15. 元音组第五类结尾的纯元音词根·“khad”根,义为击破。击破,即四面八方地打击、粉碎之意。动词形为“咬碎”
15. 元音部五末纯声词根 · 226 段
“khad”根,义为击破。击破,即四面八方地打击、粉碎之意。动词形为“咬碎”。巴利
Dhakārantadhātu
‘dhā’根,表‘持’。‘dadhāti’意为持;‘vidadhāti’意为特别安排。凡智者作精巧的筹划。‘nidhiṃ nidheti’指他藏置宝藏;所谓宝藏,即被藏匿之物。如是善好地安置着。从那宝藏处取用。‘nidahati’指他藏置。‘天神啊,我藏置于何处?’‘paridahati’指他披上。凡将受持戒行者。‘dhassati’意为燃烧。‘paridhassati’意为完全燃尽。他称他人为愚者。阿摩昼,释迦族以乌咖咖王为祖父。他对如来的觉悟生起信。‘saddhā’是信;‘saddahanā’是信解;‘saddhātabbaṃ’是应信受;‘saddahitabbaṃ’是应信受之;‘saddhāyiko’是可信的;‘paccayiko’是可依赖的。言语可信的近事女。‘saddahituṃ’为了信;‘saddahitvā’信解已。特别的依持。耳根的专注。他倾注耳根。倾注耳根的人。倾注耳根之后。死王的领域、魔的领域、名称。界、持者、特定者。规则。名称、所指称之义、具含义的语言、执取。巴利
Dhā dhāraṇe. Dadhāti, vidadhāti. Yaṃ paṇḍito nipuṇaṃ saṃvidheti. Nidhiṃ nidheti. Nidhi nāma nidhīyati. Tāva sunihito santo. Yato nidhiṃ parihari. Nidahati. Kuhiṃ deva nidahāmi. Paridahati. Yo vattaṃ paridahissati. Dhassati. Paridhassati. Bāloti paraṃ padahati. Sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ ukkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Saddahati tathāgatassa bodhiṃ. Saddhā, saddahanā, saddhātabbaṃ, saddahitabbaṃ, saddhāyiko, paccayiko. Saddheyyavacasā upāsikā. Saddahituṃ, saddahitvā. Visesādhānaṃ. Sotāvadhānaṃ. Sotaṃ odahati. Ohitasoto. Sotaṃ odahitvā. Maccudheyyaṃ, māradheyyaṃ, nāmadheyyaṃ, dhātu, dhātā, vidhātā. Vidhi. Abhidhānaṃ, abhidheyyaṃ, nidhānavatī vācā, ādhānagāhī, sandhi. Aññānipi yojetabbāni.
‘ dhā’根,前加‘vi-’则表‘作、造作’义;前加‘abhi-’则表‘言说’义。
前缀“nyāsa-”,随其所宜,用于表示“安置”、“安立”与“结合”等义。巴利
Vipubbo dhā karotyatthe, abhipubbo tu bhāsane; Nyāsaṃpubbo yathāyogaṃ, nyāsāropanasandhisu.
然而,在此词根“dhā”之前的前缀“api”,其元音“a”于某些情况下恒常失落,于某些情况下恒常不失。此处先说失落:关门(pidahati)、正在关门者(pidahanto)、为了关(pidahituṃ)、已关后(pidahitvā),如是元音“a”失落。未关门(apidahitvā),如是元音“a”不失。在这里,“a”并非前缀“api”的组成分,那又是什么呢?它只是一个表示遮止的虚词,而前缀的组成分则隐没不现,这便是恒常失落。是故,在此词根“dhā”之前的前缀“api”,其元音“a”于某些情况下恒常失落,于某些情况下恒常不失。这实在稀有,实在前所未有。诚然,在世尊的教法中,即便如是理趣,亦能令智者之心惊叹——于同一词根、同一前缀、同一语义中,竟能依失落与不失而作分别。如今,为令闻者生起最上善巧,我们将此两种形式合于一处,引出具有他们形式的胜者圣典——巴利
Imasmā pana dhādhātuto pubbassa api iccupasaggassa akāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Atra lopo vuccate, dvāraṃ pidahati, dvāraṃ pidahanto, pidahituṃ, pidahitvā, evaṃ akāralopo bhavati. Dvāraṃ apidahitvā, evaṃ akāralopo na bhavati. Ettha hi akāro apiupasaggassa avayavo na hoti. Kinti ce? Paṭisedhatthavācako nipātoyeva, upasaggāvayavo pana adassanaṃ gato, ayaṃ niccālopo. Evaṃ dhādhātuto pubbassa api iccupasaggassa akāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Idaṃ acchariyaṃ idaṃ abbhutaṃ. Yatra hi nāma bhagavato pāvacane evarūpapopi nayo sandissati viññūnaṃ hadayavimhāpanakaro, yo ekasmiṃyeva dhātumhi ekasmiṃyeva upasagge ekasmiṃyevatthe kvaci lopālopavasena vibhajituṃ labbhati. Idāni mayaṃ sotūnaṃ paramakosallajananatthaṃ tadubhayampi ākāraṃ ekajjhaṃ karontā tadākāravatiṃ jinavarapāḷiṃ ānayāma –
“ 即使他们为我堵住恒河,婆罗门,我也无法堵住那大河;
那又如何能堵住呢?
纵使被问及义理与法,我也无法为你宣说。
这是《缘生本生》中成就心意利益之偈。
渴望智慧生起的人啊,应在心中如是作意,善慧者。”巴利
‘‘Gaṅgaṃ me pidahissanti, na taṃ sakkomi brāhmaṇa; Apidhetuṃ mahāsindhuṃ, taṃ kathaṃ so bhavissati; Na te sakkomi akkhātuṃ, atthaṃ dhammañca pucchito. Cittatthasādhaniṃ etaṃ, gāthaṃ sambhavajātake; Paññāsambhavamicchanto, kare citte sumedhaso’’ti.
【词根】dhu 有行进与坚固等义。gati 意为行进,theriya 意为坚固性。dhavati(奔流)。dhuvaṃ(恒常)。巴利
Dhu gatitheriyesu. Gati gamanaṃ, theriyaṃ thirabhāvo. Dhavati. Dhuvaṃ.
