3. 多义品(续1)
3. 共通品·修饰依存品解释 · 424 段
于日等之蚀、系缚与家宅,皆名为 gaha;
于矿土之一种、罗网及眼疾,则名为 kāca。
Ādiccādimhi gahaṇe, nibandhe ca ghare gaho; Kāco tu mattikābhede, sikkāyaṃ nayanāmaye.
‘村长’(gāmaṇi)一词,在三种情况中分别指最胜者、统治者、村中长者。
而‘影像’(bimba)一词,既指反影、圆轮,也指bimba果。
Tīsu gāmaṇi seṭṭhasmiṃ, adhipe gāmajeṭṭhake; Bimbaṃ tu paṭibimbe ca, maṇḍale bimbikāphale.
物品者,兼指钵等资具与本金;
道者,则摄圣道、正见等道,以及路径。
Bhājanādi parikkhāre, bhaṇḍaṃ mūladhanepi ca; Maggo tvariyamagge ca, sammādiṭṭhādike, pathe.
‘平等’(sama)指年、指疲劳、指寂静;‘他’(so)指三种消散(nibha)。
在弓术、呼气、忿怒、射手、投掷者中。
Samā vasse, samo kheda, santīsu, so nibhe tisu; Cāpetvissāsa, musuno, issāso khepakamhi ca.
愚者一词有三义:幼年、无智、不贤;
染红一词有三义:血染、铜色、染色。
Bālo tīsvā’divayasā, samaṅgini apaṇḍite; Rattaṃ tu soṇite, tambā, nuratta, rañjite tisu.
tanu 作阴性名词,指皮肤与身体;作三性形容词,则谓微少、稀疏与瘦削。
至于时节之别,sisira 一词兼摄三义:寒冬、冰雪与清凉。
Tace kāye ca tanvitthī, tīsva’ppe viraḷe kise; Utubhede tu sisiro, hime so sītale tisu.
“砂石”一词既见于糖块分类,也见于碎石。
于“摄益”中,“略说”一词意指摄受、执取。
Sakkharā guḷabhede ca, kathalepi ca dissati; Anuggahe tu saṅkhepe, gahaṇe saṅgaho mato.
“善巧”一词,指能干、敏锐、聪慧、无病及康复。
“王”通称刹帝利,也指人主与君主。
Dakkhe ca tikhiṇe byatte, rogamutte paṭuttisu; Rājā tu khattiye vutto, naranāthe pabhumhi ca.
谷物加工处名为打谷场,低贱渣滓者即是恶人;
生起之时名为集,聚集之时亦名为缘。
Khalañca dhaññakaraṇe, kakke nīce khalo bhave; Athu’ppāde samudayo, samūhe paccayepi ca.
梵行者、在家者,以及苦行林中的苦行者
于可畏、艰难、残忍三者中,为无悲悯。
Brahmacārī gahaṭṭhādo, assamo ca tapovane; Bhayaṅkare tu kaṭhine, kurūro tīsu niddaye.
最幼、微小于三数,复于极稚之时;
疾速轻捷、可意可爱,于无实质、不沉重之诸句。
Kaniṭṭho kaniyo tīsu, atyappe’tiyuve pyatha; Sīghamhi lahu taṃ, iṭṭha, nissārā’garusuttisu.
下唇在三种低下中,又在男性中为唇;
“Sussusā”指渴望听闻,也指错误,亦作侍奉。
Adharo tīsvadho hīne, pume dantacchade pyatha; Sussusā sotu micchāya, sā pāricariyāya ca.
手、宝、象群、象鼻;
井见于坑穴、水泉,罐亦随义而现。
Hattho pāṇimhi ratane, gaṇe soṇḍāya bhantare; Āvāṭe udapāne ca, kūpo kumbhe ca dissati.
始、精勤、第一、为首,及三性;
于词义分别中彼如是说,于广释中亦三性。
Ādo padhāne paṭhamaṃ, pamukhañca tiliṅgikaṃ; Vajjabhede ca vita taṃ, taṃ vitthāre tiliṅgikaṃ.
精华一词,于力、于坚分、于最胜义中,彼通三性;
负担一词,既指诸蕴之负,亦指二千波罗之重。
Sāro bale thiraṃse ca, uttame so tiliṅgiko; Bhāro tu khandhabhārādo, dvisahassapalepi ca.
于殿堂与疾病之类别,于尽灭与衰损之中;
然猛兽于恶兽、蛇,及残酷中,彼通三性。
Mandire rogabhede ca, khayo apacayamhi ca; Vāḷo tu sāpade sappe, kurūre so tiliṅgiko.
娑罗(sāla)见于娑罗树、诸树及娑罗屋中;
savana 谓耳,亦谓祭祀与听闻。
Sālo sajjaddume rukkhe, sālāgehe ca dissati; Sote tu savanaṃ vuttaṃ, yajane sutiyampi ca.
“pata”一词,于三(语境)中,与“pareta”及“peta”、“petayoni”相关;
而“patīta”则(兼具)“khyāta”(被称扬)、“haṭṭha”(欣悦)、“viññāta”(被了知)之义,且随(阴阳中)性变化。
Tīsu pato pareto ca, mate ca petayonije; Khyāte tu haṭṭhe viññāte, patītaṃ vāccaliṅgikaṃ.
