第3品·通义品·3. 多义品
3. 共通品·修饰依存品解释 · 430 段
3. 多义品
3. Anekatthavagga
我将宣说多义,从半偈起始,依次而述;
此处涉及语法性别的特殊意义,以及某一词的重复出现。
Anekatthe pavakkhāmi, gāthā’ddhapādato kamā; Ettha liṅgavisesattha, mekassa punaruttatā.
时机、集会、集合、因缘、刹那;
于通达中应有;于断除中,于得与见中,于时。
Samayo samavāye ca, samūhe kāraṇe khaṇe; Paṭivedhe siyā kāle, pahāne lābha diṭṭhisu.
色(vaṇṇa)一词,指颜色、形状、种类、肤色、原因;
亦指尺寸、称赞、字母、名声与功德。
Vaṇṇo saṇṭhāna rūpesu, jāti,cchavīsu kāraṇe; Pamāṇe ca pasaṃsāyaṃ, akkhare ca yase guṇe.
于诵巴帝摩卡时、于制戒时,为布萨;
于八支斋戒中、于布萨日中,亦得存在。
Uddese pātimokkhassa, paṇṇattiya muposatho; Upavāse ca aṭṭhaṅge, uposathadine siyā.
车支、相、法、轮、威仪道中;
轮于成就、轮宝、圆环、力中。
Rathaṅge lakkhaṇe dhammo, racakke’svīriyāpathe; Cakkaṃ sampattiyaṃ cakka, ratane maṇḍale bale.
Kulālabhaṇḍe āṇāya, māyudhe dāna rāsisu;
布施与梵行,教中修无量;
远离淫欲乐,常喜作务事。
在五戒、圣道、布萨支与慧中。
Dānasmiṃ brahmacariya, mappamaññāsu sāsane; Methunāratiyaṃ veyyā, vacce sadāratuṭṭhiyaṃ; Pañcasīlā’riyamaggo, posathaṅga dhitīsu ca.
法:于自性中,于教法与智慧中;
于正理中,于真实、本性中,于功德中;
于所知、德、行与定中,
于无有情性、罪过、因等中。
Dhammo sabhāve pariyattipaññā, Ñāyesu saccappakatīsu puññe; Ñeyye guṇā’cāra samādhisūpi, Nissattatā’pattisu kāraṇādo.
义:于用途、于言诠、于增长、于财富;
于事物、于因、于灭、于益、于西山。
Attho payojane saddā, bhidheyye vuddhiyaṃ dhane; Vatthumhi kāraṇe nāse, hite pacchimapabbate.
多数、无杂、全离系、坚义、不增、无余中,
此kevala一词,于三处皆通。
Yebhuyyatā’byāmissesu, visaṃyoge ca kevalaṃ; Daḷhatthe’natireke cā, navasesamhi taṃ tisu.
功德用于层叠与积聚中,用于利益与系缚中;
又,用于非主要之义及戒等之义,用于净白等之义及弓弦之义。
Guṇo paṭala rāsīsu, ānisaṃse ca bandhane; Appadhāne ca sīlādo, sukkādimhi jiyāya ca.
应远离的五蕴中,有树等存在;
已生者、众生、大种,世间用以指称人,不指称女人。
Rukkhādo vijjamāne cā, rahante khandhapañcake; Bhūto satta mahābhūtā, manussesu na nāriyaṃ.
言语之性:用于过去、已生起、已得、平等、计度;
Vāccaliṅgo atītasmiṃ, jāte patte same mato;
美善、坚业、乞求、纳受,
善人、随喜,皆善说之所表,其性随所表词。
Sundare daḷhikamme cā, yācane sampaṭicchane; Sajjane sampahaṃsāyaṃ, sādhvā’bhidheyyaliṅgikaṃ.
于内部、于终结,于近旁,于终止处、于补足词句处;
于身体的部分与节段,于鼻,于诸界限及下劣处。
Anto nitthī samīpe cā, vasāne padapūraṇe; Dehāvayave koṭṭhāse, nāsa sīmāsu lāmake.
部类、连合、共通义,出生、族姓、有亦然;
殊胜、大花茉莉,以及有为相——皆名为生。
Nikāye sandhi sāmañña, ppasūtīsu kule bhave; Visese sumanāyañca, jāti saṅkhatalakkhaṇe.
于有之分、依止,于究竟、志欲与慧;
于住处与行处,于广布,趣被宣说。
Bhavabhede patiṭṭhāyaṃ, niṭṭhā’jjhāsayabuddhisu; Vāsaṭṭhāne ca gamane, visaṭatte gatīritā.
果上为观、天眼,于一切知性;
于省察智、于道,则为智见。
Phale vipassanā dibba, cakkhu sabbaññutāsu ca; Paccavekkhaṇañāṇamhi, magge ca ñāṇadassanaṃ.
锻炉炭火、瓦盘与灯明;
金匠坩埚中,以及疾风之速里的火炬。
Kammāruddhana aṅgāra, kapalla dīpikāsu ca; Suvaṇṇakāramūsāyaṃ, ukkā vege ca vāyuno.