此处,dhuvaṃ 意为坚固。如“常、恒、永住、不变坏法”等语中,dhuvaṃ 即指某种坚固的法。或者,依行进与坚固之义,dhuvaṃ 应成为涅槃的异名。因为那涅槃是欲解脱生、老、病、死、忧愁等者所应奔赴、应当前往之处,故为 dhuvaṃ;又因其无生灭而具有恒常性,故为坚固、永住、恒常,即 dhuvaṃ。世尊正是依此义而说:“诸比丘,我将为你们宣说恒常与导向恒常之道。” dhuva 一词在“言词恒常”中作坚固义用;在“诸比丘,我将宣说恒常”中则指涅槃;而在“你必将成佛”中,则作为表决定的不变词使用,应当如此理解。巴利
Ettha ca dhuvanti thiraṃ. ‘‘Nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’tiādīsu viya, tasmā dhuvanti thiraṃ kiñci dhammajātaṃ. Atha vā dhuvanti idaṃ gatitheriyatthavasena nibbānasseva adhivacanaṃ bhavitumarahati. Tañhi jātijarābyādhimaraṇasokādito muccitukāmehi dhavitabbaṃ gantabbanti dhuvaṃ, uppādavayābhāvena vā niccasabhāvattā dhavati thiraṃ sassataṃ bhavatīti dhuvaṃ. Yañhi sandhāya bhagavatā ‘‘dhuvañca vo bhikkhave desessāmi dhuvagāminiñca paṭipada’’nti vuttaṃ. Dhuvasaddo ‘‘vacanaṃ dhuvasassata’’nti ettha thire vattati. ‘‘Dhuvañca bhikkhave desessāmī’’ti ettha nibbāne. ‘‘Dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti ettha pana ekaṃse nipātapadabhāvena vattatīti daṭṭhabbaṃ.
词根 dhū 表“摇动”之义。其中 ū 转为 ūva。有 dhūvati(摇动)、dhūvitā(摇动者)、dhūvitabbaṃ(应被摇动)。在音节缩短时,亦出现 dhuto(已被摇落)、dhutavā(已摇落者)等形式。巴利
Dhū vidhūnane. Ūkārassa ūvattaṃ. Dhūvati. Dhūvitā, dhūvitabbaṃ. Rassatte ‘‘dhuto, dhutavā’’ iccapi rūpāni bhavanti.
词根 dhe 表“饮”之义。有 dhayati(饮)、dhīyati(被饮)、dhena(饮)等。巴利
Dhe pāne. Dhayati, dhīyati. Dhena.
在此,dhenu(母畜)意指“幼子由此饮乳”,故称为 dhenu。如“母牛、母马、母鹿”等,dhenu 一词依其通义,可指一切有幼子的雌性畜生,但大多用于指母牛。正如经中所见:“施七百头母牛”。巴利
Ettha ca dhenūti dhayati pivati ito khīraṃ potakoti dhenu, ‘‘godhenu, assadhenu, migadhenū’’ti dhenusaddo sāmaññavasena sapotikāsu tiracchānagatitthīsu vattati, evaṃ santepi yebhuyyena gāviyaṃ vattati. Tathā hi ‘‘satta dhenusate datvā’’ti pāḷi dissati.
词根 sidh 具行进义,如 sedhati(行进)、nisedhati(遮止)、paṭisedhati(拒绝)。siddho(已成就)、pasiddho(已显明)、nisiddho(被遮止)、paṭisiddho(被拒绝)、paṭisedhito(被遮止者)、paṭisedhako(遮止者)、paṭisedho(遮止)、paṭisedhituṃ(为了遮止)、paṭisedhitvā(遮止已)。此处,由于前缀具有不可思议之力,与之结合时,词根 sidh 能生起种种不同意义;其他词根亦复如是。巴利
Sidhugatiyaṃ sedhati, nisedhati, paṭisedhati. Siddho, pasiddho, nisiddho, paṭisiddho, paṭisedhito, paṭisedhako, paṭisedho, paṭisedhituṃ, paṭisedhitvā. Idha acinteyyabalattā upasaggānaṃ taṃyoge sidhudhātussa nānappakārā atthā sambhavanti, aññesampi evameva.
词根 sidh 亦具教诫与吉祥之义。sattha 即教诫,maṅgalya 即灭罪或因于增长。sedhati(教诫)。siddho(已成就)、pasiddho(已显明)、pasiddhi(显明)。巴利
Sidhu satthe maṅgalye ca. Satthaṃ sāsanaṃ, maṅgalyaṃ pāpavināsanaṃ vuddhikāraṇaṃ vā. Sedhati. Siddho, pasiddho, pasiddhi.
Dadha 为词根,义为执持。‘令众生得满足故,名为 dadhi(给予)’,因 dha 变为 ha,遂成‘dahati’(执持)之形。如:此女执持此女为祖母;这些男子执持此男子为祖父。应令心安止。在安止之心。巴利
Dadha dhāraṇe. Janassa tuṭṭhiṃ dadhateti dadhi. Dhakārassa hakāratte ‘‘dahatī’’ti rūpaṃ. Ayaṃ itthī imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati. Ime purisā imaṃ purisaṃ pitāmahaṃ dahanti. Cittaṃ samādahātabbaṃ. Samādahaṃ cittaṃ.
Edha(词根),义为增长与获得。Edhati(增长)。Edho(增长),sukhedhito(依乐而增长)。于深处稳定而增长(gādham edhati)。巴利
Edha vuddhiyaṃ lābhe ca. Edhati. Edho, sukhedhito. Gambhīre gādhamedhati.
此处,edho即edhati(增长)。以此而令清净之火增长,故称为edho。Indanaṃ(燃料),upādānaṃ(执取)。Sukhedhito意为依乐而增长,即依乐而养育之义。Gādham edhatī意为于所依处(gādhaṃ)确立而增长、获得。巴利
Ettha ca edhoti edhati. Vaḍḍhati etena pāvakoti edho. Indanaṃ, upādānaṃ. Sukhedhitoti sukhena edhito, sukhasaṃvaḍḍhitoti attho. Gādhamedhatīti gādhaṃ patiṭṭhitaṃ edhati labhati.
Baddha(词根),义为收摄。收摄即束缚的行为。Baddhati(收摄),vinibaddhati(遍收摄)。Vinibaddhā(已遍收摄)。巴利
Baddha saṃharise. Saṃhariso vinibaddhakriyā. Baddhati, vinibaddhati. Vinibaddhā.
词根Gādha,有住立、依止、根基、香等义。Gādhati意为确立。Gādhaṃ kattā意为确立者。因深(gambhīra)而无底(agādhaṃ)。巴利
Gādha patiṭṭhānissayagandhesu. Gādhati. Gādhaṃ kattā. Gambhīrato agādhaṃ.
词根Bādha,义为扰乱。Bādhati意为扰乱,vibādhati意为遍扰乱。Ābādho指疾病。以扰乱心故,名为ābādho(疾病)。巴利
Bādha viloḷane bādhati, vibādhati. Ābādho. Ābādhati cittaṃ viloḷetīti ābādho.