“Āsaya”一词有意图与依止处之义,此处即指意图与依止处。
“Patta”一词,可指羽毛、叶片;“patta”指已到达;“patta”指钵、容器。在此三者之中,此处取“已去者”之义。
Adhippāye ca ādhāre, āsayo kathito tha ca; Pattaṃ pakkhe dale, patto, bhājane so gate tisu.
sukata于善义为中性,于善作义则通三性;
苦行者啊,以悲悯故,你于幽隐处被说,具苦行财者。
Kusale sukataṃ, suṭṭhu, kate ca sukato tisu; Tapassī tva’nukampāyā, rahe vutto tapodhane.
于三种酒类,“soṇḍa”指嗜酒者、贪著者;于二种,指象鼻。
“Rasana”指品尝、味觉;亦指舌头;亦指财富。
Tīsu surādilolasmiṃ, soṇḍo hatthikare dvisu; Assādane tu rasanaṃ, jivhāyañca dhanimhi ca.
Paṇīta 一词有三种含义:甘美、殊胜、安置妥帖;
vīthi 在阴性中亦有三种含义:大道、街巷、行列。
Paṇīto tīsu madhure, uttame vihite pyatha; Añjase visikhāyañca, pantiyaṃ vīthi nāriyaṃ.
agha 见于罪恶、虚空、苦痛、祸患;
paṭala 见于群聚、眼疾、覆蔽之物。
Pāpasmiṃ gagane dukkhe, byasane cā’gha muccate; Samūhe paṭalaṃ netta, roge vuttaṃ chadimhi ca.
Sandhi 被解释为‘连接、结合’,而 sandhi 也存在于‘结生’之中;
七之满数中,七为最上;三之末,第七于三中。
Sandhi saṅghaṭṭane vutto, sandhi’tthi paṭisandhiyaṃ; Sattannaṃ pūraṇe seṭṭhe, tisante sattamo tisu.
Ojā 者,义为滋养;ojo 者,亦作光泽与力量。
亦释为“审察”,于见、于听闻亦然。
Ojā tu yāpanāyañca, ojo ditti balesu ca; Atho nisāmanaṃ vuttaṃ, dassane savanepi ca.
gabbho 者,谓住胎之有情,亦谓内室;kucchi 者,谓腹中,亦谓内室。
apadāna 者,谓截断,亦见于如是语与业。
Gabbho kucchiṭṭhasatte ca, kucchi ovarakesu ca; Khaṇḍane tva’padānañca, itivutte ca kammani.
于“心”与“树之分别”中,于“三相”与“带黑三相”中。
在“石崖”一词中,指“实践”;在“女人”一词中,指“义”;在“觉”一词中,指“得”;在“转起”一词中,指“得”。
Cittake rukkhabhede ca, tilako tilakāḷake; Sīlādo paṭipatti’tthī, bodhe patti pavattisu.
于阿苏与力中,〔其义为〕命;于众生中,〔其义为〕心与风。
于自在、意欲、吠陀及阿奴图巴等中,〔其义为〕欲。
Asumhi ca bale pāṇo, satte hadayagā’nile; Chando vase adhippāye, vede’cchā’nuṭṭhubhādisu.
欲流等、众聚、水势之疾,皆名为流;
颅骨、瓶瓮之属、一切陶片,并称头盖。
Kāmoghādo, samūhasmiṃ, oghovege jalassa ca; Kapālaṃ sirasaṭṭhimhi, ghaṭādi sakalepi ca.
竹丛等枝网中、缠结之发中、爱执处,名为结;
依怙一语,于杀害、家宅名为依怙,于所护、守护则名守护。
Veṇvādisākhājālasmiṃ, laggakese jaṭā’laye; Saraṇaṃ tu vadhe gehe, rakkhitasmiñca rakkhaṇe.
该词于阴性为“kantā”(爱人),于可爱者为“kanto”,于可意者为“so”,故为三性词。
Gavakkha(窗)亦指群体,jāla(网)指捕鱼等所用的网具。
Thiyaṃ kantā piye, kanto, manuññe, so tiliṅgiko; Gavakkhe tu samūhe ca, jālaṃ macchādibandhane.
问难、诃责、界定处,何者具三性?
有信义则通三性,供品义为中性saddhaṃ,缘义为阴性saddhā。
Pucchāyaṃ garahāyañcā, niyame kiṃ tiliṅgikaṃ; Sasaddhe tīsu nivāpe, saddhaṃ, saddhā ca paccaye.
Bījaṃ(种子)一词见于 hetumhi(因)、aṭṭhismiṃ(骨)及 aṅgajāte(生殖器)中。
Pubbo(脓)在pūye(脓中)中,aggato(从顶端、开始)指ādo(开始等)。
So(那)与disādo(方向等、开始等)为三性词。
Bījaṃ hetumhi aṭṭhismiṃ, aṅgajāte ca dissati; Pubbo pūye’ggato ādo, So disādo tiliṅgiko.
Phala 一字,於 phalacitta 與 hetukata 中指果,於 lābha 中則指稻穀等果實;
Āgama 一字,於 āgamana 中指到來,於長部等諸部聖典中則指阿含傳來之教。
Phalacitte hetukate, lābhe dhaññādike phalaṃ; Āgamane tu dīghādi, nikāyesu ca āgamo.
