《合诵经》的注释·对“自苦行”等四句的注释
10. 合诵经复注 · 112 段
对“自苦行”等四句的注释巴利
Attantapādicatukkavaṇṇanā
314 在这两者当中,“裸形者”只是一个举例,因为着衣的游方者等那些从事自我折磨的人也都包括在内。巴利
314. Tesu acelakoti nidassanamattaṃ channaparibbājakānampi attakilamathaṃ anuyuttānaṃ labbhanato.
不是具足戒等功德的人,就是以戒等功德不圆满的人。巴利
Na sīlādisampannoti sīlādīhi guṇehi aparipuṇṇo.
所谓“暗”,是因为缺少光明,所以成了黑暗。因此说“成了黑暗”,意思是像黑暗一样存在、生起,因为缺少光明;或者说达到了黑暗的状态。所谓“正是那个暗”,就是指前面所说的那种暗。“彼岸”就是从那边去、归宿、终结的意思。用“生在低处……等”这一段,说明他的黑暗性;用“圆满三种恶行”这一段,说明他以黑暗为归宿,因为达到了没有光明的状态。成为那样之后,就是“生在低处……等”。用“圆满三种善行”这一段,说明他以光明为归宿,因为达到了光明的状态。其余两处,按照所说的方法理解其含义。巴利
Tamoti appakāsabhāvena tamobhūto. Tenāha ‘‘andhakārabhūto’’ti, andhakāraṃ viya bhūto jāto appakāsabhāvena, andhakārattaṃ vā pattoti attho. Tamamevāti vuttalakkhaṇaṃ tamameva. Paraṃ parato ayanaṃ gati niṭṭhāti attho. ‘‘Nīce…pe… nibbattitvā’’ti etena tassa tamabhāvaṃ dasseti, ‘‘tīṇi duccaritāni paripūretī’’ti etena tamaparāyanabhāvaṃ appakāsabhāvāpattito. Tathāvidho hutvāti nīce…pe… nibbattetvā. ‘‘Tīṇi sucaritāni paripūretī’’ti etena tassa jotiparāyanabhāvaṃ dasseti pakāsabhāvāpattito. Itaradvaye vuttanayānusārena attho veditabbo.
“ma”这个字只是为了连接词与词之间的音,就像在“aññamañña”(相互)这类词里一样(《经集》605)。“由四种风”是指从四个方向吹来的风。“外道的论说”是指那些持邪见者的言论。说了“不可动摇”之后,接着指出其中的原因:“因为信仰不动摇”,也就是由道所产生的信仰。关于“因为烦恼微薄”,这里应当从两种原因来理解其微薄:一是偶尔才生起,二是现行微弱。因为对一来者来说,烦恼不像随顺轮回的凡夫那样频繁生起,只是偶尔才生起;而且即使生起,也不像随顺轮回的凡夫那样以压制、征服的方式生起,而是因为已被两种道所断除,所以只是微弱、细微地生起。这样一来,由于烦恼微薄,功德庄严而柔和,一来者就被称为“沙门莲花”。由于贪和嗔不存在——也就是由于彻底断除了贪和嗔这些障碍功德展现的烦恼——他很快就会开花。也就是说,通过最高之道而绽放,不久之后就会圆满无余的功德庄严,所以将会开花。因此,不来者被称为“沙门芬陀利迦”。“芬陀利迦”就是红莲花。据说那种花很快就开。“钵头摩”是白莲花,那种花要很久才开——他们是这么说的。由于结缚作者的烦恼——也就是使心被束缚的上分烦恼——彻底不存在,所以称为“沙门善软者”,因为他在沙门的身份上达到了极其柔软的状态。巴利
Ma-kāro padasandhimattaṃ ‘‘aññamañña’’ntiādīsu (su. ni. 605) viya. Catūhi vātehīti catūhi disāhi uṭṭhitavātehi. Parappavādehīti paresaṃ diṭṭhigatikānaṃ vādehi. ‘‘Akampiyo’’ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘acalasaddhāyā’’ti, maggenāgatasaddhāya. Patanubhūtattāti ettha dvīhi kāraṇehi patanubhāvo veditabbo adhiccuppattiyā, pariyuṭṭhānamandatāya ca. Sakadāgāmissa hi vaṭṭānusārimahājanassa viya kilesā abhiṇhaṃ na uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā ca vaṭṭānusārimahājanassa viya maddantā abhibhavantā na uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā mandā mandā tanukākārā uppajjanti. Iti kilesānaṃ patanubhāvena guṇasobhāya guṇasoraccena sakadāgāmī samaṇapadumo nāma. Rāgadosānaṃ abhāvāti guṇavikāsavibandhānaṃ sabbaso rāgadosānaṃ abhāvena. Khippameva pupphissatīti aggamaggavikasanena nacirasseva anavasesaguṇasobhāpāripūriyā pupphissati. Tasmā anāgāmī samaṇapuṇḍarīko nāma. ‘‘Puṇḍarīka’’nti hi rattakamalaṃ vuccati. Taṃ kira lahuṃ pupphissati. ‘Paduma’nti setakamalaṃ, taṃ cirena pupphissatī’’ti vadanti. Ganthakārakilesānanti cittassa baddhabhāvakarānaṃ uddhambhāgiyakilesānaṃ sabbaso abhāvā samaṇasukhumālonāma samaṇabhāvena paramasukhumālabhāvappattito.
315 就像在诸谛当中,诸圣谛被包含在内一样,在诸蕴当中,取蕴也被包含在内。指出了诸蕴可以按世间和出世间来分类之后,因为其他那些蕴不具备取蕴的性质,所以说“取蕴是世间的”。巴利
315. Saccesu viya ariyasaccāni khandhesu upādānakkhandhā antogadhāti khandhesu lokiyalokuttaravasena vibhāgaṃ dassetvā itaresu tadabhāvato ‘‘upādānakkhandhā lokiyā vā’’ti āha.
应当去:就是应当在那里投生。比如业有,从究竟意义上说,即使没有造作者,也能靠因缘和合而成立,世俗上就说这是“由具有那种相续特征的有情所造”;同样,具有投生存在特征的诸趣,从究竟意义上说即使没有去者,也依各自不同的业——那些业被称为“已造作”——而由那些有情在世俗上说“应当去”。对谁生起,增长那个,就只是生起,这就是乐,也就是福。这里没有这种福,所以叫地狱。正因如此,这里没有任何可贪爱享受的东西,所以说“无味”。在无间地狱等地方,“地狱”一词也被惯用,所以说“连同处所,诸蕴被说”。在日天宫等特定地方,“天”一词在世间也被惯用,所以说“第四种也包括处所”。巴利
Gantabbāti upapajjitabbā. Yathā hi kammabhavo paramatthato asatipi kārake paccayasāmaggiyā siddho ‘‘taṃsamaṅginā santānalakkhaṇena sattena kato’’ti voharīyati, evaṃ upapattibhavalakkhaṇā gatiyo paramatthato asatipi gamake taṃtaṃkammavasena yehi tāni kammāni ‘‘katānī’’ti vuccanti, tehi ‘‘gantabbā’’ti voharīyanti. Yassa uppajjati, taṃ brūhanto eva uppajjatīti ayo, sukhaṃ. Natthi ettha ayoti nirayo. Tato eva assādetabbamettha natthīti ‘‘nirassādo’’ti āha. Avīciādiokāsepi nirayasaddo niruḷhoti āha ‘‘sahokāsena khandhā kathitā’’ti. Sūriyavimānādi okāsavisesepi loke deva-saddo niruḷhoti āha ‘‘catutthe okāsopī’’ti.
他住在自己的地盘上,转生为饿鬼或大蟒蛇,因为心黏着在那里,也因为志趣低劣。他用各种理由说明过患之后,为了让别人得不到,就这样做——因为他依赖不正当的手段,依赖强势。由于对容貌的悭吝,他只赞叹自己的容貌;对别人的容貌,就说“这算什么容貌”,指出各种缺点。证悟之法只属于圣者们,而圣者们对法不悭吝,因为悭吝已被彻底断除,所以对证悟之法悭吝根本不可能。因此说“对教理法”等。他想:“这人学了此法之后,会颠倒曲解义理而把它毁掉”——这是出于对法的顾念而不给。他想:“这人学了此法之后,会掉举、傲慢、心不寂静,造下非福业”——这是出于对人的顾念而不给。这不算悭吝,因为根本不具备悭吝的特征。巴利
Āvāseti visaye bhummaṃ. Peto vā ajagaro vā hutvā nibbattati laggacittatāya, hīnajjhāsayatāya ca. Tehi tehi kāraṇehi ādīnavaṃ dassetvā yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti attano visamanissitatāya, balavanissitatāya ca. Vaṇṇamacchariyena attano eva vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇo ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadati. Paṭivedhadhammo ariyānaṃyeva hoti, te ca taṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattāti tassa asambhavo evāti āha ‘‘pariyattidhamme’’tiādi. ‘‘Ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā aññathā atthaṃ viparivattetvā nassessatī’’ti dhammānuggahena na deti. ‘‘Ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā uddhato unnaḷo avūpasantacitto apuññaṃ pasavissatī’’ti puggalānuggahena na deti. Na taṃ adānaṃ macchariyaṃ macchariyalakkhaṇasseva abhāvato.
“它们阻止心”:它们阻挡、不让那些依靠禅那等条件生起的善心生起。“成为盖”:就是处在盖的状态。说“被阿拉汉道所断除”,这是承认有爱随眠也具有盖的性质,这一点需要考察。这里有什么需要考察的呢?因为《发趣论·盖之六法集》第8节等文句说“在无色界中,依欲欲盖而有昏眠盖”,所以不能说这里只是“方便说”;因为一切三界之法都具有可意、可爱的性质,所以有爱也可以算作欲欲,这是可以成立的。因此,说“欲欲成为盖”时,指的就是有爱随眠。因为它正是被阿拉汉道所断除的。由于《法集论》第1162节等文句说“在那时,心的不灵巧性”,所以昏沉是心的疾病。同样,由于《法集论》第44节等文句说“在那时,受蕴的……”,所以睡眠是三蕴的疾病。在这里,通过心的疾病,说明的只是心的不灵巧;而通过三蕴的疾病,因为昏眠是导致入睡的原因,所以色身也连带受到影响。同样,对于掉举:通过“同样地”这个词,是把掉举也归为被阿拉汉道所断除,并不是说它被两者所断除。因为掉举并不具有那种两者的性质。至于有些人说“这是凡夫相续中的,还是有学相续中的”,那在这里并不适用,因为这里所指的只是有学相续中的情况。巴利
Cittaṃ nivārentīti jhānādivasena uppajjanakaṃ kusalacittaṃ nisedhenti tathāssa uppajjituṃ na denti. Nīvaraṇappattoti nīvaraṇāvattho. ‘‘Arahattamaggavajjho’’ti etena bhavarāgānusayassapi nīvaraṇabhāvaṃ anujānāti, taṃ vicāretabbaṃ. Kimettha vicāretabbaṃ? ‘‘Āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇa’’nti (paṭṭhā. 3.nīvaraṇagocchake 8) ādivacanato na yidaṃ ‘‘pariyāyena vutta’’nti sakkā vattuṃ, sabbesampi tebhūmakadhammānaṃ kāmanīyaṭṭhena kāmabhāvato bhavarāgassapi kāmacchandabhāvassa icchitattā. Tasmā ‘‘kāmacchando nīvaraṇappatto’’ti bhavarāgānusayamāha. So hi arahattamaggavajjho. ‘‘Yā tasmiṃ samaye cittassa akalyatā’’ti (dha. sa. 1162) ādivacanato thinaṃ cittagelaññaṃ. Tathā ‘‘yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassā’’ti (dha. sa. 44) ādivacanato middhaṃ khandhattayagelaññaṃ. Ettha ca cittagelaññena cittasseva akalyatā, khandhattayagelaññena pana rūpakāyassapi thinamiddhassa niddāhetuttā. Tathā uddhaccanti uddhaccassa arahattamaggavajjhataṃ upasaṃharati tathā-saddena , na ubhayataṃ. Na hi tassa tādisī ubhayatā atthi. Yaṃ pana keci vadanti ‘‘puthujjanasantānavutti sekkhasantānavuttī’’ti, taṃ idha anupayogi sekkhasantānavuttino eva cettha adhippetattā.
“以那些”是指那些结。这里没有特别区分“下分”和“上分”,而是笼统地举出“结”这个词,是为了配合接下来要说的四类人。由于任何烦恼都还没有被镇伏,因此无论如何都还不能免除堕落;而欲有正是执取“内在”的特殊条件,所以对这些众生来说,欲有依“内在”之义,就称为“内”。色有和无色有则相反,称为“外”。正因如此,一个人的下分结如果还没有被断除,就被称为“内有结者”;如果那些结已经被断除,就被称为“外有结者”。所以,由于内在的束缚还没有被彻底切断,而外在的有分相续又在持续运转,就说他“内被束缚,卧于外”。所谓“卧”,是就无间断运转的有分相续来说的。虽然他们外在的束缚也还没有被断除,但因为内在的束缚更为粗重,所以才这样说。因此说“因为他们于欲有有结”。依照这个道理,其余两者的含义也应当这样理解。另外,当下分结还没有被断除、并且获得了条件时,上分结是不被计入的。这里因为只是就圣者才举出这四类人,凡夫虽然也可能有这种情况,但并没有被列出。巴利
Tehīti saṃyojanehi. ‘‘Orambhāgiyāni uddhambhāgiyānī’’ti visesaṃ anāmasitvā ‘‘saṃyojanānī’’ti sādhāraṇato paduddhāro idāni vuccamānacatukkānucchavikatāvasena, kassacipi kilesassa avikkhambhitattā kathañcipi avinipāteyyatāmutto kāmabhavo ajjhattaggahaṇassa visesapaccayattā imesaṃ sattānaṃ abbhantaraṭṭhena anto nāma. Rūpārūpabhavo tabbipariyāyato bahi nāma. Tathā hi yassa orambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni, so ajjhattasaṃyojano vutto, yassa tāni pahīnāni, so bahiddhāsaṃyojano, tasmā anto asamucchinnabandhanatāya, bahi ca pavattamānabhavaṅgasantānatāya antobaddhā bahisayitā nāma. Nirantarappavattabhavaṅgasantānavasena hi sayitavohāro. Kāmaṃ nesaṃ bahibandhanampi asamucchinnaṃ, antobandhanassa pana thūlatāya evaṃ vuttaṃ . Tenāha ‘‘tesañhi kāmabhave bandhana’’nti. Iminā nayena sesadvayepi attho veditabbo. Asamucchinnesu ca orambhāgiyasaṃyojaniyesu laddhappaccayesu uddhambhāgiyasaṃyojanāni agaṇanūpagāni hontīti. Ariyānaṃyeva vasenettha catukkassa uddhaṭattā labbhamānāpi puthujjanā na uddhaṭā.
