第3品 譬喻品·3. 《蚁垤经》的注释
3. 譬喻品义注 · 42 段
3. 《蚁垤经》的注释
3. Vammikasuttavaṇṇanā
249“如是我闻”这句,是《蚁垤经》的开头。其中“尊者”是一种亲切的称呼。“童子迦叶”是他的名字。因为他小时候就出家了,所以当世尊说“去叫迦叶来,把这个水果或嚼食给迦叶”时,有人问“哪位迦叶?”回答“童子迦叶”,这个名字就这样叫开了。从那时起,即使到了年老,也仍然被称为“童子迦叶”。另外,因为他是国王养大的孩子,人们也叫他“童子迦叶”。下面从他过去的因缘开始,讲述他的事迹:
249.Evaṃme sutanti vammikasuttaṃ. Tattha āyasmāti piyavacanametaṃ. Kumārakassapoti tassa nāmaṃ. Kumārakāle pabbajitattā pana bhagavatā, ‘‘kassapaṃ pakkosatha, idaṃ phalaṃ vā khādanīyaṃ vā kassapassa dethā’’ti vutte, katarassa kassapassāti kumārakassapassāti evaṃ gahitanāmattā tato paṭṭhāya vuḍḍhakālepi ‘‘kumārakassapo’’ tveva vuccati. Apica raññā posāvanikaputtattāpi taṃ ‘‘kumārakassapo’’ti sañjāniṃsu. Ayaṃ panassa pubbayogato paṭṭhāya āvibhāvakathā –
据说,这位长老在莲华上佛的时代,是一个长者的儿子。有一天,他看见世尊把一位善于巧妙说法的弟子安排在某一个位置上,就给世尊做了七天的供养,然后发愿说:“愿我将来在某位佛陀的教法里,也能像这位长老一样,成为善于巧妙说法的弟子。”之后他不断修福。后来在迦叶佛的教法中出家,却没能证得殊胜的成就。
Thero kira padumuttarassa bhagavato kāle seṭṭhiputto ahosi. Athekadivasaṃ bhagavantaṃ citrakathiṃ ekaṃ attano sāvakaṃ ṭhānantare ṭhapentaṃ disvā bhagavato sattāhaṃ dānaṃ datvā, ‘‘ahampi bhagavā anāgate ekassa buddhassa ayaṃ thero viya citrakathī sāvako bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā puññāni karonto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi.
据说,那时迦叶佛已般涅槃,其教法日渐衰败。当时有五位比丘绑好梯子,爬上山顶,在山中修行沙门法。僧团中的长老在第三天证得阿拉汉果,下座长老在第四天证得不来果。其余三人未能证得殊胜的成就,便投生到了天界。此后长达一佛间隔的时间里,他们在天界和人间享受福报。其中一人投生在塔迦尸喇的国王家族,成为一位名叫弗迦娑提的国王。他为了世尊而出家,在前往王舍城的途中,于陶匠的草屋里听闻世尊说法,证得不来果。另一人投生在一个海港的良家,乘船出海;船破损沉没后,他穿着树皮衣,获得了丰厚的供养,于是生起“我是阿拉汉”的念头。一位希望他获益的天神责备他说:“你不是阿拉汉,去问世尊问题吧。”他照做了,随后证得阿拉汉果。
Tadā kira parinibbutassa bhagavato sāsane osakkante pañca bhikkhū nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ abhiruyha samaṇadhammaṃ akaṃsu. Saṅghatthero tatiyadivase arahattaṃ patto. Anuthero catutthadivase anāgāmī ahosi. Itare tayo visesaṃ nibbattetuṃ asakkontā devaloke nibbattiṃsu. Tesaṃ ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhontānaṃ eko takkasilāyaṃ rājakule nibbattitvā pukkusāti nāma rājā hutvā bhagavantaṃ uddissa pabbajitvā rājagahaṃ gacchanto kumbhakārasālāyaṃ bhagavato dhammadesanaṃ sutvā anāgāmiphalaṃ patto. Eko ekasmiṃ samuddapaṭṭane kulaghare nibbattitvā nāvaṃ āruyha bhinnanāvo dārucīrāni nivāsetvā lābhasampattiṃ patto, ‘‘ahaṃ arahā’’ti cittaṃ uppādetvā, ‘‘na tvaṃ arahā, gaccha satthāraṃ pañhaṃ pucchā’’ti atthakāmāya devatāya codito tathā katvā arahattaphalaṃ patto.
有一个人投生在王舍城一位良家女子的胎中。她起初向父母请求出家,没有得到允许,就嫁到了夫家,当时还不知道自己已经怀孕。后来她得到丈夫同意,就在比丘尼僧团中出家了。比丘尼们看到她有怀孕的迹象,就去问提婆达多,提婆达多说:“她不是真正的沙门。”她们又去问具足十力的世尊,导师就把这件事交给优波离长老处理。长老把舍卫城的几户人家和女居士毗舍佉叫来,经过仔细审查后说:“她是在出家之前就怀了孕,出家本身是清净无过的。”世尊赞叹长老说:“这场诤事裁决得很好。”那位比丘尼后来生下一个相貌像金像一样的儿子,波斯匿王把他抱去抚养,给他取名叫“迦叶”。后来国王为他盛装打扮,带他到世尊面前,让他出家。正因为他是由国王抚养长大的王子,所以人们都称他为“童子迦叶”。
Eko rājagahe ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno. Sā ca paṭhamaṃ mātāpitaro yācitvā pabbajjaṃ alabhamānā kulagharaṃ gatā gabbhasaṇṭhitampi ajānantī sāmikaṃ ārādhetvā tena anuññātā bhikkhunīsu pabbajitā. Tassā gabbhininimittaṃ disvā bhikkhuniyo devadattaṃ pucchiṃsu, so ‘‘assamaṇī’’ti āha. Dasabalaṃ pucchiṃsu, satthā upālittheraṃ paṭicchāpesi. Thero sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṃ pakkosāpetvā sodhento, – ‘‘pure laddho gabbho, pabbajjā arogā’’ti āha. Satthā ‘‘suvinicchitaṃ adhikaraṇa’’nti therassa sādhukāraṃ adāsi. Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyi, taṃ gahetvā rājā pasenadi kosalo posāpesi. ‘‘Kassapo’’ti cassa nāmaṃ katvā aparabhāge alaṅkaritvā satthu santikaṃ netvā pabbājesi. Iti rañño posāvanikaputtattāpi taṃ ‘‘kumārakassapo’’ti sañjāniṃsūti.
“盲林”就是指一个叫这个名字的树林。据说这片树林在两位佛陀住世的时候,虽然名字没有变,但一直就以“盲林”这个名称为人所知。这里说明一下它得名的由来:寿命短的佛陀,舍利不会结成完整的一块,而是靠着他决意愿力的作用分散开来。正因为这样,我们的世尊在即将般涅槃时也这样决意:“我不会长久住世,只有少数众生见到了我,没能见到我的众生要多得多。他们若能取我的舍利到各处虔诚供奉,就会因此转生天界。”于是他便决意让自己的遗体分散开来。而寿命长的佛陀,舍利则会像一块完整的黄金一样,保持整块不散。
Andhavaneti evaṃnāmake vane. Taṃ kira vanaṃ dvinnaṃ buddhānaṃ kāle avijahitanāmaṃ andhavanaṃtveva paññāyati. Tatrāyaṃ paññattivibhāvanā – appāyukabuddhānañhi sarīradhātu na ekagghanā hoti. Adhiṭṭhānānubhāvena vippakiriyati. Teneva amhākampi bhagavā, – ‘‘ahaṃ na ciraṭṭhitiko, appakehi sattehi ahaṃ diṭṭho, yehi na diṭṭho, teva bahutarā, te me dhātuyo ādāya tattha tattha pūjentā saggaparāyaṇā bhavissantī’’ti parinibbānakāle, ‘‘attano sarīraṃ vippakiriyatū’’ti adhiṭṭhāsi. Dīghāyukabuddhānaṃ pana suvaṇṇakkhandho viya ekagghanaṃ dhātusarīraṃ tiṭṭhati.