词根Nādha,义为乞求等。Nādhati意为乞求。Nādhanaṃ意为乞求之事。巴利
Nādhayācanādīsu. Nādhati. Nādhanaṃ.
Bandha 为词根,意为“结缚”。由此衍生:Bandhati(结缚)、Bandhanako(结缚者)、bandho(结缚)、bandhāpito(使结缚)、paṭibandho(系缚)、bandhanaṃ(结缚具)、bandho(结缚)、sambandhanaṃ(连结)、sambandho(连结)、pabandho(系属)、bandhu(亲属)。巴利
Bandha bandhane bandhati. Bandhanako, bandho, bandhāpito, paṭibandho, bandhanaṃ, bandho, sambandhanaṃ, sambandho, pabandho, bandhu.
其中,bandhanaṃ(结缚),指以其系缚众生,故名“结缚”,如锁链等。而“此为我等家族”,依应连结之义,故称 bandhu(亲属);然在《长老偈注》中,则说为“以爱缚相连结者为亲属”。巴利
Tattha bandhananti bandhanti satte etenāti bandhanaṃ, saṅkhalikādi. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ vaṃso’’ti sambandhitabbaṭṭhena bandhu, theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ pana ‘‘pemabandhanena bandhū’’ti vuttaṃ.
Dadhi 为词根,意为“迟缓行”。迟缓行即迟缓进行。由此有 Dandhati(迟缓)、Dandho(迟缓者)、dandhapañño(迟钝慧者)。若于当迟缓时反迅速,于当迅速处反迟缓,则是如此。巴利
Dadhi asīghacāre. Asīghacāro asīghappavatti. Dandhati. Dandho, dandhapañño. Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati.
Vaddha(词根)意为增长。Vaddhati(增长)、Vaddhi(增长)、Vuddhi(增长)、Vaddho(增长者)、Vuddho(增长者)、Jātivuddho(种姓增长)、Guṇavuddho(功德增长)、Vayovuddho(年龄增长)。巴利
Vaddha vaddhane. Vaddhati. Vaddhi, vuddhi, vaddho, vuddho, jātivuddho, guṇavuddho, vayovuddho.
恭敬年长者之人,是通达法之人;
于现法得称赞,于来世生善趣。巴利
Ye vuddhamapacāyanti, narā dhammassa kovidā; Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca suggatiṃ.
善哉,善言辞。善持守。巴利
Sadhu saddakucchiyaṃ. Sadhati.
Piḷadhi:指装饰。Piḷandhati:装饰之。Piḷandhanaṃ:装饰物。巴利
Piḷadhi alaṅkāre. Piḷandhati. Piḷandhanaṃ.
严饰、庄严、装严、整饰、佩饰、饰身,
凡此诸名,皆同一义。巴利
Piḷandhanamalaṅkāro, maṇḍanañca vibhūsanaṃ; Pasādhanañcābharaṇaṃ, pariyāyā ime matā.
Medha 有伤害与集会之义。动词 medhati 意指伤害。由此衍生出 medhā(智慧)与 medhāvī(智者)。此处所说的“智慧”,犹如雷电击碎山岩般击碎烦恼,故称智慧。或者,智慧与吉祥、戒等善士法共行,不孤立独处,故称智慧——这便是智慧的名称。正如所说:巴利
Medha hiṃsāyaṃ saṅgame ca. Medhati. Medhā, medhāvī. Atra medhāti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā. Medhati vā siriyā sīlādīhi ca sappurisadhammehi saha gacchati na ekikā hutvā tiṭṭhatīti medhā, paññāyetaṃ nāmaṃ. Tathā hi –
“ 智慧实为最胜,诸智者说;
如星宿之王,于群星中。
戒、吉祥与善人之法,
皆追随具智慧者而成立。”巴利
‘‘Paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti, Nakkhattarājāriva tārakānaṃ; Sīlaṃ sirī cāpi satañca dhammo, Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti
如上所说。所谓“智者”,即成就法明与智慧之人。巴利
Vuttaṃ. Medhāvīti dhammojapaññāya ca samannāgato puggalo.
随缘而为智慧所成就。巴利
Sadhu madhu unde. Sadhati. Madhati. Madhu.
Budha词根,意为觉悟。动词形为bodhati(他觉悟)。Buddho(觉悟者)。Abhisambuddhāno(正在完全觉悟者)。Sambuddhaṃ(已完全觉悟者)。Asambuddhaṃ(未觉悟者)。Bodhi(觉悟、菩提)。此词根亦见于Divādi组,彼组中有bujjhati之形,此处则为bodhati之形。经文中见“驱除讥毁者”(Yo nindaṃ apabodhati)之句。使役形则有bodheti等。巴利
Budha bodhane. Bodhati. Buddho. Abhisambuddhāno. Sambuddhaṃ. Asambuddhaṃ. Bodhi. Divādigaṇepi ayaṃ dissati. Tatrahi ‘‘bujjhatī’’ti rūpaṃ, idha pana ‘‘bodhatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Yo nindaṃ apabodhatī’’ti pāḷi dissati. Kārite pana ‘‘bodheti’’ iccādīni.
词根 Yudha,意为战斗、交战。其动词形为 yodhati(他战斗),名词形如 yodho(战士)。例句:Yodhetha māraṃ paññāvudhena,意为“应以智慧之武器与魔罗战斗”。Yuddhaṃ 指战斗、战争。Caraṇāyudho 或 caraṇāvudho,意为“以行为为武器者”或“以行为为兵刃者”。Āvudhaṃ 指武器。而属于 Divādi 组者,则有 yujjhatī 之形。巴利
Yudha sampahāre. Yodhati. Yodho. Yodhetha māraṃ paññāvudhena. Yuddhaṃ. Caraṇāyudho, caraṇāvudho vā. Āvudhaṃ. Divādigaṇikassa panassa ‘‘yujjhatī’’ti rūpaṃ.
词根 Dīdhi,意为光耀与穿射。其动词形为 dīdhati(他光耀),名词形为 dīdhiti(光耀性)。在此,dīdhiti 即指光线。光线的名称,实有多种。巴利
Dīdhi dittivedhanesu. Dīdhati. Dīdhiti. Ettha ca dīdhitīti rasmi. Anekāni hi rasmināmāni.