“学处的部分”是指应当学习的那一部分。通过它来学习,所以叫“学处”,也就是达到修学目标的方法。这些内容前文已经讲过了,因此应当依据前文所说的方式来理解,这就是这里的意趣。巴利
Sikkhākoṭṭhāsoti sikkhitabbabhāgo. Pajjati sikkhā etenāti sikkhāpadaṃ, sikkhāya adhigamupāyoti. Āgatāyeva, tasmā tattha āgatanayeneva veditabbāti adhippāyo.
不能处等五组的注释巴利
Abhabbaṭṭhānādipañcakavaṇṇanā
316 “开示之首”就是指开示的教示本身,因此即使是入流者等人,也没有能力(造作此类恶行)。如果真是这样,那为什么还要这样开示呢?于是他说:“凡夫与漏尽者……”等等。巴利
316.Desanāsīsamevāti desanāpadeso eva, tasmā sotāpannādayopi abhabbā. Yadi evaṃ kasmā tathā desanāti āha ‘‘puthujjanakhīṇāsavāna’’ntiādi.
亲属遭遇不幸时,那些亲属的毁灭会破坏他们的利益和安乐,所以称为不幸。财富遭遇不幸时,道理也是一样。至于疾病等不幸,则要结合“谁的病”等说法来理解。它们不是不善,因为本性没有污染;也不受三相支配,因为属于不存在的法。相反,其余的情况则是不善,并且受三相支配。巴利
Ñātibyasane yesaṃ ñātīnaṃ vināso, tesaṃ hitasukhaṃ viddhaṃseti, tasmā byasatīti byasanaṃ. Bhogabyasanepi eseva nayo. Rogabyasanādīsu pana ‘‘yassa rogo’’tiādinā yojetabbaṃ. Neva akusalāni asaṃkiliṭṭhasabhāvattā. Na tilakkhaṇāhatāni abhāvadhammattā. Itaraṃ pana vuttavipariyāyato akusalaṃ, tilakkhaṇāhatañca.
指明事相:就是指出他犯戒所依的那件事本身的实际情形。指明犯戒:就是指出他所犯的那条罪。拒绝共住:就是禁止布萨、自恣等共同参与的做法,不与之共同行事。拒绝应行的恭敬:就是不做礼拜等应有的恭敬行为。由检举者:就是由举发的人。被检举者的时机:就是被检举的人应被检举的适当时机。人:就是应被检举的那个人。审察之后:就是审察“这个人是否处于应被检举的状态”之后。使他蒙受恶名:就是使比丘们蒙受恶名——“这些人用不实之事诽谤我,使我陷入不幸和灾祸。”巴利
Vatthusandassanāti yasmiṃ vatthusmiṃ tassa āpatti, tassa sarūpato dassanā. Āpattisandassanāti yaṃ āpattiṃ so āpanno, tassā dassanā. Saṃvāsapaṭikkhepoti uposathapavāraṇādisaṃvāsassa paṭikkhipanaṃ akaraṇaṃ. Sāmīcipaṭikkhepo abhivādanādisāmīcikiriyāya akaraṇaṃ. Codayamānenāti codentena. Cuditakassa kāloti cuditakassa puggalassa codetabbakālo. Puggalanti codetabbaṃ puggalaṃ. Upaparikkhitvāti ‘‘ayaṃ cuditakalakkhaṇe tiṭṭhati, na tiṭṭhatī’’ti vīmaṃsitvā. Ayasaṃ āropeti ‘‘ime maṃ abhūtena abbhācikkhantā anayabyasanaṃ āpādentī’’ti bhikkhūnaṃ ayasaṃ uppādeti.
精勤支五法的注释巴利
Padhāniyaṅgapañcakavaṇṇanā
317 317. “精勤”就是努力精进;一个专注于修习的修行者,他的这种状态就叫“修习随行”,也就是精勤的状态。因为具备精勤,所以叫“精勤者”;把ka改成ya,就说成“精勤支”。由于前面说“从发愿开始一路而来”,所以独觉菩萨和声闻菩萨从发愿以来就有的信心,也叫做“来征信”;但这里按照最殊胜的说明,指的是“一切知菩萨”。因为是从证得中产生的,所以与最上道果相应的信,也叫做“证得信”,也就是经中说的、作为入流者支分的那种信。“以不动性故”,是指不被对立面所压倒,具有不可动摇的特性。“信入”,是指完全进入、投身其中之后生起的坚定信解。“净信生起”,就是在值得净信的对象上生起净信。“善通达”,意思是极为透彻地通达了,就像凭这种通达,一切知智已经如在手中一样。如果有人因为佛陀的善觉性,对佛的信心坚定不动摇,那么由于法的善法性、僧的善行道性,他对法和僧的信心也同样坚定不动摇。若不是这样,那是不可能、没有道理的。因此世尊说:“诸比丘,若有人对佛有净信,他也就对法有净信,对僧有净信。”等等。精勤之力能够成就,是因为他认真地精勤:“凭借这条道路,我一定会从老死中解脱。”巴利
317. Padahatīti padahano; bhāvanaṃ anuyutto yogī, tassa bhāvo bhāvanānuyogo padahanabhāvo. Padhānaṃ assa atthīti padhāniko, ka-kārassa ya-kāraṃ katvā ‘‘padhāniyo’’ti vuttaṃ. ‘‘Abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā’’ti vuttattā paccekabodhisattasāvakabodhisattānampi paṇidhānato pabhuti āgatā saddhā āgamanasaddhā eva, ukkaṭṭhaniddesena pana ‘‘sabbaññubodhisattāna’’nti vuttaṃ. Adhigamato samudāgatattā aggamaggaphalasampayuttāpi adhigamanasaddhā nāma, yā sotāpannassa aṅgabhāvena vuttā. Acalabhāvenāti paṭipakkhena anabhibhavanīyattā niccalabhāvena. Okappananti okkantitvā pakkhanditvā adhimuccanaṃ. Pasāduppatti pasādanīye vatthusmiṃ pasīdanameva. Suppaṭividdhanti suṭṭhu paṭividdhaṃ, yathā tena paṭivedhena sabbaññutaññāṇaṃ hatthagataṃ ahosi, tathā paṭividdhaṃ. Yassa buddhasubuddhatāya saddhā acalā asampavedhī, tassa dhammasudhammatāya, saṅghasuppaṭipannatāya ca saddhā na tathāti aṭṭhānametaṃ anavakāso. Tenāha bhagavā ‘‘yo, bhikkhave, buddhe pasanno, dhamme so pasanno, saṅghe so pasanno’’tiādi. Padhānavīriyaṃ ijjhati ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sakkaccaṃ padahanato.
“少”这个音在这里表示“不存在”的意思,就像在“少字……中略……然而”这类句子中的用法一样,所以这里说“无病”。所谓“均等消化者”,是指以均匀的方式消化所吃食物的体质。消化力强的人,因为胆汁失调等缘故,会以猛烈的方式引发疾病;消化力弱的人,因为风力失调等缘故,会以微弱的方式引发疾病。因此说“不过冷,不过热”。由于众生消化之火的弱强差别,依次与冷、热相伴,所以说“过冷消化者”等等。如实地说出过失,就是暴露自己的过错,所以说“如实地揭示自己的缺点”。“趋向生灭者”,是指能洞见诸行的生起与坏灭,这就是这里的含义,所以说“于生与灭……”等等。“清净者”,即远离一切烦恼。“有能力穿透者”,是指以那一分的观照,就有能力断除其余的部分。“导向那种种苦的灭尽”:这里所说的“苦”,是指如果尚未证得此智便会持续生起的苦,一旦证得便不再生起。正是针对这个而说。因此,这位瑜伽行者被称为“小入流者”。巴利
Appa-saddo abhāvattho ‘‘appa-saddassa…pe… kho panā’’tiādīsu viyāti āha ‘‘arogo’’ti. Samavepākiniyāti yathābhuttaṃ āhāraṃ samākāreneva paccanasīlāya. Daḷhaṃ katvā paccantī hi gahaṇī ghorabhāvena pittavikārādivasena rogaṃ janeti, sithilaṃ katvā paccantī mandabhāvena vātavikārādivasena. Tenāha ‘‘nātisītāya nāccuṇhāyā’’ti. Gahaṇītejassa mandatikkhatāvasena sattānaṃ yathākkamaṃ sītuṇhasahagatāti āha ‘‘atisītagahaṇiko’’tiādi. Yāthāvato accayadesanā attano āvikaraṇaṃ nāmāti āha ‘‘yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā’’ti. Udayatthagāminiyāti saṅkhārānaṃ udayaṃ, vayañca paṭivijjhantiyāti ayamettha atthoti āha ‘‘udayañcā’’tiādi. Parisuddhāyāti nirupakkilesāya. Nibbijjhituṃ samatthāyāti tadaṅgavasena avasesaṃ pajahituṃ samatthāya. Tassa tassa dukkhassa khayagāminiyāti yaṃ dukkhaṃ imasmiṃ ñāṇe anadhigate pavattārahaṃ, adhigate na pavattati, taṃ sandhāya vadati. Tathā hesa yogāvacaro ‘‘cūḷasotāpanno’’ti vuccati.
净居天等五类的注释巴利
Suddhāvāsādipañcakavaṇṇanā
318 从“他们只住在净居天”等语句,也说明即使在三种时间里,他们被称为净居者这一点都不会改变。说到“远离烦恼之垢”,是在说明名身清净的同时,实际上也显示了色身的清净。因此说“不来者与漏尽者”。巴利
318.‘‘Suddhāāvasiṃsū’’tiādinā addhattayepi tesaṃ suddhāvāsapariyāyo abyabhicārīti dasseti. Kilesamalarahitāti nāmakāyaparisuddhiṃ vadanto eva rūpakāyaparisuddhimpi atthato dasseti. Tenāha ‘‘anāgāmikhīṇāsavā’’ti.
在无烦天等天界,不论生在哪里,都不会超过那里寿量的中间。或者说“中途”,就是指在那寿量中间之前,也就是还在那个范围之内。“触及中间”,是指超过了寿量的中间。所以说“超越”。“以少用”,是指不用勉力。“不疲劳”,就是不疲倦。“以乐”,就是没有困难。“向上流者”,是因为他的渴爱之流和轮回之流有向上输送的性质;或者他需要向上走才能获得道流,所以叫向上流者。“去往色究竟天者”,就是前往色究竟天。“净化后”,是说他在各个天界受生时,就像在净化那些天界一样。或者说,他在那里受生之后,因为不再适合再度受生,就从那里离去,净化并镇伏了称为“天再生有”的自己这个蕴世间中的有贪之垢。这位圣者先在无烦天住一千劫,没能证得阿拉汉果,就去无热天;在那里住两千劫,也没能证得阿拉汉果,就去善见天;在那里住四千劫,也没能证得阿拉汉果,就去善现天;在那里住八千劫,也没能证得阿拉汉果,就去色究竟天;住在那里,证得了最上之道。巴利
Āyuno majjhanti avihādīsu yattha yattha uppanno, tattha tattha āyuno majjhaṃ anatikkamitvā. Antarā vāti tassa antarāva orameva. Majjhaṃ upahaccāti āyuno majjhaṃ aticca. Tenāha ‘‘atikkamitvā’’ti. Appayogenāti anussahanena. Akilamantoti akilanto. Sukhenāti akicchena. Uddhaṃ vāhibhāvena uddhaṃ assa taṇhāsotaṃ, vaṭṭasotañcāti uddhaṃsoto; uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhaṃ assa maggasotanti uddhaṃsoto. Akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī. Sodhetvāti tattha tattha uppajjanto te te devaloke sodhento viya hotīti vuttaṃ ‘‘cattāro devaloke sodhetvā’’ti. Tattha tattha vā uppajjitvā puna anuppajjanārahabhāveneva tatopi gacchanto devūpapattibhavasaññite attano khandhaloke bhavarāgamalaṃ visodhetvā vikkhambhetvā. Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati, tatthāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati, tatthāpi cattārikappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati, tatthāpi aṭṭhakappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati, tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati.