迦叶世尊的舍利也同样完整地保留着。后来,大众聚集在一起商量:“这些舍利已经结成整块,没办法分开,我们该怎么办呢?”大家商议后决定:“那就造一座整块的舍利塔吧。不过,要造多大呢?”有人说:“七由旬。”大家说:“那太大了,将来没法维护。六由旬吧,五由旬……四由旬……三由旬……二由旬……一由旬吧。”就这样确定为一由旬。接着又商量砖要用什么样的:“外墙的砖用红金做,整块成砖,每块值十万金;内墙的砖每块值五万金。用雌黄和雄黄代替泥土来粘合,用油代替水。”这样决定之后,他们把建塔的四面分成四份:国王负责一面,王子地护负责一面,身为大臣之首的将军负责一面,身为地方之首的商主负责一面。
Kassapassāpi bhagavato tatheva aṭṭhāsi. Tato mahājanā sannipatitvā, ‘‘dhātuyo ekagghanā na sakkā viyojetuṃ, kiṃ karissāmā’’ti sammantayitvā ekagghanameva cetiyaṃ karissāma, kittakaṃ pana hotu tanti āhaṃsu. Eke sattayojaniyanti āhaṃsu. Etaṃ atimahantaṃ, anāgate jaggituṃ na sakkā, chayojanaṃ hotu, pañcayojanaṃ… catuyojanaṃ… tiyojanaṃ… dviyojanaṃ… ekayojanaṃ hotūti sanniṭṭhānaṃ katvā iṭṭhakā kīdisā hontūti bāhirante iṭṭhakā rattasuvaṇṇamayā ekagghanā satasahassagghanikā hontu, abbhantarimante paññāsasahassagghanikā. Haritālamanosilāhi mattikākiccaṃ kayiratu, telena udakakiccanti niṭṭhaṃ gantvā cattāri mukhāni catudhā vibhajiṃsu. Rājā ekaṃ mukhaṃ gaṇhi, rājaputto pathavindarakumāro ekaṃ, amaccānaṃ jeṭṭhako hutvā senāpati ekaṃ, janapadānaṃ jeṭṭhako hutvā seṭṭhi ekaṃ.
这时,国王因为财力雄厚,就命人取出黄金,在自己负责的那一面开工,副王和将军也各自在自己负责的那一面开工。可是,商主负责的那一面工程却拖了下来。那时,有一位名叫耶索罗多的近事男,他精通三藏,是证得不来果的圣弟子。他知道工程拖延了,就备好五百辆车,前往各地,劝大家说:“迦叶佛住世两万年,如今已经般涅槃。大家正在为他建一座一由旬高的宝塔。谁愿意布施,不管是黄金、钱财、七宝,还是雌黄、雄黄,都请捐出来。”人们各随自己的能力,布施了钱财、黄金等物;没有能力的人,也布施了油和米等。这位近事男把油、米等送去给工人当伙食和工钱,剩下的就换成黄金送去。就这样,他走遍了整个赡部洲。
Tattha dhanasampannatāya rājāpi suvaṇṇaṃ nīharāpetvā attanā gahitamukhe kammaṃ ārabhi, uparājāpi, senāpatipi. Seṭṭhinā gahitamukhe pana kammaṃ olīyati. Tato yasorato nāma eko upāsako tepiṭako bhāṇako anāgāmī ariyasāvako, so kammaṃ olīyatīti ñatvā pañca sakaṭasatāni yojāpetvā janapadaṃ gantvā ‘‘kassapasammāsambuddho vīsativassasahassāni ṭhatvā parinibbuto. Tassa yojanikaṃ ratanacetiyaṃ kayirati, yo yaṃ dātuṃ ussahati suvaṇṇaṃ vā hiraññaṃ vā sattaratanaṃ vā haritālaṃ vā manosilaṃ vā, so taṃ detū’’ti samādapesi. Manussā attano attano thāmena hiraññasuvaṇṇādīni adaṃsu. Asakkontā telataṇḍulādīni dentiyeva. Upāsako telataṇḍulādīni kammakārānaṃ bhattavetanatthaṃ pahiṇāti, avasesehi suvaṇṇaṃ cetāpetvā pahiṇāti, evaṃ sakalajambudīpaṃ acari.
塔的工程已经完成,他们就从塔场那边派人送了一封信去:“工程已经完成,请老师来礼塔。”老师也送了一封信去:“我已经劝动了整个赡部洲的人,大家把手上有的都拿来,把工程完成吧。”两封信在半路上碰上了。可是,从塔场那边发出的信,反而先到了老师手里。他读完信,心想“我要去礼塔”,就一个人出发了。走到半路一片森林里,冒出五百个盗贼。其中有些人看见他,就对其他人说:“这人从整个赡部洲收集了金银财宝,现在就像一坛移动的宝藏朝我们走过来了。”于是他们把他抓住。他说:“各位,你们为什么抓我?”盗贼们说:“你从整个赡部洲收集了那么多金银财宝,也分一点给我们吧。”他说:“你们难道不知道吗?迦叶世尊已经般涅槃了,大家正在为他建一座一由旬高的宝塔。我是为了那件事才去劝募的,不是为了自己。不管在哪里募到东西,我当场就派人送到塔场去了。我自己身上,除了这套穿着的衣服,连一文钱都没有。”
Cetiye kammaṃ niṭṭhitanti cetiyaṭṭhānato paṇṇaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘niṭṭhitaṃ kammaṃ ācariyo āgantvā cetiyaṃ vandatū’’ti. Sopi paṇṇaṃ pahiṇi – ‘‘mayā sakalajambudīpo samādapito, yaṃ atthi, taṃ gahetvā kammaṃ niṭṭhāpentū’’ti. Dvepi paṇṇāni antarāmagge samāgamiṃsu. Ācariyassa paṇṇato pana cetiyaṭṭhānato paṇṇaṃ paṭhamataraṃ ācariyassa hatthaṃ agamāsi. So paṇṇaṃ vācetvā cetiyaṃ vandissāmīti ekakova nikkhami. Antarāmagge aṭaviyaṃ pañca corasatāni uṭṭhahiṃsu. Tatrekacce taṃ disvā iminā sakalajambudīpato hiraññasuvaṇṇaṃ sampiṇḍitaṃ, nidhikumbhī no pavaṭṭamānā āgatāti avasesānaṃ ārocetvā taṃ aggahesuṃ. Kasmā tātā, maṃ gaṇhathāti? Tayā sakalajambudīpato sabbaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ sampiṇḍitaṃ, amhākampi thokaṃ thokaṃ dehīti. Kiṃ tumhe na jānātha, kassapo bhagavā parinibbuto, tassa yojanikaṃ ratanacetiyaṃ kayirati, tadatthāya mayā samādapitaṃ, no attano atthāya. Taṃ taṃ laddhaladdhaṭṭhānato tattheva pesitaṃ, mayhaṃ pana nivatthasāṭakamattaṃ ṭhapetvā aññaṃ vittaṃ kākaṇikampi natthīti.