Santāna 一词,既指天树,亦谓相续;
anuttara 兼摄与 uttara 相反及最胜之义,并通三性。
Santāno devarukkhe ca, vutto santatiyaṃ pyatha; Uttaraviparīte ca, seṭṭhe cā’nuttaraṃ tisu.
勇迈者,于“力”与“成就”中被说,亦于“容色之量”中;
“影”者,于光热灭处,及于影像与光明中。
Sattisampattiyaṃ vutto, kantimatte ca vikkamo; Chāyā tu ātapābhāve, paṭibimbe pabhāya ca.
夏季有ghamma与nidāgha;在热与汗之义中,则说(其为)ghamma。
kappana谓割截;vikappa在sajjana之义中,则为阴性。
Gimhe ghammo nidāgho ca, uṇhe sedajale pyatha; Kappanaṃ kantane vuttaṃ, vikappe sajjane’tthiyaṃ.
“Aṅga”在身体部位中意为多支分,在部位中意为身体,同样也用于支分因。
“Cetiya”在天宫与塔中,指支提;在树中,亦指树木。
Aṅgā dese bahumha’ṅgaṃ, aṅgo dese vapumha’ tathā’vayavahetusu; Devālaye ca thūpasmiṃ, cetiyaṃ cetiya’ddume.
贤人乃善士,于贤人之作务中亦为贤人;
“梦”者,是梦中之所梦;“思”者,是识中之所思。
Sajjano sādhupurise, sajjanaṃ kappane pyatha; Supinaṃ supine sutta, viññāṇe ta manitthiyaṃ.
现前与近在,谓之为藏;
bhiyyo 于更多义、亦于再次义,是不变词。
Paccakkhe sannidhāne ca, sannidhi parikittito; Bhiyyo bahutaratthe so, punaratthe’byayaṃ bhave.
毒涂之箭为diddha,涂毒亦diddha,此词通三性;
vāsa为住处、烟等行,adhivāsa为忍可领受。
Visalittasare diddho, diddho litte tiliṅgiko; Vāse dhūmādisaṅkhāre, dhivāso sampaṭicchane.
此词用于自信者、大胆者与智者三种情形。
另外,sitthaṃ 一词指蜂蜡,也指米饭所生者。
Vutto visārado tīsu, suppagabbhe ca paṇḍite; Atha sitthaṃ madhucchiṭṭhe, vuttaṃ odanasambhave.
迦沙者,谓汁液、颜色、味别、涩与芬芳;
又言上升,亦说于生起、上趋中。
Drave vaṇṇe rasabhede, kasāyo surabhimhi ca; Atho uggamanaṃ vuttaṃ, uppattu’ddhagatīsu ca.
“粗涩”即粗恶语;“粗恶”乃随语三性之词。
“流涌”见于水势奔涌,亦见于相续运转。
Lūkhe niṭṭhuravācāyaṃ, pharusaṃ vāccaliṅgikaṃ; Pavāho tva’mbuvege ca, sandissati pavattiyaṃ.
“归依”一词通三义:所依、专注、所希求;
“铠甲”一词亦通二义:护身甲与蛇蜕。
Nissaye tappare iṭṭhe, parāyaṇapadaṃ tisu; Kavace vāravāṇe ca, nimmokepi ca kañcuko.
金属类别中,铜为所录;铜于赤色,具三性。
于三性中,avasita一词,若取已知,或取至终,皆如是录。
Lohabhede mataṃ tambaṃ, tambo ratte tiliṅgiko; Tīsu tva’vasitaṃ ñāte, avasānagate mataṃ.
于觉悟与施与,应知成就;
于山岩、无水处,及诸天神中,说为摩鲁。
Bodhane ca padāne ca, viññeyyaṃ paṭipādanaṃ; Sele nijjaladese ca, devatāsu marū’rito.
sattha 者,兵器、典籍、金属;sattho 者,商队、积贮。
vutti 属阴性之词,谓谋生、开显、行止。
Satthaṃ āyudha ganthesu, lohe, sattho ca sañcaye; Jīvikāyaṃ vivaraṇe, vattane vutti nāriyaṃ.
于精进与勇猛中,称为“parakkamo”;
又,“kambu”一词指贝壳、黄金,亦指手镯。
Vīriye sūrabhāve ca, kathīyati parakkamo; Atha kambu mato saṅkhe, suvaṇṇe valayepi ca.
萨罗指箭、以a开头的音与声音,亦指非阴性的池塘;
卡拉指粗涩、锋利,三性通用,复指驴与锯。
Saro kaṇḍe akārādo, sadde vāpimhi’nitthiyaṃ; Dupphasse tikhiṇe tīsu, gadrabhe kakace kharo.
“Surā”意为“酒”,“upaddave”意为“灾祸”,“kāmā”意为“欲乐”,“savādimhi”意为“有流等”,“āsavo”意为“漏”。
于身中,意指身体;于车轭中,意指车轭;四种依着,意指四种依着;“依着”即指依着。
Surāyu’paddave kāmā, savādimhi ca āsavo; Dehe vutto rathaṅge ca, caturo’padhisū’padhi.
‘Vatthu’一词,意指因、意指物、意指地之差别、意指三宝。
“Yakkha”一词,可指天、大王、多闻天王的随从,也可指人。
Vatthu’ttaṃ kāraṇe dabbe, bhūbhede ratanattaye; Yakkho deve mahārāje, kuverā’nucare nare.