剪发、活命、生计,及播种与平息中;
言说解脱状态,禅那等亦说于三处。
Kesohāraṇa, jīvita, vuttisu vapane ca vāpasamakaraṇe; Kathane pamuttabhāva, jjhenādo vutta mapi tīsu.
行、闻名、受持、恭敬,
勤求、困顿——suta 一词,即以此为所诠之相。
Gamane vissute cā’va, dhārito’pacitesu ca; Anuyoge kilinne ca, suto’ bhidheyyaliṅgiko.
于耳所识教法中,当勤多闻;于诸子中,应成博学多闻之人。
Sotaviññeyya satthesu, sutaṃ putte suto siyā;
劫者,于时、于世、于少分、于施设、于极寿;
于相似、于三性、于沙门用语、于劫点,皆得劫名。
有一切处、中间劫、初始、思惟、规则等义。
Kappo kāle yuge lese, paññatti paramāyusu; Sadise tīsu samaṇa, vohāra kappabindusu; Samantatthe’ntarakappā, dike takke vidhimhi ca.
有涅槃、道、远离、誓言、真实语等义。
在真实、圣谛与见之中,即称为谛。
Nibbāna magga virati, sapathe saccabhāsite; Tacche cā’riyasaccamhi, diṭṭhiyaṃ sacca mīritaṃ.
在生起处、因中,在住处、来源等中;
在集会之处,以及努力、填充词中。
Sañjātidese hetumhi, vāsaṭṭhānā’karesu ca; Samosaraṇaṭṭhāne cā, yatanaṃ padapūraṇe.
中间、内中、布、他者,刹那、虚空、界限,及于诸因;
于障碍、于灭尽,于分裂、于孔隙,于意亦然。
Antaraṃ majjha vattha’ñña, khaṇo’kāso’dhi hetusu; Byavadhāne vinaṭṭhe ca, bhede chidde manasya’pi.
健康义之善立为中性,果报义之善立为阳性;
无罪与善巧义中之善,则随所修饰词之性而立。
Ārogye kusalaṃ iṭṭha, vipāke kusalo tathā; Anavajjamhi cheke ca, kathito vāccaliṅgiko.
流液、行止、勇力、甘味及水银,
艳情等、界分、作业、成就——rasa 根皆摄此义。
Dravā’cāresu vīriye, madhurādīsu pārade; Siṅgārādo dhātubhede, kicce sampattiyaṃ raso.
菩提一词,于一切知智、圣道之义为阴性;
于假名施设中为阳性,于树之义则阴阳二性兼通。
Bodhi sabbaññutaññāṇe, riyamagge ca nāriyaṃ; Paññattiyaṃ pume’ ssattha, rukkhamhi purisitthiyaṃ.
无论何人恒常亲近何种所缘,该所缘亦可成为其境界。
于色等诸处、于众生聚落,以及方所与行境,亦复如是。
Sevito yena yo niccaṃ, tatthāpi visayo siyā; Rūpādike janapade, tathā dese ca gocare.
“有”(bhāva)于词义中,指众生、意图,及诸行为;
亦指自性、嬉戏,以及男子、女子与诸根之中。
Bhāvo padatthe sattāya, madhippāya kriyāsu ca; Sabhāvasmiñca līlāyaṃ, purisi’tthindriyesu ca.
此语用于亲属、自身与己有,亦用于财,而非用于非阴性;
作阳性时指狗,故为三性词。
So bandhave’ttani ca saṃ, so dhanasmi manitthiyaṃ; Sā pume sunakhe vutto, ttaniye so tiliṅgiko.
suvaṇṇaṃ 谓黄金,suvaṇṇo 谓金翅鸟;
五持量亦尔,容色圆满亦然。
Suvaṇṇaṃ kanake vuttaṃ, suvaṇṇo garuḷe tathā; Pañcadharaṇamatte ca, chavi sampattiyampi ca.
vara 用于天等可意之处,亦用于女婿与丈夫;于最胜义,其性无定。
varaṃ 则于低劣、不可爱处见用,又为不变化之词。
Varo devādikā iṭṭhe, jāmātari patimhi ca, Uttame vāccaliṅgo so, varaṃ mandappiye byayaṃ.
花蕾、财堆、非女人中,当知为拘舍;
剑等鞘中,五百弓中,亦是。
Makule dhanarāsimhi, siyā kosa manitthiyaṃ; Nettiṃsādi pidhāne ca, dhanupañcasatepi ca.
于祖父、胜者、最胜者、婆罗门及父祖辈中。
梵天神称为梵,同样,于吠陀与苦行中亦称为梵。
Pitāmahe jine seṭṭhe, brāhmaṇe ca pitūsvapi; Brahmā vutto tathā brahmaṃ, vede tapasi vuccate.
“kacchā”者,谓象之腹带、谷仓、腋下系带、腰间束带;
“kaccho”者,则谓藤蔓也。
Hatthīnaṃ majjhabandhe ca, pakoṭṭhe kacchabandhane; Mekhalāyaṃ matā kacchā, kaccho vutto latāya ca.