有些人说:“老师,那就这样把他放了吧。”另一些人说:“这个人受到国王和重臣的敬重,万一他在城里街道上认出我们当中的某个人,去报告国王、大臣等人,我们就会遭殃。”那位近事男说:“诸位贤友,我不会那样做。”他这样说,是出于对那些人的悲悯,而不是贪恋自己的性命。于是,他们当中一派主张该抓,一派主张该放,争论不休。结果主张该抓的人占了多数,就把他杀了。
Eke, ‘‘evametaṃ vissajetha ācariya’’nti āhaṃsu. Eke, ‘‘ayaṃ rājapūjito amaccapūjito , amhesu kañcideva nagaravīthiyaṃ disvā rājarājamahāmattādīnaṃ ārocetvā anayavyasanaṃ pāpuṇāpeyyā’’ti āhaṃsu. Upāsako, ‘‘tātā, nāhaṃ evaṃ karissāmī’’ti āha. Tañca kho tesu kāruññena, na attano jīvitanikantiyā. Atha tesu gahetabbo vissajjetabboti vivadantesu gahetabboti laddhikā eva bahutarā hutvā jīvitā voropayiṃsu.
因为冒犯了这位有大威德的圣弟子,他们的双眼就像灯焰熄灭一样消失了。他们哭喊着:“贤友们,眼睛在哪里?贤友们,眼睛在哪里?”其中一些人被亲戚带回了家。另一些没有亲戚、无依无靠的人,就留在那片森林里,住在树下或树叶搭的棚子里。来到森林的人出于怜悯,给他们米、饭团或生活用品。有人为了柴火、树叶等东西出去,回来后被问“你们去了哪里”,就回答说“我们去了盲林”。就这样,在两位佛的时代,那片森林都被称为盲林。不过在迦叶佛的时代,这里只是被遗弃的边地荒野。到了我们世尊的时代,它在舍卫城附近、祇园精舍后面,是好乐独处的善男子们居住的精勤堂。那时,具寿童子迦叶正住在那里,修习有学之道。因此经中说“住在盲林”。
Tesaṃ balavaguṇe ariyasāvake aparādhena nibbutadīpasikhā viya akkhīni antaradhāyiṃsu. Te, ‘‘kahaṃ bho cakkhu, kahaṃ bho cakkhū’’ti vippalapantā ekacce ñātakehi gehaṃ nītā. Ekacce noñātakā anāthāti tattheva aṭaviyaṃ rukkhamūle paṇṇasālāyaṃ vasiṃsu. Aṭaviṃ āgatamanussā kāruññena tesaṃ taṇḍulaṃ vā puṭabhattaṃ vā paribbayaṃ vā denti. Dārupaṇṇādīnaṃ atthāya gantvā āgatā manussā kuhiṃ gatatthāti vutte andhavanaṃ gatamhāti vadanti. Evaṃ dvinnampi buddhānaṃ kāle taṃ vanaṃ andhavanaṃtveva paññāyati. Kassapabuddhakāle panetaṃ chaḍḍitajanapade aṭavi ahosi. Amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthiyā avidūre jetavanassa piṭṭhibhāge pavivekakāmānaṃ kulaputtānaṃ vasanaṭṭhānaṃ padhānagharaṃ ahosi, tattha āyasmā kumārakassapo tena samayena sekhapaṭipadaṃ pūrayamāno viharati. Tena vuttaṃ ‘‘andhavane viharatī’’ti.
有一位天神,意思是说,不知道名字和族姓的某一位天神。在《中部》那段经文“尊者,世尊是否记得,曾为某位有大威力的天神简要宣说灭尽渴爱的解脱”里,即便是众所周知的帝释天王,也被称为“某一位”。而“天神”这个词是通称,男天神和天女都能用。不过在这个语境里,指的是男天神。“深夜已过”这里,“已过”这个词在消逝、美妙、端严、随喜等意思中都能见到。比如在“尊者,夜已消逝,初夜分已过,比丘僧团坐了很久,世尊,请为比丘们诵巴帝摩卡吧”这类句子里,用的是“消逝”的意思。而在“此人在这四种人中,最为优胜、最为殊妙”这类句子里,用的则是“美妙”的意思。
Aññatarā devatāti nāmagottavasena apākaṭā ekā devatāti attho. ‘‘Abhijānāti no, bhante, bhagavā ahuñātaññatarassa mahesakkhassa saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ bhāsitā’’ti (ma. ni. 1.365) ettha pana abhiññāto sakkopi devarājā aññataroti vutto. Devatāti ca idaṃ devānampi devadhītānampi sādhāraṇavacanaṃ. Imasmiṃ panatthe devo adhippeto. Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho, uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu (a. ni. 8.20) khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti (a. ni. 4.100) evamādīsu sundare.
“是谁以神通与名声闪耀着,来礼敬我的双脚?
以极其美妙的肤色,照亮了一切方所。”(‘绝妙’指端严。)
‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ; Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857) –
在“绝妙啊,乔达摩贤者!”这类话里,“绝妙”表达的是随喜赞叹。但在这里,它表达的是“消逝”。所以“夜已绝妙地过去”意思就是夜晚已经消逝了。应当知道,这位天子是在中夜刚过的时候来的。“绝妙之色”这里,“绝妙”这个词取的是“端严”的意思。而“色”这个词,则出现在皮肤、称赞、种姓、原因、形态、尺寸、色处等各种语境中。比如在“世尊是金色之身”这类话里,指的是皮肤;在“居士,您这些对沙门乔达摩的称赞是何时积集的?”这类话里,指的是称赞;在“乔达摩贤者,有四种姓”这类话里,指的是种姓;在“凭什么缘故被称为香手?”这类话里,指的是原因;在“变化出大如象王的身形”这类话里,指的是形态;在“钵有三种尺寸”这类话里,指的是尺寸;在“色、香、味、食素”这类话里,指的是色处。在这里,应当取“皮肤”这个意思。因此,“绝妙之色”就是端严可爱、令人悦意的肤色。因为天神来到人间时,会舍弃原本的肤色和神通,现出粗显的身体,以更加殊胜的肤色和更加殊胜的神通,像人们去戏院等场所时那样,以变化出来的身体前来。这位天子也是这样来的。所以说“绝妙之色”。
Evamādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti evamādīsu (pārā. 15) abbhanumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyāti parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti. Tatthāyaṃ devaputto majjhimayāmasamanantare āgatoti veditabbo. Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkantasaddo abhirūpe. Vaṇṇasaddo pana chavi-thuti-kulavaggakāraṇa-saṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha, ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu chaviyā. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti (ma. ni. 2.77) evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (pārā. 602) pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpachaviiṭṭhavaṇṇā, manāpavaṇṇāti vuttaṃ hoti. Devatā hi manussalokaṃ āgacchamānā pakativaṇṇaṃ pakatiiddhiṃ pajahitvā oḷārikaṃ attabhāvaṃ katvā atirekavaṇṇaṃ atirekaiddhiṃ māpetvā naṭasamajjādīni gacchantā manussā viya abhisaṅkhatena kāyena āgacchanti. Ayampi devaputto tatheva āgato. Tena vuttaṃ ‘‘abhikkantavaṇṇā’’ti.
在这里,“全然”这个词有多种含义:无余、多数、纯粹不杂、不过分、坚固、离系等等。比如在“完全圆满、清净的梵行”这类句子里,“全然”是无余的意思。在“央伽和摩揭陀的绝大多数人,带着大量硬食软食前来”这类句子里,是多数的意思。在“纯粹苦蕴的生起”这类句子里,是不杂的意思。在“这位具寿恐怕只是有信仰而已”这类句子里,是不过分的意思。在“与具寿阿那律同住的比丘婆醯,全然为破僧而固执己见”这类句子里,是坚固的意思。在“被称为‘离系者、已住梵行者的最上士’”这类句子里,是离系的意思。但在这里,取的是无余的意思。
Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesa-yebhūyya-abyāmissānatirekadaḷhattha-visaṃyogādianekattho. Tathā hissa, ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti (pārā. 1) evamādīsu anavasesattamattho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti evamādīsu yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (vibha. 225) evamādīsu abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti (mahāva. 244) evamādīsu anatirekatā. ‘‘Āyasmato anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti (a. ni. 4.243) evamādīsu daḷhatthatā . ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.57) evamādīsu visaṃyogo. Idha panassa anavasesattamatthoti adhippeto.