木段、小几、市肆、坐席,斯皆称 pīṭha;
随从、资具、什物、严饰,咸可名 parikkhāra。
Dārukkhandhe pīṭhikāyaṃ, āpaṇe pīṭha māsane; Parivāre parikkhāro, sambhāre ca vibhūsane.
“Vohāra”一词,有世俗语、安立、概念、女人、阐明等义。
“Paṭibhāna”一词,有智慧、现前、言语等义。
Vohārasmiñca ṭhapane, paññatti’tthī pakāsane; Paṭibhānaṃ tu paññāyaṃ, upaṭṭhita girāya ca.
“Hetu”一词,可指言辞的部分、根本、因、缘由。
“Gahaṇī”一词,可指腹部、烹饪、芦苇、女人。
Vacanāvayave mūle, kathito hetu kāraṇe; Udare tu tathā pācā, nalasmiṃ gahaṇī’tthiyaṃ.
Piya 于夫、于妻、于可意境,三性皆通;
Yama 于阎魔、于双对、于自制,诸义皆具。
Piyo bhattari, jāyāyaṃ, piyā, iṭṭhe piyo tisu; Yamarāje tu yugaḷe, saṃyame ca yamo bhave.
葡萄与花之味,微者亦得蜜名;
于华盖与铺展,vitāna兼通阳中。
Muddikassa ca pupphassa, rase khudde madhū’ritaṃ; Ulloce tu ca vitthāre, vitānaṃ punnapuṃsake.
离垢、水与甘露中,说为不死;
愚痴、昏暗处名为数,功德之暗非阴性。
Apavagge ca salile, sudhāyaṃ amataṃ mataṃ; Mohe tu timire saṅkhyā, guṇe tama manitthiyaṃ.
坚硬、不可作、三性中,于味、于人则辛辣;
中性者、善作、功德,悦意、林中——诸三性。
Khare cā’kāriye tīsu, rasamhi purise kaṭu; Paṇḍake sukate, puññaṃ, manuññe pavane tisu.
树于林树,粗恶者于柔润三者;
生起、因、结合与精白,皆得名为生起。
Rukkho dumamhi, pharusā, siniddhesu ca so tisu; Uppattiyaṃ tu hetumhi, saṅge sukke ca sambhavo.
“相”于因、生支、标记(之义)而被说;
“初”于界、种类、邻近、支分(诸义)而被解。
Nimittaṃ kāraṇe vuttaṃ, aṅgajāte ca lañchane; Ādi sīmāpakāresu, samīpe’vayave mato.
“咒”用于吠陀与密语,“慧”以智慧而得解脱。
“非道”显现于不幸、灾难,亦显现于失败。
Vede ca mantane manto, mantā paññāya muccate; Anayo byasane ceva, sandissati vipattiyaṃ.
“黎明”一词用于光线的种类,也用于鲜明的红色与血色。
“随行”一词,则用于本性、回转及灭去的音声。
Aruṇo raṃsibhede cā, byattarāge ca lohite; Anubandho tu pakatā, nivatte nassanakkhare.
“降入”一词用于降下、渡场与孔穴等义。
“相”一词用于因、形状与示意等义。
Avatāro’vataraṇe, titthamhi vivare pyatha; Ākāro kāraṇe vutto, saṇṭhāne iṅgitepi ca.
净见(Sudditthi)一语,谓子、刹帝利;猛烈者(ugga)即猛烈(tibba)之义,于三(性)中。
精勤(Padhāna)一语,谓大臣,及本性、最上、坚定。
Sudditthi tanaye khattā, uggo, tibbamhi so tisu; Padhānaṃ tu mahāmatte, pakatya’gga’dhitīsu ca.
Kalla(适宜)一词,于清晨、无病、准备与善巧中,兼备此三种意义。
Kuhanā(欺诈)即诡诈行为;kuhana(欺诈者)即欺诈者及欺诈性,此三义。
Kallaṃ pabhāte, niroga, sajjadakkhesu tīsu taṃ; Kuhanā kūṭacariyāyaṃ, kuhano kuhake tisu.
鸽于鸟类及斑鸠之义见用,秋于属秋及无憍慢之义见用;
当知此等诸词,三性之中皆得通用。
Kapoto pakkhibhede ca, diṭṭho pārāvate tha ca; Sārado sāradabbhūte, apagabbhe mato tisu.
坚硬、粗涩与恶者所喜,粗涩一词兼摄此三义;
不当为、密处、树皮衣,遮羞布一词总含彼三用。
Tīsu khare ca kaṭhine, kakkaso sāhasappiye ; Akāriye tu guyhaṅge, cīre kopīna muccate.
在鹿类中为‘旗幡’义,在芭蕉(moca)与香蕉树(kadalī)中为阴性词;
在布施类中为‘供养’(dakkhiṇā);在其他处,dakkhiṇo 与左相对,为‘右’。
Migabhede paṭākāyaṃ, moce ca kadalī’tthiyaṃ; Dakkhiṇā dānabhedasmiṃ, vāmato’ññamhi dakkhiṇo.
dutiyā一词也指妻子,亦被视为数字二的阴性形式。
dhūma可指烟,亦可指出现、产生;ketu可指旗帜,亦可指火。
Dutiyā bhariyāyañca, dvinnaṃ pūraṇiyaṃ matā; Athuppāde siyā dhūma, ketu vessānarepi ca.