同样地,在臂根处、无水中、草丛间〔也是如此〕。
Tatheva bāhumūlamhi, anūpamhi tiṇepi ca;
诸论典中,量即是因;于慢、于说实语者,
于量度者、于常者,及于界限,〔其义〕得释。
Pamāṇaṃ hetu satthesu, māne ca saccavādini; Pamātari ca niccamhi, mariyādāya muccate.
中性形sattaṃ,用于实、自体、有情、力等义;
sattā、人及执著义中,此词则通三性。
Sattaṃ dabba’ttabhāvesu, pāṇesu ca bale, siyā ; Sattāyañca, janesatto, āsatte so tiliṅgiko.
界:痰等、味与血等、大种与光明等;
于二(性)中如aṭṭhicakkha等,于bhū等(根)中如gerika等。
Semhādo rasarattādo, mahābhūte pabhādike; Dhātu dvīsva’ṭṭhicakkhā’di, bhvā’dīsu gerikādisu.
“Amacca”等词,用于自性义及胎藏义时,称为“pakati”(本性)。
于“有情”等之相似义中,及在第一种(格),亦作缘解。
Amaccādo sabhāve ca, yoniyaṃ pakatī’ritā; Satvādisāmyā’vatthāyaṃ, paccayā paṭhamepi ca.
“Pada”一词,用于处所、防护、涅槃及原因等义。
在声音、事物、部分、足、印记等义中被认可。
Padaṃ ṭhāne parittāṇe, nibbānamhi ca kāraṇe; Sadde vatthumhi koṭṭhāse, pāde tallañchane mataṃ.
“ghana”用于云、铁锤等义;“ghanaṃ”用于棕榈等义。
在无间、坚硬等义中,随词语性别而释出。
Lohamuggara meghesu, ghano, tālādike ghanaṃ,; Nirantare ca kaṭhine, vāccaliṅgika muccate.
khuddā 谓蝇虻之类,khudda 谓蜜,又谓微少;
卑劣、贫苦、众多亦然,后四义通于三性。
Khuddā ca makkhikābhede, madhumhi khudda, mappake; Adhame kapaṇe cāpi, bahumhi catūsu ttisu.
酪浆、死亡征相中,凶兆、不净、净美中;
于诸漏、乌鸦、苦楝树与泡沫树中,皆称为‘ariṭṭha’。
Takke maraṇaliṅge ca, ariṭṭhaṃ asubhe subhe,; Ariṭṭho āsave kāke, nimbe ca pheniladdume.
于衡量物品、秤杆、相似性、秤之中,也是如此;
此词亦见于“房屋的木料绑缚”及“凳子”等义。
Mānabhaṇḍe palasate, sadisatte tulā tathā; Gehānaṃ dārubandhattha, pīṭhikāyañca dissati.
在交友、贿赂、力量、群体、灾祸等场合中;
在战斗与承诺中,‘saṅgara’之义得以阐明。
Mittakāre lañjadāne, bale rāsi vipattisu ; Yuddhe ceva paṭiññāyaṃ, saṅgaro sampakāsito.
于诸蕴、有、相中,于色与诸缘中;
于自性、声、形,于色禅与身中。
Khandhe bhave nimittamhi, rūpaṃ vaṇṇe ca paccaye; Sabhāva sadda saṇṭhāna, rūpajjhāna vapūsu ca.
欲为所依、为烦恼,于诸欲、愿欲、迷醉、喜乐;
主格之欲、业格之欲、于欲求、及于听许,欲为不变词。
Vatthu kilesa kāmesu, icchāyaṃ madane rate; Kāmo, kāmaṃ nikāme, cā, nuññāyaṃ kāma mabyayaṃ.
莲花身中,亦在风箱口处;
美净水间,如象王牙端。
Pokkharaṃ padume dehe, vajjabhaṇḍamukhepi ca; Sundaratte ca salile, mātaṅgakarakoṭiyaṃ.
于幻象之堆中凝然不动,于诡诈与虚妄如缠缚;
于山巅之顶,于机关所现,伪诈之女。
Rāsiniccala māyāsu, dambhā’saccesva’yoghane; Girisiṅgamhi sīraṅge, yante kūṭa manitthiyaṃ.
增长、生起、界等之得,并众生与轮回,皆名为欲;
常见之处,是名为有。
Vuddhiyaṃ janane kāma, dhātvādīmhi ca pattiyaṃ; Sattāyañceva saṃsāre, bhavo sassatadiṭṭhiyaṃ.
应答语、上衣,及三性中之uttara;
最胜、方位等差别,及他者之上方。
Paṭivākyo’ttarāsaṅge, su’ttaraṃ uttaro tisu; Seṭṭhe disādibhede ca, parasmi muparī’rito.
于初禅中为出离,于出家与解脱中;
在观智与善法中,它被彻底照见。
Nekkhammaṃ paṭhamajjhāne, pabbajjāyaṃ vimuttiyaṃ; Vipassanāya nissesa, kusalamhi ca dissati.
行于有为、福行非福行等,
于加行、身行等,及二种造作中。
Saṅkhāro saṅkhate puññā, bhisaṅkhārādikepi ca; Payoge kāyasaṅkhārā, dya’bhisaṅkharaṇesu ca.