“劫”这个词有许多含义:深信、称呼、时间、施设、切断、调整、少许、遍满等。比如在“乔达摩尊者的这番话确实值得深信,正如对一位阿拉汉、正自觉者所应有的那样”(《中部》1.387)这类句子里,它是“深信”的意思。在“比丘们,我允许你们用五种沙门的称呼来吃果实”(《小品》250)这类句子里,它是“称呼”的意思。在“我以此恒常安住”这类句子里,它是“时间”的意思。在“这位具寿名叫‘劫’”(《相应部》3.124)这类句子里,它是“施设”的意思。在“装扮整齐、须发修剪妥当”(《相应部》4.365)这类句子里,它是“切断”的意思。在“两指宽的劫允许使用”(《小品》446)这类句子里,它是“调整”的意思。在“有躺下的机会”(《增支部》8.80)这类句子里,它是“少许”的意思。在“让整个竹林都遍满光明”(《相应部》1.94)这类句子里,它是“遍满”的意思。这里取的正是“遍满”这个含义。所以“整个暗林”应当理解为:四周无余,到处都是暗林。
Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahana-vohāra-kāla-paññatti- chedana-vikappa-lesa-samantabhāvādi-anekattho. Tathā hissa, ‘‘okappaniyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti (cūḷava. 250) evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti (saṃ. ni. 3.124) evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkatā kappitakesamassū’’ti (saṃ. ni. 4.365) evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti (cūḷava. 446) evamādīsu vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti (a. ni. 8.80) evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti (saṃ. ni. 1.94) evamādīsu samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto. Tasmā kevalakappaṃ andhavananti ettha anavasesaṃ samantato andhavananti evamattho daṭṭhabbo.
“照亮”是指:以由衣饰和身体发出的光明遍照,像月亮和太阳一样,使其成为一片光明、一束光辉,这就是其含义。“站在一边”是指:站在一个角落、一个地方。“说了这话”是指:说了“比丘!比丘!”等话语。那么,这位天子为什么不先礼敬,而只用沙门的称呼来说话呢?因为他惯于以沙门想来看待对方。据说他心里这样想:“这个人过去住在欲界,而我从那时起就已经是梵行者了。”由于这种沙门想在他心中现起,所以他不先行礼,只用沙门的称呼来说话。据说这位天子是长老前世的朋友。从什么时候开始的呢?从迦叶正自觉佛时期开始。在从前结伴的五位朋友中,那位被称为在第四天证得不来果的较年轻者,就是这位天子。据说那时,他们当中的僧团长老在证得阿拉汉果的同时也获得了神通。他心想:“我该做的事已经完成。”于是飞上空中,到阿耨达池洗了脸,从郁单越取来团食,回来后说:“朋友们,请吃这团食,吃完后不要放逸,要修行沙门之法。”其他人说:“朋友,我们没有这样的约定——‘谁先证得殊胜果位并带来团食,大家就吃他带来的食物,然后其余人修行沙门之法。’你是靠自己的宿因才完成了该做的事。如果我们也有宿因,我们也会完成该做的事。这对我们来说是多余的,你走吧。”他便随宜而去,在寿命终结时般涅槃了。
Obhāsetvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā, candimā viya ca sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti ekasmiṃ ante, ekasmiṃ okāse aṭṭhāsi. Etadavocāti etaṃ ‘‘bhikkhu bhikkhū’’tiādivacanamavoca. Kasmā panāyaṃ avanditvā samaṇavohāreneva kathetīti? Samaṇasaññāsamudācāreneva. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ antarā kāmāvacare vasi. Ahaṃ pana asmi tato kālato paṭṭhāya brahmacārī’’ti samaṇasaññāvassa samudācarati, tasmā avanditvā samaṇavohāreneva katheti. Pubbasahāyo kireso devaputto therassa. Kuto paṭṭhāyāti? Kassapasammāsambuddhakālato paṭṭhāya. Yo hi pubbayoge āgatesu pañcasu sahāyesu anuthero catutthadivase anāgāmī ahosīti vutto, ayaṃ so. Tadā kira tesu saṅghattherassa arahatteneva saddhiṃ abhiññā āgamiṃsu. So, ‘‘mayhaṃ kiccaṃ matthakaṃ patta’’nti vehāsaṃ uppatitvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā uttarakuruto piṇḍapātaṃ ādāya āgantvā, ‘‘imaṃ, āvuso, piṇḍapātaṃ bhuñjitvā appamattā samaṇadhammaṃ karothā’’ti āha. Itare āhaṃsu – ‘‘na, āvuso, amhākaṃ evaṃ katikā atthi – ‘yo paṭhamaṃ visesaṃ nibbattetvā piṇḍapātaṃ āharati, tenābhataṃ bhuñjitvā sesehi samaṇadhammo kātabbo’ti. Tumhe attano upanissayena kiccaṃ matthakaṃ pāpayittha. Mayampi sace no upanissayo bhavissati, kiccaṃ matthakaṃ pāpessāma. Papañco esa amhākaṃ, gacchatha tumhe’’ti. So yathāphāsukaṃ gantvā āyupariyosāne parinibbāyi.
第二天,那位较年轻的同伴证得了不来果,神通也随之而来。他也同样取来团食,被其他人拒绝后,就随自己方便离开了,命终时投生到净居天。他住在净居天后,观察那些同伴,看见一个人当时就已般涅槃,一个人如今已在世尊身边证得圣位,还有一个人依于利养和恭敬,生起了“我是阿拉汉”的念头,住在素婆罗迦港。他看到这些后,就去找那个人,对他说:“你不是阿拉汉,也没有走上阿拉汉之道。去亲近世尊,听闻法吧。”就这样把他打发走了。那个人也在聚落中请求世尊的教诫,世尊简要地教导他说:“因此,婆醯雅,你应当这样学:在看的时候,只是看……”(《自说经》10)他由此证得了圣者的境界。
Punadivase anuthero anāgāmiphalaṃ sacchakāsi, tassa abhiññāyo āgamiṃsu. Sopi tatheva piṇḍapātaṃ āharitvā tehi paṭikkhitto yathāphāsukaṃ gantvā āyupariyosāne suddhāvāse nibbatti. So suddhāvāse ṭhatvā te sahāye olokento, eko tadāva parinibbuto, eko adhunā bhagavato santike ariyabhūmiṃ patto, eko lābhasakkāraṃ nissāya, ‘‘ahaṃ arahā’’ti cittaṃ uppādetvā suppārakapaṭṭane vasatīti disvā taṃ upasaṅkamitvā, ‘‘na tvaṃ arahā, na arahattamaggaṃ paṭipanno, gaccha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇāhī’’ti uyyojesi. Sopi antaraghare bhagavantaṃ ovādaṃ yācitvā, ‘‘tasmā tiha te bāhiya evaṃ sikkhitabbaṃ diṭṭhe diṭṭhamattaṃ hotū’’ti (udā. 10) bhagavatā saṃkhittena ovadito ariyabhūmiṃ sampāpuṇi.
