句、四句的问题。“将举发过失”是指想要指出他人的过失。“他们不问沙门乔达摩问题”,为什么他们不问呢?据说,世尊在众会中说法时,会观察众会的意乐,然后看到:“这些刹帝利贤者把隐秘、秘密的问题变成了有壳之精华而前来。”于是,对于他们未曾问过的这类问题,世尊会这样想:提问有这么多过失,回答有这么多,义理、词句、字音有这么多,他提问时就会这样问,回答时就会这样回答。就这样,他把他们做成有壳之精华一样带来的问题,插入到法谈中间加以摧破。刹帝利贤者们心想:“我们确实更好,因为我们没有问这些问题;如果我们问了,沙门乔达摩就会把我们弄得站不住脚而抛下。”于是心生欢喜。
289.Khattiyapaṇḍitetiādīsu paṇḍiteti paṇḍiccena samannāgate. Nipuṇeti saṇhe sukhumabuddhino, sukhumaatthantarapaṭivijjhanasamatthe. Kataparappavādeti viññātaparappavāde ceva parehi saddhiṃ katavādaparicaye ca. Vālavedhirūpeti vālavedhidhanuggahasadise. Te bhindantā maññe carantīti vālavedhi viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho. Pañhaṃ abhisaṅkharontīti dupadampi tipadampi catuppadampi pañhaṃ karonti. Vādaṃ āropessāmāti dosaṃ āropessāma. Na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchantīti; kasmā na pucchanti? Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṃ desento parisāya ajjhāsayaṃ oloketi, tato passati – ‘‘ime khattiyapaṇḍitā guḷhaṃ rahassaṃ pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgatā’’ti. So tehi apuṭṭhoyeva evarūpe pañhe pucchāya ettakā dosā, vissajjane ettakā, atthe pade akkhare ettakāti ime pañhe pucchanto evaṃ puccheyya, vissajjento evaṃ vissajjeyyāti, iti ovaṭṭikasāraṃ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā viddhaṃseti. Khattiyapaṇḍitā ‘‘seyyo vata no, ye mayaṃ ime pañhe na pucchimhā, sace hi mayaṃ puccheyyāma, appatiṭṭheva no katvā samaṇo gotamo khipeyyā’’ti attamanā bhavanti.
另外,佛陀说法的时候,会用慈心遍满在场的大众。因为慈心的遍满,十力者能让大众的心生起净信。而且佛陀已经达到色法的究竟,具足可观的身相,声音甜美,舌头柔软,牙齿和嘴唇也很端正,说法的时候就像用甘露浇灌人的心脏一样。在那里,那些因为慈心遍满而心生净信的人会这样想:世尊说的是没有歧义的话、不会落空的话、能引导人解脱的话,我们不可能跟他唱反调。他们凭着自己已经生起的净信,就不发问了。
Apica buddhā nāma dhammaṃ desentā parisaṃ mettāya pharanti, mettāpharaṇena dasabale mahājanassa cittaṃ pasīdati, buddhā ca nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇā amatena hadayaṃ siñcantā viya dhammaṃ kathenti. Tatra nesaṃ mettāpharaṇena pasannacittānaṃ evaṃ hoti – ‘‘evarūpaṃ advejjhakathaṃ amoghakathaṃ niyyānikakathaṃ kathentena bhagavatā saddhiṃ na sakkhissāma paccanīkaggāhaṃ gaṇhitu’’nti attano pasannabhāveneva na pucchanti.
“决定义”就是完全、必定如此。“成为声闻”是指通过皈依而成为声闻弟子。“那无上”就是那无与伦比的。“梵行究竟”是指道之梵行的最终归宿——阿拉汉果,他们正是为了这个目的而出家。“贤者们,我们确实差点毁了”:意思是,贤者们,如果我们不去亲近,仅仅因为这一点不亲近、不侍奉,我们就已经毁了;但正因为我们稍微亲近了一下,所以并没有毁。第二句只是第一句的另一种说法。“不是沙门”等句中:因为没有止息恶法,所以不是真正的沙门;因为没有驱除恶法,所以不是真正的婆罗门;因为没有杀死烦恼之敌,所以不是真正的阿拉汉。这就是这段话的意思。
Aññadatthūti ekaṃsena. Sāvakā sampajjantīti saraṇagamanavasena sāvakā honti. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ, tadatthāya hi te pabbajanti. Manaṃ vata, bho, anassāmāti, bho, sace mayaṃ na upasaṅkameyyāma, iminā thokena anupasaṅkamanamattena apayirupāsanamatteneva naṭṭhā bhaveyyāma. Upasaṅkamanamattakena panamhā na naṭṭhāti attho. Dutiyapadaṃ purimasseva vevacanaṃ. Assamaṇāva samānātiādīsu pāpānaṃ asamitattā assamaṇāva. Abāhitattā ca pana abrāhmaṇāva. Kilesārīnaṃ ahatattā anarahantoyeva samānāti attho.
290他说出感叹语,就是发出了感叹的话。就像油如果装不进容器里,就会溢出来,这叫作“溢流”;水如果装不进湖里,就会漫出来,这叫作“瀑流”。同样,充满喜悦的话语如果装不进心里,满得在内里待不住而向外涌出,这就叫作“感叹语”。意思是,他说出了这样充满喜悦的话语。“象足迹喻”:是说这个法以象足迹作为譬喻。这是在显示,仅凭这一点,这个譬喻还没有详尽完整。“象林者”:指学过调象技艺、以象林为生的人。那么,为什么这里不说“善巧”呢?因为后面有“谁是善巧者”的分别说明。凡是进入象林的人,如果他是善巧的,就不会在仅仅见到足迹时就立刻下结论。所以这里不说“善巧”,而放在后面再说。
290.Udānaṃ udānesīti udāhāraṃ udāhari. Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati, yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati. Evameva yaṃ pītimayaṃ vacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho. Hatthipadopamoti hatthipadaṃ upamā assa dhammassāti hatthipadopamo. So na ettāvatā vitthārena paripūro hotīti dasseti. Nāgavanikoti uggahitahatthisippo hatthivanacāriko. Atha kasmā idha kusaloti na vuttoti? Parato ‘‘yo hoti kusalo’’ti vibhāgadassanato. Yo hi koci pavisati, yo pana kusalo hoti, so neva tāva niṭṭhaṃ gacchati. Tasmā idha kusaloti avatvā parato vutto.