五心荒芜的注释巴利
Cetokhilapañcakavaṇṇanā
319 所谓“心荒芜”,从含义上说就是疑和嗔。当它们在某个心相续中生起时,就会以那个相续的粗涩、僵硬的状态而存在,更不用说与它们相应的心了。所以说“心的僵硬状态”。就像因为具足相好而领纳了导师一切色身的美妙,同样,因为具足一切知智而领纳了一切法身的美妙。为了显示以这两者为依据的疑惑,所以说“对身体疑惑”等。
“热力”:以热力烧尽烦恼,就是正精进。所以说“为热力就是为了策发精进”。
“为再三的修习”:就是再三地致力于修习。
“为持续的作用”:就是无间断地致力于修习。
“对证悟之法疑惑”:这里问:怎么会对出世间法生起疑惑呢?并不是以出世间法为所缘而生起的;而是对通过传闻和思惟推度所得、被构想出来的形态生起疑惑。为了说明这一点,所以说“观……他们说这个存在吗?不存在吗?他这样疑惑着”。这里的“学处”应当理解为前行学处。在这里,由于证得殊胜时有大的过患,又因为共住接触而成为原因,嗔怒会频繁生起,所以特别把“对同梵行者”的嗔说为心荒芜的范围。但有些人说:“除此(同梵行者)之外在其他处的嗔怒不能被理解为非心荒芜。”如果这样,这个道理对疑也适用。因此应当只按照文句本身来理解。巴利
319.Cetokhilā nāma atthato vicikicchā kodho ca, te pana yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa kharabhāvo kakkhaḷabhāvo hutvā upatiṭṭhanti, pageva attanā sampayuttacittassāti āha ‘‘cittassa thaddhabhāvo’’ti. Yathā lakkhaṇapāripūriyā gahitāya sabbā satthurūpakāyasirī gahitāva nāma hoti, evaṃ sabbaññutāya sabbā dhammakāyasirī’’ gahitā eva nāma hotīti tadubhayavatthukameva kaṅkhaṃ dassento ‘‘sarīre kaṅkhamāno’’tiādimāha. Ātapati kileseti ātappaṃ, sammāvāyāmoti āha ‘‘ātappāyāti vīriyakaraṇatthāyā’’ti. Punappunaṃ yogāyāti bhāvanaṃ punappunaṃ yuñjanāya. Satatakiriyāyāti bhāvanāya nirantarappayogāya. ‘‘Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno’’ti ettha kathaṃ lokuttaradhamme kaṅkhā pavattatīti? Na ārammaṇakaraṇavasena, anussavākāraparivitakkaladdhe parikappitarūpe kaṅkhā pavattatīti dassento āha ‘‘vipassanā…pe… vadanti, taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhatī’’ti. Sikkhāti cettha pubbabhāgasikkhā veditabbā. ‘‘Kāmañcettha visesuppattiyā mahāsāvajjatāya ceva saṃvāsanimittaghaṭṭanāhetu abhiṇhuppattikatāya ca ‘sabrahmacārīsū’ti kopassa visayo visesetvā vutto, tato aññatthāpi pana kopo ‘na cetokhilo’ti na sakkā viññātu’’nti keci. Yadi evaṃ vicikicchāyapi ayaṃ nayo āpajjati, tasmā yathārutavaseneva gahetabbaṃ.
以心缚为首的五种注释巴利
Cetasovinibandhādipañcakavaṇṇanā
320 心缚:因为不给善心生起的机会而系缚善心,所以叫心缚。当它们系缚时,就像紧紧握住拳头一样,因此说“系缚心”等。贪欲之人既享受所依之欲,也享受烦恼之欲,所以说“于所依欲及于烦恼欲”。于自己的身体:指自己的业生身,或自己的有身。于外部的色:指他人的身体,以及不与根相连的色。饱腹者:使腹部饱满、堆积、充满。床座之乐:依卧于床座而生起的乐。转侧:翻身。专注:以渴爱来专注。如此,这五种都是贪的差别,应当知道被说为心缚。巴利
320. Pavattituṃ appadānavasena kusalacittaṃ vinibandhantīti cetasovinibandhā. Taṃ pana vinibandhantā muṭṭhigāhaṃ gaṇhantī viya hontīti āha ‘‘cittaṃ bandhitvā’’tiādi. Kāmagiddho puggalo vatthukāme viya kilesakāmepi assādeti abhinandatīti vuttaṃ ‘‘vatthukāmepi kilesakāmepī’’ti. Attano kāyeti attano karajakāye, attabhāve vā. Bahiddhārūpeti paresaṃ kāye, anindriyabaddharūpe ca. Udaraṃ avadihati upacinoti paripūretīti udarāvadehakaṃ. Seyyasukhanti seyyāya sayanavasena uppajjanakasukhaṃ. Saṃparivattakanti saṃparivattetvā. Paṇidhāyāti taṇhāvasena paṇidahitvā. Iti pañcavidhopi lobhaviseso eva cetovinibandho vuttoti veditabbo.
这些只是被说成属于世间的,因为这里只提到了色根。第一、第二、第四根属于世间,因为它们属于有限的地界。第三和第五根以欲界和色界为顶,或者以欲界、色界、无色界为顶。把世间和出世间的根都说了之后,再连接起来理解。应当说“依止观与道果”,但这里说的是“依止观与道”。巴利
Lokiyāneva kathitāni rūpindriyānaṃyeva kathitattā. Paṭhamadutiyacatutthāni lokiyāni parittabhūmakattā. Tatiyapañcamāni kāmarūpaggabhūmikattā, kāmarūpārūpaggabhūmikattā ca. Lokiyalokuttarāni kathitānīti ānetvā yojanā. ‘‘Samathavipassanāmaggaphalavasenā’’ti vattabbaṃ. ‘‘Samathavipassanāmaggavasenā’’ti vuttaṃ.
五出离的注释巴利
Nissaraṇiyapañcakavaṇṇanā
321 321. 应当说“nissaraṇīyā”(能出离)的地方,把词缩短说成了“nissarantī”(出离)。因为这里的“anīya”这个词缀表示主动者,就像“niyyānikā”(能导出的)那样。所以论师说“nissaṭā”(已出离)。那么是从哪里出离的呢?从各自的对立面出离。以没有命(灵魂)的意义称为界,所以说“自性是空的、没有自我的”。从义理上说,这些是法界、意界、识界的不同。对这样的比丘来说,由于烦恼的缘故,对诸欲的作意根本不存在,所以说“为了审察”。意思是,他正在审察:“现在我的心倾向于出离,欲的寻思还会不会生起呢?”所谓“跃入”,就是深深进入,但在他那里并没有这个,所以说“不进入”。所谓“净信”,就是喜爱和安住,也就是解脱、胜解,论师把这一切都包含进来说“不获得净信”等等。然而,他的心既然是这样的,怎么会停留在那里呢?所以说“然而……”等等。“那”(taṃ)指初禅。“他的”(assa)指那位比丘的。“心跃入”:这是把遍作心和禅那心作为同一生起而合在一起说的。因为已行于其境,即只在自身的所缘中生起。因为不退减,即属于安住分,或者属于殊胜分。因为善解脱,即依镇伏解脱而真正解脱。因为伤害心和身,所以是苦;因为燃烧,所以是热恼,即欲的焦灼。他不感受,因为不生起。从那里出离,所以是出离。谁出离?诸欲。这样说来,“诸欲”用属格表示主动者,非常合适。从诸欲从那里“已出离”这一点来说,禅那也从欲“已出离”而得到这样的表述,所以说“因为从诸欲出离”。这样先依镇伏说了欲的出离,现在为了依断舍显示究竟的出离,所以说了“然而……”等等。巴利
321. Nissarantīti nissaraṇīyāti vattabbe rassaṃ katvā niddeso. Kattari hesa anīya-saddo yathā ‘‘niyyānikā’’ti. Tenāha ‘‘nissaṭā’’ti. Kuto pana nissaṭāti? Yathāsakaṃ paṭipakkhato. Nijjīvaṭṭhena dhātuyoti āha ‘‘attasuññasabhāvā’’ti. Atthato pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuvisesā. Tādisassa bhikkhuno kilesavasena kāmesu manasikāro nāma natthīti āha ‘‘vīmaṃsanattha’’nti. ‘‘Nekkhammanissitaṃ idāni me cittaṃ, kiṃ nu kho kāmavitakkopi uppajjatī’’ti vīmaṃsantassāti attho. Pakkhandanaṃ nāma anuppaveso, so pana tattha natthīti āha ‘‘na pavisatī’’ti. Pasādaṃ nāma abhirucisantiṭṭhānaṃ , vimuccanaṃ adhimuccananti taṃ sabbaṃ pakkhipanto vadati ‘‘pasādaṃ nāpajjatī’’tiādi. Evaṃbhūtaṃ panassa cittaṃ tattha kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘yathā panā’’tiādi. Tanti paṭhamajjhānaṃ. Assāti bhikkhuno. Cittaṃ pakkhandatīti parikammacittena saddhiṃ jhānacittaṃ ekaṭṭhavasena ekajjhaṃ gahetvā vadati. Gocare gatattāti attano ārammaṇe eva pavattattā. Ahānabhāgiyattāti ṭhitibhāgiyattā, visesabhāgiyattā vā. Suṭṭhu vimuttanti vikkhambhanavimuttiyā sammadeva vimuttaṃ. Cittassa kāyassa ca hananato vighāto, dukkhaṃ. Paridahanato pariḷāho, kāmadaratho. Na vedayati anuppajjanato. Nissaranti tatoti nissaraṇaṃ. Ke nissaranti? Kāmā. Evañca katvā kāmānanti kattari sāmivacanaṃ suṭṭhu yujjati. Yadaggena kāmā tato ‘‘nissaṭā’’ti vuccanti, tadaggena jhānampi kāmato ‘‘nissaṭa’’nti vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ ‘‘kāmehi nissaṭattā’’ti. Evaṃ vikkhambhanavasena kāmanissaraṇaṃ vatvā idāni samucchedavasena accantatova nissaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ.
“其余部分”是指其余的部分。不过,这里有一个差别:论师在说明差别时,先说“以那禅那为足处”等是没有差别的,在第二和第三轮中完全没有提到这一点;但在第四轮中,为了显示这一点也是一个差别,所以说“在究竟出离这里,应当把阿拉汉果联系起来理解”。巴利
Sesapadesūti sesakoṭṭhāsesu. Ayaṃ pana visesoti visesaṃ vadantena ‘‘taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā’’tiādiko avisesoti vatvā dutiyatatiyavāresu sabbaso anāmaṭṭho, catutthavāre pana ayampi visesoti dassetuṃ ‘‘accantanissaraṇe cettha arahattaphalaṃ yojetabba’’nti vuttaṃ.
因为以无色界禅那作为基础,证得最高的道并安住在阿拉汉果的人,他的心可以说已经完全脱离了色法。他从果定出定之后,为了审察而将心转向色法时,这个状态就是这里所要说明的。以上是就止行者的情况,说了前面四种;而这里则是就纯观行者的情况来说的,所以论师说“纯诸行”等。接着“有身已不存在”这一念头生起:意思是,他正在审察“如今我的有身相续已经不存在了”,这样的心念生起。巴利
Yasmā arūpajjhānaṃ pādakaṃ katvā aggamaggaṃ adhigantvā arahatte ṭhitassa cittaṃ sabbaso rūpehi nissaṭaṃ nāma hoti. Tassa hi phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ rūpābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa idamakkhātanti samathayānikānaṃ vasena heṭṭhā cattāro vārā kathitā, idaṃ pana sukkhavipassakassa vasenāti āha ‘‘suddhasaṅkhāre’’tiādi. Puna sakkāyo natthīti uppannanti idāni me sakkāyappabandho natthīti vīmaṃsantassa uppannaṃ.
解脱处的五种法注释巴利
Vimuttāyatanapañcakavaṇṇanā
322 322. 从解脱来说,从轮回之苦中解脱出来的处所和原因,就是“解脱处”,所以论师说“解脱的原因”。对于了知圣典含义的人来说,就是如实了知“这里讲的是戒,这里讲的是定,这里讲的是慧”等等各项圣典含义。对于了知圣典文句的人来说,就是如实地观察那些阐明含义的圣典文句。嫩喜:就是刚刚生起、柔软的喜生起。怎么生起呢?当人观察所说的法时,把握与自身相应的身、语、意行为,获得喜悦,具有欢悦特相的欢悦就生起。成为满足状态的强力喜:因为依靠先前生起的喜而得到反复修习,成为极度满足的状态,能够成为止息身心疲劳的轻安的助缘,这样获得力量的喜就生起。因为名身轻安时,色身也一定轻安,所以只说“名身轻安”。获得乐:就是获得能够成为接下来要说的心等持之助缘的心所法、出离世俗的乐。“得定”:这里并不是指任何一种定,而是指无上定。为了说明这一点,论师说“以阿拉汉果定而得定”。“此……”等语,是为了说明对于那样的修行者,如前所说的定成就得以生起的原因。这就是它的解脱处性。“退后”:就是引导。定本身就是定的相:因为在业处圣典中所说的定,是后来生起的修定之因,所以是定的相。因此论师说“在老师面前”等等。巴利
322. Vimuttiyā vaṭṭadukkhato vimuccanassa āyatanāni kāraṇāni vimuttāyatanānīti āha ‘‘vimuccanakāraṇānī’’ti. Pāḷiatthaṃ jānantassāti ‘‘idha sīlaṃ āgataṃ, idha samādhi, idha paññā’’tiādinā taṃ taṃ pāḷiatthaṃ yāthāvato jānantassa. Pāḷiṃ jānantassāti tadatthajotanaṃ pāḷiṃ yāthāvato upadhārentassa. Taruṇapītīti sañjātamattā mudukā pīti jāyati. Kathaṃ jāyati? Yathādesitadhammaṃ upadhārentassa tadanucchavikameva attano kāyavacīmanosamācāraṃ pariggaṇhantassa somanassappattassa pamodalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ jāyati. Tuṭṭhākārabhūtā balavapītīti purimuppannāya pītiyā vasena laddhāsevanattā ativiya tuṭṭhākārabhūtā kāyacittadarathapassambhanasamatthāya passaddhiyā paccayo bhavituṃ samatthā balappattā pīti jāyati. Yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddho eva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo paṭipassambhati’’ icceva vuttaṃ. Sukhaṃ paṭilabhatīti vakkhamānassa cittasamādhānassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ cetasikaṃ nirāmisaṃ sukhaṃ paṭilabhati vindati. ‘‘Samādhiyatī’’ti ettha na yo koci samādhi adhippeto, atha kho anuttarasamādhīti dassento ‘‘arahatta phalasamādhinā samādhiyatī’’ti āha. ‘‘Ayañhī’’tiādi tassā desanāya tādisassa puggalassa yathāvuttasamādhipaṭilābhassa kāraṇabhāvavibhāvanaṃ. Tassa vimuttāyatanabhāvo. Osakkitunti nayituṃ. Samādhiyeva samādhinimittanti kammaṭṭhānapāḷiāruḷho samādhiyeva parato uppajjanakabhāvanāsamādhissa kāraṇabhāvato samādhinimittaṃ. Tenāha ‘‘ācariyasantike’’tiādi.
“解脱”说的是阿拉汉果,因为它是从一切烦恼中彻底止息而得的解脱。“使之圆满”就是成就、完成。在无常随观智中生起的想,以无常随观智为依止缘,意思是与那种智同时生起。其余几种情况也是同样的道理。至于这里应当说明的内容,应按照《清净道论注疏》里所说的方式来了知。巴利
Vimuttivuccati arahattaṃ sabbaso kilesehi paṭippassaddhivimuttīti katvā. Paripācentīti sādhenti nipphādenti. Aniccānupassanāñāṇe nissayapaccayabhūte uppannasaññā, tena ñāṇena sahagatāti attho. Sesesupi eseva nayo. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. ṭī. 1.37, 306) vuttanayena veditabbaṃ.