从那以后,还有另一位朋友。他四处寻找“他在哪里”,看见这位朋友正在暗林里修行有学之道,心里就想:“我要到朋友那里去。不过去的时候不能空着手,总该带点礼物才对。可我这位朋友不贪图物质供养,他住在山顶上,当初我站在空中送他团食,他都不肯吃,只是一心修沙门法。现在我要带物质上的礼物去,他怎么会接受呢?我还是带一份法的礼物去吧。”于是,他就像在梵天界里串宝珠一样,把十五个问题一一分析清楚,带着这份法的礼物过来,站在离朋友不远的地方。因为他自己还带着沙门的想和习惯,所以没有向朋友顶礼,直接喊道:“比丘!比丘!”接着说了“这蚁垤……”等话。这里要理解成:因为急切呼唤,所以把“比丘”重复了一次。另一种说法是:就像额头上只点一个吉祥点并不好看,如果在周围再点上其他点,就会像花团锦簇一样庄严;同样,单独一个词说话不好看,配上伴随的词句,话就像花团锦簇一样庄严,他就是为了让话像花团锦簇一样庄严,才这样说的。
Tato añño eko atthi, so kuhinti olokento andhavane sekkhapaṭipadaṃ pūrayamāno viharatīti disvā cintesi – ‘‘sahāyakassa santike gamissāmīti, gacchantena pana tucchahatthena agantvā kiñci paṇṇākāraṃ gahetvā gantuṃ vaṭṭati, sahāyo kho pana me nirāmiso pabbatamatthake vasanto mayā ākāse ṭhatvā dinnaṃ piṇḍapātampi aparibhuñjitvā samaṇadhammaṃ akāsi, idāni āmisapaṇṇākāraṃ kiṃ gaṇhissati? Dhammapaṇṇākāraṃ gahetvā gamissāmī’’ti brahmaloke ṭhitova ratanāvaḷiṃ ganthento viya pannarasa pañhe vibhajitvā taṃ dhammapaṇṇākāraṃ ādāya āgantvā sahāyassa avidūre ṭhatvā attano samaṇasaññāsamudācāravasena taṃ anabhivādetvāva, ‘‘bhikkhu bhikkhū’’ti ālapitvā ayaṃ vammikotiādimāha. Tattha turitālapanavasena bhikkhu bhikkhūti āmeḍitaṃ veditabbaṃ. Yathā vā ekaneva tilakena nalāṭaṃ na sobhati, taṃ parivāretvā aññesupi dinnesu phullitamaṇḍitaṃ viya sobhati, evaṃ ekeneva padena vacanaṃ na sobhati , parivārikapadena saddhiṃ phullitamaṇḍitaṃ viya sobhatīti taṃ parivārikapadavasena vacanaṃ phullitamaṇḍitaṃ viya karontopi evamāha.
所谓“这个蚁垤”,并不是说面前真的有个蚁垤,而是为了说法,像指着面前的东西那样说“这个”。“木栓”:他拿着刀挖掘时,看见了木栓。“举起木栓,不断挖掘,智者!”:亲爱的智者啊,所谓木栓,夜里冒烟,白天燃烧。你把它拔出来,再往深处挖。其余各句的意思也应当这样理解。“蛙”:就是青蛙。“双轮辋”:就是碱水过滤器。“龟”:就是乌龟。“屠刀与砧板”:就是切肉的刀和砍肉的砧板。“肉片”:就是一块约如磨石大小的鲜肉团。“龙”:他看见一条龙,颜色像苏摩那花束,有巨大的颈冠,饰以三种卍字纹。“别碰龙!”:用木杖尖、藤条尖驱赶,或者扬撒尘土时,别碰到龙。“向龙行礼!”:要从上风处退开,穿上干净的衣服,向龙行礼。龙所守护的财宝,纵经七世受用也不会耗尽,龙会把它守护的财宝给你,所以要向龙行礼。或者“从此听闻”的“此”:像《苦蕴经》等经中,“此”在教法里是有所依的意思,这里不是那样。这里“此”是依天子而言,所以“或从此”的意思就是“或者从我这里听闻”。这就是这里的含义。
Ayaṃvammikoti purato ṭhito vammiko nāma natthi, desanāvasena pana purato ṭhitaṃ dassento viya ayanti āha. Laṅginti satthaṃ ādāya khaṇanto palighaṃ addasa. Ukkhipa laṅgiṃ abhikkhaṇa sumedhāti tāta, paṇḍita, laṅgī nāma rattiṃ dhūmāyati divā pajjalati. Ukkhipeta paraṃ parato khaṇāti. Evaṃ sabbapadesu attho daṭṭhabbo. Uddhumāyikanti maṇḍūkaṃ. Caṅkavāranti khāraparissāvanaṃ. Kummanti kacchapaṃ. Asisūnanti maṃsacchedakaṃ asiñceva adhikuṭṭanañca. Maṃsapesinti nisadapotappamāṇaṃ allamaṃsapiṇḍaṃ. Nāganti sumanapupphakalāpasadisaṃ mahāphaṇaṃ tividhasovatthikaparikkhittaṃ ahināgaṃ addasa. Mā nāgaṃ ghaṭṭesīti daṇḍakakoṭiyā vā vallikoṭiyā vā paṃsucuṇṇaṃ vā pana khipamāno mā nāgaṃ ghaṭṭayi. Namo karohi nāgassāti uparivātato apagamma suddhavatthaṃ nivāsetvā nāgassa namakkāraṃ karohi. Nāgena adhisayitaṃ dhanaṃ nāma yāva sattamā kulaparivaṭṭā khādato na khīyati, nāgo te adhisayitaṃ dhanaṃ dassati, tasmā namo karohi nāgassāti. Ito vā pana sutvāti yathā dukkhakkhandhe itoti sāsane nissakaṃ, na tathā idha. Idha pana devaputte nissakkaṃ, tasmā ito vā panāti mama vā pana santikā sutvāti ayamettha attho.