291矮小者:指身材短小,从长度来说也不高,不是那种大肚子、长身量的母象。蹭高处:指在七八肘尺高的榕树等树干部位磨蹭过的地方。高而齿列参差者:指长得高、腿像拐杖一样,同时因为牙齿参差不齐而叫“齿列参差”。据说她们一根象牙向上翘,一根向下弯,两根牙都稀疏,不靠在一起。高齿撕裂处:指在七八肘尺高的榕树等树干部位,像被斧头砍过一样,被象牙割裂的地方。高而如象母者:指长得高、腿长如拐杖,同时因为牙齿像母象一样,所以叫“如象母者”。据说她们的牙齿像花苞一样。他得出最终结论:那位象林守护者心想,我一路循着足迹追踪的,就是这头大象,不会是别的。最初见到足迹时,我还没有确定,这会是矮小者的足迹吧;后来见到别的足迹时,也没有确定,这会是齿列参差者的,或是如象母者的吧。直到亲眼见到这头大象,才得出结论:所有这些足迹,全都是这头大象的足迹。
291.Vāmanikāti rassā āyāmatopi na dīghā mahākucchihatthiniyo. Uccā ca nisevitanti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṃ khandhappadese ghaṃsitaṭṭhānaṃ. Uccā kāḷārikāti uccā ca yaṭṭhisadisapādā hutvā, kāḷārikā ca dantānaṃ kaḷāratāya. Tāsaṃ kira eko danto unnato hoti, eko onato. Ubhopi ca viraḷā honti, na āsannā. Uccāca dantehi ārañjitānīti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṃ khandhappadese pharasunā pahataṭṭhānaṃ viya dāṭṭhāhi chinnaṭṭhānaṃ. Uccā kaṇerukā nāmāti uccā ca yaṭṭhisadisadīghapādā hutvā, kaṇerukā ca dantānaṃ kaṇerutāya, tā kira makuḷadāṭhā honti. Tasmā kaṇerukāti vuccanti. So niṭṭhaṃ gacchatīti so nāgavaniko yassa vatāhaṃ nāgassa anupadaṃ āgato, ayameva so, na añño. Yañhi ahaṃ paṭhamaṃ padaṃ disvā vāmanikānaṃ padaṃ idaṃ bhavissatīti niṭṭhaṃ na gato, yampi tato orabhāge disvā kāḷārikānaṃ bhavissati, kaṇerukānaṃ bhavissatīti niṭṭhaṃ na gato, sabbaṃ taṃ imasseva mahāhatthino padanti mahāhatthiṃ disvāva niṭṭhaṃ gacchati.
同样地,在此,应当这样把譬喻和所喻对应起来:从开头一直到舍断诸盖为止的这段说法,应当理解为象林。善巧的象林住者好比禅修者,大象好比正自觉者,巨大的象足迹好比禅那与神通。象林住者在各处看到足迹,虽然心想“这会是矮小母象的足迹,会是黑牙母象的足迹,会是花牙母象的足迹”,而处于未确定的状态,就好比禅修者心想“这些所谓的禅那与神通,在外道游方者那里也有”,而处于未确定的状态。象林住者在各处看到足迹后,直到亲眼见到大象,才确定“我看到的这个足迹就是这头大象的,不是别的”,这就好比圣弟子证得阿拉汉果之后才真正确定。而且,这个譬喻的对应,放在最后来说也可以,放在这里说也同样合适。不过,这里是顺着经文依次下来的次第,就在这里说了。其中,“在此”是一个表示地点方位的词。这个词有时是就世间来说的,比如经文说“在此世间,如来出现”。有时是就教法来说的,比如“就在此处,比丘们,有沙门;就在此处,有第二沙门”。有时是就处所来说的,比如——
Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – nāgavanaṃ viya hi ādito paṭṭhāya yāva nīvaraṇappahānā dhammadesanā veditabbā. Kusalo nāgavaniko viya yogāvacaro; mahānāgo viya sammāsambuddho; mahantaṃ hatthipadaṃ viya jhānābhiññā. Nāgavanikassa tattha tattha hatthipadaṃ disvāpi vāmanikānaṃ padaṃ bhavissati, kāḷārikānaṃ kaṇerukānaṃ padaṃ bhavissatīti aniṭṭhaṅgatabhāvo viya yogino, imā jhānābhiññā nāma bāhirakaparibbājakānampi santīti aniṭṭhaṅgatabhāvo. Nāgavanikassa, tattha tattha mayā diṭṭhaṃ padaṃ imasseva mahāhatthino, na aññassāti mahāhatthiṃ disvā niṭṭhaṅgamanaṃ viya ariyasāvakassa arahattaṃ patvāva niṭṭhaṅgamanaṃ. Idañca pana opammasaṃsandanaṃ matthake ṭhatvāpi kātuṃ vaṭṭati. Imasmimpi ṭhāne vaṭṭatiyeva. Anukkamāgataṃ pana pāḷipadaṃ gahetvā idheva kataṃ. Tattha idhāti desāpadese nipāto. Svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti (dī. ni. 1.279). Katthaci sāsanaṃ. Yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –
“我今犹住此间,身为天众,正念现前;
寿命复得,贤者当如是知。”
‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369; dī. ni. aṭṭha. 1.190);
在某些地方,它只是用来补足句子的音节而已。就像经里说的:“比丘们,在这里,我若已吃饱、已满足而住。”但在这里,应当知道它是就“世间”而说的。这段话的意思是:“婆罗门,在这个世间,如来出现,是阿拉汉……乃至……佛陀、世尊。”
Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha – ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘brāhmaṇa imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ…pe… buddho bhagavā’’ti.
在这里,“如来”这个词在《根本法门经》里已经解释过,“阿拉汉”等称呼在《清净道论》里已经详细说明。在“出现于世间”这一句里,“世间”有三种:空间世间、有情世间、行世间。但这里指的是有情世间。如来虽然出现在有情世间,却不在天界出现,不在梵天界出现,只在人间出现。在人间,也不是在别的轮围世界,只在这个轮围世界。在这个世界里,也不是在所有地方,只在中部地区。这个中部地区的范围是这样界定的:“东方有个叫伽姜伽罗的聚落,过了它后面的大娑罗树,再过去就是边地,以内是中部。东南方有条叫萨罗婆提的河,过了它再过去就是边地,以内是中部。南方有个叫白耳环的聚落,过了它再过去就是边地,以内是中部。西方有个叫图那的婆罗门村,过了它再过去就是边地,以内是中部。北方有座叫优尸罗幢的山,过了它再过去就是边地,以内是中部。”这个中部地区长三百由旬,宽二百五十由旬,周长九百由旬。不只是如来,独觉佛、上首弟子、八十位大长老、佛母、佛父、转轮王,以及其他证得殊胜成就的婆罗门和居士,都只在这里出现。其中,如来从接受善生女供养的乳粥开始,直到证得阿拉汉道,这期间叫“正在出现”;证得阿拉汉果时叫“已经出现”。或者从大出家开始,直到证得阿拉汉道;或者从兜率天开始,直到证得阿拉汉道;或者从燃灯佛足下开始,直到证得阿拉汉道,这期间都叫“正在出现”;证得阿拉汉果时叫“已经出现”。这里是以最初出现的状态来说“出现”,意思就是:如来出现在世间。
Tattha tathāgatasaddo mūlapariyāye, arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā. Loke uppajjatīti ettha pana lokoti okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho. Idha pana sattaloko adhippeto. Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke, na brahmaloke, manussalokeyeva uppajjati. Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo. Tassāparena mahāsālo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo , tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe’’ti (mahāva. 259) evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate vitthārato aḍḍhateyyayojanasate parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati. Na kevalañca tathāgatova, paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahātherā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā ettheva uppajjanti. Tattha tathāgato sujātāya dinnamadhupāyasabhojanato paṭṭhāya yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma. Arahattaphale uppanno nāma. Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo. Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo. Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma. Arahattaphale uppanno nāma. Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃ , tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho.