出离于有,于车乘、门户亦名出离;
彼舟师者,作调御者,即通三性。
Bhavaniggamane yāne, dvāre nissaraṇaṃ siyā; Niyāmako potavāhe, tiliṅgo so niyantari.
“nirodho”一词,既指涅槃、灭尽,亦指毁灭、阻挠。
“paṭibhayaṃ”指恐惧,亦指令人恐惧的事物;此词为三性词,意为能引生恐惧者。
Apavagge vināse ca, nirodho rodhane pyatha; Bhaye paṭibhayaṃ vuttaṃ, tiliṅgaṃ taṃ bhayaṃkare.
“藏”用于容器,同样也用于教法;
在因老而松弛的皮肤上,腹部区域有皱纹。
Piṭakaṃ bhājane vuttaṃ, tatheva pariyattiyaṃ; Jarāsithilacammasmiṃ, udaraṅge matā vali.
破者,用于裂开及他处,或依止时随所修饰词之性;
分裂者,用于离间、见解及割裂。
Bhinnaṃ vidārite’ññasmiṃ, nissite vāccaliṅgikaṃ; Upajāpe mato bhedo, visese ca vidāraṇe.
“圆”一词,用于村落聚集、圆盘、范围与堆聚。
“教令”指命令、教诫与文书;“教法”指教导。
Maṇḍalaṃ gāmasandohe, bimbe paridhirāsisu; Āṇāya māgame lekhe; Sāsanaṃ anusāsane.
“顶”者,谓山峰、铁制尖刺,
谓功德增胜与威势,亦谓成就及圆满。
Agge tu sikharaṃ cā’yo, mayavijjhanakaṇṭake; Guṇukkaṃse ca vibhave, sampatti ceva sampadā.
“忍”用于大地、忍耐,适宜、利益、能干,三性中为“堪忍”。
“半”用于部分、道路、时间,“确定”为不变词。
又,“卡利沙”一词,既指粪便,也指四阿摩那。
Bhūkhantīsu khamā, yogye, hite sakke khamo tisu; Addho bhāge pathe kāle, ekaṃse’ddho’byayaṃ bhave; Atho karīsaṃ vaccasmiṃ, vuccate caturambaṇe.
Usabha 者,牛也、最胜也、药草也;sūsabhaṃ 者,则二十杖之称。
桥也、线也、行列也、女子也,此诸义皆于 pāḷi 中宣说。
Usabho’sadha go seṭṭhe, sū’sabhaṃ vīsayaṭṭhiyaṃ; Setusmiṃ tanti pantīsu, nāriyaṃ pāḷi kathyate.
kaṭa 一词,用于胜、因由、草席;其作“所作”义时,通于三性。
jagatī 一词,谓大地,亦谓殿堂、檐廊、基址。
Kaṭo jaye’tthinimitte, kilañje so kate tisu; Mahiyaṃ jagatī vuttā, mandirālindavatthumhi.
takka 于寻、于搅拌、于针果诸义,皆得为知;
sudassana 乃帝释之城,而彼于三性之中,其馀则作难见之义。
Vitakke mathite takko, tathā sūciphale mato; Sudassanaṃ sakkapure, tīsu taṃ duddase’tare.
Dīpo 有岛屿、灯、依止、寂灭等义。
“baddha”一词兼有系缚、依止、白色之义,而“sita”一词则为微笑义,二者皆通三性。
Dīpo’ntarīpa pajjota, patiṭṭhā nibbutīsu ca; Baddhanissita setesu, tīsu taṃ mihite sitaṃ.
pajāpati于阴性谓妻,于阳性谓梵天神、魔罗、诸天;
kaṇha谓瓦苏提婆与死神,亦谓恶、谓黑(asita),通于三性。
Thiyaṃ pajāpati dāre, brahme māre sure pume; Vāsudeve’ntake kaṇho, so pāpe asite tisu.
近行于侍奉、邻近、假借;
帝释于因陀罗、国土、释迦族,彼堪忍于三。
Upacāro upaṭṭhāne, āsanne aññaropane; Sakko inde janapade, sākiye, so khame tisu.
回避与防护,恭敬与守护;
入流者等为最上,圣者列于三性,再生者与丈夫。
Vajjane parihāro ca, sakkāre ceva rakkhaṇe; Sotāpannādike agge, ariyo tīsu, dvije pume.
善鹦鹉、鳄鱼、幼童、女水獭;
青莲花、意见、青色、莲叶、优昙跋罗树。
Susuko susumāre ca, bālake ca ulūpini; Indīvaraṃ mataṃ nīlu, ppale uddālapādape.
阿沙那:毕耶迦树、箭、啖食、投掷;
陀罗:轭、官职、勤勇、上首、邻近。
Asano piyake kaṇḍe, bhakkhaṇe khipane’ sanaṃ; Yuge’dhikāre vīriye, padhāne cā’ntike dhuro.
黑与食,于三(性)中;lavitta 与 asita,于阳性中。
自恣,于拒绝、于劝请,皆被宣说。
Kāḷe ca bhakkhite tīsu, lavitte asito pume; Pavāraṇā paṭikkhepe, kathitā’jjhesanāya ca.
门槛、门柱、帝释柱,此三义于斯当知;
卜他迦者,谓麻布、典籍,及涂泥等诸作。
Ummāre esikatthambhe, indakhīlo mato tha ca; Potthakaṃ makacivatthe, ganthe lepyādi kammani.