251“四大所成的”就是指由四大构成的东西。这是身体的同义词。就像外面的蚁垤,依四种原因而被称为蚁垤,即“吐出者”“被吐出者”“吐物之堆”“被吐出的湿气所黏结”。那个蚁垤会吐出蛇、獴、鼠、壁虎等各种生物,所以是“吐出者”;它被白蚁吐出,所以是“被吐出者”;白蚁吐出后,又用口吻把尘土粉末堆起来,高到腰部或与人齐,所以是“吐物之堆”;因为被白蚁吐出的唾液湿气黏合,即使天降大雨七天七夜也不会散开,到了夏天,从那里抓一把土,用手一捏,湿气就会渗出来,像这样被吐出的湿气所黏结,所以是“被吐出的湿气所黏结”。同样,这个身体也因为从眼睛流出眼垢等等,排出种种不净污秽,所以也是“吐出者”。诸佛、独觉佛、漏尽者在这个生命体里,因为对生命的贪爱已经彻底耗尽,所以舍弃了这个身体而离去,因此从圣者的角度看,它也是“被吐出者”。这个身体由三百块骨头支撑,用筋腱连接,涂上肉,裹着湿皮,再以肤色装饰,欺骗众生,这一切从圣者来看都只是被吐出的东西,所以也是“吐物之堆”。正如经中说:“渴爱生出人,他的心到处奔走。”像这样,因为是被渴爱所生,又被圣者所吐出的渴爱湿气所黏结,所以也是“被吐出的湿气所黏结”。又像蚁垤内部有种种生物在那里出生、大小便、生病躺卧、死后倒在那里,因此那蚁垤就成了它们的产房、厕所、病房和坟墓。同样,刹帝利大户等也是如此,不应当认为“这是被守护保护的、装饰庄严的、有大威势者的身体”,而应当看到:依皮肤而生的生物、依皮而生的生物、依肉而生的生物、依筋而生的生物、依骨而生的生物、依骨髓而生的生物,像这样按种类算,有大约八万种虫类群生在这个身体内部,在那里出生、大小便、生病躺卧、死后倒在那里,所以这个身体也是这些生物的产房、厕所、病房和坟墓,因此被称为“蚁垤”。所以世尊说:“比丘,所谓蚁垤,就是这个四大所成身体的同义词。”
251.Cātummahābhūtikassāti catumahābhūtamayassa. Kāyassetaṃ adhivacananti sarīrassa nāmaṃ. Yatheva hi bāhirako vammiko, vamatīti vantakoti vantussayoti vantasinehasambandhoti catūhi kāraṇehi vammikoti vuccati. So hi ahimaṅgusaundūragharagoḷikādayo nānappakāre pāṇake vamatīti vammiko. Upacikāhi vantakoti vammiko. Upacikāhi vamitvā mukhatuṇḍakena ukkhittapaṃsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi porisappamāṇenapi ussitoti vammiko. Upacikāhi vantakheḷasinehena ābaddhatāya sattasattāhaṃ deve vassantepi na vippakiriyati, nidāghepi tato paṃsumuṭṭhiṃ gahetvā tasmiṃ muṭṭhinā pīḷiyamāne sineho nikkhamati, evaṃ vantasinehena sambaddhoti vammiko. Evamayaṃ kāyopi, ‘‘akkhimhā akkhigūthako’’tiādinā nayena nānappakārakaṃ asucikalimalaṃ vamatīti vammiko. Buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā imasmiṃ attabhāve nikantipariyādānena attabhāvaṃ chaḍḍetvā gatāti ariyehi vantakotipi vammiko. Yehi cāyaṃ tīhi aṭṭhisatehi ussito nhārusambaddho maṃsāvalepano allacammapariyonaddho chavirañjito satte vañceti, taṃ sabbaṃ ariyehi vantamevāti vantussayotipi vammiko. ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ, cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55) evaṃ taṇhāya janitattā ariyehi vanteneva taṇhāsinehena sambaddho ayanti vantasinehena sambaddhotipi vammiko. Yathā ca vammikassa anto nānappakārā pāṇakā tattheva jāyanti, uccārapassāvaṃ karonti, gilānā sayanti, matā patanti. Iti so tesaṃ sūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hoti. Evaṃ khattiyamahāsālādīnampi kāyo ayaṃ gopitarakkhito maṇḍitappasādhito mahānubhāvānaṃ kāyoti acintetvā chavinissitā pāṇā cammanissitā pāṇā maṃsanissitā pāṇā nhārunissitā pāṇā aṭṭhinissitā pāṇā aṭṭhimiñjanissitā pāṇāti evaṃ kulagaṇanāya asītimattāni kimikulasahassāni antokāyasmiṃyeva jāyanti, uccārapassāvaṃ karonti, gelaññena āturitāni sayanti, matāni patanti, iti ayampi tesaṃ pāṇānaṃ sūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hotīti ‘‘vammiko’’ tveva saṅkhaṃ gato. Tenāha bhagavā – ‘‘vammikoti kho, bhikkhu, imassa cātumahābhūtikassa kāyassetaṃ adhivacana’’nti.
由父母所生:由从母亲和父亲而来的父母精血所生。依靠米饭和粥糜增长:靠米饭和粥糜而积集、长大。在此,“无常、涂油、按摩、坏灭、离散之法”中,这个身体因为终将归于不存在,所以是无常之法。为了消除恶臭和不适而涂抹香膏,是涂油之法。为了消除身体各肢节的病痛而轻轻揉按,是按摩之法。或者在幼年时,让人躺在腿上,为了矫正因胎中姿势不正而变形的各个肢节,通过拉伸、按压等方式来按摩,也是按摩之法。即使这样保养,它仍然是会坏灭、会离散的法,也就是说,它会破裂、会散坏,这就是它的本性。其中,用“由父母所生”“依靠米饭和粥糜增长”“涂油”“按摩”这些词,说明了它的生起;用“无常”“坏灭”“离散”这些词,说明了它的灭尽。应当知道,通过这七个词,说明了四大所成的身体的起伏、增减,以及生起和灭尽。
Mātāpettikasambhavassāti mātito ca pitito ca nibbattena mātāpettikena sukkasoṇitena sambhūtassa. Odanakummāsūpacayassāti odanena ceva kummāsena ca upacitassa vaḍḍhitassa. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassāti ettha ayaṃ kāyo hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo. Duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo. Aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo. Daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhavāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammo. Evaṃ pariharatopi ca bhedanaviddhaṃsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṃ sabhāvoti attho. Tattha mātāpettikasambhavaodanakummāsūpacayaucchādanaparimaddanapadehi samudayo kathito, aniccabhedaviddhaṃsanapadehi atthaṅgamo. Evaṃ sattahipi padehi cātumahābhūtikassa kāyassa uccāvacabhāvo vaḍḍhiparihāni samudayatthaṅgamo kathitoti veditabbo.
白天的工作,就是指白天应该做的事。关于“冒烟”这个词,这里的“烟”字可以用在愤怒、渴爱、寻思、五种欲乐、说法以及普通的烟这些意思上。比如“愤怒是烟,妄语是灰烬”这句里,指的是愤怒。“众生被渴爱熏得冒烟”这句里,指的是渴爱。“那时候,有一位比丘在世尊不远处,坐着冒烟”这句里,指的是寻思。
Divā kammanteti divā kattabbakammante. Dhūmāyanāti ettha ayaṃ dhūmasaddo kodhe taṇhāya vitakke pañcasu kāmaguṇesu dhammadesanāya pakatidhūmeti imesu atthesu vattati. ‘‘Kodho dhūmo bhasmanimosavajja’’nti (saṃ. ni. 1.165) ettha hi kodhe vattati. ‘‘Icchādhūmāyitā sattā’’ti ettha taṇhāya. ‘‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’’ti ettha vitakke.
“欲乐是泥沼,欲乐是淤泥,
这恐惧有三根本,也是我所宣说的。
尘与烟,是我所宣说的;
梵授,你放下这一切,出家去吧。”
‘‘Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā, Bhayañca metaṃ timūlaṃ pavuttaṃ; Rajo ca dhūmo ca mayā pakāsitā; Hitvā tuvaṃ pabbaja brahmadattā’’ti. (jā. 1.6.14) –
这里,在五欲功德中。“是造烟者”(《中部》1.349)这一处,是在说法的语境里。“旌旗是车的标志,烟是火的标志”(《相应部》1.72)这一处,是指自然界的烟。但在这里,这个“烟”指的是寻(思惟)。所以说:“这个夜间冒烟。”
Ettha pañcakāmaguṇesu. ‘‘Dhūmaṃ kattā hotī’’ti (ma. ni. 1.349) ettha dhammadesanāya. ‘‘Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino’’ti (saṃ. ni. 1.72) ettha pakatidhūme. Idha panāyaṃ vitakke adhippeto. Tenāha ‘‘ayaṃ rattiṃ dhūmāyanā’’ti.
这是如来的同义词。因为如来已经排除了七种法,所以称为婆罗门。正如经中所说:比丘,因为排除了七种法,所以称为婆罗门。是哪七种呢?贪已被排除,嗔……痴……慢……有身见……疑……戒禁取已被排除。比丘,因为这七种法已被排除,所以称为婆罗门。妙慧就是善妙的智慧。有学,这里“学”就是学习,所以称为有学。正如经中所说:比丘,因为他在学习,所以称为有学。他学习什么呢?他学习增上戒,学习增上心,学习增上慧。
Tathāgatassetaṃ adhivacananti tathāgato hi sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo nāma. Yathāha – ‘‘sattannaṃ kho, bhikkhu, dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo. Katamesaṃ sattannaṃ? Rāgo bāhito hoti, doso… moho… māno… sakkāyadiṭṭhi… vicikicchā… sīlabbataparāmāso bāhito hoti. Imesaṃ bhikkhu sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo’’ti (cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 28). Sumedhoti sundarapañño. Sekkhassāti ettha sikkhatīti sekkho. Yathāha – ‘‘sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhatī’’ti (a. ni. 3.86).