世尊用“这个世间”这句话,是在指出现在即将要说的这个世间。“连同诸天神”就是与诸天神一起,叫“连同诸天神”。同样,与魔一起叫“连同魔”,与梵天神一起叫“连同梵天神”,与沙门、婆罗门一起叫“连同沙门婆罗门”。“生类”是因为被出生,所以叫生类,就是那些众生。与天和人一起叫“连同天和人”。其中,通过“连同诸天神”这个词,应当知道是指五欲界的诸天神。通过“连同魔”这个词,是指第六欲界天。通过“连同梵天神”这个词,是指梵身天等梵天界。通过“连同沙门婆罗门”这个词,是指作为教法的反对者和敌人的沙门、婆罗门,以及已经止息恶、已经远离恶的沙门、婆罗门。通过“生类”这个词,是指有情世间。通过“连同天和人”这个词,是指假名施设的天和其余的人。这样,在这里应当知道,前三句连同行处世间一起含摄了有情世间,后两句则只以生类的方式含摄了有情世间。
So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ, idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena samārakaṃ. Saha brahmunā sabrahmakaṃ. Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Pajātattā pajā, taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthipaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko, dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.
另一种解释方式:用“连同诸天神”这一说法,涵盖了无色界的天界。用“连同魔”这一说法,涵盖了六欲天界。用“连同梵天”这一说法,涵盖了有色的梵天界。用“连同沙门、婆罗门”等说法,则是按四众弟子来说,或者连同假名意义上的天与人,涵盖了人世间以及其余一切有情世间。
Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito. Samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko. Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko. Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko avasesasabbasattaloko vā.
另外,这里通过“连同诸天神”这一说法,从最高范围的限定,说明了一切世间都已亲证。于是,有些人心里想:“魔罗有大神力,是六欲天之主、自在者,难道他也被亲证了吗?”为了消除他们的疑惑,就说“连同魔罗”。还有些人心里想:“梵天神有大神力,用一个手指就能照亮一千个轮围世界,用两个手指……乃至用十个手指就能照亮一万个轮围世界,还能体验无上禅那等至的快乐,难道他也被亲证了吗?”为了消除他们的疑惑,就说“连同梵天神”。接着又有人想:“那么多沙门婆罗门都是教法的敌人,难道他们也被亲证了吗?”为了消除他们的疑惑,就说“连同沙门婆罗门的众生”。这样显示了最高中的最高者都已亲证之后,再依据假名的天和其余人类,从最高范围的限定来说明其余有情世间的亲证,所以说“连同诸天神与人”。这就是这里展开的次第。不过古师们说:“连同诸天神”是指连同诸天神在内的其余世间;“连同魔罗”是指连同魔罗在内的其余世间;“连同梵天神”是指连同梵天神在内的其余世间。这样把三有中的一切有情用三种方式归入前三句,然后再用两句总括,说“连同沙门婆罗门的众生,连同诸天神与人”。如此,用五句、以各种方式,就已经把三界全部收摄尽了。
Apicettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī. Kiṃ sopi etena sacchikato’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto samārakanti āha. Yesaṃ pana ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo , ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi…pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti. Kiṃ sopi sacchikato’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakanti āha. Tato ye cintesuṃ – ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tepi sacchikatā’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajanti āha. Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussanti āha. Ayamettha bhāvānukkamo. Porāṇā panāhu – sadevakanti devatāhi saddhiṃ avasesalokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipetvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussa’’nti āha. Evaṃ pañcahi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.
自己以胜智亲证之后而宣说——“自己”的意思是自己成为不依赖他人的人。“以胜智”就是以胜智了知,也就是以超越的智慧了知。“亲证之后”就是使之成为现前亲见。由此便否定了比量等其他认知方式。“宣说”就是令觉醒、令了知、令显明。世尊宣说初善……乃至……后善之法,意思是:世尊因为悲悯众生,舍弃了无上的远离之乐,而宣说法要。而且,无论他宣说的法是少是多,都是以初善等方式来宣说:即使在开头,他也先使法成为善的、极妙的、无过失的,然后才宣说;在中间……在结尾,也是先使其成为善的、极妙的、无过失的,然后才宣说。这就是此处所说的意思。
Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti sayanti sāmaṃ aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti. Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Ādimhipi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti. Majjhepi… pariyosānepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti.
在这里,说法有初、中、后之分,教法也有初、中、后之分。先说说法:即使是一首四句偈颂,第一句就叫“初”,中间两句叫“中”,最后一句叫“后”。对于只有一个连结段的经,序分是“初”,“这是世尊所说”是“后”,两者之间是“中”。对于有多个连结段的经,第一个连结段是“初”,最后的连结段是“后”,中间的一个、两个或多个都只是“中”。而教法的“初”是戒、定、观。这也曾说过:“什么是诸善法的初?戒清净和正直之见。”又说:“诸比丘,有如来所证悟的中道。”如此所说的圣道叫“中”,果与涅槃叫“后”。这里说:“婆罗门,梵行以此为目的,以此为核心,以此为究竟。”此处果被称为究竟。又说:“友毗舍佉,梵行以涅槃为沉浸,以涅槃为归宿,以涅槃为究竟。”此处涅槃被称为究竟。这里所指的是说法的初、中、后。因为世尊说法时,在初示戒,在中示道,在后示涅槃。因此说:“他说法初善、中善、后善。”所以其他说法者说法时——
Tattha atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānamādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnaṃ antarā majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva. Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma, phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Etadatthamidaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyametaṃ sāraṃ, etaṃ pariyosāna’’nti (ma. ni. 1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhañhi , āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati nibbānaparāyaṇaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –
“开头要讲戒,中间要讲清楚道,
到了结尾,就要显示涅槃,这就是说法者所立的次第。”
‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye; Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190);
有义、音声具足:如果一个人的开示是依附于粥、饭、女人、男人等世间事物的描述,那他就不是在说“有义”的法。世尊则舍弃那样的开示,而开示依托于四念处等内容的法,因此被称为“有义地说法”。如果一个人的开示只用单一字母等,或者全用无卷舌音,或者全用送气音和全用不送气音,那么由于他的音声不完整,就像达罗毗荼语、基罗萨语等边地未开化人的语言一样,这类开示就称为“无音声”。然而世尊——
Sātthaṃ sabyañjananti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanā nissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā ‘‘sātthaṃ desetī’’ti vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā, tassa damiḷakirāsavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –
“松弛音、紧张音、长音与短音,重音、轻音并及鼻音;
连结音、分界音、离散音,依字母之智分别,共成十种。”
‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ; Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190) –
像这样,他没有漏掉这十种音节,而是让音节完全圆满之后才说法。因此就说他“开示具足音节的法”。
Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti. Tasmā ‘‘sabyañjanaṃ dhammaṃ desetī’’ti vuccati.