323 323. “以自己为增上,即内”:在复合词的语境里,“adhi”这个词既有“增上”的意思,也有“生起”的意思,这里取这两个意思来说,所以“缘于自己、针对自己而生起的”就叫作“内”。在自身相续中存在的东西,就是“内处”。在自身相续的内部,眼等也被称为内处;不过,为了说明它们到底是凭什么样的“内性”才被称为“内者”,才把它清楚地解释为“内者”。从词源上看,“内内者”就是“内内处”,这要像理解“调御者”那样来理解。所谓“从彼内”,就是从那些被称为内者的东西。与内者相对的是外者,就像内法和外法相对一样。“内者”指的是自己相续中的眼等;同样,色等则叫作“外者”。而真正的内,只是自相续中的眼、色等,除此之外的都是外。说到“识聚”:虽然这些识因为时间不同,并没有同时聚合在一起,但因为心把它们一同聚集起来,所以称为“聚”,就像说“受蕴”一样。“依止眼净色者”:指依眼净色为缘而生起的善、不善异熟识,用“眼识性”这一共性把它们合在一起说。这是“眼所依的触”,不是“眼门的触”。“对于这些触”:是指除了这十种以净色为依处的异熟触之外。“依此理”:就是依前面说触的那个道理。在“爱六法”里,围绕着爱而生起的爱,应该知道就是“法爱”。巴利
323. Attānaṃ adhi ajjhattā,adhi-saddo samāsavisaye adhikāratthaṃ, pavattiatthañca gahetvā pavattatīti attānaṃ adhikicca uddissa pavattā ajjhattā; ajjhattesu bhavāni ajjhattikānīti niyakajjhattesupi abbhantarāni cakkhādīni vuccanti, tāni pana yena ajjhattabhāvena ‘‘ajjhattikānī’’ti vuccanti, tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento ‘‘ajjhattikānī’’ti āha. Saddatthato pana ajjhattajjhattāniyeva ajjhattajjhattikāni yathā ‘‘venayiko’’ti (ma. ni. 1.246; a. ni. 8.11; pārā. 8) daṭṭhabbaṃ. Tato ajjhattatoti tato ajjhattajjhattato, yāni ajjhattikāni vuttāni. Ajjhattikānañhi paṭiyogīni bāhirāni ajjhattadhammānaṃ viya bahiddhādhammā. ‘‘Ajjhattikānī’’ti hi saparasantānikāni cakkhādīni vuccanti, tathā rūpādīni ‘‘bāhirānī’’ti. Ajjhattāni pana sasantānikā eva cakkhurūpādayo, tato aññeva bahiddhāti. ‘‘Viññāṇasamūhā’’ti ettha yadipi tesaṃ viññāṇānaṃ samodhānaṃ natthi bhinnakālikattā, cittena pana ekajjhaṃ abhisaṃyūhanavasena samūhatā vuttā yathā ‘‘vedanākkhandho’’ti. Cakkhupasādanissitanti cakkhupasādaṃ nissāya paccayaṃ labhitvā uppannaṃ kusalākusalavipākaviññāṇaṃ cakkhuviññāṇatāsāmaññena ekajjhaṃ katvā vuttaṃ. Cakkhusannissito samphasso, na cakkhudvāriko. Imedasa samphasseti ime pasādavatthuke dasa vipākasamphasse ṭhapetvā. Eteneva nayenāti etena phasse vutteneva nayena. Taṇhāchakke taṇhaṃ ārabbha pavattāpi taṇhā dhammataṇhāti veditabbā.
“无依止”就是“无应诺”,这是把 va 转成 ya 之后作出的解释。当师长有什么吩咐时,出于恭敬而应诺,这就是“应诺”,也就是应诺的行为,或者与此相应的一切恭敬。如果在他那里没有这样的应诺,就叫“无应诺”,意思是缺少恭敬。因此说他“不谦下”。就像为佛塔所做的一切等同于为大师本人所做的一样,在佛塔前所做的也等同于在大师面前所做的,所以经文才说“在般涅槃之后”等等。不恭敬地前往,就是没有生起尊重敬意而走近。譬如学处的一部分被破坏时,以及不恭敬被造作时,一切学处都被破坏;于一切处所造的不恭敬,从整体上说就是摄律仪的破坏,从部分上说也是破坏。同样,对一位比丘……乃至……不恭敬也就被造作了。仅仅由于无敬意,学处就已经不圆满,因此说“不圆满学处者,名为不恭敬”。不放逸相就是正行道。“二种”就是依法与依财而分为二种。巴利
Appaṭissayoti appaṭissavo, va-kārassa ya-kāraṃ katvā niddeso. Garunā kismiñci vutte gāravavasena paṭissavanaṃ paṭissavo, paṭissavabhūtaṃ, taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gāravaṃ, natthi etasmiṃ paṭissavoti appaṭissavo, gāravarahito. Tenāha ‘‘anīcavuttī’’ti. Yathā cetiyaṃ uddissa kataṃ satthu katasadisaṃ, evaṃ cetiyassa purato kataṃ satthu purato katasadisaṃ evāti āha ‘‘parinibbute panā’’tiādi. Sakkaccaṃ na gacchatīti ādaraṃ gāravaṃ uppādetvā na upasaṅkamati. Yathā sikkhāya ekadese kopite, agārave ca kate sabbā sikkhā kuppati, sabbattha ca agāravaṃ kataṃ nāma hoti samudāyato saṃvarasamādānaṃ avayavato bhedoti. Evaṃ ekabhikkhusmiṃpi…pe… agāravo katova hoti. Anādariyamattenapi sikkhāya aparipūriyevāti āha ‘‘apūrayamānova sikkhāya agāravo nāmā’’ti. Appamādalakkhaṇaṃ sammāpaṭipatti. Duvidhanti dhammāmisavasena duvidhaṃ.
“与喜相应的伺察”是指与喜悦一起生起的伺。这里的“upa”只是语助词,所以注释者说“与喜悦相应的伺”。因为在阿毗达摩中确实有这样的说明:“寻、伺……乃至随伺”。所谓“成为喜悦的原因”,是从它的自性来说,也是从意向来说,都是喜悦生起的条件。虽然欲界的寻与伺互不分离,但按作用来分,寻因为首先投向目标,它的作用更为突出。此后才是伺的作用,因此针对这一点,先用“寻之后”这种表示前时动作的方式来说,然后再说“以伺加以界定”。已经反复练习过的伺,它的作用就像慧一样。因此《藏论》中说:“伺是对治疑的。”在“见同分者”这句话里,一个人依某种见而被称为见同分,这里指的是《憍赏弥经》中所说的初道正见,所以说“《憍赏弥经》讲了初道”。这里,也就是在这部经中,以“见”这个词已经把四道的正见全都包括进去了,所以说“四道也都讲了”。巴利
Somanassūpavicārāti somanassasahagatā vicārā adhippetā, upasaddo ca nipātamattanti āha ‘‘somanassasampayuttā vicārā’’ti. Tathā hissa abhidhamme (dha. sa. 8) ‘‘cāro vicāro…pe… upavicāro’’ti niddeso pavatto. Somanassakāraṇabhūtanti sabhāvato, saṅkappatopi somanassassa uppattiyā paccayabhūtaṃ. Kāmaṃ parittabhūmakā vitakkavicārā aññamaññamaviyogino , kiriyābhedato pana paṭhamābhinipātatāya vitakkassa byāpāro sātisayo. Tato paraṃ vicārassāti taṃ sandhāya ‘‘vitakketvā’’ti pubbakālakiriyāvasena vatvā ‘‘vicārena paricchindatī’’ti vuttaṃ. Laddhapubbāsevanassa vicārassa byāpāro paññā viya hoti. Tathā hi ‘‘vicāro vicikicchāya paṭipakkho’’ti peṭake vuttaṃ. ‘‘Diṭṭhisāmaññagato’’ti ettha yāya diṭṭhiyā puggalo diṭṭhisāmaññaṃ gato vutto, sā paṭhamamaggasammādiṭṭhi kosambakasutte adhippetoti āha ‘‘kosambakasutte paṭhamamaggo kathito’’ti. Idhāti imasmiṃ sutte. Catūsupi maggesu sammādiṭṭhi diṭṭhiggahaṇena gahitāti āha ‘‘cattāropi maggā kathitā’’ti.
诤论根本六法的注释巴利
Vivādamūlachakkavaṇṇanā
325 “易怒者”是指有发怒习性的人。因为那人没有断除愤怒,所以不能称为已离愤怒的人,因此说“具足愤怒”。“怀恨者”是指有怨恨,或者说有怀恨习性的人。所谓“诤论”,生起时大多数情况下首先以两人为起因,所以说“两位比丘的诤论”。接着,为了通过这个例子说明它如何给许多人带来不利,便以“如何”等语开始讲述。“内部众”是指在众会内部。巴利
325.Kodhanoti kujjhanasīlo. Yasmā so appahīnakodhatāya vigatakodhano nāma na hoti, tasmā ‘‘kodhena samannāgato’’ti āha. Upanāho etassa atthi, upanayhanasīloti vā upanāhī. Vivādo nāma uppajjamāno yebhuyyena paṭhamaṃ dvinnaṃ vasena uppajjatīti vuttaṃ ‘‘dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo’’ti. So pana yathā bahūnaṃ anatthāvaho hoti, taṃ nidassanamukhena dassento ‘‘katha’’ntiādimāha. Abbhantaraparisāyāti parisabbhantare.
“抹恩”是指:即使它的作用是抹掉别人的功德,也会像扔粪便的人先被粪便弄脏一样,先污染自己。具有这种心态的人就是“抹恩者”。“攀比”是指:像咬住一样,把别人的功德去掉。具有这种心态的人就是“攀比者”。因为攀比的人不肯给别人分担责任,总是自己平摊开来占着。因此说“他具有以争胜为特征的攀比”。至于“嫉妒者”等词的含义,按照前面所说的方式就很容易理解。这里应当把邪见理解为已经达到业道程度的邪见,所以说“持无有论者、持无因论者、持无作用论者”。巴利
Paraguṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantaṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Palāsatīti palāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho, so etassa atthīti palāsī. Palāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, samaṃ pasāretvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena palāsena samannāgato’’ti. ‘‘Issukī’’tiādīnaṃ padānamattho heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyova. Kammapathappattāya micchādiṭṭhiyā vasenettha micchādiṭṭhi veditabbāti āha ‘‘natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī’’ti.
出离六法的注释巴利
Nissaraṇiyachakkavaṇṇanā
326 “减退”:是指让善心衰退之后,仅仅以不布施的方式继续运作。“说非真实之语”:是指用“我确实已修习慈心解脱”这类话,宣说自己身上并不存在的功德。因为考虑到“心解脱”这个词,才说“已脱离”。“再无瞋恚”:是指现在知道“我的瞋恚确实已经完全没有了”。巴利
326.Hāpetvāti kusalacittaṃ parihāpetvā pavattitumeva appadānavasena. Abhūtaṃ byākaraṇaṃ byākaroti ‘‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā’’tiādinā (a. ni. 6.13) attani avijjamānaṃ guṇabyāhāraṃ byāharati. Cetovimutti-saddaṃ apekkhitvā ‘‘nissaṭā’’ti vuttaṃ. Puna byāpādo natthīti idāni mama byāpādo nāma natthi sabbaso natthīti ñatvā.
说了“无相”之后,为了说明正是因为缺少哪些相,阿拉汉果等至才被称为无相,所以接着说了“因为此……”等话。其中,贪的相就是贪相,或者贪本身就是相。由“等”这个字,应当理解为包含了嗔相等等。以色、受等诸行为相,就是色相等等。那些同样的相以常等方式呈现出来,就是常相等等。这个相在阿拉汉果中完全不存在,因此说“因为此……被称为无相”。随逐相,就是跟随那个相,以那个相为所缘而生起。巴利
‘‘Animittā’’ti vatvā yesaṃ nimittānaṃ abhāvena arahattaphalasamāpattiyā animittatā, taṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rāgassa nimittaṃ, rāgo eva vā nimittanti rāganimittaṃ. Ādi-saddena dosanimittādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Rūpavedanādisaṅkhāranimittaṃ rūpanimittādi. Tesaññeva niccādivasena upaṭṭhānaṃ niccanimittādi. Tayidaṃ nimittaṃ yasmā sabbena sabbaṃ arahattaphale natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘sā hi…pe… animittāti vuttā’’ti. Nimittaṃ anusaratīti taṃ nimittaṃ anugacchati ārabbha pavattati.
“我慢”就是以“我是”这种方式生起、以自我为对象的慢。这里说的是:认为“这个叫做我的东西就是‘我是’”,它以色为特征,或者在受等当中以某一种为特征,认为“这个叫做自我的东西就是我”。因为靠它能连根拔除“我是”的慢,所以叫“我慢的连根拔除”,也就是阿拉汉道。再说“再也没有我慢”,是在说明它不再生起这一法性,从而点明那正是连根拔除本身。巴利
Asmimānoti ‘‘asmī’’ti pavatto attavisayo māno. Ayaṃ nāma ahaṃ asmīti rūpalakkhaṇo, vedanādīsu vā aññataralakkhaṇo ayaṃ nāma attā ahaṃ asmi. ‘‘Asmī’’ti māno samugghāṭīyati etenāti asmimānasamugghāto, arahattamaggo. Puna asmimāno natthīti tassa anuppattidhammatāpādanaṃ kittento samugghātattameva vibhāveti.