于所缘、混杂、散杂及依止,
彼等存在时,亦当知:语性随所指而俱行。
Ārammaṇe ca saṃsaṭṭhe, vokiṇṇe nissaye tathā; Tabbhāve cāpyabhidheyya, liṅgo sahagato bhave.
于三者中,于六种适合之相,于遮蔽与隐藏中;
关于下衣穿着与上衣披覆,在隐密处,于施设中为阳性。
Tīsu channaṃ patirūpe, chādite ca nigūhite; Nivāsana pārupane, raho paññattiyaṃ pume.
Buddhasamantacakkhūsu, cakkhu paññāya mīritaṃ; Dhammacakkhumhi ca maṃsa, dibbacakkhudvayesu ca.
Vāccaliṅga一词表“已来”义,用于“美好”与“来”之中;
此词亦被说于“极美”与“灭尽”,以及“随喜”之中。
Vāccaliṅgo abhikkanto, sundaramhi abhikkame; Abhirūpe khaye vutto, tatheva’bbhanumodane.
此词在原因、说法、时机、同义词的语境中使用;
在围墙、机会的语境中,它则被称为转义。
Kāraṇe desanāyañca, vāre vevacanepi ca; Pākārasmiṃ avasare, pariyāyo kathīyati.
识、心业与斑彩之处,心名得立;
施设、心与月份中,及星宿间为阴性。
Viññāṇe cittakamme ca, vicitte citta muccate; Paññatti cittamāsesu, citto, tārantare thiyaṃ.
sāmaṃ 于吠陀、寂静、黄与黑三义中通用;
sāmaṃ 作“自己”义时是不变词,sāmā 亦用于 sārivā(药草名)。
Sāmaṃ vedantare sāntve, taṃ pīte sāmale tisu; Sayamatthe byayaṃ sāmaṃ, sāmā ca sārivāyapi.
于阳性中,师等为重;父母亦重;
于三中为大、难消、不轻者亦重。
Pume ācariyādimhi, garu mātāpitūsvapi; Garu tīsu mahante ca, dujjarā’lahukesu ca.
“寂靜”一詞,於所敬者、存在者、所讚者、真實者、善者、疲竭者、止息者諸義而轉;
其性則隨所詮之義而定。
Accite vijjamāne ca, pasatthe sacca sādhusu; Khinne ca samite ceva, santobhidheyyaliṅgikoti.
devo 者,谓清净者、诸天神等、云、死亡与虚空;
māṇavo 者,谓年少众生,亦谓盗贼。
Devo visuddhidevā’do, megha maccu nabhesu ca; Athopi taruṇe satte, corepi māṇavo bhave.
ādi 为“开始”、“部分”与“顶端”,purato 为“前面”,aggaṃvare 为“最胜”,共三个。
paccanīko 为“敌对者”,uttamesu 为“最上者”,aññe 为“其他”,pacchābhāge 为“后面部分”,paro 为“其他”,共三个。
Ādi koṭṭhāsa koṭīsu, purato’ggaṃvare tīsu; Paccanīko’ttamesva’ññe, pacchābhāge paro tisu.
Yoni 示欲、祥瑞、自在;Bhaga 含法、精勤、荣光;
Uḷāra 通于广博、最胜、甜美三义。
Yoni kāma siri’ssare, dhammu’yyāma yase bhagaṃ; Uḷāro tīsu vipule, seṭṭhe ca madhure siyā.
“Sampanna(具足)”一词,用于三种意义:圆满、甜美与具足者。
而“Saṅkhā(想/数)”一词,则用于智、部分、施设与计算的意义中。
Sampanno tīsu sampuṇṇe, madhure ca samaṅgini; Saṅkhā tu ñāṇe koṭṭhāsa, paññatti gaṇanesu ca.
ṭhāna 有自在、处所之义,亦为因、住;
复次 vidha,于二门中谓量度、方式与部分。
Ṭhānaṃ issariyo’kāsa, hetūsu ṭhitiyampi ca; Atho māne pakāreca, koṭṭhāseca vidho dvisu.
慧于出离、忍辱,调伏于根律仪;
吠陀于智与喜悦,于诗律中亦被说。
Pañño’pavāsa khantīsu, damo indriyasaṃvare; Ñāṇe ca somanasseca, vedo chandasi co’ccate.
于蕴聚、尿、道、因中,有“源”(yoni)义。
于时、于岸、于界中,有“时”(velā)义;于堆聚中亦有说。
Khandhakoṭṭhāsa, passāva, magga, hetūsu yoni sā ; Kāle tu kūle sīmāyaṃ, velā rāsimhi bhāsitā.
“称谓”(vohāro)一词,用于声音、施设、贸易与思中;
“龙”(nāgo)一词,则用于蛇、象,亦用于龙树及最上者中。
Vohāro sadda paṇṇatti, vaṇijjā cetanāsu ca; Nāgo tu’raga hatthīsu, nāgarukkhe tathu’ttame.
最胜、无伴、数与余,
于诸同等中,一者通三性。
于贪中,有“意”(mānasa)、“心”(citta);于阿拉汉果中,亦有“意”(mānasa)。
Seṭṭhā’sahāya saṅkhyā’ñña, Tulyesve’kotiliṅgiko; Rāge tu mānaso cittā, rahattesu ca mānasaṃ.