“完全圆满”在这里,“完全”是“全部”的同义词,“圆满”是指不缺也不多。这里要表达的是:所说的法是整体圆满的,没有任何一部分不圆满。“清净”是指没有烦恼杂染。如果有人是为了得到利养或恭敬才开示这个法,他的开示就是不清净的。但世尊不期待世间的利养,以遍及一切众生的慈心修习,内心柔软,以救拔众生为本怀而开示。所以说他“开示清净的法”。“阐明梵行”在这里,“梵行”指包含三学的整个教法。因此,“阐明梵行”的意思是:他开示初善……中略……清净的法,这样开示时,也就阐明了含摄三学的整个教法之梵行——这里应当这样理解。“梵行”是以最胜之义而言,是梵的修行;或者说,是梵者——佛陀等——的修行。
Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṃ. Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthī’’ti. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Yo hi idaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā ‘‘parisuddhaṃ dhammaṃ desetī’’ti vuccati. Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ, evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo. Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ. Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.
那个法,就是指具有上述那种品质的法。为什么在讲“居士听闻”时,先提到居士呢?因为他们已经摧伏了慢心,而且人数众多。通常,从刹帝利家族出家的人,会依靠出身而生起慢心;从婆罗门家族出家的人,会依靠咒术而生起慢心;从低贱种姓家族出家的人,则无法安忍于自己的出身。可是居士家的子弟在田里耕作时,腋下流汗,背上结出盐霜,他们的慢心和傲气已经被摧伏了。他们出家以后,不摆慢心,也不逞傲气,尽力学习佛陀的教法,修习观业,能够安立在阿拉汉果上。而从其他家族出家的人并不多,居士却很多。所以,因为他们摧伏了慢心,又人数众多,就先提到居士。
Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti? Nihatamānattā ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā, iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.
“或在其他某个家族”:指在其他某个家族、某个种姓当中。“再生”:就是出生。“对如来获得信心”:听了清净的法之后,对法主如来生起信心:“世尊确实是正自觉者。”“他这样思量”:就是如此观察。“居家生活是拥挤的”:即使夫妻二人住在六十肘宽的房子里,或者相隔一百由旬而住,对他们来说,因为有执著和障碍,居家生活仍然是拥挤的。“尘垢之路”:大注释书说,这是贪欲等尘垢生起的地方。也可以说成“来去之路”。“像露天一样,因为不执著”:就是露天。因为出家人即使住在楼阁、宝殿、天宫等门窗紧闭、有遮蔽的地方,也不执取、不系缚、不黏著。因此说:“出家是露天。”另外,居家生活拥挤,是因为没有行善的空间;尘垢之路,就像不加遮盖的垃圾堆,是尘垢、烦恼尘垢聚集的地方;出家是露天,因为对于行善有宽敞的空间。
Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vaṭṭati. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na sajjati na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.
“这并不容易……中略……出家”这里,简要的解释是:这个三学梵行,哪怕只修一天,也要做到不破损,直到最后心,所以是绝对圆满的;哪怕只修一天,也要做到不被烦恼尘垢染污,直到最后心,所以是绝对清净的。应当像链刻、像刻贝、像洗净的贝壳那样去修习。对于住在家里、身处家中的人来说,要修习这样绝对圆满……中略……去实行,实在不容易。于是他想:“我何不剃除须发,披上因染成褐黄色而适合修梵行者的袈裟,从家里出来,出家过无家的生活呢?”这里,凡是对居家有利的耕田、经商等事,称为“在家业”;而出家时这些都没有。因此应当知道,出家就是“无家”。出家,就是去实行。“少”:财富少于一千,称为少;从一千起,称为大。以系缚之义,亲属本身就是“亲族圈”。这个亲族圈,少于二十人为小,从二十人起为大。
Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ, idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi. Tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ. Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñāti eva parivaṭṭo ñātiparivaṭṭo. So vīsatiyā heṭṭhā appo hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā.
292比丘进入修学与共住生活:比丘们以增上戒为内容的修学,以及他们共同生活、同一种活法、行为相合的那个方面,就是世尊所制定的学处,也就是共住生活;以学习的方式进入其中,就是比丘进入修学与共住生活。进入的意思是:圆满修学,并且不违犯共住生活,两者都做到了。在舍离杀生等条目中,杀生等的说明前面已经详细讲过。舍离就是舍弃了名为杀生思的恶戒。已离就是从舍弃的那一刻起,就远离那种恶戒、不再违犯。放下杖、放下刀:不是为了伤害他人而拿起杖或刀,所以是放下了杖、放下了刀。这里除了杖以外,其余一切能伤害众生的器具都应理解为刀。但比丘拿着手杖、牙签刀或贝叶刀走动,并不是为了伤害他人,所以仍然算放下杖、放下刀。有愧就是具备以厌恶罪恶为特征的愧。有慈悲心就是具有慈悲,也就是怀有慈心。怜悯一切众生就是以利益之心怜悯一切众生。由此具有慈悲,故对一切众生怀有利益之心。住就是行持、守护。
292.Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca, yattha cete saha jīvanti ekajīvikā sabhāgavuttino honti, taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno. Samāpannoti sikkhaṃ paripūrento, sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho. Pāṇātipātaṃ pahāyātiādīsu pāṇātipātādikathā heṭṭhā vitthāritā eva. Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭivirato hotīti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova hoti. Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vihiṃsanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalakaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍo nihitasatthotveva saṅkhaṃ gacchati. Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati pāleti.
只取别人给的东西,所以叫“取所施者”。心里也只盼着别人给的东西,所以叫“期待所施者”。偷偷拿走,所以叫“偷盗者”。不是用偷盗的方式,不是偷盗。因为本身清净,所以不是偷盗。以自身,就是以这个身体,把不偷盗、清净的身体保持下去而生活,这就是这段话的意思。
Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena, athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti.
非梵行就是不高尚的行为。行持殊胜、最高尚的行为,就叫梵行者。远离而行,就是远离非梵行而行事。淫欲,是因为贪欲缠缚,对同类众生做出被称作淫欲者的行为,这些因被称为淫欲者而可实践的不善法。村法,就是村民的习俗。
Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.
说真实语,所以叫“说真实语者”。用真实把真实连接起来、接续起来,所以叫“真实连接者”,意思是不在中间插进妄语。因为如果有人有时候说妄语,有时候说真实语,他的真实就被妄语隔断了,真实就没法跟真实接上。所以他不算是真实连接者。但这个人不是那样,就算为了活命也不说妄语,只用真实连接真实,所以叫“真实连接者”。“坚定”:就是稳固,意思是说话稳固。因为有一种人说话不稳固,就像姜黄染的颜色容易褪掉,像插在灰堆里的树桩,像放在马背上的瓮一样,不是说话稳固者。另一种人像石上的刻痕,像门柱一样,是说话稳固者;即使被人用剑砍头,也不说两种话;这种人叫“坚定者”。“可信赖者”:应被信赖,值得相信。因为有一种人不可信赖,当有人说“这是谁说的,是某某说的”时,他就会落到该被说“不要相信他的话”的地步。另一种人可信赖,当有人说“这是谁说的,是某某说的”时,他就会落到该被说“如果是他说的,这就是标准,现在没有什么可考察的,就是这样”的地步,这种人叫“可信赖者”。“不欺诳世间者”:以此真实语性,不欺诳世间。
Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho, na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati . Tasmā na so saccasandho, ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musāvādaṃ avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho. Thetoti thiro, thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti. Eko pāsāṇalekhā viya indakhilo viya ca thirakatho hoti; asinā sīse chijjantepi dve kathā na katheti; ayaṃ vuccati theto . Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyikoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte, ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.