无上等六法的注释巴利
Anuttariyādichakkavaṇṇanā
327 327. “没有比这些更高、更殊胜的”,所以叫“无上”;无上本身就是“无上事”,就像“无边”本身就是“无边事”一样,因此说“无上事就是无上”。所谓“见无上”,是因为它能带来无上果的特殊利益。这个道理也适用于其余各项。“获得七种圣财”,是指获得信等七种出世间的财富。“圆满三学”,是指增上戒学等三学的圆满。其中,圆满应当理解为就无学者而言。因为从善凡夫开始,七类有学只能说是正在圆满三学,而阿拉汉才是已圆满学。因此,这些无上事被说为有世间的,也有出世间的。巴利
327. Natthi etesaṃ uttarāni visiṭṭhānīti anuttarāni, anuttarāni eva anuttariyāni yathā anantameva ānantariyanti āha ‘‘anuttariyānīti anuttarānī’’ti. Dassanānuttariyaṃ nāma anuttaraphalavisesāvahattā. Esa nayo sesesupi. Sattavidhaariyadhanalābhoti sattavidhasaddhādilokuttaradhanalābho. Sikkhattayapūraṇanti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannaṃ sikkhānaṃ paripūraṇaṃ. Tattha paripūraṇaṃ nippariyāyato asekkhānaṃ vasena veditabbaṃ. Kalyāṇaputhujjanato paṭṭhāya hi satta sekkhā tisso sikkhā pūrenti nāma, arahā pana paripuṇṇasikkhoti. Iti imāni anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni.
随念本身就是现法利益、后世利益等安乐的因,所以称为随念处。像这样随念:正如佛随念能成为殊胜证得的依处,对于以“彼世尊确实是这样……”等方式随念佛功德的人也是如此。近行业处,是指能直接带来近行禅那的业处;而通过辗转相续,乃至能带来世间与出世间的殊胜,直到证得阿拉汉果。巴利
Anussatiyoeva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānānīti anussatiṭṭhānāni. Evaṃ anussaratoti yathā buddhānussati visesādhigamassa ṭhānaṃ hoti, evaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā (dī. ni. 1.157, 255) buddhaguṇe anussarantassa. Upacārakammaṭṭhānanti paccakkhato upacārajjhānāvahaṃ kammaṭṭhānaṃ, paramparāya pana yāva arahattā lokiyalokuttaravisesāvahaṃ.
常住六法的注释巴利
Satatavihārachakkavaṇṇanā
328 “常住处”是指一切时候都持续不断的安住方式。因为除了入定的时段和落入有分心的时段以外,诸漏尽者就是靠着这六支舍的安住方式,在一切时候安住。
“以眼见色”是依照所依处来说的。这是一种带比喻的说法,就像说“用弓射中”一样。所以,应该理解为:以所依处为首,来指代依于所依处而生的识,因此说“以眼识见色”。
“对可爱的不贪染”:面对可爱的所缘时不生起贪染,因为道已经把它彻底断除了。
“既不欢喜”:也不会因为世俗牵挂式的爱染而欢喜。
“也不忧恼”:也不会因为信心的变坏而忧恼。
“不审察”:对于可爱的、不可爱的、中舍的所缘,不以平等、不以正确的方式作意,也就是不如理地取着。那些在未漏尽者身上会生起的痴,因为道已经把它彻底根除,所以不再生起。
他只是以智舍的方式,以平等心而住。这是就他修行圆满、智慧圆满来说的,因此说“以念”等等。
“六支舍”:在六个门中运作的、以念与正知为依托的舍,有六个组成部分。与智相应的心是能够生起的,因为离开了它们,正知就不可能存在。
“大心”:也就是八种大作用心能够生起。
“恒常安住”:即使在还没有生起智的因缘时,也因为有持续运作的差别。
“十种心”:八种大作用心,加上笑心生起心和确定心,一共十种心能够生起。它们也以不贪、不瞋的方式运作,这是共同的。
既然说“以舍而住”,那么对于以六支舍的方式而来的这些恒常安住,有人质问“喜又是怎么得到的呢”,他自己就回答说“从反复修习而得到”。
虽然诸漏尽者面对可爱和不可爱的所缘时,因为不放弃自己清净的本性,大多数时候都像处于中舍一样以舍而住,但有时候,在那种没有心的造作的情况下,对于那种本质上可爱的所缘,阿拉汉的心也会以如实取取其本性这种方式,生起为与喜相应而运作,而那确实是依靠过去的反复修习。因此说“从反复修习而得到”。巴利
328.Niccavihārāti sabbadā pavattanakavihārā. Ṭhapetvā hi samāpattivelaṃ, bhavaṅgavelañca khīṇāsavā imināva chaḷaṅgupekkhāvihārena sabbakālaṃ viharanti. Cakkhunā rūpaṃ disvāti nissayavohārena vuttaṃ. Sasambhārakathā hesā yathā ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti. Tasmā nissayasīsena nissitassa gahaṇaṃ daṭṭhabbanti āha ‘‘cakkhuviññāṇena disvā’’ti. Iṭṭhe arajjantoti iṭṭhe ārammaṇe rāgaṃ anuppādento maggena samucchinnattā. Neva sumano hoti gehasitapemavasenapi. Na dummano pasādaññathattavasenapi. Asamapekkhaneti iṭṭhepi aniṭṭhepi majjhattepi ārammaṇe na samaṃ na sammā ayoniso gahaṇe. Yo akhīṇāsavānaṃ moho uppajjati, taṃ anuppādento maggeneva tassa samugghāṭitattā. Ñāṇupekkhāvaseneva upekkhako viharati majjhatto. Ayañcassa paṭipattivepullappattiyā , paññāvepullappattiyā vāti āha ‘‘satiyā’’tiādi. Chaḷaṅgupekkhāti chasu dvāresu pavattā satisampajaññassa vasena chāvayavā upekkhā. Ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. Mahācittānīti aṭṭhapi mahākiriyacittāni labbhanti. Satatavihārāti ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattibhedanato. Dasa cittānīti aṭṭha mahākiriyacittāni hasituppādavoṭṭhabbanacittehi saddhiṃ dasa cittāni labbhanti. Arajjanādussanavasena pavatti tesampi sādhāraṇāti.‘‘Upekkhako viharatī’’ti vacanato chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ ‘‘somanassaṃ kathaṃ labbhatī’’ti codetvā ‘‘āsevanato labbhatī’’ti sayameva pariharatīti. Kiñcāpi khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatte viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato, kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ, tattha yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ somanassasahagataṃ hutvā pavattateva, tañca kho pubbāsevanavasena. Tenāha ‘‘āsevanato labbhatī’’ti.
六种再生方式的注释巴利
Abhijātichakkavaṇṇanā
329 关于“生”这句,这里的“abhi”只是个前缀,并不表示特别的意思,所以说成“生”。“再生”这个词里,也是同样的道理。而“生”这个词本身含有因的词义,就是“产生”。关于生,以及能产生它的那些业,它们有黑白善恶的分别;这些前面都已经说过了。通过止息来熄灭烦恼,所以叫涅槃。如果它是黑的,就像那十种不善业;如果是白的,就像布施、持戒等善业。这两类黑白的果报也是这样。经文里说“再生”,指的是阿拉汉果。因为那是在烦恼完全止息的尽头生起的,所以就是涅槃;正如在贪的灭尽尽头称为贪尽、在嗔的灭尽尽头称为嗔尽、在痴的灭尽尽头称为痴尽一样。巴利
329. ‘‘Abhijātiyo’’ti ettha abhi-saddo upasaggamattaṃ, na atthavisesajotakoti āha ‘‘jātiyo’’ti. Abhijāyatīti etthāpi eseva nayo. Jāyatīti ca antogadhahetuatthapadaṃ, uppādetīti attho. Jātiyā, taṃnibbattakakammānañca kaṇhasukkapariyāyatāya yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Paṭippassambhanavasena kilesānaṃ nibbāpanato nibbānaṃ sace kaṇhaṃ bhaveyya yathā taṃ dasavidhaṃ dussīlyakammaṃ. Sace sukkaṃ bhaveyya yathā taṃ dānasīlādikusalakammaṃ. Dvinnampi kaṇhasukkavipākānaṃ. Arahattaṃ adhippetaṃ ‘‘abhijāyatī’’ti vacanato. Taṃ kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ yathā rāgādīnaṃ khayante jātattā rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti.
《抉择分六》的注释巴利
Nibbedhabhāgiyachakkavaṇṇanā
“通达”指的是涅槃,因为它的含义是应当以道智去通达、应当以道智去证知。“灭尽随观智中的想”:意思是依灭尽随观智作为所依缘而生起的想,与那个智相应俱行。巴利
Nibbedhovuccati nibbānaṃ maggañāṇena nibbijjhitabbaṭṭhena, paṭivijjhitabbaṭṭhenāti attho. Nirodhānupassanāñāṇeti nirodhānupassanāñāṇe nissayapaccayabhūte uppannā saññā, tena sahagatāti attho.
330 “以成就获得之义”是指:通过获得戒成就等一直到正等觉成就这些成就,或者说,成就的获得就是“成就获得”,它的因就是“成就获得之义”,也就是以那个成就获得之义。因此说“因为是成就获得的因”。信,因为追求两种利益的人应当把它当作财富来看待,所以叫财富,也就是信财。“在此处”就是指在这些财富当中。它最为殊胜,因为它是获得一切成就的因,而且能通过净化那些财富的染污,使它们产生大光明、大遍满。因此说“以慧……”等。其中,“住立于慧”是指:以业自性慧为立足点,圆满善行等,从而投生天界;在那里,又安住于慧、立足于波罗蜜,从而证得声闻波罗蜜智等。巴利
330.Sampattipaṭilābhaṭṭhenāti sīlasampattiādīnaṃ sammāsambodhipariyosānānaṃ sampattīnaṃ paṭilābhāpanaṭṭhena, sampattīnaṃ vā paṭilābho sampattipaṭilābho, tassa kāraṇaṃ sampattipaṭilābhaṭṭho, tena sampattipaṭilābhaṭṭhena. Tenevāha ‘‘sampattīnaṃ paṭilābhakāraṇato’’ti. Saddhāva ubhayahitatthikehi dhanāyitabbaṭṭhena dhanaṃ saddhādhanaṃ. Etthāti etesu dhanesu. Sabbaseṭṭhaṃ sabbesaṃ paṭilābhakāraṇabhāvato, tesañca saṃkilesavisodhanena mahājutikamahāvipphārabhāvāpādanato. Tenāha ‘‘paññāya hī’’tiādi. Tattha paññāya ṭhatvāti kammassakatāpaññāya patiṭṭhāya sucaritādīnipūretvā saggūpagā honti. Tattha ceva pāramitā paññāya ca ṭhatvā sāvakapāramiñāṇādīni paṭivijjhanti.
定资具:它们庄严定、促成定,所以叫定资具,也就是正见等作为定之资粮的诸法。不过在这里,特指那些作为助伴因的,所以说定之随从。巴利
Samādhiṃ parikkharonti abhisaṅkharontīti samādhiparikkhārā, samādhissa sambhārabhūtā sammādiṭṭhiādayo. Idha pana sahakārīkāraṇabhūtā adhippetāti āha ‘‘samādhiparivārā’’ti.
不善者的法之所以名为“不善”,是因为这些法使他们成为不善。“非善”就是不好、应当被呵责的。因此说“低劣的”。说了“唯为观行者所说”之后,为了说明那观行如何生起,又说“于他们中”等。因为道智殊胜地通达四圣谛,所以应说它特别就是“观”;而具足这道智的圣者,就是观行者。巴利
Asataṃ asādhūnaṃ dhammā tesaṃ asādhubhāvasādhanato. Asantāti asundarā gārayhā. Tenāha ‘‘lāmakā’’ti. ‘‘Vipassakasseva kathitā’’ti vatvā tassa vipassanānibbattiṃ dassetuṃ ‘‘tesupī’’tiādi vuttaṃ. Catunnampi hi saccānaṃ visesena dassanato maggapaññā sātisayaṃ ‘‘vipassanā’’ti vattabbā, taṃsamaṅgī ca ariyo vipassanakoti.
善士之法,就是善士自己的法,不是不善士的法。只有通过法随法行地实践,才能成为知法者等,而不是单靠读诵巴利法句等就能成就。所说的,是指经、应颂等佛说,以及其他能让人明白自利、利他的文句。以对义理善巧而了知义,就是知义者。如实了知自己,就是按照实际情况,以了知自己的程度来了知自己。之所以只说在接受与受用上知量,是因为由此也能了知在寻求与施舍上的知量,这样就没有过失。为了证得瑜伽,就是为了致力于修习。过于狭小,就是极为短暂,因为对于极其敏锐的人,在那样短的时间内也无法仔细审察。八种众,就是刹帝利众等八种众。另有一些人说,取比丘众等四种和刹帝利众等人众四种,合起来说为八种。知道“我亲近此人时,不善法减退,善法增长,因此应亲近他;与此相反,其他不应亲近”这样应亲近与不应亲近的人,就是知人者。如此,也能了知那些人的教化是殊胜还是低劣。巴利
Sappurisānaṃ dhammāti sappurisānaṃyeva dhammā, na asappurisānaṃ. Dhammānudhammapaṭipattiyā eva hi dhammaññuādibhāvo , na pāḷidhammapaṭhanādimattena. Bhāsitassāti suttageyyādibhāsitassa ceva tadaññassa ca attatthaparatthabodhakassa padassa. Atthakusalatāvasena atthaṃ jānātīti atthaññū . Attānaṃ jānātīti yāthāvato attano pamāṇajānanavasena attānaṃ jānāti. Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāhi eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti ‘‘paṭiggahaṇaparibhogesu’’ icceva vuttaṃ. Evañhi tā anavajjā hontīti. Yogassa adhigamāyāti bhāvanāya anuyuñjanassa. Atisambādhanti atikhuddakaṃ atikkhapaññassa tāvatā kālena tīretuṃ asakkuṇeyyattā. Aṭṭhavidhaṃ parisanti khattiyaparisādikaṃ aṭṭhavidhaṃ parisaṃ. Bhikkhuparisādikaṃ catubbidhaṃ khattiyaparisādikaṃ manussaparisaṃyeva puna catubbidhaṃ gahetvā aṭṭhavidhaṃ vadanti apare. ‘‘Imaṃ me sevantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tasmā sevitabbo, vipariyāyato tadañño asevitabbo’’ti evaṃ sevitabbāsevitabbaṃ puggalaṃ jānātīti puggalaññū. Evaṃ tesaṃ puggalānampi bodhanaṃ ukkaṭṭhaṃ, nihīnaṃ vā jānāti nāma.