“谷”谓稻等诸类,“有福”通于三性;
手、掌、众生,及平地之具,斯为所诠之义。
Dhaññaṃ sālyādike vuttaṃ, dhañño puññavati ttisu; Pāṇi hatthe ca satte bhū, saṇhakaraṇiyaṃ mato.
于三处,“所饮”指姜黄与藏红花之色;于“喜”与“所饮”亦然。
“阵形”于破车辕,“兵力部署”于众中,是为所知之义。
Tīsu pītaṃ halidyābhe, haṭṭhe ca pāyite siyā; Byūho nibbiddharacchāyaṃ, balanyāse gaṇe mato.
贪于血等及贪欲,于染色中亦为染;
板于木板与裂坏,pavuddha 则为深窟。
Lohitādimhi lobhe ca, rāgo ca rañjane mato; Padaro phalake bhaṅge, pavuddha dariyaṃ pica.
菱角、果实、十字路口,一名皆摄;
小豆蔻、唾液、过失,复兼“多”义。
Siṅghāṭakaṃ kaserussa, phale, maggasamāgame; Bahulāyañca kheḷamhi, eḷā, dose’ḷa mīritaṃ.
ādhāra 于 adhikaraṇa 中为依处,pattādhāra 于 alavālaka 中为钵托;
kāra 有类别、恭敬义,kārā 则于系缚、牢狱。
Ādhāro cā’dhikaraṇe, pattādhāre’ lavālake; Kāro’ gabhede sakkāre, kārā tu bandhanālaye.
雹名karakā,水瓶名karaka;
到达、步卒、行走、女人,此四义皆名patti。
Karakā meghapāsāṇe, karako kuṇḍikāya ca; Pāpane ca padātismiṃ, gamane patti nāriyaṃ.
孔、裂、隙、穿,皆谓中空,亦兼瑕疵过失之称;
muttā、muttikā曰珠,mutta、passāva曰尿,muccita则谓已脱,三性俱通。
Chiddaṃ randhañca vivaraṃ, susire dūsanepi ca; Muttā tu muttike, muttaṃ, passāve, muccite tisu.
vāraṇa 者遮止,亦名为象;于象之中,vāraṇa 指雄象。
dāna 一字兼摄六义:施舍、醉狂、清净、割截、刈获、消尽。
Nisedhe vāraṇaṃ, hatthi, liṅga hatthīsu vāraṇo; Dānaṃ cāge made suddhe, khaṇḍane lavane khaye.
nibbuti 者,心意满足、涅槃、灭没三义咸摄,而字属阴性;
negama 者,谓生于城镇之人,亦谓依铺谋生之辈。
Manotose ca nibbāne, tthaṅgame nibbuti’tthiyaṃ; Negamo nigamubbhūte, tathā’paṇopajīvini.
“harita”指绿色或蔬菜,“paṇṇa”指叶,“palāsa”亦指叶,“kiṃsuka”指甄叔迦树,“kaddama”指泥泞。
“pakāsa”有显露、光明之义,“pākaṭa”指明显,“āloka”指光明,于阳性词中作如是解。
Haritasmiñca paṇṇe ca, palāso kiṃ sukaddume; Pakāso pākaṭetīsu, ālokasmiṃ pume mato.
在果实成熟时,它不在鼻中,而在口中三时成熟;
“团食”一词,于活命、身体、团成、球状诸义中被认知。
Pakkaṃ phalamhi, taṃ nāsu, mmukhe pariṇate tisu; Piṇḍo ājīvane dehe, piṇḍane goḷake mato.
“轮转”一语,用于绕转、业等,及于圆者、三者;
“回遮”一语,用于受食,亦用于门及守门者。
Vaṭṭo paribbaye kammā, dike, so vaṭṭule tisu; Paccāhāre paṭihāro, dvāre ca dvārapālake.
于女中称为怖畏,其bhīruka一词则通三性;
食粪溺者曰vikaṭa,此于变异之义上亦通三性。
Nāriyaṃ bhīru kathitā, bhīruke so tiliṅgiko; Vikaṭaṃ gūthamuttādo, vikaṭo vikate tisu.
“左”于“右”中(言左),彼为可爱;于三种相反者中亦尔;
于数之差别、箭靶与标记,lakkha 皆得称。
Vāmaṃ sabyamhi, taṃ cāru, viparītesu tīsva’tha; Saṅkhyābhede sarabye ca, cihaṇe lakkha muccate.
“行列”意指同工艺者中的女子,也指群体与行列;
“粉末”指净白的灰泥与尘土,也指涂抹用的粉末。
Seṇī’tthī samasippīnaṃ, gaṇe cā’valiyaṃ pica; Sudhāyaṃ dhūliyaṃ cuṇṇo, cuṇṇañca vāsacuṇṇake.
“应征服者”即“极殊胜者”;于“长者”中,“胜”通三性;
于酪浆中,则为搅拌物。
在“搅乱”中,“搅拌物”一词通三性。
Jetabbe’tippasatthe’ti, vuddhe jeyyaṃ tisū’ritaṃ; Takke tu mathitaṃ hotyā, Lolite mathito tisu.
“未曾有”于稀有义通三性,于赌注义及该词本身为阳性;
“深青”于尾根义为阳性,于黑色义亦为深青,通三性。
Abbhuto’cchariye tīsu, paṇe cevā’bbhuto pume; Mecako pucchamūlamhi, kaṇhepi mecako tisu.