“为了让他们分裂”:意思是,对那些因为“从他这里听说”而被提到的人,为了让他们分裂。“或者让已经分裂的人和好”:如果两个朋友,或者同一位亲教师等,因为某种原因而分裂,他就一个一个地去找他们,说“你们出生在这样的家族,这么博学多闻,这样做实在不合适”等等,然后促成他们和好。“给与者”:就是和合的给与者,意思是看到两个人和睦相处,就说“你们出生在这样的家族,具备这样的功德,这样才合适”等等,来使他们坚定。“和合为住处”:和合就是他的住处。凡是没有和合的地方,他甚至连住都不愿意住,这是意思。巴利语也作“Samaggarāmo”,这里就是这个意思。“和合乐”:于和合中欣悦,意思是即使舍弃和合去往别处,他也不愿意。“和合喜”:看到和合、听说和合也欢喜。“说作和合语”:那种能令众生和合的语言,他只说这种阐明和合功德的语言,不说其他。
Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ ito sutvāti vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnampi mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā, dve jane samagge disvā, ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. ‘‘Samaggarāmo’’tipi pāḷi, ayamevettha attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpakameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.
“无过失”:“过失”是指嗔怒,没有这个过失,所以叫无过失,意思就是没有缺点,就像“无过失之身,白衣为盖”那里所说的“无过失”一样。“悦耳”:因为语音甜美,所以让耳朵舒服,不会像针刺一样造成耳朵的刺痛。“令生爱”:因为义理甜美,不会让全身生起恼怒,而是让人生起爱意,所以叫令生爱。“入心”:能进入心,没有障碍,安乐地进入心,所以叫入心。“城市语”:因为功德圆满,所以是过去就有的,因此叫城市语;又像在城里长大的女子那样柔嫩,所以也叫城市语;又,这是城市所有的,所以叫城市语,意思是城市居民的语言。城市居民说话得体,称父亲为父亲,称母亲为母亲,称兄弟为兄弟。这样的语言为许多人所喜爱,所以叫“众人所爱”。正因为可爱,所以为许多人所满意、能让心增长,所以叫“众人可意”。
Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, apaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī, pure saṃvaddhanārī viya sukumārātipi porī, purassa esātipi porī, nagaravāsīnaṃ kathāti attho . Nagaravāsino hi yuttakathā honti, pitimattaṃ pitāti, mātimattaṃ mātāti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti bahujanamanāpā.
说“适时说”,就是先看清该说的时机才说,这是它的意思。说“真实说”,就是只说真实、如实、本来如此的话。说“说义”,就是只依现世和来世的利益来说。说“说法”,就是依九种出世间法来说。说“说律”,就是依防护律仪和断除律仪来说。所谓“有安放处”,“安放处”指的就是放置的地方;说“有安放处”,是因为它有安放处——意思是,他说的是应当铭记于心的合适话语。说“有譬喻”,就是有譬喻,也就是有理由的意思。说“有界限”,就是显示界限,令界限得以明了,如此而说,这是它的含义。说“义相应”,就是使以多种方式分析亦无法穷尽,而义理具足;或者说,他作为说义者所说的义,因为与该义相应,所以说“义相应”的话,而不是舍弃一义又说另一义,这就是所说的意思。说“适时”,意思是:即使说的是这样的话,他也不会想“我要说有安放处的话”就说得不合时机,而是先观察合适的时机才说,这就是它的意思。
Kālena vadatīti kālavādī, vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī. Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī, hadaye nidhātabba yuttavācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana avekkhitvā bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ, yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.
293伤害种子类和草木类,是指对五种种子——根种子、茎种子、节种子、枝种子、种子种子——这五类种子,以及对任何青色草、树木等草木类的伤害,也就是以砍断、劈开、煮烧等方式加以破坏。远离这些,就是这段的意思。日中一食,是指早餐和晚餐两餐。其中早餐以正午为界限,另一餐从正午之后到天亮之前。所以,即使在正午之前吃了十次,也仍然算是日中一食者,就是针对这种情况才说日中一食。夜里吃东西叫夜食,因为停止了夜食,所以叫夜分止息。过了正午直到太阳落山这段时间吃东西,叫非时食。因为远离了它,所以叫离非时食。观看歌舞等,是指与教法不相合、像荆棘一样障碍修行的观看。自己跳舞、让别人跳舞、自己唱歌、让别人唱歌、自己演奏、让别人演奏,乃至以孔雀舞等方式进行的歌舞伎乐,以及观看这些歌舞伎乐的表演——这些就是歌舞伎乐观看。因为歌舞伎乐等,无论自己去做、让别人去做,还是去看别人做,对比丘和比丘尼都不允许。关于花鬘等,花是指任何一种花,香是指任何一种香料,涂香是指能令肤色变好的涂抹物。其中,佩戴叫戴,补足欠缺之处叫装饰,以香气和肤色变好的方式享受叫严饰。处是指理由。因此,远离凡夫为了持花鬘等而生的破戒之心,就是这段的意思。
293.Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho. Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni. Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti. Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṃgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma. Tato viratattā virato vikālabhojanā. Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca, antamaso mayūranaccanādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti. Mālādīsu mālāti yaṃkiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma. Ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma. Gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho.
“高床”是指超过规定尺寸的床。“大床”是指不合法的铺具。意思是远离这些。“金”就是黄金。“银”是指铜钱、铁钱、胶钱、木钱等市面上流通的货币。对这两种东西都远离接受:自己不拿,不叫别人拿,也不接受别人寄存的。意思是这样。“接受生谷物”是指接受七种生谷物:稻、米、大麦、小麦、粟、稗、豆。“接受生肉”在这里是指,除了特别允许的情况之外,比丘接受生肉和生鱼是不允许的,用手碰也不允许。
Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayanaṃ akappiyattharaṇaṃ. Tato paṭiviratoti attho. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti, tassa ubhayassapi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho. Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.
关于“接受女人和女孩”:这里,“女人”指已经和男人有过性关系的女性,其他的就叫“女孩”。接受她们或者触摸她们,都是不允许的。“接受婢女和奴仆”:这里,如果纯粹以婢女、奴仆的身份来接受他们,那是不可以的;但如果对方说“我供养一个净人”“我供养一个寺男”,这样说就可以接受。对于羊等牲畜,一直到田地、地基这些情况,应当依据律藏来审查什么是允许的、什么是不允许的。其中,“田地”是指能种谷物的地方。“地基”是指能种豆类等作物的地方。或者,凡是两者都能生长的地方,那就是田地;为了这个目的而尚未开垦的地段,则是地基。这里,以田地和地基为首,连水库、池塘等也都包括在内了。“使节事”:充当信使,即携带在家人书信或口信,各处奔波传递。“受遣送行”:被差遣在一家接一家之间奔走的小差事。“随行”:从事这两类行为,因此这里应理解为:从事使节事与受遣送行的行为。
Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma. Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva. Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati, ‘‘kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati. Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva. Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ, tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti evamettha attho veditabbo.