根(mūla)于近处、于因、于显现处名为根;
蕴(khandha)于色等、部分、篇章、堆聚、功德名为蕴。
Mūlaṃ bhe santike mūla, mūle hetumhi pābhate; Rūpādyaṃ’sa pakaṇḍesu, khandho rāsi guṇesu ca.
Ārambho 指精进、业行,亦指初始作业与扰害;
hadayaṃ 则指心所依处、心,以及胸中之心脏。
Ārambho vīriye kamme, ādikamme vikopane; Atho hadayavatthumhi, citte ca hadayaṃ ure.
追悔、相续、贪等随眠,是“随眠”之义;
象顶肉瘤、水罐、十安婆那之量,是“军婆”之义。
Pacchātāpā’nubandhesu, rāgādo’nusayo bhave; Mātaṅgamuddhapiṇḍe tu, ghaṭe kumbho dasambaṇe.
Parivāro,指随从眷属,也指刀鞘与行装。
Ālambaro 一词见于激烈争斗之意,亦见于鼓的分类之中。
Parivāro parijane, khaggakose paricchade; Ālambaro tu sārambhe, bheribhede ca dissati.
Khaṇo 意指特定的时刻,也指无造作而安住的状态。
Abhijano 意为家族,亦指出生之地。
Khaṇo kālavisese ca, nibyāpāraṭṭhitimhi ca; Kule tva’bhijano vutto, uppattibhūmiyampi ca.
Āhāro 意指团食,亦指摄取等因。
Paṇayo 被认为指信赖、乞求,亦指爱。
Āhāro kabaḷīkārā, hārādīsu ca kāraṇe; Vissāse yācanāyañca, peme ca paṇayo mato.
声于信、衣等因与依处中,为缘。
从游戏、天住等住,及在善逝的住处中。
Ṇādo saddhā, cīvarādi, hetvā’dhāresu paccayo; Kīḷā dibbavihārādo, vihāro sugatālaye.
于堪能之心,有(作意)死想;于心一境性,有等持。
瑜伽、结合,从欲等(生)。
禅那于恶趣中为相应。
Samatthane mato citte, kaggatāyaṃ samādhi ca; Yogo saṅgati kāmādo, Jhāno’pāyesu yuttiyaṃ.
bhoga 一词,谓蛇兜、肢体、弯曲、受用、财宝;
aṅgaṇa 一词,谓地分、烦恼、垢秽。
Bhogo sappaphaṇa’ṅgesu, koṭille bhuñjane dhane; Bhūmibhāge kilese ca, male cā’ṅgaṇa muccate.
“慧”有于财富等之示现的意思,“慢”有于死亡等的意思;
Apadeso一词,含有‘因由’、‘相’、‘诡计’、‘言说’等义。
Dhanādidappe paññāya, abhimāno mato tha ca; Apadeso nimitte ca, chale ca kathane mato.
此我于心、身、自性中,亦在胜我中;
如丛聚于柱、于群、于军、于善众中。
Citte kāye sabhāve ca, so attā parama’ttani; Atha gumbo ca thambasmiṃ , samūhe balasajjane.
“Koṭṭho”一词有“内室”、“仓廪”、“腹部”等含义。
“Uṇhīso”一词有“阶梯支”、“头巾”、“冠”、“缠头布”等含义。
Antoghare kusūle ca, koṭṭho ntokucchiyaṃ pyatha; Sopānaṅgamhi uṇhīso, makuṭe sīsaveṭhane.
niyyūho一词有“树脂”“花环”“门”“象钩”等义。
又,kalāpo一词有“孔雀冠”“箭囊”“束”等义。
Niyyāse sekhare dvāre, niyyūho nāgadantake; Atho sikhaṇḍe tūṇīre, kalāpo nikare mato.
cūḷā 谓束发,moḷi 谓冠;二字于(束发与冠)二处兼通。
saṅkha 于非阴性中作螺贝(kambu),于额骨与踝骨亦同此称。
Cūḷā saṃyatakesesu, makuṭe moḷi ca dvisu; Saṅkho tva’nitthiyaṃ kambu, nalāṭa’ṭṭhīsu gopphake.
Pakkha 者,时也、力也、所成也,友也、马也、跛者也;
Sindhu 者,阳则地域、海洋,阴则河流、女子。
Pakkho kāle bale sādhye, sakhī vājesu paṅgule; Dese’ṇṇave pume sindhu, saritāyaṃ sa nāriyaṃ.
gaja 与 kareṇu 二词,用于阳性;hatthinī 用于阴性;
ratana、vajira、maṇivedhi、indaheti 皆非阴性。
Gaje kareṇu purise, so hatthiniya mitthiyaṃ; Ratane vajiro nitthī, maṇivedhi’ndahetisu.
Visāṇaṃ 一词于三处:象、象牙与兽角;
Koṇo 则于尖端义,亦于乐器演奏义。
Visāṇaṃ tīsu mātaṅga, dante ca pasusiṅgake; Koṭiyaṃ tu mato koṇo, tathā vādittavādane.