如 rasmi(光线)、ābhā(光芒)、pabhā(光辉)、raṃsi(光线)、ditti(光耀)、bhā(光)、ruci(光泽)、dīdhiti(灿烂之光)等,皆是光线的异名。
Marīci(阳焰)、juti(光明)、bhāṇu(光曜)、aṃsu(光线)、mayūkho(光束)、kiraṇo(辉耀)、karo(光芒)——
以及Nāgadhāma(龙光)与āloko(明朗),这些皆是表示光线的词语。巴利
Rasmi ābhā pabhā raṃsi, ditti bhā ruci dīdhiti; Marīci juti bhāṇva’su, mayūkho kiraṇo karo; Nāgadhāmo ca āloko, iccete rasmivācakā.
以 na 音结尾的词根。巴利
Nakārantadhātu
Nī根,意为引导。neti(他引导)、nayati(他引导)、vineti(他调伏)。调伏心中之苦恼(Vineyya hadaye daraṃ)。āneti(他带来)、ānayati(他引来)。引导者(Netā)、调伏者(Vinetā)、领导者(Nāyako)。应被引导者(Neyyo)、应被调伏者(Veneyyo)、能调教者(Venayiko)。已受调伏之人(Vinīto puriso)。“儿啊,你被鬼魅牵引之时,为何仍在凝望?”(Nīyamāne pisācena, kinnu tāta udikkhati)。正被引导者(Nīyanto)。引导的准则(Nettaṃ)。引导的线索(Netti)。有的引导已彻底拔除(Bhavanetti samūhatā)。依循准则者(Nettiko)。诚然,引水者引来水源(Udakañhi nayanti nettikā)。引导者(Nettā)。当准则走上正直之道时(Nette ujuṃ gate sati)。道理(Nayo)。律仪(Vinayo)。处所(Āyatanaṃ)。引导(Netuṃ)。调伏(Vinetuṃ)。引导后(Netvā)。调伏后(Vinetvā)。如是等(iccādīni)。巴利
Nī naye. Neti, nayati, vineti. Vineyya hadaye daraṃ. Āneti. Ānayati. Netā. Vinetā. Nāyako. Neyyo . Veneyyo. Venayiko. Vinīto puriso. Nīyamāne pisācena, kinnu tāta udikkhati. Nīyanto. Nettaṃ. Netti. Bhavanetti samūhatā. Nettiko. Udakañhi nayanti nettikā. Nettā. Nette ujuṃ gate sati. Nayo. Vinayo. Āyatanaṃ. Netuṃ. Vinetuṃ. Netvā. Vinetvā iccādīni.
其中,所谓“引导之工具”:能显示自身之平与不平而引导者,故为“眼”。所谓“引导之线索”:以此引导众生者,故为“绳索”。所谓“有之索”:即有之绳索,这是渴爱的名称。因为以此渴爱,众生犹如牛被系颈,被牵引至种种有,故称为“有之索”。“引导者”:即农夫。“引导者”:即牛群之长、牛群之主。“引导”:引导、行进为“引导”,即圣典之流传。或者,应于各处被引导者,故为“引导”,即依同类性质应被引导之行相。被引导者,故为“引导”,如实性引导等。以此而被引导者,故为“引导”,如远离二边之引导等。巴利
Tattha nettanti samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettaṃ, cakkhu. Nettīti nenti etāya satteti netti, rajju. Bhavanettīti bhavarajju, taṇhāyetaṃ nāmaṃ. Tāya hi sattā goṇā viya gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ niyyanti, tasmā bhavanettīti vuccati. Nettikāti kassakā. Nettāti gavajeṭṭhako yūthapati. Nayoti nayanaṃ gamanaṃ nayo, pāḷigati. Atha vā tattha tattha netabboti nayo, sadisabhāvena netabbākāro. Nīyatīti nayo, tathattanayādi. Nīyati etenāti nayo, antadvayavivajjananayādi.
如此,引导有六种:如实性引导、到达引导、说法引导、远离二边引导、不可思议引导、意图引导。其中,如实性引导通过远离二边引导而被导引,到达引导通过不可思议引导而被导引,说法引导通过意图引导而被导引。在这里,前三种引导是以作业来成就而被称为“引导”;后三种引导则是以工具来成就,以此引导如实性等三种引导,故也称为“引导”。若对此义加以广释,则篇幅冗长,故不详述。巴利
Tathā hi chabbidho nayo tathattanayo pattinayo desanānayo antadvayavivajjananayo acinteyyanayo adhippāyanayoti. Tesu tathattanayo antadvayavivajjananayena nīyati, pattinayo acinteyyanayena, desanānayo adhippāyanayena nīyati. Etthādimhi tividho nayo kammasādhanena nīyatīti ‘‘nayo’’ti vuccati, pacchimo pana tividho nayo karaṇasādhanena nīyati etena tathattādinayattayamiti ‘‘nayo’’ti vuccati. Imasmiṃ atthe papañciyamāne ganthavitthāro siyāti vitthāro na dassito.
另有四种引导:一性引导、差异性引导、无功用引导、法尔如是引导。巴利
Aparopi catubbidho nayo ekattanayo nānattanayo abyāpāranayo evaṃdhammatānayoti.
在此调伏众生,或依此而调伏,故名为“律”。亦因能调伏身语,而名为“律”。“处”者,指于无始轮回中流转、极其漫长的轮回之苦,只要还未回转,它便一直进行、一直流转,因此称为“处”。巴利
Vineti satte ettha, etenāti vā vinayo. Kāyavācānaṃ vinayanatopi vinayo. Āyatananti anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayateva pavattatevāti āyatanaṃ.
然而,此处为词义举要。所谓“处”,如“马以甘谟惹为处,牛以南道为处”中所说,在此指的是出生地;又如“群鸟栖息于悦意之处”……巴利
Ayaṃ panettha atthuddhāro. ‘‘Āyatananti assānaṃ kambojo āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho āyatana’’nti ettha sañjātiṭṭhānaṃ āyaanaṃ nāma. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā.
“求荫者随荫而去,求果者食果而住”,此处指集会处。“诸比丘,有此五种解脱处”,此处指原因。此外,其余用法于“由此准备、安置”等处也已阐明。巴利
Chāyaṃ chāyatthino yanti, phalatthaṃ phalabhojino’’ti ettha samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Pañcimāni bhikkhave vimuttāyatanānī’’ti ettha kāraṇaṃ. Aññepi pana payogā yata patiyataneti ettha pakāsitā.
词根√nī,表引导之义。他引导,他带领。引导。巴利
Nī pāpane. Neti, nayati. Nayanaṃ.
词根√nu,表称赞之义。他称赞,他赞扬。被称赞。巴利
Nu thutiyaṃ. Noti, navati. Nuto.
词根√than、√pan、√dhan,用于表示声响、财富等义。他发出声响。他赞扬。他有财富。巴利
Thana pana dhana sadde. Thanati. Panati. Dhanati.