买卖,就是买和卖。在“秤上作弊”等等里面,“作弊”指的是欺骗。其中,秤上作弊有四种:在秤的样子上作弊、在秤的部件上作弊、在握秤的方式上作弊、在秤的隐藏结构上作弊。
其中,在秤的样子上作弊,就是做两杆外形一模一样的秤,收东西时用大秤,给东西时用小秤。
在秤的部件上作弊,就是收东西时用手压秤的后端,给东西时压前端。
在握秤的方式上作弊,就是收东西时握住绳子的根部,给东西时握住绳子的末端。
在秤的隐藏结构上作弊,就是把秤杆掏空,里面装上铁粉,收东西时让装铁粉的一端在后,给东西时让它在先。
“金钱钵”,就是铜器。用铜钵欺骗,就是铜钵作弊。怎么作弊呢?做一个金钵,再把另外两个三个铜钵做成金子的颜色,然后到乡下去,进入某个富户家,说“买金器吗?”当问价钱时,他们就想给个更便宜的价钱。于是他们问“怎么知道这些是金子的?”他便说“你们检验一下再买”,于是拿金钵在石头上磨,然后把所有钵都交出去就走了。
Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ tāva rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā sarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge. Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karoti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva addhakulaṃ pavisitvā, ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte – ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.
所谓“量欺”,按破心、破尖、破绳分为三种。其中,破心发生在量取酥油、油等东西的时候。收进来时,用底部有孔的量器,嘴上说“慢慢倒”,却让大量液体流进下面的容器;给出去时,把孔堵住,迅速装满再交给对方。破尖发生在量取芝麻、稻谷等东西的时候。收进来时,慢慢把量器上的尖堆得高高的;给出去时,迅速装满,再把尖削平了给。破绳发生在丈量田地的时候。因为拿不到贿赂,就把本来不大的田量成一大片。
Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhā chiddena mānena, ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti; dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti. Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.
在欺压等条目中,欺压是指以暗中夺取或强行夺取的方式,取走属于某人或不属于某人的东西。诈骗是指用各种手段欺骗他人。这里有一件事:据说有个猎人抓了一头鹿和一只小鹿回来。一个骗子问他:“朋友,鹿值多少?小鹿值多少?”猎人回答说:“鹿值两个迦哈巴那,小鹿值一个。”骗子就给了一个迦哈巴那,带走小鹿,走了一小段路又折回来,说:“朋友,我不要小鹿了,把鹿给我吧。”猎人说:“那你得给两个迦哈巴那。”骗子说:“我刚才不是已经给过你一个迦哈巴那了吗?”猎人说:“是的,给过了。”骗子说:“那你把这小鹿也拿回去。这样一来,那一个迦哈巴那,加上这只值一个迦哈巴那的小鹿,不就是两个迦哈巴那了吗?”猎人觉得他说得有道理,就收回小鹿,把鹿给了他。
Ukkoṭanādīsu ukkoṭananti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto, ‘‘kiṃ, bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe migapotako eka’’nti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto, ‘‘na me, bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi ‘‘dve kahāpaṇe dehī’’ti. So āha – ‘‘nanu te, bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti. Āma dinnoti. ‘‘Imampi migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So kāraṇaṃ vadatīti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti.
欺诈,是指靠咒术或幻术,把不是首饰的说成首饰,把不是摩尼宝的说成摩尼宝,把不是真金的说成真金,用假货来骗人。曲行,就是歪曲的行为,这其实是上述欺压、诈骗、欺诈等行为的统称,所以这里的含义应当理解为:欺压曲行、诈骗曲行、欺诈曲行。有些人说,先拿出一件东西、再换成另一件东西的调包行为就是曲行,但那其实已经被诈骗所涵盖了。在砍断等条目中,砍断指砍手砍脚等。杀指杀害。缚指用绳子等捆绑。掠盗有两种:雪掠盗和灌木掠盗。在降雪之时,埋伏在雪中,抢夺路上行人,这是雪掠盗。埋伏在灌木丛等中抢夺,这是灌木掠盗。劫掠,是指对村落、市镇等进行掠夺破坏。粗暴行为,就是暴行,比如闯入别人家里,把刀抵在对方胸口,然后夺走自己想要的东西。如此,他远离砍断……乃至……粗暴行为。
Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā paṭirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo, etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ, tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ. Chedanādīsuchedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggapaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā, gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato hoti.
294这位比丘知足,是指他具备前面所说的、在四种资具上十二种随得资具的知足。而具备这十二种随得资具知足的比丘,有八种资具是适用的:三衣、钵、裁齿木刀、一根针、腰带、滤水囊。关于这一点也有偈颂说:
294.So santuṭṭho hotīti svāyaṃ bhikkhu heṭṭhā vuttena catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti. Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti tīṇi cīvarāni patto dantakaṭṭhacchedanavāsi ekā sūci kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –
“三衣和钵,刀、针和腰带,
连同滤水囊,这八样东西就是精勤比丘的资具。”
‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ; Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.
这些资具全都可以用来护身,也可以用来护腹。怎么说呢?先说三衣:穿着它到处走动的时候,它护养身体,所以是护身的;用衣角滤水来喝,或者拿可嚼的果实来吃的时候,它护养肚子,所以是护腹的。钵也一样:用它舀水洗澡,或者修补房舍用具的时候,是护身的;盛了食物来吃的时候,是护腹的。小刀:用它削牙木,或者整理床凳的腿脚、衣服、小屋的支柱时,是护身的;削甘蔗、椰子之类的东西来吃时,是护腹的。针:缝补衣服的时候,是护身的;戳穿糕饼或水果来吃的时候,是护腹的。腰带:系着它走动的时候,是护身的;捆扎甘蔗之类的东西拿着走的时候,是护腹的。滤水囊:用它滤水洗澡,或者整理坐卧处的用具时,是护身的;滤饮用水,或者用它盛着芝麻、米、炒谷之类的东西来吃时,是护腹的。以上就是拥有八种资具的人的资具数量。
Te sabbepi kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ hoti, cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā pivanakāle khāditabbaphalāphalaggahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ hoti. Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nahānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti, āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko hoti. Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti, ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā. Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti, pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā. Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ, ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ. Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nahānakāle, senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ, pānīyaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṃ. Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā.
不过,对于只有九种资具的比丘,进入住处时,那里的常设敷布或钥匙可以用。对于有十种资具的比丘,坐具或一块皮革可以用。对于有十一种资具的比丘,带杈的杖或油筒可以用。对于有十二种资具的比丘,伞或凉鞋可以用。而在这些人当中,只有八资具者才是知足的,对其他资具数量的人,也不该说他们是“不知足、多欲、负担重”。因为他们同样也是少欲、知足、容易养活、生活轻便的。不过,世尊并不是根据他们来讲这部经的,而是根据八资具者来讲的。因为八资具者把小刀和针放进滤水囊,再把滤水囊放进钵里,把钵挂在肩头,三衣系在身上,就能随心所欲、轻松自在地出发。他不需要再回头去取什么东西。世尊为了显示这位比丘生活轻便,才说了“他知足,以护身的衣服”等话。
Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati. Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ekādasaparikkhārikassa kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati. Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanā vā vaṭṭati. Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā, mahicchā mahābhārāti na vattabbā. Etepi hi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova. Bhagavā pana nayimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi. So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati. Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti, iti imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā, santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenātiādimāha.