“Vaṇippatha”指商道、城镇,“Veda”指吠陀(知识),“Nigama”指市集。
“争论”即诤事;亦可用作“依据”与“原因”之义。
Vaṇippathe ca nagare, vede ca nigamo tha ca; Vivādādo’ dhikaraṇaṃ, siyā’dhāre ca kāraṇe.
“go”一词,可用于牲畜、大地、言语,亦用于公牛与女人。
‘hari’一词,则用于绿色、黄金,以及名为‘Hari’的神祇,如是所说。
Pasumhi vasudhāyañca, vācādo go pumitthiyaṃ; Harite tu suvaṇṇe ca, vāsudeve harī’rito.
“pariggaho”一词,用于属于自己的财物、随从,以及妻子。
“uttamso”与“vataṃso”二词,用于耳饰与头冠。
Āyatte parivāre ca, bhariyāyaṃ pariggaho; Uttaṃso tva’ vataṃso ca, kaṇṇapūre ca sekhare.
sani 一词,用于闪电、金刚,以及阴性、阳性;
koṭi 一词,用于角隅、别数、至极,以及阴性。
Vijjuyaṃ vajire cevā, sani’tthipurise pyatha; Koṇe saṅkhyāvisesasmiṃ, ukkaṃse koṭi nāriyaṃ.
sikhā 者,谓顶髻、火焰、最上首,孔雀冠羽亦属焉;
āsī 者,谓蛇牙、女子,及于所愿之祈愿。
Cūḷā jālā padhāna’gga, moracūḷāsu sā sikhā; Sappadāṭhāya māsī’tthī, iṭṭhassā’sīsanāyapi.
“脂”者,谓融化之油,亦谓不孕牝牛;
“欲”者,谓欲求、光明,亦谓耽着,且属阴性。
Vasā vilīna telasmiṃ, vasagā vañjhagāvisu; Abhilāse tu kiraṇe, abhisaṅge ruci’tthiyaṃ.
想,见于认知与名称,亦见于思;
迦罗,见于肩、技艺、时分、部分,及月之十六分。
Saññā sañjānane nāme, cetanāyañca dissati; Aṃse sippe kalā kāle, bhāge candassa soḷase.
“耳环”一词,既指种子的荚、房屋的尖顶,亦指耳饰中的耳环;
“未来”一词,指未来的时间、长远,亦指威力,作如是解。
Bījakose gharakūṭe, kaṇṇabhūsāya kaṇṇikā; Āgāmikāle dīghatte, pabhāve ca matā’yati.
乌那者,谓羊等之身毛,亦谓眉间毫界;
嚩噜尼于阴性中,谓女舞者,及诸酒类。
Uṇṇā mesādilome, ca, bhūmajjhe romadhātuyaṃ; Vāruṇī tvitthiyaṃ vuttā, naṭṭakī madirādisu.
于唯作心与作具中,称为 kiriyaṃ;于业中,称为 kriyā。
其中,sunisā 指媳妇,kaññā 指少女,jāyā 指妻子,vadhū 亦指妻子。
Kriyacitte ca karaṇe, kiriyaṃ kammani kriyā; Sunisāyaṃ tu kaññāya, jāyāya ca vadhū matā.
“mattā”一词,有量度与权威之义,亦指字母、部分与微小。
“suttaṃ”一词,在三种性中,有教法、线、已善说者之义。
Pamāṇi’ssariye mattā, akkharāvayave’ppake; Suttaṃ pāvacane riṭṭhe , tante taṃ supite tisu.
kakudo 者,谓王之标帜、公牛肩峰,亦指树木与峰顶;
byañjana 者,谓相、字母、调味,亦谓标志与文句。
Rājaliṅgo’sabhaṅgesu, rukkhe ca kakudo pyatha; Nimitta’kkhara sūpesu, byañjanaṃ cihane pade.
于言说中求胜为邪行,游戏等事亦名devana;
于妻、于田、于身,皆称为田。
Vohāre jetu micchāyaṃ, kīḷādo cāpi devanaṃ; Bhariyāyaṃ tu kedāre, sarīre khetta mīritaṃ.
于“乐于听闻”(sussūsā)一词当知;于“嫉妒”(issā)之邻近处,亦有“奉事”(upāsana)之义。
而“尖刺”(sūla)一词,用于完结之义,亦用于分裂、桩柱、疼痛等义。
Sussūsāyañca viññeyyaṃ, issābhyāse pyu’pāsanaṃ; Sūlaṃ tu nitthiyaṃ heti, bhede saṃku rujāsu ca.
“弦”(tanti),指琵琶的弦;“线”(tantaṃ),指主要的义理、线缕。
在车等部件中,指“轭”(yuga);在劫中,则指一对(yugala)为“双”(yugaṃ)。
Tanti vīṇāguṇe, tantaṃ, mukhyasiddhanta tantusu; Rathādyaṅge tu ca yugo, kappamhi yugale yugaṃ.