331 331. “未满十年之事”。注释说“由于省略了开头的词,这是指未满十年等之事”。此人现在已经没有十年了,所以叫“未满十年者”。“问题”:就是想要了解的义理。为了表明“他不再是十年戒腊者”仅仅是他们的看法,所以用了“据说”一词。为了说明“未满十年”仅仅是一种假立之说,正如期望他达到无所怖畏、无所沮沉等状态一样,因此才有“不单单如此”等说明。“在村落中行走”:是指在村落中为了托钵而行走。巴利
331.‘‘Niddasavatthūnī’’ti. ‘‘Ādi-saddalopenāyaṃ niddeso’’ti āha ‘‘niddasādivatthūnī’’ti. Natthi dāni imassa dasāti niddaso. Pañhoti ñātuṃ icchito attho. Puna dasavasso na hotīti tesaṃ matimattanti dassetuṃ ‘‘so kirā’’ti kirasaddaggahaṇaṃ. ‘‘Niddaso’’ti cetaṃ desanāmattaṃ, tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti dassetuṃ ‘‘na kevalañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāme vicarantoti gāme piṇḍāya vicaranto.
这个名称并不是外道的叫法,因为他们身上没有这种特征。即使在佛教中,这个名称也不用于有学圣者,更何况凡夫呢。为了说明这个名称究竟属于谁、是基于什么原因而说的,所以接着说了“这是漏尽者的……”等等。因为他的结生不再生起,这是可以直接现见的原因。其他那些在经典中出现的原因,则是通过辗转传承而来的。巴利
Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ tesu tannimittassa abhāvā. Sāsanepi sekkhassāpi na idaṃ adhivacanaṃ, kimaṅgaṃ pana puthujjanassa. Yassa panetaṃ adhivacanaṃ, yena ca kāraṇena, taṃ dassetuṃ ‘‘khīṇāsavasseta’’ntiādi vuttaṃ. Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ. Paramparāya itarāni, yāni pāḷiyaṃ āgatāni.
正确地受持学处,就是正受学处。而这个正受学处,应当从学处的圆满来理解,所以说“圆满三学”。或者,从一开始就正确地守护学处,就是正受学处。从意义上说,这个正受学处以圆满为界限,因为不守护的话就完全不存在,守护的话就是圆满。浓厚欲就是坚固的意欲。未来指的是紧接着要来的日子等时间,不是指来生,所以说“在未来,乃至第二天等”。正在圆满学处的时候,安住于其中、意乐不退失,就是以无常等理正确地审察三界诸法、法随观,所以说“这是观的增语”。令渴爱止息,是指通过离欲随观等观智的力量所成就的渴爱镇伏。于一体性,是指远离人群喧闹和烦恼杂染的独处状态。精进发动,是指正勤精进的策励,而这就是一切精进的全面提升,所以说“圆满身心的精进”。念与慧行,就是具念而作和正知而作。精进发动只有依靠念与正知的力量才能成就。见通达,就是依正见而通达,所以说“见道”。因为当通达四圣谛成就时,道正见就已经成就了。巴利
Sikkhāya sammadeva ādānaṃ sikkhāsamādānaṃ, taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha ‘‘sikkhattayapūraṇe’’ti. Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ sikkhāsamādānaṃ, tañca atthato pūraṇe paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato, rakkhaṇe ca paripūraṇato. Bahalacchandoti daḷhacchando. Āyatinti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto , na anāgatabhavoti āha ‘‘anāgate punadivasādīsupī’’ti. Sikkhaṃ paripūrentassa tattha niviṭṭhaatthitā avigatapematā, tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ dhammanisāmanāti āha ‘‘vipassanāyetaṃ adhivacana’’nti. Taṇhāvinayaneti virāgānupassanādivipassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane. Ekībhāveti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekabhāve. Vīriyārambheti sammappadhānavīriyassa paggaṇhane, taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha ‘‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’’ti. Satiyañceva nepakkabhāve cāti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca. Satisampajaññabaleneva vīriyārambho ijjhati. Diṭṭhipaṭivedheti sammādiṭṭhiyā paṭivijjhane. Tenāha ‘‘maggadassane’’ti. Saccasampaṭivedhe hi ijjhamāne maggasammādiṭṭhi siddhā eva hoti.
“不净随观智”是指依十种或十一种不净的随观而生起的智慧。这其实是苦随观的熟练智。“过患随观智”是指依诸行无常、苦、变易性所暗示的过患的随观而生起的智慧。“以未断除之义”是指未被道所断除的状态。“随眠”是指在相续中一再地眠伏。因为一旦获得因缘,那些应当生起的烦恼就像在相续中一再地睡着一样,所以它们在这种情况下被称为“随眠”。“达到强力”是指达到强盛。而这种达到强力,应当理解为欲贪等独有的、不与其他法共通的特有性质。正如在阿毗达摩中所说:“断除强力随眠”。欲贪本身就是随眠,所以是欲贪随眠。然而,那些说“欲贪的随眠是欲贪随眠”的人,那只是他们自己的见解。因为并不存在一个脱离欲贪、名为欲贪随眠的东西。如果他们说是“它的种子”,那在究竟意义上也是找不到的。其余诸随眠也是同样的道理。巴利
Asubhānupassanāñāṇeti dasavidhassa, ekādasavidhassāpi vā asubhassa anupassanāvasena pavattañāṇe. Idañhi dukkhānupassanāya paricayañāṇaṃ. Ādīnavānupassanāñāṇeti saṅkhārānaṃ aniccadukkhavipariṇāmatāsaṃsūcitassa ādīnavassa anupassanāvasena pavattañāṇe. Appahīnaṭṭhenāti maggena asamucchinnabhāvena. Anusentīti santāne anu anu sayanti. Kāraṇalābhe hi sati uppannārahā kilesā santāne anu anu sayitā viya honti, tasmā te tadavatthā ‘‘anusayā’’ti vuccanti. Thāmagatoti thāmappatto. Thāmagamanañca aññehi asādhāraṇo kāmarāgādīnameva āveṇiko sabhāvo daṭṭhabbo. Tathā hi vuttaṃ abhidhamme ‘‘thāmagatānusayaṃ pajahatī’’ti. Kāmarāgo eva anusayo kāmarāgānusayo. Ye pana ‘‘kāmarāgassa anusayo kāmarāgānusayo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi kāmarāgavinimutto kāmarāgānusayo nāma koci atthi. Yadi ‘‘tassa bīja’’nti vadeyyuṃ, tampi tabbinimuttaṃ paramatthato na upalabbhatevāti. Eseva nayo sesesupi.
诤事止息七法注释巴利
Adhikaraṇasamathasattakavaṇṇanā
在这里被处理的,就是诤事。什么被处理?是止。如何被处理?以止的方式。因此,那些止是以止的方式进行的,所以说“诤事得以平息”等等。所谓“已生起的已生起”,指的是已经出现的种种。所谓“为平息义”,就是“为止息之义”。巴利
Adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyantīti? Samanavasena, tasmā te tesaṃ samanavasena pavattantīti āha ‘‘adhikaraṇāni samentī’’tiādi. Uppannānaṃ uppannānanti uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. Samathatthanti samanatthaṃ.
“以十八事”——这是一种特征性的说法,就像说“如果我的病发作了,就该用这个药”。所以,当人们因为其中某一事而争论时,就说他们“以十八事而争论”。“口骂”就是辱骂。“举罪”就是追问、追究。巴利
‘‘Aṭṭhārasahi vatthūhī’’ti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘yadi me byādhī dāheyyuṃ dātabbamidamosadha’’nti, tasmā tesu aññataraññatarena vivadantā ‘‘aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantī’’ti vuccanti. Upavadanāti akkoso. Codanāti anuyogo.
“现前毗尼”:因为诤事是当面平息,所以叫现前毗尼。“多数决”:当集会的大众中,说法者占多数时,举行多数决羯磨,就叫多数决。“此”:就是指上面所说的四种现前,这就称为现前毗尼。巴利
Adhikaraṇassa sammukhāva vinayanato sammukhāvinayo. Sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yebhuyyasikakammassa karaṇaṃ yebhuyyasikā. Ayanti ayaṃ yathāvuttā catubbidhā sammukhatā sammukhāvinayo nāma.
僧团和合意义上的现前,并不是指做事的个人随便怎样现前都算。所谓真实性,就是如是性。因为这里的“法”字是“真谛”的同义词,就像在“说法者”等说法中那样。“律”:因为靠它来调伏,所以叫律,是世尊为了平息各种诤事而说的规则;这个律的现前,就是律的现前。因此说“如彼……现前”。“由谁”:是由哪个人。“义敌”:指在诤事意义上的敌对者。僧团的现前缺失时,就只由公认的个人来平息。巴利
Saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo, na yathā tathā kārakapuggalānaṃ sammukhātā. Bhūtatāti tacchatā. Saccapariyāyo hi idha dhamma-saddo ‘‘dhammavādī’’tiādīsu (dī. ni. 1.9, 194) viya. Vineti etenāti vinayo, tassa tassa adhikaraṇassa vūpasamanāya bhagavatā vuttavidhi, tassa vinayassa sammukhatā vinayasammukhatā. Tenāha ‘‘yathā taṃ…pe… sammukhatā’’ti. Yenāti yena puggalena. Vivādavatthusaṅkhāte atthe paccatthikā atthapaccatthikā. Saṅghasammukhatā parihāyati sammatapuggaleheva vūpasamanato.
“此”指的是诤论事。所谓“不因贪欲而行”等等,说的是具备五个条件的裁判者。在隐覆投票等做法中,如果无惭者占多数,就应当采用隐覆投票;如果有惭者占多数,就应当采用公开投票;如果愚者占多数,就应当采用耳语投票。通过某种做法能让持法者成为多数,这就叫多数决,所以说“以持法者占多数”等等。巴利
Nanti vivādādhikaraṇaṃ. ‘‘Na chandāgatiṃ gacchatī’’tiādinā vuttaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ. Guḷhakādīsu alajjussannāya parisāya guḷhako salākaggāho kātabbo lajjussannāya vivaṭako, bālussannāya sakaṇṇajappako. Yassā kiriyāya dhammavādino bahutarā, sā yebhuyyasikāti āha ‘‘dhammavādīnaṃ yebhuyyatāyā’’tiādi.
“以四种止息而平息”,这是从总摄一切的角度来说的。不过在这里,应当理解为两两各自平息。裁定方式是这样的:如果没有犯戒,就让双方互相请求原谅;如果确实有犯戒,就指出所犯的戒,以举罪的方式裁定。至于出罪,将在后面讲犯戒事的止息时说到。巴利
‘‘Catūhisamathehi sammatī’’ti idaṃ sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Tattha pana dvīhi dvīhi eva vūpasamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ vinicchitanti sace āpatti natthi, ubho khamāpetvā, atha atthi, āpattiṃ dassetvā ropanavasena vinicchitaṃ. Paṭikammaṃ pana āpattādhikaraṇasamathe parato āgamissati.
不是沙门所相应的,是非沙门的,是沙门们不该做的,就在那件事上。当有违犯和越轨的时候。巴利
Na samaṇasāruppaṃ assāmaṇakaṃ, samaṇehi akattabbaṃ, tasmiṃ. Ajjhācāre vītikkame sati.
“对抗者”是指隐瞒的人。因为恶法增盛,这人就更加恶劣,对他应当做的羯磨就是“恶作治罚”。仅靠现前毗奈耶并不能平息,因为如果没有那样性质的承认或忍耐,就无法平息。巴利
Paṭicaratoti paṭicchādentassa. Pāpussannatāya pāpiyo, puggalo, tassa kattabbakammaṃ tassa pāpiyasikaṃ. Sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi paṭiññāya tathārūpāya, khantiyā vā vinā avūpasamanato.
这里“于此”是指发露所犯的罪。对于已经承认自己犯戒等情形,说“你以后应当防护”这样的话,以及通过给予别住等做法而进行的言语行为,就是“对已承认者的处理”。巴利
Etthāti āpattidesanāya. Paṭiññāte āpannabhāvādike karaṇaṃ kiriyā ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti, parivāsadānādivasena ca pavattaṃ vacīkammaṃ paṭiññātakaraṇaṃ.
“随宜”是指按照前面所说的方式——“以两种止、四种止、三种止、一种止”——来随宜对应。“于此”是指在这部经里,或者在这个关于止的探讨里。“决断理趣”是指在决断上的理路本身。因此说“然而详细的部分……”等等。意思是:既然在《一切善见》律注(《小品注》184-187)中已经说过了,就应当依照那里所说的理路来理解。巴利
Yathānurūpanti ‘‘dvīhi samathehi catūhi tīhi ekenā’’ti evaṃ vuttanayena yathānurūpaṃ. Etthāti imasmiṃ sutte, imasmiṃ vā samathavicāre. Vinicchayanayoti vinicchaye nayamattaṃ. Tenāha ‘‘vitthāro panā’’tiādi. Samantapāsādikāyaṃ vinayaṭṭhakathāya (cūḷava. aṭṭha. 184-187) vutto, tasmā vuttanayeneva veditabboti adhippāyo.
333 不真实,就是并非真实。因为不能引导人出离,所以是邪的体性。因为颠倒而说,所以是真实的;因为能引导人出离,所以是正的体性,是不颠倒而说。巴利
333.Ayāthāvāti na yāthāvā. Aniyyānikatāya micchāsabhāvā. Viparītavuttikatāya yāthāvā. Niyyānikatāya sammāsabhāvā aviparītavuttikā.