“慧”这个说法,是世间慧和出世间慧的同义词,不是指武器刀械。“精进策励”,是指身体上的精进和心理上的精进。这种精进是以慧为导向的:依靠世间慧,它就属于世间;依靠出世间慧,它就属于出世间。下面就是对这里含义的说明:
Paññāyaadhivacananti lokiyalokuttarāya paññāya etaṃ adhivacanaṃ, na āvudhasatthassa. Vīriyārambhassāti kāyikacetasikavīriyassa. Taṃ paññāgatikameva hoti. Lokiyāya paññāya lokiyaṃ, lokuttarāya paññāya lokuttaraṃ. Ettha panāyaṃ atthadīpanā –
据说,有一个乡村婆罗门,清早带着几个年轻弟子从村里出去,白天在树林里教诵咒语,傍晚回到村子。半路上有一座蚁冢,夜里冒烟,白天则燃烧。婆罗门对弟子妙慧青年说:“孩子,这座蚁冢夜里冒烟,白天燃烧,我们来观察它的变化,把它打破,分成四份扔掉。”他答应“好”,就拿起锄头,双脚稳稳地站在地上,照做了。在这里,老师婆罗门好比世尊,妙慧青年好比有学比丘,蚁冢好比身体。婆罗门说“孩子,这座蚁冢夜里冒烟,白天燃烧,我们来观察它的变化,把它打破,分成四份扔掉”的时候,就好比世尊说“比丘,要把这四大所成的身体分成四份来把握”的时候。他答应“好”,拿起锄头照做,就好比有学比丘以四界差别的方式把握身体,即:“在二十个部分中的坚硬性,这是地界;在十二个部分中的粘结性,这是水界;在四个部分中的成熟性,这是火界;在六个部分中的支撑性,这是风界。”应当这样了知。
Eko kira jānapado brāhmaṇo pātova māṇavakehi saddhiṃ gāmato nikkhamma divasaṃ araññe mante vācetvā sāyaṃ gāmaṃ āgacchati. Antarāmagge ca eko vammiko atthi. So rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati. Brāhmaṇo antevāsiṃ sumedhaṃ māṇavaṃ āha – ‘‘tāta, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati, vikāramassa passissāma, bhinditvā naṃ cattāro koṭṭhāse katvā khipāhī’’ti. So sādhūti kudālaṃ gahetvā samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya tathā akāsi. Tatra ācariyabrāhmaṇo viya bhagavā. Sumedhamāṇavako viya sekkho bhikkhu. Vammiko viya kāyo. ‘‘Tāta, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati, vikāramassa passissāma, bhinditvā naṃ cattāro koṭṭhāse katvā khipāhī’’ti brāhmaṇena vuttakālo viya, ‘‘bhikkhu cātumahābhūtikaṃ kāyaṃ cattāro koṭṭhāse katvā pariggaṇhāhī’’ti bhagavatā vuttakālo. Tassa sādhūti kudālaṃ gahetvā tathākaraṇaṃ viya sekkhassa bhikkhuno, ‘‘yo vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhabhāvo, ayaṃ pathavīdhātu. Yo dvādasasu koṭṭhāsesu ābandhanabhāvo, ayaṃ āpodhātu. Yo catūsu koṭṭhāsesu paripācanabhāvo, ayaṃ tejodhātu. Yo chasu koṭṭhāsesu vitthambhanabhāvo, ayaṃ vāyodhātū’’ti evaṃ catudhātuvavatthānavasena kāyapariggaho veditabbo.
“门闩”,比丘们,为什么世尊把无明说成门闩来开示呢?就像关上城门、插上门闩之后,大众就没办法通行了,本来在城里的人就留在城里,本来在城外的人就留在城外。同样,当无明这个门闩落在智门上的时候,他通往涅槃的智之通行就被截断了。所以世尊把无明说成门闩来开示。“舍弃无明”,这里说的是通过受持业处和反复请问的方式来舍断无明。
Laṅgīti kho, bhikkhūti kasmā bhagavā avijjaṃ laṅgīti katvā dassesīti? Yathā hi nagarassa dvāraṃ pidhāya palighe yojite mahājanassa gamanaṃ pacchijjati, ye nagarassa anto, te antoyeva honti. Ye bahi, te bahiyeva. Evameva yassa ñāṇamukhe avijjālaṅgī patati, tassa nibbānasampāpakaṃ ñāṇagamanaṃ pacchijjati, tasmā avijjaṃ laṅgīti katvā dassesi. Pajaha avijjanti ettha kammaṭṭhānauggahaparipucchāvasena avijjāpahānaṃ kathitaṃ.
“气胀蛙”,比丘们,这里说的气胀蛙并不是大青蛙,只有指甲盖那么大,住在旧树叶之间、灌木丛之间或藤蔓之间。它被棍子尖端、藤条尖端或尘土粉末碰触后,就会吸气鼓胀,变得又大又圆,像木苹果那么大,四只脚悬在空中,再也走不动,落入敌人手中,成为乌鸦、鹰等的食物。同样,这瞋怒刚生起时,只是内心的一点混乱。那时如果不加以制止,它就会增长,让人面部扭曲。那时再不制止,就会让人下巴抽动。那时再不制止,就会让人说出粗恶的话。那时再不制止,就会让人四处张望。那时再不制止,就会让人拉扯拖拽。那时再不制止,就会让人用手抓起土块、棍棒和刀剑。那时再不制止,就会让人用棍棒和刀剑砍击。那时再不制止,就会导致杀害他人,也杀害自己。正如这样说:“当这瞋怒杀害他人又杀害自己时,这瞋怒就已经极其强盛,达到了顶点。”在这里,就像气胀蛙四脚悬空时走不了路,落入敌人手中,成为乌鸦等的食物;同样,具有瞋怒的人无法执取业处并使其增长,落入敌人手中,成为一切魔随心所欲摆布的对象。因此世尊说:“气胀蛙,比丘,这是瞋怒与绝望的同义词。”其中,力量强大的瞋怒就是瞋怒与绝望。“舍弃瞋怒与绝望”,这里说的是通过反复审察来舍断。
Uddhumāyikātikho, bhikkhūti ettha uddhumāyikamaṇḍūko nāma no mahanto, nakhapiṭṭhippamāṇo hoti, purāṇapaṇṇantare vā gacchantare vā valliantare vā vasati. So daṇḍakoṭiyā vā vallikoṭiyā vā paṃsucuṇṇakena vā ghaṭṭito āyamitvā mahanto parimaṇḍalo beluvapakkappamāṇo hutvā cattāro pāde ākāsagate katvā pacchinnagamano hutvā amittavasaṃ yāti, kākakulalādibhattameva hoti. Evameva ayaṃ kodho paṭhamaṃ uppajjanto cittāvilamattakova hoti. Tasmiṃ khaṇe aniggahito vaḍḍhitvā mukhavikulanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito hanusañcopanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito pharusavācānicchāraṇaṃ pāpeti. Tadā aniggahito disāvilokanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito pāṇinā leḍḍudaṇḍasatthaparāmasanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito daṇḍasatthābhinipātaṃ pāpeti . Tadā aniggahito paraghātanampi attaghātanampi pāpeti. Vuttampi hetaṃ – ‘‘yato ayaṃ kodho paraṃ ghātetvā attānaṃ ghāteti, ettāvatāyaṃ kodho paramussadagato hoti paramavepullappatto’’ti. Tattha yathā uddhumāyikāya catūsu pādesu ākāsagatesu gamanaṃ pacchijjati, uddhumāyikā amittavasaṃ gantvā kākādibhattaṃ hoti, evameva kodhasamaṅgīpuggalo kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti, amittavasaṃ yāti, sabbesaṃ mārānaṃ yathākāmakaraṇīyo hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘uddhumāyikāti kho, bhikkhu, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacana’’nti. Tattha balavappatto kodhova kodhūpāyāso. Pajaha kodhūpāyāsanti ettha paṭisaṅkhānappahānaṃ kathitaṃ.