这里,“护身”是指仅够护身这一点点。“护腹”是指仅够护腹这一点点。“收好就出发”是指:他把那八样资具全部带上,系附在身上就走。他不会对“这是我的精舍、这是我的住处、这是我的侍者”产生执著或牵绊。他就像脱离弓弦的箭,又像离开象群的醉象,随自己想去哪里,就受用那里的坐卧处、林丛、树下、山林崖窟,独自站着,独自坐着,在一切行住坐卧中都是独自一人,没有同伴。
Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti taṃ aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvā kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati, ‘‘mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’tissa saṅgo vā baddho vā na hoti, so jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati, sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.
“他四处游走,心中没有怨恨。
无论得到什么,都能知足。
面对种种危难,他能安忍,毫不畏惧,
一个人应当像犀牛角那样独自而行。”
‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti, Santussamāno itarītarena; Parissayānaṃ sahitā achambhī, Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42);
他就达到了这样被称赞的犀牛角状态。
Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.
现在,为了用譬喻说明这个道理,说了“犹如”等话。其中,pakkhī 就是有翅膀的鸟,sakuṇo 就是鸟。ḍeti 就是飞起来。这里简要的意思是:所谓鸟,就是知道“某个地方的树果实熟了”,便从四面八方飞来,用爪、翅膀、嘴等去刺、摇、啄食那些果实。它们不会想:“这些今天吃,那些明天再吃。”等到果实吃完了,它们不会为那棵树设防,也不会在那里留下翅膀、爪或嘴,而是对那棵树毫无留恋,谁想去哪个方向,就只带着翅膀飞走。同样地,这位比丘毫无执着、毫无恋栈地离去。因此说“执持随身而去”。ariyena 是无过失的,ajjhattaṃ 意为在自身中,anavajjasukhaṃ 意为无过失的安乐。
Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpītiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘‘Idaṃ ajjatanāya idaṃ svātanāya bhavissatī’’ti nesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti, atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova – uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkhoyeva pakkamati. Tena vuttaṃ ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti. Ariyenāti niddosena. Ajjhattanti sake attabhāve. Anavajjasukhanti niddosasukhaṃ.
295“他以眼见了色之后”的意思是:这位具备圣戒蕴的比丘,以眼识看见了色之后。其余需要说明的内容,在《清净道论》中都已经讲过了。“不混杂的乐”是指不被烦恼所浸染的乐,也叫做“不散乱的乐”。因为守护根门的乐,是在所见等对象上只以所见等的方式生起运作,所以是不散乱的。“他于前进、返回时”:这位具备对以意为第六的六根进行守护的比丘,在前进、返回等七种情形中,依靠念与正知而成为正知而行的人。关于这里需要说明的内容,在《念处》中已经讲过了。
295.So cakkhunā rūpaṃ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho. Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Abyāsekasukhanti kilesehi anavasittasukhaṃ, avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ. Indriyasaṃvarasukhañhi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti. So abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ satipaṭṭhāne vuttameva.
296“他以这个……”等等,是要说明什么?是要说明林中居住的资具圆满。因为,如果有人不具备这四种资具,他的林中居住就不会成就,他会落到跟畜生或林中野人共处的地步;住在林中的天神会发出可怕的声音说:“像这样的恶比丘,住在林里有什么用?”还会用手拍头,做出逃跑的样子。“某比丘进了森林后,做了这样那样的恶行”——这种坏名声也会传开。但如果有人具备这四种资具,他的林中居住就能成就。因为他审察自己的戒时,看不到任何黑点或瑕疵,就生起喜悦,接着以灭尽和坏灭的方式观照它,从而进入圣者之境;住在林中的天神心生欢喜,称扬他的美德;于是他的名声就像滴入水中的油滴一样,广泛传开。
296.So iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati, tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati, araññe adhivatthā devatā, ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravasaddaṃ sāventi, hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati, so hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati, araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti, itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.
这里,“远离”是指空旷、少声音,也就是没有喧闹的意思。正是针对这一点,《分别论》里说:“‘远离’:即使住处离人很近,只要不被在家众和出家众挤满,那它就是远离的。”(《分别论》526)“人们在那里躺卧和安坐”,所以叫“坐卧处”,这是床、椅等的同义词。因此说:“‘坐卧处’:床是坐卧处,椅也是,床垫也是,枕头也是;精舍也是,半圆顶屋也是,殿堂也是,楼阁也是,洞窟也是,露台也是,圆顶屋也是,山洞也是,竹林丛也是,树下也是,帐棚也是坐卧处;或者,凡是比丘们所退居的地方,这一切都是坐卧处。”另外,“精舍、半圆顶屋、殿堂、楼阁、洞窟”这一类叫精舍坐卧处。“床、椅、床垫、枕头”这一类叫床椅坐卧处。“地毯、皮片、草席、叶席”这一类叫铺设坐卧处。“或者,凡是比丘们所退居的地方”这一类叫空间坐卧处。这样,坐卧处共有四种,这一切都被“坐卧处”这个词涵盖了。接着,为了说明适合这位像鸟一样、随处而住的比丘的住处,他说了“森林、树下”等话。
Tattha vivittanti suññaṃ appasaddaṃ, appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge, ‘‘vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi, tena taṃ vivitta’’nti (vibha. 526) vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ, mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘senāsananti mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi bhisipi bimbohanampi, vihāropi aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi, leṇampi, veḷugumbopi , rukkhamūlampi, maṇḍapopi senāsanaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti. Apica ‘‘vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā’’ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. ‘‘Mañco pīṭhaṃ, bhisi bimbohana’’nti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. ‘‘Cimilikā, cammakhaṇḍo, tiṇasanthāro, paṇṇasanthāro’’ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. ‘‘Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantī’’ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti, taṃ sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva. Imassa pana sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha.