334 334. “沉没于可厌之处,所以叫懈怠”——这是把 da 音转成 ta 音。一个人因为某种法而被称为“懈怠者”,这里就是用“懈怠”这个词来表示那种懈怠状态。即使没有专门表达状态的词,状态的含义也能被理解,比如“布的白色”。所以这里的意思是:作为懈怠状态之依据的那些事。因此说“意思是懈怠的原因”。所谓“业”,就是适合沙门的这类事,所以说“观察衣等”。“精进”指策励的精进,而它如果以经行等方式来做,也可获得“身精进”的称呼,所以说“两种”。Pattiyā 是“为了达到”之义。Osīdana 是“在修习加行上的退缩”。 Māsehi ācitaṃ nicitaṃ viya 即 māsācitaṃ,我这样认为。因为月份以湿润之差而显得沉重,所以说“如湿润的月份”等。其意是:已从病状中康复。巴利
334. Kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Yassa dhammassa vasena puggalo ‘‘kusīto’’ti vuccati, so kusītabhāvo idha kusīta-saddena vutto. Vināpi hi bhāvajotanaṃ saddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti, tasmā kusītabhāvavatthūnīti attho. Tenāha ‘‘kosajjakāraṇānīti attho’’ti. Kammaṃ nāma samaṇasāruppaṃ īdisanti āha ‘‘cīvaravicāraṇādī’’ti. Vīriyanti padhānavīriyaṃ, taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe ‘‘kāyika’’ntipi vattabbataṃ labhatīti āha ‘‘duvidhampī’’ti. Pattiyāti pāpuṇanatthaṃ. Osīdananti bhāvanānuyoge saṅkoco. Māsehi ācitaṃ nicitaṃ viyāti māsācitaṃ, taṃ maññe. Yasmā māsā tintāvisesena garukā honti, tasmā ‘‘yathā tintamāso’’tiādi vuttaṃ. Vuṭṭhito hoti gilānabhāvāti adhippāyo.
335 “那些”指的是发起事。“依此理趣”就是依照在懈怠事中所说的那个理趣。应当理解其含义如下:像“他发起两种精进”等说法,以及“这是第一,来吧,我应当发起精进”这样在修习中奋起努力,就是“第一发起事”等等。因为最初以某种方式生起的奋起努力,就是之后发起精进的原因。与适当的省察相结合的奋起努力,或者以那些奋起努力为根本的省察,应当知道有八种发起事。巴利
335.Tesanti ārambhavatthūnaṃ. Imināva nayenāti iminā kusītavatthūsu vutteneva nayena. ‘‘Duvidhampi vīriyaṃ ārabhatī’’tiādinā, ‘‘idaṃ paṭhamanti idaṃ handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmīti evaṃ bhāvanāya abbhussahanaṃ paṭhamaṃ ārambhavatthū’’tiādinā ca attho veditabbo. Yathā tathā paṭhamaṃ pavattaṃ abbhussahanañhi upari vīriyārambhassa kāraṇaṃ hoti. Anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni hi abbhussahanāni, tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha ārambhavatthūni veditabbāni.
336 336.“亲近”:对于他所布施的对象,因为对方让施者生起欢喜,所以就成了与对方相会的因缘。因此说“在这里,欣悦就是布施的原因”。“由怖畏”:就是因为怖畏。难道怖畏不像贪欲等那样,会使思变得不清净吗?那为什么这里把它算进去呢?为了说明这里说的怖畏不是指对盗贼等的怖畏,所以说了“在此”等话。“他曾给过我”:这是忆念过去曾受过的帮助而布施,针对这个说的。“他将给与我”:这是怀着期望回报的心而布施,针对这个说的。“善哉,布施”:这是说“这布施是智者所安立的”,安住于善行而布施。“为了庄严”:为了美化。“为了资具”:为了装备。因为布施后,观察它的人会生起喜悦、喜、悦等,贪、瞋、嫉、悭等则远离。现在,布施通过增长随顺之法、使违逆之法远离,以及美化修习之心和作为资具,所以说“为了庄严,为了资具而布施”。因此说“布施确实使心变得柔软”等。心变得柔软,施主得到“他以这个摄受了我”的想法,受施者也得到。因此说“使两者的心都变得柔软”。巴利
336.Āsajjāti yassa deti, tassa āmodanahetu tena samāgamanimittaṃ. Tenāha ‘‘ettha āsādanaṃ dānakāraṇaṃ nāmā’’ti. Bhayāti bhayahetu. Nanu bhayaṃ nāma laddhukāmatā rāgādayo viya cetanāya avisuddhikaraṃ, taṃ kasmā idha gahitanti? Na idaṃ tādisaṃ corabhayādiṃ sandhāya vuttanti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Adāsi meti yaṃ pubbe kataṃ upakāraṃ cintetvā dīyati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Dassati meti paccupakārāsīsāya yaṃ dīyati, taṃ sandhāya vadati. Sāhu dānanti ‘‘dānaṃ nāmetaṃ paṇḍitapaññatta’’nti sādhusamācāre ṭhatvā deti. Alaṅkāratthanti upasobhanatthaṃ. Parivāratthanti parikkhāratthaṃ. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayo vidūrī bhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena, paccanīkadhammavidūrībhāvakaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti ‘‘alaṅkāratthaṃ, parivāratthañca detī’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘dānañhi cittaṃ mudukaṃ karotī’’tiādi. Muducitto hoti laddhā dāyake ‘‘iminā mayhaṃ saṅgaho kato’’ti, dātāpi laddhari. Tena vuttaṃ ‘‘ubhinnampi cittaṃ mudukaṃ karotī’’ti.
未调伏者的调伏:那些未调伏、不驯顺的人,因为他的布施而变成调伏、驯顺,服从于他的掌控。不布施会破坏已调伏者:而不布施,则会通过给先前已调伏、驯顺的人制造烦恼,来败坏他们的心。布施者昂首:布施者昂首挺胸,说爱语的人也因为成为他人敬重的对象而昂首。受施者低头:受施者因为布施,也因为被爱语所摄受,而对摄受他们的人低头顺从。巴利
Adantadamananti adantā anassavāpissa dānena dantā assavā honti vase vattanti. Adānaṃ dantadūsakanti adānaṃ pana pubbe dantānaṃ assavānampi vighātuppādanena cittaṃ dūseti. Unnamanti dāyakā, piyaṃvadā ca paresaṃ garucittīkāraṭṭhānatāya . Namanti paṭiggāhakā dānena, piyavācāya laddhasaṅgahā saṅgāhakānaṃ.
以庄严心所作的布施才是最殊胜的,因为它没有染污、极为清净,而且是殊胜功德的因缘。巴利
Cittālaṅkāradānameva uttamaṃ anupakkiliṭṭhatāya, suparisuddhatāya, guṇavisesapaccayatāya ca.
337 “因布施故”,就是以布施为因;意思是,因为已经造作并累积了布施所成的福德。“再生”,是指在人间或天界的投生。“确立”,是指并非只生起一次,而是让心以同样的方式持续不断地转起,这样就是确立;而这个确立本身就是依止,所以说“就是它的同义词”。“增长”,是让它增长,不是让它减少。“已倾向”,是已倾向、已趣入、已朝向、已倾斜。或者,“已倾向”是指殊胜——从绝对意义上说,“上”就是殊胜,即使在中间阶段也有下、中、上的差别;因此说“上未修习”,意思是:在那之后,为了更高的道果,还没有修习。“能转起”,是指这样决意后,布施所成的心能转起。至于经典里说的“而且这”等话,应当理解为是在显示:往生到那里时,没有破戒等障碍投生的缺失,而不应理解为只是在显示布施所成的福德本身能带来那样的转起。巴利
337.Dānapaccayāti dānakāraṇā, dānamayapuññassa katattā upacitattāti attho. Upapattiyoti manussesu, devesu ca nibbattiyo. Ṭhapetīti ekavārameva anuppajjitvā yathā uparūpari tenevākārena pavattati, evaṃ ṭhapeti. Tadeva casa adhiṭṭhānanti āha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Vaḍḍhetīti brūheti, na hāpeti. Vimuttanti adhimuttaṃ, ninnaṃ poṇaṃ pabbhāranti attho. Vimuttanti vā visiṭṭhaṃ. Nippariyāyato uttari nāma paṇītaṃ majjhepi hīnamajjhimavibhāgassa labbhanatoti vuttaṃ ‘‘uttari abhāvitanti tato upari maggaphalatthāya abhāvita’’nti. Saṃvattati tathā paṇihitaṃ dānamayacittaṃ. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ, taṃ tatrūpapattiyā vibandhakāradussīlyābhāvadassanaparaṃ daṭṭhabbaṃ, na dānamayassa puññassa kevalassa taṃsaṃvattanatādassanaparanti daṭṭhabbaṃ.
已断除贪欲的人,是指已经断除了欲贪的人。因为他可能还会投生到梵天界,但已断除有贪的人就不会。这里用“离贪”这个词,指的是对诸欲的离贪,正是靠这种离贪才可能投生梵天界。所以接着说“仅仅以布施”等等。如果这样的话,布施在那里又有什么用呢?回答说“然而布施……”等等。以布施使心柔软:即使对心怀怨恨的怨敌,因为对方接受了自己的布施,心也会变得柔软。巴利
Samucchinnarāgassāti samucchinnakāmarāgassa. Tassa hi siyā brahmaloke upapatti, na samucchinnabhavarāgassa. Vītarāgaggahaṇena cettha kāmesu vītarāgatā adhippetā, yāya brahmalokūpapatti siyā. Tenāha ‘‘dānamattenevā’’tiādi. Yadi evaṃ dānaṃ tattha kiṃ atthiyanti āha ‘‘dānaṃ panā’’tiādi. Dānena muducittoti baddhāghāte verīpuggalepi attano dānasampaṭicchanena mudubhūtacitto.
众:环坐,且从四面八方、此处彼处聚集而来,所以叫众,也就是团体。巴利
Parisīdati parito ito cito ca samāgacchatīti parisā, samūho.
所谓“世间法”,就是众生世间里必然会出现的法。因此说“从这些法里解脱的人,根本不存在”等等。因为那些世间法一次又一次地跟在世间后面转,有时候是法追着世间跑,有时候是世间追着法跑,为了说明这个道理,就引了“这八种”这段经文(《增支部》8.6)。得到食物、衣服等东西,就是“利得”;或者从“应当得到”这个角度说,那些东西本身就是利得。没有这些东西,就是“无利得”。这里说“利得”的时候,也把贪求利得的那种执取包含进去了;说“无利得”的时候,也把排斥无利得的那种抗拒包含进去了。就像有血液存在时,脓就会由伤口产生一样,顺境存在时,逆境就已经得到了机会,所以说“利得到来的时候,无利得其实也已经到了”。这个道理对称赞等情形也一样适用。巴利
Lokassa dhammāti sattalokassa avassambhāvī dhammā. Tenāha ‘‘etehi mutto nāma natthī’’tiādi. Yasmā te lokadhammā aparāparaṃ kadāci lokaṃ anupatanti, kadāci te loko, tasmā tañcettha atthaṃ dassento ‘‘aṭṭhime’’ti suttapadaṃ (a. ni. 8.6) āhari. Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi lābho, tāni eva vā laddhabbato lābho. Tadabhāvo alābho. Lābhaggahaṇena cettha tabbisayo anurodho gahito, alābhaggahaṇena virodho. Yasmā lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya anurodhe sati virodho laddhāvasaro eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘lābhe āgate alābho āgato evā’’ti. Esa nayo yasādīsupi.
340 果依止于它、以它为所缘而持续生起,所以叫“事”,这里说的就是因,这个意思前面已经讲过。因此说“愤恨事”就是愤恨的因。这个叫“忿怒”的东西,在某个事上生起时,不是只生起一次,而是会一再地生起,所以经文说“结缚”。或者,由某种特别的缘而生起的愤恨,就像被绑在自己的所缘境上一样不肯离开,还会再次生起,针对这个意思说“结缚愤恨”。而它依缘而生起,就是令它产生,所以说“作”、“令生起”。巴利
340. Vasati tattha phalaṃ tannimittakatāya pavattatīti vatthu, kāraṇanti vuttovāyamattho. Tenāha ‘‘āghātavatthūnīti āghātakāraṇānī’’ti. Kopo nāmāyaṃ yasmiṃ vatthusmiṃ uppajjati, na tattha ekavārameva uppajjati, atha kho punapi uppajjatevāti vuttaṃ ‘‘bandhatī’’ti. Atha vā yo paccayavisesena uppajjamāno āghāto savisaye baddho viya na vigacchati, punapi uppajjeyyeva, taṃ sandhāyāha ‘‘āghātaṃ bandhatī’’ti. Taṃ panassa paccayavasena nibbattanaṃ uppādanamevāti vuttaṃ ‘‘karoti uppādetī’’ti.
“那在这件事上哪里能得到呢?”这里说的“那”是指代行为。应当通过上下文来理解它的意思,所以接着说了“愿那无意义的行为不要发生”等等。凭什么说能得到呢?因为它根本没有实际意义。众生确实是业的所有者,他们难道会因为谁的喜好而受苦或享乐吗?所以这里的意思是:那只是我在那件事上白白生气罢了。或者也可以说,“那”指的是引发愤怒的原因,在这个人身上哪里能得到呢?因为在究竟意义上,既没有该被生气的人,也没有能生气的人。这里只有诸行,也就是所谓的五蕴。那些被称为“众生”的诸行,短暂、刹那即逝,谁对谁生气呢?这就是它的意思。除了从不生起之外,哪里还有什么“得到”呢?巴利
Taṃ kutettha labbhāti ettha tanti kiriyāparāmasanaṃ, padajjhāhārena ca attho veditabboti dassento ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’tiādimāha. Kena kāraṇena laddhabbaṃ niratthakabhāvato. Kammassakā hi sattā, te kassa ruciyā dukkhitā, sukhitā vā bhavanti, tasmā kevalaṃ tasmiṃ mayhaṃ kujjhanamattaṃ evāti adhippāyo. Atha vā taṃ kopakaraṇamettha puggale kuto labbhā paramatthato kujjhitabbassa, kujjhanakassa ca abhāvato. Saṅkhāramattañhetaṃ, yadidaṃ khandhapañcakaṃ. Yaṃ ‘‘satto’’ti vuccati, te saṅkhārā ittarakālā khaṇikā, kassa ko kujjhatīti attho. Lābhā nāma ke siyuṃ aññatra anuppattito.