“二路”在这里的意思是:就像一个人带着钱财、拥有财物,走在旷野沙漠的长途上,来到一个岔路口,没法决定“我该走这条路,还是该走那条路”,就停在那里不动。这时盗贼冲出来,让他遭受伤害和不幸。同样,一个比丘取得根本业处之后坐下来修行,如果对佛等生起疑惑,就没法让业处增长。这时烦恼魔等一切魔就让他遭受伤害和不幸。所以疑就像岔路一样。因此世尊说:“二路,比丘,这是疑的同义词。”这里说“舍弃疑”,是指通过持取业处和反复参问来舍断疑惑。
Dvidhāpathoti ettha, yathā puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggappaṭipanno dvedhāpathaṃ patvā, ‘‘iminā nu kho gantabbaṃ, iminā gantabba’’nti nicchetuṃ asakkonto tattheva tiṭṭhati, atha naṃ corā uṭṭhahitvā anayabyasanaṃ pāpenti, evameva kho mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinno bhikkhu buddhādīsu kaṅkhāya uppannāya kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetuṃ na sakkoti, atha naṃ kilesamārādayo sabbe mārā anayabyasanaṃ pāpenti, iti vicikicchā dvedhāpathasamā hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘dvidhāpathoti kho, bhikkhu, vicikicchāyetaṃ adhivacana’’nti. Pajaha vicikicchanti ettha kammaṭṭhānauggahaparipucchāvasena vicikicchāpahānaṃ kathitaṃ.
“滤水器”在这里的意思是:就像染工把水倒进碱水过滤器时,一罐水、两罐水、十罐水、二十罐水,甚至一百罐水,都会直接漏掉,连一点水都留不住;同样,一个被五盖缠住的人,内心里的善法也留不住。所以世尊说:“比丘,‘滤水器’就是五盖的别名。”这里说的“舍弃五盖”,是指通过镇伏和部分断除来舍断诸盖。
Caṅgavāranti ettha, yathā rajakehi khāraparissāvanamhi udake pakkhitte eko udakaghaṭo dvepi dasapi vīsatipi ghaṭasatampi paggharatiyeva, pasaṭamattampi udakaṃ na tiṭṭhati, evameva nīvaraṇasamaṅgino puggalassa abbhantare kusaladhammo na tiṭṭhati. Tenāha bhagavā – ‘‘caṅgavāranti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ nīvaraṇānaṃ adhivacana’’nti. Pajaha pañcanīvaraṇeti ettha vikkhambhanatadaṅgavasena nīvaraṇappahānaṃ kathitaṃ.
这里,“龟”是指:就像乌龟有四只脚加一个头,一共只有五个部分;同样,一切有为法在被执取时,也就成为五种蕴。所以世尊说:“比丘,‘龟’就是五取蕴的异名。”“应舍断五取蕴”这句话,说的是对五蕴舍断欲贪。
Kummoti ettha, yathā kacchapassa cattāro pādā sīsanti pañceva aṅgāni honti, evameva sabbepi saṅkhatā dhammā gayhamānā pañceva khandhā bhavanti. Tenāha bhagavā – ‘‘kummoti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti. Pajaha pañcupādānakkhandheti ettha pañcasu khandhesu chandarāgappahānaṃ kathitaṃ.
“刀砧”在这里的意思是:就像把肉放在砧板上,用刀去剁切一样,这些众生为了所贪着的感官对象,被烦恼欲所砍杀;他们被置于那些感官对象之上,被烦恼欲切割、剁碎。因此世尊说:“比丘,‘刀砧’就是五种欲乐的异名。”“舍断五种欲乐”这句话,说的是对五种欲乐舍断欲贪。
Asisūnāti ettha, yathā sūnāya upari maṃsaṃ ṭhapetvā asinā koṭṭenti, evamime sattā vatthukāmatthāya kilesakāmehi ghātayamānā vatthukāmānaṃ upari katvā kilesakāmehi kantitā koṭṭitā ca honti. Tenāha bhagavā – ‘‘asisūnāti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacana’’nti. Pajaha pañca kāmaguṇeti ettha pañcasu kāmaguṇesu chandarāgappahānaṃ kathitaṃ.
“肉片”这个说法,比丘们,在这里,“肉片”是许多人都想要的东西:刹帝利等人类想要它,乌鸦等畜生也想要它。因为这些众生被无明蒙蔽,生起喜贪,使轮回不断增长。又像肉片无论放在哪里都会粘在那里一样,这些众生被喜贪绑住,就粘在轮回上,即使遇到痛苦也不厌离。所以喜贪就像肉片。因此世尊说:“比丘,‘肉片’就是喜贪的异名。”应舍断喜贪,这里说的是通过第四道来舍断喜贪。
Maṃsapesīti kho, bhikkhūti ettha ayaṃ maṃsapesi nāma bahujanapatthitā khattiyādayo manussāpi naṃ patthenti kākādayo tiracchānāpi. Ime hi sattā avijjāya sammattā nandirāgaṃ upagamma vaṭṭaṃ vaḍḍhenti. Yathā vā maṃsapesi ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne laggati, evamime sattā nandirāgabaddhā vaṭṭe lagganti, dukkhaṃ patvāpi na ukkaṇṭhanti , iti nandirāgo maṃsapesisadiso hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘maṃsapesīti kho, bhikkhu, nandirāgassetaṃ adhivacana’’nti. Pajaha nandīrāganti ettha catutthamaggena nandīrāgappahānaṃ kathitaṃ.
比丘,所谓“龙象”,是漏已尽比丘的称呼。在这里,漏已尽者被称为“龙象”的含义,在《无垢经》里已经讲明了。“你应礼敬龙象”,意思是:你应当这样礼敬那位漏已尽者的佛陀龙象——“那位世尊是觉者,为觉悟而说法;是调御者,为调御而说法;是寂静者,为寂静而说法;是已度脱者,为度脱而说法;是已般涅槃者,为般涅槃而说法”,应当这样礼敬。这就是这里的含义。这样一来,这部经就成了这位长老的禅修业处。长老也以这部经作为禅修业处,增长观智,证得了阿拉汉果。“这就是它的含义”,就是对这个问题的解答。于是,世尊就像从宝堆中取出宝珠的尖顶一样,顺着法义的脉络完成了这次说法。
Nāgoti kho, bhikkhu, khīṇāsavassetaṃ bhikkhuno adhivacananti ettha yenatthena khīṇāsavo nāgoti vuccati, so anaṅgaṇasutte (ma. ni. aṭṭha. 1.63) pakāsito eva. Namo karohi nāgassāti khīṇāsavassa buddhanāgassa, ‘‘buddho so bhagavā bodhāya dhammaṃ deseti, danto so bhagavā damathāya dhammaṃ deseti, santo so bhagavā samathāya dhammaṃ deseti, tiṇṇo so bhagavā taraṇāya dhammaṃ deseti, parinibbuto so bhagavā parinibbānāya dhammaṃ desetī’’ti (ma. ni. 1.361) evaṃ namakkāraṃ karohīti ayamettha attho. Iti idaṃ suttaṃ therassa kammaṭṭhānaṃ ahosi. Theropi idameva suttaṃ kammaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patto. Ayametassa atthoti ayaṃ etassa pañhassa attho. Iti bhagavā ratanarāsimhi maṇikūṭaṃ gaṇhanto viya yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.