词根√kan,意为光辉、可爱。由此而有“他闪耀”、“少女”、“黄金”等义。巴利
Kana dittikantīsu. Kanati. Kaññā. Kanakaṃ.
此处,因安住于青春年华,以容色之美而闪耀、辉映、光彩夺目,故称“少女”。又或,因被男子们所渴望、所欲求、所希求,故亦名“少女”,即年轻女子。“黄金”者,因其闪耀,或因它熠熠生辉,故为“黄金”,即金子。金子有众多名称。巴利
Ettha ca yobbanibhāve ṭhitattā rūpavilāsena kanati dippati virocatīti kaññā. Atha vā kaniyati kāmiyabhi abhipatthiyati purisehītipi kaññā, yobbanitthī. Kanakanti kanati, kanīyatīti vā kanakaṃ, suvaṇṇaṃ. Suvaṇṇassa hi anekāni nāmāni.
金、黄金、赤金、赡部金、生金、炼金、光色,皆金之异称;
其余诸名,则是金之别类。
赡部河金、有角金,以及称为最上金者,皆已宣说。巴利
Suvaṇṇaṃ kanakaṃ hemaṃ, kañcanaṃ haṭakampi ca; Jātarūpaṃ tapanīyaṃ, vaṇṇaṃ tabbhedakā pana; Jambunadaṃ siṅgikañca, cāmikaranti bhāsitā.
词根√van、√san,表敬奉等义。vanati:他敬奉;vanaṃ:林;sanati:他获得。巴利
Vanasana sambhattiyaṃ. Vanati. Vanaṃ. Sanati.
此处,“林野”(vana):孔雀、杜鹃等有情依止、受用之处,故称“林野”,即丛林;贪欲亦依止、受用有烦恼的人,故贪欲亦称为“林野”。巴利
Tattha vananti. Taṃ sambhajanti mayūrakokilādayo sattāti vanaṃ, araññaṃ. Vanati sambhajati saṃkilesapuggalanti vanaṃ, taṇhā.
“mana”(意),有“近处、重复”之义。其动词形式为“manati”(思维),名词形式为“mano”(意)。巴利
Mana abbhāse. Manati. Mano.
“māna”(慢),有“审察、思量”之义。其动词形式为“vīmaṃsati”(审察),名词形式为“vīmaṃsā”(审察)。巴利
Māna vīmaṃsāyaṃ, vīmaṃsati. Vīmaṃsā.
词根 jana、suna 有“发声、听闻”之义,动词形 janati(发声/知晓)、sunati(听闻)。巴利
Jana suna sadde. Janati. Sunati.
此处,经文“为何你的一只手臂知晓,另一只手臂不知晓?”即是例证。其中,janati(知晓)指听闻声音、发出声响。巴利
Ettha ca ‘‘kasmā te eko bhujo janati, eko te na janatī bhujo’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha janatīti sunati saddaṃ karoti.
词根 khanu 表示“挖掘、开凿”之义,动词形 khanati(挖掘)。由此衍生 sukhaṃ(乐)、dukkhaṃ(苦),khato 指坑穴。巴利
Khanu avadāraṇe khanati. Sukhaṃ. Dukkhaṃ. Khato āvāṭo.
其中,‘乐’(sukha)者,善能拔苦,故名为乐;‘苦’(dukkha)者,恶拔身心之乐,故名为苦。以此二法互为对立。或可说,‘苦’以两种方式割裂于心,故名为苦。而依致使类动词(curādigaṇa)的规则,应取‘令之乐者,故名为乐;令之苦者,故名为苦’这样的语源解说。若依复合词的规则,亦可取‘易于堪忍者,故名为乐;难于堪忍者,故名为苦’这样的语源解说。因为诸词的语源、派生、运用及其理据,本有多途。巴利
Tattha sukhanti suṭṭhu dukkhaṃ khanatīti sukhaṃ. Duṭṭhu khanati kāyikacetasikasukhanti dukkhaṃ. Aññamaññapaṭipakkhā hi ete dhammā. Dvidhā cittaṃ khanatīti vā dukkhaṃ. Curādigaṇavasena pana ‘‘sukhayatīti sukhaṃ, dukkhayatīti dukkha’’nti nibbacanāni gahetabbāni. Samāsapaavasena ‘‘sukaraṃ khamassāti sukhaṃ, dukkaraṃ khamassāti dukkha’’nti nibbacanānipi vividhā hi saddānaṃ byuppatti pavatti nimittañca.
词根‘dāna’有‘砍断、截断’之义。其动词形式‘dānati’即截断。由此衍生出‘apadānaṃ’(离断、传记,即‘譬喻’之语源)。巴利
Dāna avakhaṇḍane. Dānati. Apadānaṃ.
词根‘sāna’有‘磨砺、使锋利’之义。由此衍生出‘tejanaṃ’(磨砺之物)、‘nisānaṃ’(磨刀石)。其动词形式为‘sānati’(磨砺)。巴利
Sāna tejane. Tejanaṃ nisānaṃ. Sānati.
词根“hana”具有“杀害”“打击”与“前往”之义。此处以“杀害”一语,便含摄了以粗恶言语逼恼和以棍棒等捶打之义,因此应取其“杀害”“打击”与“前往”的意涵。正如经中所说:“国王们抓住盗贼后,或杀害,或捆绑。”注释者在解释此经文的意义时说:“‘杀害’指的是殴打与砍断。”在此,“砍断”既指砍断手足等,亦指以斩首的方式杀死。“hana”有“vadha”等异形和“ghāta”等异形。其动词变位如:hanti, hanati, hananti;hanasi, hanatha。余者皆可类推。巴利
Hana hiṃsāgatīsu. Ettha pana hiṃsāvacanena pharusāya vācāya pīḷanañca daṇḍādīhi paharaṇañca gahitaṃ, tasmā hana hiṃsāpaharaṇagatīsūti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā’’ti. Pāṭhassa atthaṃ saṃvaṇṇentehi ‘‘haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñcā’’ti vuttaṃ. Ettha ca chedanaṃ nāma hatthapādādichedanaṃ vā sīsacchedavasena māraṇaṃ vā. Hanassa vadhādeso ghātādeso ca bhavati, hanti hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ.