女花与微尘中,称为尘;于原质所生之德亦然。
于抵押、施与、布施中,则说为交付。
Itthipupphe ca reṇumhi, rajo pakatije guṇe; Nyāsappaṇe tu dānamhi, niyyātana mudīritaṃ.
garu 在‘重’义中为阳性,于‘方法、降临’等义为中性;tittha 在‘渡场’义中为中性,于‘净水、诸见’中亦尔;
joti 在‘黄门、星宿’义中为中性,于‘光芒、火’中则为阳性。
Garu’pāyā’vatāresu, titthaṃ pūtambu diṭṭhisu; Paṇḍake joti nakkhatta, raṃsīsva’ggimhi joti so.
“茎节”(kaṇḍo)表示已完毕、元音、杖棒等义,亦可用于段落、机会等义。
双臂高举量度时,以及量度人身量时亦然。
Kaṇḍo nitthī sare daṇḍe, vagge cāvasare pyatha; Uddhaṃbāhudvayamāne , sūrattepi ca porisaṃ.
立姿用于人身量,坐姿等用于其升高;
无所依止之地,唯荒旷与盐卤而已。
Uṭṭhānaṃ porise’hāsu, nisinnādyu’ggame pyatha; Anissayamahībhāge, tvi’rīṇaṃ ūsare siyā.
阿罗陀那,于成就及获得、满足;
波陀那,于精勤及山顶;毗沙那、辛伽,则诠兽角。
Ārādhanaṃ sādhane ca, pattiyaṃ paritosane; Padhāne tu ca sānumhi, visāṇe siṅga muccate.
于见道之初为智眼,于刹那之证得为见;
“金”于五种金中,“尼拘”于已完毕与庄严中。
Diṭṭhā’dimagge ñāṇa’kkhi, kkhaṇa laddhīsu dassanaṃ; Heme pañcasuvaṇṇe ca, nikkho nitthī pasādhane.
在时间差别与树枝等处,果实从节处脱落;
在龙界中,地下世界被称为强力巨口。
Tithibhede ca sākhādi, phaḷumhi pabba muccate; Nāgaloke tu pātālaṃ, bhāsitaṃ balavāmukhe.
于欲所生、嗔所生的过失,以及灾厄与不幸之中;
其次,于助成中为成就,于诸作格中为工具。
Kāmaje kopaje dose, byasanañca vipattiyaṃ; Atho’pakaraṇe siddhi, kārakesu ca sādhanaṃ.
三性通用:布施、持戒、乐善好施、言辞温美;
亦为受尊敬者、受灌顶者、受供养者、被置于前者。
Tīsvīrito dānasīle, vadaññū vagguvādini; Purakkhato bhisitte ca, pūjite puratokate.
愚钝者、福报缺失者、卑下者、愚昧者、不敏锐者中。
于增盛者中、于高举者中,凡已生起者,应昂扬。
Mando bhāgyavihīne cā, ppake mūḷhā’paṭūsvapi; Vuddhiyutte samunnaddhe, uppanne ussitaṃ bhave.
战车部件中为轴,黄金中为骰,感官中为眼;
常与坚于三性,决定施于推量与决断。
Rathaṅge’kkho suvaṇṇasmiṃ, pāsake, akkha mindriye; Sassate ca dhuvo tīsu, dhuvaṃ takke ca nicchite.
siva(尸婆)谓湿婆天神,亦谓吉祥善美,复于解脱义中;sivā(尸婆女)谓母豺,
satti(萨提)于军旅谓枪矛,bala(跋罗)于粗大处谓力。
Hare sivo, sivaṃ bhadda, mokkhesu, jambuke sivā; Senāyaṃ sattiyañceva, thūlatte ca balaṃ bhave.
数、地狱类中为莲花,水生之中亦如是;
天类中婆薮为阳性,般陀与宝、财中为中性。
Saṅkhyā narakabhedesu, padumaṃ vārije pyatha; Devabhede vasu pume, paṇḍakaṃ ratane dhane.
涅槃者,灭尽也,解脱也;
白莲亦名白睡莲。虎与rukkhantara树同号puṇḍarīka,厥属阳性。
Nibbānaṃ atthagamane, apavagge siyā tha ca; Setambuje puṇḍarīkaṃ, byagghe rukkhantare pume.
bali 於供養義中為祭品,於丈夫義中為男子,於賦稅及阿修羅名中亦然;
sukkaṃ 則於“生起”義,sukko 則於“白淨”與“善”義,凡此三義。
Upahāre bali pume, karasmiṃcā’surantare; Sukkaṃ tu sambhave, sukko, dhavale, kusale tisu.
Dāyo 应被分别归入施舍、财富及父辈的林中;
自主性、依赖性,于诸欲中得自在。
Dāyo dāne vibhattabba, dhane ca pitunaṃ vane ; Pabhuttā’yattatā’yattā’, bhilāsesu vaso bhave.
Paribhāsana指辱骂,niyame指规则,bhāsane指言语,以及;
于财富中见悭吝,于此,于狮子吼中显现。
Paribhāsana makkose, niyame bhāsane tha ca, Dhanamhi seḷanaṃ yodha, sīhanādamhi dissati.
Pabhavo 一词表示生起因,也用于处所与最初所得。
再者,atho 一词用于表示女性花朵,以及寒冬等二时。
Pabhavo jātihetumhi, ṭhāne cādyupaladdhiyaṃ; Atho’tu nāripupphasmiṃ, hemantādimhi ca dvisu.
karaṇa 者,最胜能作义、动作义、诸根于肢体义;
tāto 者,钥匙义、乐器部件义、林木之间义。
Karaṇaṃ sādhakatame, kriyā gattesu indriye; Tāto tu kuñcikāyañca, tūriyaṅge dumantare.