这里,“林野”是指比丘尼所说的“走出村落、到了门柱之外,这一切都叫林野”这种林野。而“所谓林野住所,最远以五百弓为限”(《波罗夷》654)这一种,才适合这位比丘,它的特征在《清净道论》头陀支解说中已经讲过。“树下”是指任何有浓密树荫、远离人群的树根处。“山”是指岩石山。因为在那种地方,在水潭边洗漱完毕,坐在清凉的树荫下,四处眺望,凉风吹拂,心就能专一。“溪谷”:“ka”是水的意思,被水冲刷、被水裂开的山间地带,人们也叫它河滩或河湾。那里有像银板一样的沙,头顶上密林像宝石华盖,水流像宝石流。进入这样的溪谷,喝了水,让身体清凉,堆起沙堆,铺开粪扫衣,坐下来修习沙门法,心就能专一。“山洞”是指两山之间,或者在一座山里像隧道一样的大洞穴。坟场的特征在《清净道论》中已经讲过。“林薮”是指越过了人们活动的范围,那里人们不耕种、不播种。因此说:“‘林薮’是那些远处住所的称呼”等等(《分别论》531)。“露地”是指没有遮盖的地方,如果需要,也可以在那里搭个衣棚住下。“草堆”是指稻草堆。人们从大草堆里抽出稻草,做成像岩窟一样的住处,或者在树木、灌木丛上面放上稻草,坐在下面修习沙门法,这段话就是针对这种情况说的。
Tattha araññanti ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ araññaṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ, tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃkiñci sandacchāyaṃ vivittaṃ rakkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena vījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ, udakena bhinnaṃ pabbatappadesaṃ, yaṃ nadītumbantipi nadīkuñjantipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā honti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ, maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññāpetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antarā, ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ. Susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Vanapatthanti atikkamitvā manussānaṃ upacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasanti na vapanti. Tenevāha – ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi (vibha. 531). Abbhokāsanti acchannaṃ, ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. Palālapuñjanti palālarāsiṃ . Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
饭后,就是指吃完饭之后。从乞食返回,是指结束乞食的寻求而回来。结跏趺坐,是指把双腿从四周盘绑起来的坐姿。盘起,就是绑好。把身体端正挺直,就是把上半身摆正,让十八节脊椎骨一节对一节地接正。这样坐着的时候,皮肤、肌肉、筋腱就不会向前弯歪。如果它们弯歪,就会在每一刹那因此生起苦受;那些苦受不生起时,心就能专一,业处不会散乱退失,而能增长、兴盛。把念安放在面前,就是把念安置在朝向业处的方向,或者理解为把念放在面部附近。因此《分别论》中说:“这念已安立、善安立于鼻端或口相,所以说‘把念安放在面前’。”(《分别论》537)或者,按照《无碍解道》所说——“‘pari’是摄持的意思,‘mukha’是出离的意思,‘sati’是安立的意思,所以说‘parimukhaṃ sati’”(《无碍解道》1.164)——这里也应当依照这个方式来理解其含义。简单说,就是“建立起摄持的出离之念”。
Pacchābhattanti bhattassa pacchato. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanahārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā, mukhasamīpe vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Atha vā ‘‘parīti pariggahaṭṭho, mukhanti niyyānattho, satīti upaṭṭhānattho, tena vuccati parimukhaṃ sati’’nti (paṭi. ma. 1.164) evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo ‘‘pariggahitaniyyānasatiṃ katvā’’ti.
“于世间断除贪欲”这句话里,以坏灭、崩坏的含义来说,五取蕴就是世间。因此,在五取蕴中舍掉贪染,把欲贪镇伏下来——这就是这里的含义。“以离贪欲”:因为是通过镇伏的方式断除了,所以是离贪欲,并不是像眼识那样自然就没有贪欲的意思。“令心从贪欲中净化”:意思是把心从贪欲中释放出来。就像那贪欲释放了心,释放之后不再重新抓取,他就是这样做——这就是这里的含义。“断除嗔恚之过恶”等处,也按同样的方式理解。心因此被损害,像腐坏的食物等舍弃了先前的状态,所以叫“嗔”。因为发生变异而变坏,或者损害、破坏他人,所以叫“过恶”。这两者都是忿怒的同义词。“昏沉”:是心的病。“睡眠”:是心所的病。昏沉与睡眠合起来就是“昏眠”。“有光明想”:因为具有即使在夜里也能像白天一样了知所见光明的能力,所以安住于已离盖、清净之想。“具念正知”:具足念与智。这两者是因为有助于光明想才被提到的。“掉举与追悔”:合称“掉悔”。“已度疑”:指超越、克服了疑而安住。“这是如何、这是如何”这种想法不再生起,所以是“无犹豫”。“于善法”:指于无过失的法。不会这样怀疑、这样犹豫——“这些确实是善吗?这些怎么是善呢?”——这就是这里的含义。这是此处的简要说明。不过,关于这些盖,若要按词义、特征等各方面来详细说明,那全部都已经在《清净道论》里讲过了。
Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko, tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayamettha attho. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho. Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti. Yathā naṃ sā muñcati ceva, muñcitvā ca na puna gaṇhāti, evaṃ karotīti attho. Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo. Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikammāsādayo viya purimapakatiṃ pajahatīti byāpādo. Vikārāpattiyā padussati, paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso. Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ. Thinaṃ cittagelaññaṃ. Middhaṃ cetasikagelaññaṃ. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Ālokasaññīti rattimpi divā diṭṭhaālokasañjānanasamatthatāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato. Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī. Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu. ‘‘Ime nu kho kusalā, kathamime kusalā’’ti evaṃ na vicikicchati na kaṅkhatīti attho. Ayamettha saṅkhepo, imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ.
297令智慧羸弱:这五种盖生起时,会让尚未生起的世间与出世间智慧无法生起;即使已经生起的八等至或五神通,也会被它们切断而退失。因此,它们被称为令智慧羸弱。如来足迹:这也是指如来的智足迹、智行处,也就是以智所践踏之处。如来所亲近:是指被如来的智肋所摩擦之处。如来所刮痕:是指被如来的智牙所刮蹭留痕之处。
297.Paññāya dubbalīkaraṇeti ime pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannā api aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā ucchinditvā pātenti; tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Tathāgatapadaṃ itipīti idampi tathāgatassa ñāṇapadaṃ ñāṇavaḷañjaṃ ñāṇena akkantaṭṭhānanti vuccati. Tathāgatanisevitanti tathāgatassa ñāṇaphāsukāya nighaṃsitaṭṭhānaṃ. Tathāgatārañjitanti tathāgatassa ñāṇadāṭhāya ārañjitaṭṭhānaṃ.
299如实了知,就是按照事物的真实本性去了知。不过,圣弟子这时还没有达到确信。因为这些禅那和神通,外道也能修得,所以这时还没有达到确信。即使在见道的那一刹那,也因为该完成的任务还没有完成,所以还没有达到确信。然而,他确实正在达到确信。也就是说,在见道那一刹那,就像象园者见到大雄象一样,他以“世尊是正自觉者”这种方式,对三宝生起确信。已到达确信,是说这样在见道刹那正在达到确信的人,到了阿拉汉果那一刹那,因为一切该完成的任务都已彻底完成,就以一切方式对三宝真正达到了确信。其余的文句,意思都很浅显易懂。
299.Yathābhūtaṃ pajānātīti yathāsabhāvaṃ pajānāti. Natveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṃ gato hotīti imā jhānābhiññā bāhirakehipi sādhāraṇāti na tāva niṭṭhaṃ gato hoti. Maggakkhaṇepi apariyositakiccatāya na tāva niṭṭhaṃ gato hoti. Apica kho niṭṭhaṃ gacchatīti apica kho pana maggakkhaṇe mahāhatthiṃ passanto nāgavaniko viya sammāsambuddho bhagavāti iminā ākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṃ gacchati. Niṭṭhaṃ gato hotīti evaṃ maggakkhaṇe niṭṭhaṃ gacchanto arahattaphalakkhaṇe pariyositasabbakiccatāya sabbākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṃ gato hoti. Sesaṃ uttānatthamevāti.