由此可得“杀害”等四种含义。在“他以手脚打击”中,“打击”(hanti)意为“殴打”。在“愤怒者甚至杀害自己的父亲;他们高声尖叫,以激烈(的言语)残害其中优秀者”中,“杀害”(hanti)意为“杀死”。也有“vadhati, vadheti, ghāteti”等形式。其中,在“他殴打而不哭泣,犯恶作罪……一再殴打自己后哭泣”等句中,“vadha”指“殴打”。在“杀害生命”“杀生”中,“vadha”指“杀死”。在“这是砍断康达哈拉的刑罚;他杀死众生”等句中,“vadha”指“杀死”。巴利
Hiṃsādayo cattāro atthā labbhanti. ‘‘Hanti hatthehi pādehī’’ti ettha pana hantīti paharatīti attho. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti. Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ vara’’nti. Ettha hantīti mārentīti attho. ‘‘Vadhati, vadheti, ghāteti’’ iccapi rūpāni bhavanti. Tattha ‘‘vadhati na rodati, āpatti dukkaṭassa. Attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī’’tiādīsu vadho paharaṇaṃ. Pāṇaṃ vadheti. Pāṇavadho. ‘‘Esa vadho khaṇḍahālassa. Satte ghātetī’’ti ca ādīsu vadho māraṇaṃ.
在“拖鞋”(upāhana)、“新娘”(vadhū)等词语中,含有“hana”“vadha”等词义的引申。诸如“打击人”“抵御冷热”等,为主动语态的例子。“提婆达多被耶输达多打击。故当酷烈的日晒和寒风生起时,他便遭受阻碍。”其中,基于“如于丛林灌木中”的规则,主语的语尾变为“e”。应与“以寺院”一词相连等等,此为被动语态的例子。由此派生:hantā(杀手)、hato(被杀者)、vadhako(杀手)、vadhū(新娘/被杀者)、āghāto(愤怒/打击)、upaghāto(伤害)、ghātako(杀手)、paṭigho(嗔恚/反击)、saṅgho(僧团/集合)、byaggho(老虎)、sakuṇagghi(鹰)。还有不定式、独立式等形式,如hantuṃ, hanituṃ, hantvā, hanitvā, vajjhetvā, vadhitvā等,这些是带有名词后缀与“tumanta”等词缀的形式。巴利
‘‘Upāhanaṃ, vadhū’’ti ca ettha hanavadhasaddatthogamanaṃ. ‘‘Purisaṃ hanati. Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanati’’ iccādīni kattupadāni. Devadatto yaññadattena haññati. Tato vātātape ghore, sañjāte paṭihaññati. Paccattavacanassekārattaṃ, yathā ‘‘vanappagumbe’’ti. Vihārenāti padaṃ sambandhitabbaṃ, iccādīni kammapadāni. Hantā. Hato. Vadhako. Vadhū. Āghāto. Upaghāto. Ghātako. Paṭigho. Saṅgho. Byaggho. Sakuṇagghi. Hantuṃ, hanituṃ, hantvā, hanitvā. Vajjhetvā, vadhitvā iccādīni sanāmikāni tumantādipadāni.
其中,“upāhanaṃ”(鞋):凭借它去往、到达各自之处,又从彼处返回、到来,故名 upāhanaṃ(鞋)。“vadhū”(妻/媳):因烦恼的驱使,连狗也会去亲近,故称 vadhū,这是所有妇女的通称。或者,vadhū 指媳妇。正如“那么,媳妇啊,当你到了经期,花已生成时,你应告知我”这句中,vadhū 即指媳妇。而她又被婆婆、公公以“这是我们儿子的妻子”而认识、理解,故称 vadhū。由于“去”义的词在某些情况下可解释为“知”义,此理可以成立。“suṇhā, suṇisā, vadhū”这些是同义词。“saṅgho”(僧团):比丘的集合。共同和合地从事同一羯磨,故称 saṅgho;或者,善巧地以各道之剑斩断、灭除烦恼,故也称 saṅgho,这是根据凡夫与圣者而说的。“byaggho”(虎):攻击、残杀种种众生,故称 byaggho。它也被称为“viyaggho, vaggho”。另外,“puṇḍarīko”是其名字。“sakuṇagghi”(鹰):杀害弱小。巴利
Tattha upāhananti taṃ taṃ ṭhānaṃ upahananti upagacchanti tato ca āhananti āgacchanti etenāti upāhanaṃ. Vadhūti kilesavasena sunakhampi upagamanasīlāti vadhū, sabbāsaṃ itthīnaṃ sādhāraṇametaṃ. Atha vā vadhūti suṇisā. Tathā hi ‘‘tena hi vadhu yadā utunī ahosi, pupphaṃ te uppannaṃ, atha me āroceyyāsī’’ti ettha vadhūti suṇisā vuccati. Sā pana ‘‘ayaṃ no puttassa bhariyā’’ti sassusasurehi adhigantabbā jānitabbāti vadhūti vuccati. Gatyatthānaṃ katthaci buddhiyatthakathanato ayamattho labbhateva. ‘‘Suṇhā, suṇisā, vadhū’’ iccete pariyāyā. Saṅghoti bhikkhusamūho. Samaggaṃ kammaṃ samupagacchatīti saṅgho, suṭṭhu vā kilese hanti tena tena maggāsinā māretītipi saṅgho, puthujjanāriyavasena vuttānetāni. Vividhe satte āhanati bhuso ghātetīti byaggho. So eva ‘‘viyaggho, vaggho’’ti ca vuccati. Aparampi puṇḍarīkoti tassa nāmaṃ. Dubbale sakuṇe hantīti sakuṇagghi, seno, ayaṃ pana hanadhātu divādigaṇe ‘‘paṭihaññatī’’ti akammakaṃ kattupadaṃ janeti. Tathā hi ‘‘buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññatī’’tiādikā pāḷiyo dissanti.
“Ana pāṇane”意为呼吸。“Pāṇanaṃ sasanaṃ”意为生命的气息。“Anati”意为呼吸。“Ānaṃ, pānaṃ”意为吸气与呼气。其中,“ānaṃ”是入息,“pānaṃ”是出息。律藏注释中说:“其中,入息是向外出去的风,出息是向内进入的风。”但在经藏注释中,则是以相反的次序出现。这是因为一切住胎者从母胎出来时,首先内部的风向外出去,之后外部的风带着微尘向内进入,触及上颚而止息,所以在律藏注释中说:“入息是向外出去的风,出息是向内进入的风。”在这两种解释中,依律藏的解释,内里生起的气息是入息,外部生起的气息是出息。而依经藏的解释,即使向外出去后,由于向内而起气息,故为入息;即使内里生起后,由于向外而起气息,故为出息。应知,此解释与“以念随观入息之初中后时,因心向内散乱,身与心皆变得亢奋、动摇、躁动”,以及“以念随观出息之初中后时,因心向外散乱,身与心皆变得亢奋、动摇、躁动”这些经文相符。巴利
Ana pāṇane. Pāṇanaṃ sasanaṃ. Anati. Ānaṃ, pānaṃ. ‘‘Tattha ānanti assāso. Pānanti passāso. Etesu assāsoti bahi nikkhamanavāto. Passāsoti anto pavisanavāto’’ti vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, suttantaṭṭhakathāsu pana uppaṭipāṭiyā āgataṃ. Tattha yasmā sabbesampi gabbhaseyyakānaṃ mātukucchito nikkhamanakāle paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati, pacchā bāhiravāto sukhumaṃ rajaṃ gahetvā abbhantaraṃ pavisanto tāluṃ āhacca nibbāyati, tasmā vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘assāsoti bahi nikkhamanavāto, passāsoti anto pavisanavāto’’ti vuttaṃ. Etesu dvīsu nayesu vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāso. Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso. Anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāso. Ayameva ca nayo ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti, ‘‘passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti imāya pāḷiyā sametīti veditabbaṃ.