“自在转”于阳性中谓魔,施于“令他自在者”则三性咸通;
“不净”于阳性中谓精液受生,施于“不洁物”义亦三性咸通。
Vasavattī pume māre, vasavattāpake tisu; Sambhave cā’suci pume, amejjhe tīsu dissati.
accha一词,于阳性为熊,于澄净则通三性;
vaṅka于钓钩及岩石类别中为弯曲,彼于曲义亦通三性。
Accho ikke pume vutto, pasannamhi tiliṅgiko; Baḷise selabhede ca, vaṅko, so kuṭile tisu.
在尸体义中,应知为 chavo(死尸);
该词在低劣义中,为三性词(tiliṅgiko);
在一切义中,表示“全体”(sakalo);在三性中,以及在“一半”义中,用于指男性(purise)。
Kuṇapamhi chavo ñeyyo, Lāmake so tiliṅgiko; Sabbasmiṃ sakalo tīsu, addhamhi purise siyā.
月食等中,足亦于生起义;
污染与日暮处,污者说为过失。
Candaggāhādike cevu, ppādo uppattiyaṃ pica; Padussane padoso ca, kathito saṃvarīmukhe.
于血中说为“血”(lohitaṃ),于红色中说为“红色的”(lohito),在三性中如此。
表“头顶”时为阳性“头”(muddhā),表“愚痴者”时为“愚痴的”(muddho),此词通三性。
Rudhire lohitaṃ vuttaṃ, rattamhi lohito tisu; Uttamaṅge pume muddhā, muddho mūḷhe tiliṅgiko.
于国土义中称为 vijitaṃ,于已征服义中则 vijito 通于三性;
parittaṃ 用于防护义,paritto 则于三性中表微小。
Raṭṭhamhi vijitaṃ vuttaṃ, jite ca vijito tisu; Parittaṃ tu parittāṇe, paritto tīsu appake.
鸠槃荼者,于天众之类中可见,亦见于藤蔓之属;
第四分句之pāda一词,用于边地、山岩、光芒等处。
Kumbhaṇḍo devabhede ca, dissati vallijātiyaṃ; Catutthaṃse pade pādo, paccantaselaraṃsisu.
Vaṅga 一词:指铁器中的锡;亦指国土,为阳性,复数时亦然。
又指金匠的工具种类,也指门闩与拳头,后二义通两性。
Vaṅgo lohantare vaṅgā, dese pume bahumhi ca; Kammārabhaṇḍabhede ca, khaṭake muṭṭhi ca dvisu.
Ambaṇaṃ 一词,既指独木舟,亦指十斗之量。
adhiṭṭhāna 一词,用于安立、基础、处所等义。
Ambaṇaṃ doṇiyaṃ ce’kā, dasadoṇappamāṇake; Adhiṭṭhitiya mādhāre, ṭhāne’dhiṭṭhāna muccate.
mahesī 一词,指善逝时为阳性,指天后或女子时则为阴性。
upasaggo 一词,既用来指灾难,也用来指前置词。
Pume mahesī sugate, deviyaṃ nāriyaṃ matā; Upaddave upasaggo, dissati pādikepi ca.
vakkaṃ 一词,在表示身体内脏类别时使用;vakko 一词,则表示弯曲,通于三性。
vijjā 一词,可指吠陀、明与技艺,如三明等,亦用于指称智慧。
Vakkaṃ koṭṭhāsabhedasmiṃ, vakko vaṅke tisu’ccate; Vijjā vede ca sippe ca, tivijjādo ca buddhiyaṃ.
于禅定中,ekagga 唯是阳性;通三性者则不然。
pajja 一词,于偈颂、半偈、足句三处,皆作阳性。
Samādhimhi pume’kaggo, nākule vāccaliṅgiko; Pajjaṃ siloke, pajjo’ddhe, pajjo pādahite tisu.
Katako 者,或为树类之名,或谓人造之物,三性皆通;
Assavo 者,训“应调伏”则三性并摄,训“脓”(pubba)则唯属阳性。
Katako rukkhabhedasmiṃ, katako kittime tisu; Vidheyye assavo tīsu, pubbamhī purise siyā.
Khema,指善妙、安稳,亦指对已得之物的守护,通三性。
此外,payojana一词既用于指派与任用,亦指应作之事与目的。
Kalyāṇe kathitaṃ khemaṃ, tīsu laddhattharakkhaṇe; Atho niyojane vuttaṃ, kāriyepi payojanaṃ.
Assattho 通三性:谓已获安慰者,谓菩提树;于阳性则指菩提树。
Ludda 通三性:谓凶残暴恶;于阳性则指猎人。
Assattho tīsu assāsa, ppatte, bodhiddume pume; Tīsu luddo kurūre ca, nesādamhi pume siyā.
离著于三性,于男于中可见;
富者于非女分,于有财处随性。
Vilaggo tīsu laggasmiṃ, pume majjhamhi dissati; Aḍḍho tvanitthiyaṃ bhāge, dhanimhi vāccaliṅgiko.
在木材中是“木”,在困厄中是“彼”,在深密处与耕地中是“三”;
在有续、境与行境中,则为“内”与“脱”。
Kaṭṭhaṃ dārumhi, taṃ kicche, gahane kasite tisu; Sasantāne ca visaye, gocare’ jjhatta muccateti.