341 341. 有情居:有情住在这里,所以叫有情居。身异想异等种种有情类。因为这些有情类,对于包含在其中的有情来说,由于这种包含关系,就像总体作为部分的依托,如同说“树上有枝”那样,可以这样称呼,所以说“有情的住处,就是居住的处所,这是它的意思”。净居天也是有情居,正如经文所说:“诸比丘,除了净居天,我在漫长的轮回中未曾住过的有情居,实在不容易得到。”既然这样,为什么这里没有把它列入?对此说出理由:“因为并非一切时”等。然而,广果天应当知道只属于第四有情居。巴利
341. Sattā āvasanti etesūti sattāvāsā. Nānattakāyā nānattasaññī ādibhedā sattanikāyā. Yasmā te te sattanikāyā tappariyāpannānaṃ sattānaṃ tāya eva tappariyāpannatāya ādhāro viya vattabbataṃ arahanti samudāyādhāratāya avayavassa yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti , tasmā ‘‘sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho’’ti vuttaṃ. Suddhāvāsāpi sattāvāsova ‘‘na so, bhikkhave, sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti vacanato. Yadi evaṃ kasmā idha na gahitāti tattha kāraṇamāha ‘‘asabbakālikattā’’tiādi. Vehapphalo pana catutthaṃyeva sattāvāsaṃ bhajatīti daṭṭhabbaṃ.
342 被称为“寂止者”,是因为能带来轮回之苦的止息。而轮回之苦只有在烦恼止息时才会止息,不是靠别的途径,因此说“令烦恼止息”。能导向那止息的正觉,所以叫“导向正觉”。巴利
342.Opasamikoti vaṭṭadukkhassa upasamāvaho, taṃ pana vaṭṭadukkhaṃ kilesesu upasantesu upasamati, na aññathā, tasmā ‘‘kilesūpasamakaro’’ti vuttaṃ. Takkaraṃ sambodhaṃ gametīti sambodhagāmī.
在某个天众群体里,说法不能成立,因为那里根本没有听闻的能力,所以经中说“长寿天众”指的就是这个,因此说“无想有或无色有”。巴利
Yasmiṃ devanikāye dhammadesanā na viyujjati savanasseva abhāvato, so pāḷiyaṃ ‘‘dīghāyuko devanikāyo’’ti adhippetoti āha ‘‘asaññabhavaṃ vā arūpabhavaṃ vā’’ti.
343 343. “应当次第而住”,就是次第住。“按顺序”,就是依次。“应当等至而住”,就是等至之后、成为具足者,应当如此安住。巴利
343. Anupubbato viharitabbāti anupubbavihārā. Anupaṭipāṭiyāti anukkamena. Samāpajjitabbavihārāti samāpajjitvā samaṅgino hutvā viharitabbavihārā.
344 “次第灭”是指按照次第、依照顺序而运作的灭。因此说“按顺序的灭”。巴利
344.Anupubbanirodhāti anupubbena anukkamena pavattetabbanirodhā. Tenāha ‘‘anupaṭipāṭiyā nirodhā’’ti.
345 比丘具足戒等这些法,因为以法为依靠,只依法就能得到庇护、成为主宰、克服一切,所以被称为“有庇护者”。那些让他成为有庇护者的法,就叫做“作庇护者法”,因此说“有庇护……作依止的法”。其中,“为自己作依止”,是指对那些让他成为有庇护者的法,它们为他建立自己的依止。没有依止就是没有庇护,有依止就是有庇护;所以依止的含义就是庇护的含义。巴利
345. Yehi sīlādīhi samannāgato bhikkhu dhammasaraṇatāya dhammeneva nāthati īsati abhibhavatīti nāthoti vuccati, te tassa nāthabhāvakarā dhammā ‘‘nāthakaraṇā’’ti vuttāti āha ‘‘sanāthā…pe… patiṭṭhākarā dhammā’’ti. Tattha attano patiṭṭhākarāti yassa nāthabhāvakarā, tassa attano patiṭṭhāvidhāyino. Appatiṭṭho anātho, sappatiṭṭho sanāthoti patiṭṭhattho nāthattho.
为了说明“善”是因为与善的功德相应,才说“具足戒等功德”。“友”以润滑为特征,某人具有这种特征,就是“友”;依前述方式,那善为彼所有,所以“善友”一词只是说明其存在而已。为了说明他与那善友一切时都不分离而住,才说“善同伴”,因此说了“这些……”等话。“这些”就是指这位比丘的那些善友。“同行”就是一起行动。未共处时以心亲近相通,共处时则身心皆亲近。巴利
Kalyāṇaguṇayogato kalyāṇāti dassento ‘‘sīlādiguṇasampannā’’ti āha. Mijjanalakkhaṇā mittā etassa atthīti mitto, so vuttanayena kalyāṇo assa atthīti tassa atthitāmattaṃ kalyāṇamittapadena vuttaṃ. Assa tena sabbakālaṃ avijahitavāsoti taṃ dassetuṃ ‘‘kalyāṇasahāyo’’ti vuttanti āha ‘‘tevassā’’tiādi. Tevassāti te eva kalyāṇamittā assa bhikkhuno. Saha ayanatoti saha vattanato. Asamodhāne cittena, samodhāne pana cittena ceva kāyena ca sampavaṅko.
对那位随顺、恭敬的人来说,说话是容易的,所以叫“易受教”。因此说“应当用温和的方式对他说”等等。“堪忍”就是能忍,为了显示他这种堪忍的特质,才说“以严厉的……”等等。“从左边”是指错误地、不如理地执取。“对抗”是指以敌对的状态站着。“从右边执取”是指正确地、如理地执取。巴利
Sukhaṃ vaco etasmiṃ anukūlagāhimhi ādaragāravavati puggaleti suvaco. Tenāha ‘‘sukhena vattabbo’’tiādi. Khamoti khantā, tamevassa khamabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘gāḷhenā’’tiādi vuttaṃ. Vāmatoti micchā, ayoniso vā gaṇhāti. Paṭippharatīti paṭāṇikabhāvena tiṭṭhati. Padakkhiṇaṃ gaṇhātīti sammā yoniso vā gaṇhāti.
“种种高低”是指广大和微小的事情。“能去到那里”是指:为了成办那里各种大大小小的事情,以方法、以善巧去应对,意思是说有能力完成每一种事情。或者说,“那里的方法”是指对那里应办的每一种事情,成为达成它的方法。巴利
Uccāvacānīti vipulakhuddakāni. Tatrupagamanīyāti tatra tatra mahante, khuddake ca kamme sādhanavasena upāyena upagacchantiyā, tassa tassa kammassa nipphādanena samatthāyāti attho. Tatrupāyāyāti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya.
“法”是他的欲求,所以叫“法欲者”——这是说,即使词与词之间存在不同的格关系,也能构成这种异位复合词。另一种说法是:因为值得渴求、值得喜爱,所以叫“欲”;法是所渴求的对象,一个人以法为欲求,就是“法欲者”。这里的“法”指的是教理之法,所以论师说“喜爱三藏佛语,就是这个意思”。“言说”就是开示、讲说;“喜爱言说的人”就是“好言说者”。在“而且自己……”这一句里,“而且”这个词带出了“恭敬”一语,因此意思是:他自己也怀着恭敬,想要为人说法。“阿毗达摩”是指七部论,因为它是增上、殊胜的教理之法。“律”是指两部《分别》,因为它能调御身与语。“阿毗毗奈耶”是指犍度与附属部分,因为它特别阐述了增上行持之法。正因为增上行持之法圆满,最初的梵行之法才会圆满。而“法”本身也是教理之法,因为三藏中的前两藏同样属于教法。道与果称为“阿毗达摩”,因为它们直接朝向涅槃法。止息烦恼的因,就是前分的三学,简要来说,就是与还灭相关的止与观。“多喜”是指强烈的喜悦。巴利
Dhamme assa kāmoti dhammakāmoti byadhikaraṇānaṃpi bāhirattho samāso hotīti katvā vuttaṃ. Kāmetabbato vā piyāyitabbato kāmo, dhammo; dhammo kāmo assāti dhammakāmo. Dhammoti pariyattidhammo adhippetoti āha ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho’’ti. Samudāharaṇaṃ kathanaṃ samudāhāro, piyo samudāhāro etassāti piyasamudāhāro. Sayañcāti ettha ca-saddena ‘‘sakkacca’’nti padaṃ anukaḍḍhati, tena sayañca sakkaccaṃ desetukāmo hotīti yojanā. Abhidhammo sattappakaraṇāni adhiko abhivisiṭṭho ca pariyattidhammoti katvā. Vinayo ubhatovibhaṅgā vinayanato kāyavācānaṃ. Abhivinayo khandhakaparivārā visesato ābhisamācārikadhammakittanato. Ābhisamācārikadhammapāripūrivaseneva hi ādibrahmacariyakadhammapāripūrī. Dhammo eva piṭakadvayassāpi pariyattidhammabhāvato. Maggaphalāni abhidhammo nibbānadhammassa abhimukhoti katvā. Kilesavūpasamakāraṇaṃ pubbabhāgiyā tisso sikkhā saṅkhepato vivaṭṭanissito samatho vipassanā ca. Bahulapāmojjoti balavapāmojjo.
“因义”就是“相义”。因为他的精进努力,是以善法为相。所以他说:“为了证得它们……”。或者说,“在诸善法中”,是指在应当成就的法上使用处格,就像说“心未寂静时,非理作意是它的近因”一样。巴利
Kāraṇattheti nimittatthe. Kusaladhammanimittaṃ hissa vīriyārambho. Tenāha ‘‘tesaṃ adhigamatthāyā’’ti. Kusalesu dhammesūti vā nipphādetabbe bhummaṃ yathā ‘‘cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhāna’’nti.
346 “全分义”就是无余的意思。这里应当以无余遍满的方式来理解全分义,就像在不净相等所缘中那样,不是只停留在某一部分,而是毫无剩余地取过来,这就是它的含义。“以彼为所缘的诸法”,是指以那个遍为所缘而生起的诸法。“田地义”是生起之处的意思。“依止义”是作为生起和持续之处。就像田地是庄稼生起和增长的地方,同样,这个禅那是与它相应的诸法的生起和增长之处;或者对修行者来说,它是产生种种殊胜安乐的因,所以叫田地。“区分之后”这句话,也要和“上方、下方”等连起来理解。因为先作区分之后,才能在一切处扩展遍。“或以种种因”,就是指以上方等处为原因来扩展遍。正如所说的“犹如想看色的人之于光明”:譬如有人用天眼想看上面的色,就向上方扩散光明;想看下面的色,就向下方扩散光明;想从四周看色,就向四周扩散光明。修遍也是同样的道理。巴利
346.Sakalaṭṭhenāti nissesaṭṭhena, anavasesapharaṇavasena cettha sakalaṭṭho veditabbo, asubhanimittādīsu viya ekadese aṭṭhatvā anavasesato gahetabbaṭṭhenāti attho. Tadārammaṇānaṃ dhammānanti taṃ kasiṇaṃ ārabbha pavattanakadhammānaṃ. Khettaṭṭhenāti uppattiṭṭhānaṭṭhena. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti pavattiṭṭhānabhāvena. Yathā khettaṃ sassānaṃ uppattiṭṭhānaṃ vaḍḍhiṭṭhānañca , evametaṃ jhānaṃ taṃsampayuttānaṃ dhammānanti, yogino vā sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvena. ‘‘Paricchinditvā’’ ti idaṃ uddhaṃ adhoti etthāpi yojetabbaṃ. Paricchinditvā eva hi sabbattha kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena tena vā kāraṇenāti tena tena upariādīsu kasiṇavaḍḍhanakāraṇena. Yathā kinti āha ‘‘ālokamiva rūpadassanakāmo’’ti. Yathā dibbacakkhunā uddhaṃ ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, uddhaṃ ālokaṃ pasāreti, adho ce adho, samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo samantato ālokaṃ pasāreti; evamayaṃ kasiṇanti attho.
“一种”是指地遍等每一种。“不进入其他状态义”,是为了说明不会进入其他遍的状态,或者说,是为了说明不会进入另一种遍的状态。因为从一处扩展的遍,并不会变成从另一处扩展的遍;由此也可知,这些遍之间没有相互混杂。“非其他”,指并非其他地等。因为在水的立足处,并不存在具有自相的地。“其他遍的混杂”,指与水遍等相混杂。“于一切处”,是在其余所有遍中。心不局限于部分,而是无余遍满,由于不执取限量,所以称“无量”。正因为如此,它们才得到“遍”的名称。同样也说“那个就是……”等。“以心遍满”,就是用修习的心去取所缘。因为修习的心对于遍——无论小或大,都是将遍作为一个整体来作意,而不是只取其部分。巴利
Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, aññassa vā kasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, na hi aññena pasāritakasiṇaṃ tato aññena pasāritakasiṇabhāvaṃ upagacchati, evampi nesaṃ aññakasiṇasambhedābhāvo veditabbo. Na aññaṃ pathavīādi. Na hi udake ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Añño kasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro. Sabbatthāti sabbesu sesakasiṇesu. Ekadese aṭṭhatvā anavasesapharaṇaṃ pamāṇassa aggahaṇato appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā cāha ‘‘tañhī’’tiādi. Cetasā pharantoti bhāvanācittena ārammaṇaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā sakalameva manasi karoti, na ekadesaṃ.
在除去遍之后的虚空中生起的识,因为是以无量的方式遍满,所以被称为“识遍”。也正因为这样,它被称为“识无边处”。依遍来说,就是依照已除去的遍的方式。应当知道,在除去遍之后的虚空中有上方、下方和横向的方位。因为遍扩展到多大的范围,以虚空修习的方式,那个范围就成为虚空;同样,凡是成为虚空并现前的范围,由于识遍满整个范围而生起,因此从来的方式说,识遍中也有上方、下方和横向的方位。所以他说:“依除去遍之后的虚空,应当知道在彼处生起的识中有上方、下方和横向的方位。”巴利
Kasiṇugghāṭimākāsepavattaviññāṇaṃ pharaṇaappamāṇavasena ‘‘viññāṇakasiṇa’’nti vuttaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘viññāṇañca’’nti vuccati. Kasiṇavasenāti yathāugghāṭitakasiṇavasena. Kasiṇugghāṭimākāse uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Yattakañhi ṭhānaṃ kasiṇaṃ pasāritaṃ, tattakaṃ ākāsabhāvanāvasena ākāso hotīti; evaṃ yattakaṃ ṭhānaṃ ākāsaṃ hutvā upaṭṭhitaṃ, tattakaṃ sakalameva pharitvā viññāṇassa pavattanato āgamanavasena viññāṇakasiṇepi uddhaṃadhotiriyatā vuttāti āha ‘‘kasiṇugghāṭiṃ ākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā’’ti.
1 2 3 4 5