花与果、众生,生起与出胎;
歌唱、歌者、马,乾闼婆于天众中。
Pupphe phale ca pasavo, uppāde gabbhamocane; Gāyane gāyake asse, gandhabbo devatāntare.
无花而结果的树,名为林主;
经锤炼的黄金与白银,银与银亦然。
Vinā pupphaṃ phalaggāhi, rukkhe vanappati; Āhate hemarajate, rūpiyaṃ rajatepi ca.
缚鸟等之缚名为索;发为先者,即发索。
眼瞳与星宿中,星;高声者,锐声。
Khagādibandhane pāso, kesapubbo caye pyatha; Tārā’kkhimajjhe nakkhatte, tāro uccatarassare.
铜者,谓钵、谓铜器、谓四迦哈波那;
中者,谓身中、谓中有,此三义也。
Patte ca lohabhedasmiṃ, kaṃso catukahāpaṇe; Majjhimo dehamajjhasmiṃ, majjhabhave ca so tisu.
指工坊、住处、技艺学堂及诸屋舍。
Sobhā、sampatti、sirī、lakkhī,用于女子与女神之名。
Āvesanaṃbhūtāvese, sippasālā gharesu ca; Sobhā sampattīsu sirī, lakkhītthī devatāya ca.
Kumāra一词可指王子与副王,亦可用于肩部与幼鳄。
此外,pavāḷa为非阴性名词,既用于宝石种类,也用于新芽。
Kumāro yuvarāje ca, khande vutto susumhi ca; Athā’nitthī pavāḷo ca, maṇibhede tathā’ṅkure.
Paṇa一词用于工钱与本钱,也用于交易与钱财;
Paṭiggaha则用于领受,又别指器皿。
Paṇo vetana mūlesu, vohāre ca dhane mato; Paṭiggaho tu gahaṇe, kathito bhājanantare.
不净业与净业中,bhāgya通说为二者之业运;
Pipphala既指树木之别类,亦指裁布之刀。
Asubhe ca subhe kamme, bhāgyaṃ vuttaṃ dvaye pyatha; Pipphalaṃ tarubhede ca, vatthacchedanasatthake.
Apavagga一词,指舍弃、终结与解脱。
Liṅga一词,用于指生殖器,亦用于指男性等特征相状。
Apavaggo pariccāgā’, vasānesu vimuttiyaṃ; Liṅgaṃ tu aṅgajātasmiṃ, pumattādimhi lakkhaṇe.
“施舍”一词,兼摄自性、造作、禅那、天界诸义;
“罗希陀”一词,谓赤色,亦谓鱼之一种、鹿之一种。
Cāge sabhāve nimmāne, saggo jjhāye divepyatha; Rohito lohite maccha, bhede ceva migantare.
“究竟”(niṭṭhā)一词,指完成、成就,也指终止与不可见。
“刺”(kaṇṭaka)一词,既指敌人,也指树木的枝节,以及毛发竖立。
Niṭṭhā nipphattiyaṃ cevā, vasānamhi adassane; Kaṇṭako tu sapattasmiṃ, rukkhaṅge lomahaṃsane.
“主要的”(mukhya)一词,用于恶趣与面部;“口”(mukha)一词,用于开始及面部。
“智者啊,‘dabba’一词,可用于指有能力者、功德所依处、财富,亦可用于指木材。”
Mukhyo’pāyesu vadane, ādismiṃ mukha mīritaṃ; Dabbaṃ bhabbe guṇādhāre, vitte ca budha dārusu.
“量”(māna)一词,指尺度、容量等;“慢”(māna)一词,则指慢心与方式。
再者,“精勤”(vāyāma)一词既用来表示努力,也用来表示精进。
Mānaṃ pamāṇe patthādo, māno vutto vidhāya ca; Atho parissame vutto, vāyāmo vīriyepi ca.
莲中百瓣,百瓣亦在鸟之间;
孔中与有孔者,管乐之内有空洞。
Saroruhe satapattaṃ, satapatto khagantare; Chidde tu chiddavante ca, susiraṃ tūriyantare.
同类现前时,或同(samāna)随所饰词而通三性;
复次,于敬、怖、悚惧中,惊惶(sambhama)得名。
Ekasmiṃ sadise sante, samānaṃ vāccaliṅgikaṃ; Atho gārava bhītīsu, saṃvege sambhamo mato.
明月之光,与彼具足之夜,
于天神住处之天宫,及七层楼阁中
Juṇhā candappabhāyañca, tadupetanisāya ca; Vimānaṃ devatāvāse, sattabhūmigharamhi ca.
诸月之中逝瑟吒为首,称为三增长;于三种称誉中彼亦为胜;
于法与吉祥中彼为最胜,于三者中最为称誉。
Māse jeṭṭho, tivuddhā’ti, ppasatthesu ca tīsu so; Dhamme ca maṅgale seyyo, so pasatthatare tisu.