“Dhana dhaññe”(财富与谷物)。“Dhananaṃ dhaññaṃ”即财富就是谷物,意指吉祥、福德与智慧的成就。因为界义大多依状态而说,除了像树皮等的分类。正如在状态义上,与现在分词后缀“yap”结合,将“n”变为“y”,称“thenanaṃ”为“theyyaṃ”(偷盗);同样,此处与“yap”后缀结合,将“n”变为“ññ”,称“dhananaṃ”为“dhaññaṃ”(谷物/财富)。或者,富有者的状态是“dhaññaṃ”,即依于谷物之中。“Dhanti, dhanati”(富有)。“Dhanitaṃ”(已富有的)。“Dhaññaṃ”(谷物/财富)。然而,由于“谷物”一词包含了吉祥、福德与智慧的成就,因此在“她生下了具足谷物、福德与瑞相的儿子”等句中,应以“谷物”来领会吉祥与智慧,因为福德已被单独说出。巴利
Dhana dhaññe. Dhananaṃ dhaññaṃ, siripuññapaññānaṃ sampadāti attho. Dhātuattho hi yebhuyyena bhāvavasena kathiyati ṭhapetvā vakkarukkhataceti evamādippabhedaṃ. Yathā bhāvatthe vattamānena yapaccayena saddhiṃ nakārassa yyakāraṃ katvā thenanaṃ theyyanti vuccati, evamidha yapaccayena saddhiṃ nakārassa ññakāraṃ katvā dhananaṃ dhaññanti vuccati. Dhanino vā bhāvo dhaññaṃ, tasmiṃ dhaññe. Dhanti, dhanati. Dhanitaṃ. Dhaññaṃ. Yasmā pana dhaññasaddena siripuññapaññāsampadā gahitā, tasmā ‘‘dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyī’’tiādīsu dhaññasaddena siripaññāva gahetabbā puññassa visuṃ vacanato.
“ 集会散去之时,应受呵责的粗暴之徒;
凡是得见其面之人,他们确是具足福德的人中雄杰。
足趾修长,趾甲赤铜色,足跟宽广而妙好;
凡顶礼此双足者,皆是有福、具德之人。
那些被说出的言语,甘甜、无过、有益;
那些将听闻这些话语者,也是吉祥的无上人。”巴利
‘‘Nadato parisāyante, vāditabbapahārino; Ye te dakkhanti vadanaṃ, dhaññā te narapuṅgava. Dīghaṅgulī tambanakhe, subhe āyatapaṇhike; Ye pāde paṇamissanti, tepi dhaññā guṇandhara. Madhurāni pahaṭṭhāni, dosagghāni hitāni ca; Yetevākyāni sossanti, tepi dhaññānaruttamā’’ti
然而,在这类语境中,“dhañña”一词应理解为“福德的成就”;或者,除福德成就外,也可理解为兼具“吉祥与智慧的成就”。此处的词源解释是:“因具足吉祥、福德、智慧之成就,故称为dhaññā(有福者)。”而在“dhaññaṃ maṅgalasammataṃ”(谷物/有福者被视为吉祥)一语中,则应理解为“此乃应被珍视、应被信赖的无上珍宝”,故称“dhaññaṃ”;由此,“具足吉祥”“具足福德”“具足智慧”之义也说得通。而在“dhaññaṃ、dhanaṃ、rajataṃ、jātarūpaṃ”(谷物、财富、银、金)等语中,依“没有什么财富能与dhañña相等”之说,dhañña应理解为应被珍视之物,那是什么呢?即谷物。此外,某种特殊的药草也被称为dhañña。而“dhana”(财)一词,依复合词用法,“adhano”(无财者)、“niddhano”(贫穷者)等词,即因“此人没有财富”之义而称为贫困者。至于“nidhanaṃ yāti”(趋向死亡)一语,则是依表“震动”义的“dhū”词根,取“毁灭”之义而称为“nidhana”(死亡)。巴利
Evamādīsu pana dhaññasaddena puññasampadā gahetabbā, puññasampadāya vā saddhiṃ siripaññāsampadāpi gahetabbā. Idamettha nibbacanaṃ ‘‘dhaññaṃ siripuññapaññāsampadā etesaṃ atthīti dhaññā’’ti. ‘‘Dhaññaṃ maṅgalasammata’’nti ettha tu ‘‘uttamaratanaṃ ida’’nti dhanāyitabbaṃ saddhāyitabbanti dhaññaṃ, sirisampannaṃ puññasampannaṃ paññāsampannantipi attho yujjati. ‘‘Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpa’’nti ca ādīsu ‘‘natthi dhaññasamaṃ dhana’’nti vacanato dhanāyitabbanti dhaññaṃ, kiṃ taṃ? Pubbaṇṇaṃ. Apica osadhivisesopi dhaññanti vuccati. Dhanasaddassa ca pana samāsavasena ‘‘adhano, niddhano’’ti ca natthi dhanaṃ etassāti atthena daliddapuggalo vuccati. ‘‘Nidhanaṃ yātī’’tiettha tu kampanatthavācakassa dhūdhātussa vasena vināso nidhananti vuccatīti.
‘Muna gatiyaṃ’(了知、行去)。‘Munati’(他了知/他行去)。巴利
Muna gatiyaṃ. Munati.
‘Cine maññanāyaṃ’(收集、思量)。这是一个未省略的词根,正如‘gile’(吞),又如‘mile’(闭)。‘Cināyati, ocināyati’(他收集/他轻视)。‘愿所有的人都轻视他’,这是此处的引文例证。‘Ocināyati’意为‘愿他轻视’。巴利
Cine maññanāyaṃ. Aluttantoyaṃ dhātu, yathā gile, yathā ca mile. Cināyati, ocināyati. ‘‘Sabbo taṃ jano ocināyatū’’ti idamettha pāḷi nidassanaṃ. Ocināyatati avamaññatūti.