世间与众生中(loka)指‘世’;孔雀与火中(sikhī)指‘火’;
名誉与诗偈中(siloka)指‘偈颂’。
在树中,它指“主”;在丈夫之中,则指“月”。
Bhuvane ca jane loko, moretvaggimhi so sikhī; Siloko tu yase pajje, Rukkhe tu sāmike dhavo.
于度量之中为“榕树”,于风中为“老鹤”,于白鹭之中为“旗”;
于雨中为“选择”,于季节中为“时”,于胸前则为“云”。
Vaṭabyāmesu nigrodho, dhaṅko tu vāyase bake; Vāro tva’vasarā’hesu, kucetvabbhe payodharo.
于高处与相中,义为“斑”;于光线中,义为“女”;于绳中,义为“光”。
于诸光明中,见为光明。
佛陀一词,则指智者、胜者。
Ucchaṅge lakkhaṇe cā’ṅko, rasmi’tthī juti rajjusu; Diṭṭho’bhāsesu āloko, Buddho tu paṇḍite jine.
勇士与日,同此一字;棍棒刑罚,皆名曰杖。
天神游鱼,共得不瞬之号;量器山脊,并称巴他。
Sūraṃ’sūsu pume bhānū, daṇḍo tu muggare dame; Devamacchesva’nimiso, pattho tu mānasānusu.
Ātaṅka者,病与热恼之义;
Mātaṅga者,旃陀罗与象之名。
野兽在畜生与羚羊之中,猫头鹰在诸因陀罗之中。
Ātaṅko roga tāpesu, Mātaṅgo sapace gaje; Migo pasu kuruṅgesu, ulūki’ndesu kosiyo.
毗伽婆者,有诤斗、身躯二义;补利沙者,有少年、自我二义。
陀耶陀者,有亲族、子嗣二义;尸沙者,有头颅、铅块二义。
Viggaho kalahe kāye, puriso māṇava’ttasu; Dāyādo bandhave putte, sire sīsaṃ tipumhi ca.
kara 者,赋税、手与光芒也;dvija 者,牙齿、鸟与卵生也;
vatta 者,道路、面与行仪也;kaṇa 者,谷粒、细屑与微尘也。
Balihatthaṃ’sūsu karo, dante vippe’ṇḍaje dvijo; Vattaṃ pajjā’nanā’cāre, dhaññaṅge sukhume kaṇo.
Thambha 一词有“柱子”与“僵硬、迟钝”等义;Sūpa 一词则有“汤、豆羹”与“菜肴”等义。
Gaṇḍa一词有“疮、肿”与“脸颊”等义,Aggha一词有“价值”与“供养、尊敬”等义。
Thambho thūṇa jaḷattesu, sūpo kummāsa byañjane; Gaṇḍo phoṭe kapolamhi, aggho mūlye ca pūjane.
波迦罗有同异二义,萨昆陀有语禽二义;
毗提有福与法二义,萨亚迦有箭与剑二义。
Pakāro tulya bhedesu, sakunto bhāsapakkhisu; Bhāgye vidhi vidhāne ca, sare khagge ca sāyako.
Sāraṅga一词,杜鹃与鹿兼之;Pattī一词,箭与飞禽兼之;
Pāka一词,汗与异熟兼之。
Bhikkhu 一词含“比丘”义,亦表“种类、差别”;Gaṇa 一词含“聚集、群”义,亦表“堆积”。
Sāraṅgo cātake eṇe, pattī tu sarapakkhisu; Sede pāko vipāke tha, Bhikkhubhede caye gaṇo.
Rāsi 一词含“堆、积聚”义,亦表“羊等牲畜”。
Sindhava一词,兼有‘马’与‘盐’等义。
于坏劫中,指毁灭、灭尽;于槟榔堆中,指槟榔。
Rāsi puñje ca mesā’do, Asse loṇe ca sindhavo; Saṃvaṭṭe palayo nāse, pūgo kamukarāsisu.
于不死(甘露)中,苏陀即是涂膏;于光芒中,名为阿毗佉。
于堪能义中,势力即是力用;于两河之间、大地之上,名为大地。
丽拉(līlā)用于行为与嬉戏,
帕迦(pajā)则用于众生与亲生后代。
Amate tu sudhā lepe, abhikhyā nāma raṃsisu; Satti sāmatthiye satthe, mahī najjantare bhuvi; Līlā kriyā vilāsesu, Satte tu atraje pajā.
‘upaladdhi’于智、得中;‘paveṇī’于传统、毛毯中;
‘vutti’于转起、生计、行为中;‘bhati’于酬劳、养育中。
Ñāṇe lābhe upaladdhi, paveṇī kuthaveṇisu; Pavatti vutti vattāsu, vetane bharaṇe bhati.
行仪亦名分际,吉祥谓众生与兴盛;
睡眠与放逸即懈怠,游步与活命即行度。
Ācārepi mariyādā, bhūti sattā samiddhisu; Soppe pamāde tandī ca, yātrā gamana vuttisu.
于谴责、轻蔑、诽谤中为责难;于谷类、谷物、细谷中为黍。
于解脱中为寂止;于分别、恭敬、侍奉中。
Nindā kucchā’pavādesu, kaṅgu dhañña piyaṅgusu; Mokkhesive samesanti, vibhāge bhatti sevane.