巴咖拉结尾的词根。巴利
Pakārantadhātu
今当说明以“pa”为声母结尾之词根的诸词形——巴利
Idāni pavaggantadhāturūpāni vuccante –
“pā”,表饮用之义。“饮”者,即饮用之事。“他饮、他们饮;让他饮、让他们饮”等,应随宜配列。巴利
Pā pāne. Pānaṃ pivanaṃ. ‘‘Pāti, pānti. Pātu, pāntu’’ iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ.
“ 速速伸出脖颈,我不会饶你性命;
这为你搭上弦的箭,将要饮你的血。巴利
Khippaṃ gīvaṃ pasārehi, na te dassāmi jīvitaṃ; Ayañhite mayā rūḷho, saro pāssati lohitanti.
此处,“pāssati”意为“将饮”(pivissati)。当依“pāssati、pāssanti;pāssasi、pāssatha;pāssāmi、pāssāma”,以及“apassā、apassaṃsu”等方式变化时,其余一切当由通晓此法者类推配列。诚然,谁能从佛语大海中,将其间纷繁散布、形态各异的珍宝一一采出示人?故于一切语根,仅略示把握之法而已。〔又〕pivati(他饮)、pivanti(他们饮);pivaṃ、pivanto、pivamāno(正在饮者);pivaṃ bhāgirasodakaṃ(饮恒河水者)。使役形:kumāraṃ khīraṃ pāyeti(令孩童饮乳);muhuttaṃ taṇhāsamanaṃ, khīraṃ tvaṃ pāyito mayā(我曾令你饮乳,须臾止渴)。被动形:kamme pīyati, pītaṃ(业格:被饮、已饮)。于“tuṃ”等词尾前,当配以“pātuṃ、pivituṃ、pitvā、pivitvā、pāyetvā”等形式。于其他场合,亦当依巴利语法相应配列词形。巴利
Atra hi pāssatīti pivissati. ‘‘Pāssati, pāssanti. Pāssasi, pāssatha. Pāssāmi, pāssāma’’ iccādinā, ‘‘apassā, apassaṃsu’’ iccādinā ca nayena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ nayaññūhi. Ko hi samattho sabbāni buddhavacanasāgare vicitrāni vippakiṇṇarūpantararatanāni uddharitvā dassetuṃ, tasmā sabbāsupi dhātūsu saṅkhepena gahaṇūpāyamattameva dassitaṃ. Pivati, pivanti. Pivaṃ, pivanto, pivamāno, pivaṃ bhāgirasodakaṃ. Kārite kumāraṃ khīraṃ pāyeti. Muhuttaṃ taṇhāsamanaṃ, khīraṃ tvaṃ pāyito mayā. Kamme pīyati, pītaṃ. Tumādīsu ‘‘pātuṃ, pivituṃ, pitvā, pivitvā, pāyetvā’’ iccādīni yojetabbāni. Aññesupi ṭhānesu pāḷinayānurūpena saddarūpāni evameva yojetabbāni.
“pā”有守护之义:pāti(他守护)、nipāti(他守护)、pitā(父亲)、gopo(牧牛者)。巴利
Pā rakkhaṇe. Pāti. Nipāti. Pitā, gopo.
“pā”有充满之义:pāti(他充满)、vippāti(他遍满)、vippo(婆罗门)。巴利
Pā pūraṇe. Pāti, vippāti. Vippo.
“vippo”即婆罗门。因为他以殊胜的吠陀诵习等自身的婆罗门行,充满世间人之心意,并将吠陀充满自心,故称“vippo”。在“我生于婆罗门家”中,婆罗门即称为“vippo”,其家族则为婆罗门家族。巴利
Vippoti brāhmaṇo. So hi vippeti pūreti visiṭṭhena veduccāraṇādinā attano brāhmaṇakammena lokassa ajjhāsayaṃ attano ca hadaye vedānīti vippoti vuccati. ‘‘Jāto vippakule aha’’nti ettha hi brāhmaṇo ‘‘vippo’’ti vuccati. Tassa kulaṃ vippakulanti.
“pū”,表净化之义。净化。儿子,福德。此处“儿子”因能净化、维系自己的家族,故称“putto”。不过,若归入“ki”等词群,则应说为“punāti”。巴利
Pū pavane. Pavati. Putto, puññaṃ. Ettha puttoti attano kulaṃ pavati sodhetīti putto. Kiyādigaṇaṃ pana patvā ‘‘punātī’’ti vattabbaṃ.
儿、亲生子、所生子、善生子,
身生子、相续子、胸生子。
子孙等诸名相,
皆称为“apacca”,义即子嗣后裔。
而在阴性的语词中,应说作‘puttī’与‘atrajā’;
于其余各处,则应随宜而说。
于巴利语中,女性亦以‘puttī’与‘atrajā’称之;巴利
Putto’trajo suto sūnu, Tanujo tanayo’raso; Puttanattādayo cātha, Apaccanti pavuccare. Itthiliṅgamhi vattabbe, puttīti atrajāti ca; Vattabbaṃ sesaṭṭhānesu, yathārahamudīraye; Pāḷiyañhi atrajāti, itthī puttī kathiyati;
“ 从那时起过了十四夜,毗提诃王那位可爱的女儿,
名为卢叉的王女对乳母这样说。”巴利
‘‘Tato dve sattarattassa, vedehassatrajā piyā; Rājakaññā rucā nāma, dhātimātaramabravī’’ti
此处引巴利文以为例证。“puttī”(女儿)、“dhītā”(女儿)、“duhitā”(女儿)、“attajā”(亲生者)等,皆是同义词。因此,由于“atrajā”显示为女性词形,对“suta”等词,也应就能否见到女性词形来加以考察。正如世间,“vesso”(吠舍男)、“suddo”(首陀罗男)、“naro”(男人)、“kiṃpuriso”(紧那罗男)等词,与配对形式相配,即见“vessī”(吠舍女)、“suddī”(首陀罗女)、“nārī”(女人)、“kiṃpurisī”(紧那罗女)等女性词形;而“puriso”(人)、“pumā”(男人)等词,配对时则不见女性词形。此处,“puñña”一词,由“能清净有情”故,名为“puñña”;又或者,达到某种数目等之后而能清净,故亦说为“puñña”。巴利
Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Puttī, dhītā, duhitā, attajā’’ti iccete pariyāyā. Evaṃ atrajāti itthivācakassa itthiliṅgassa dassanato sutasaddādīsupi itthiliṅganayo labbhamānālabbhamānavasena upaparikkhitabbo. Tathā hi loke ‘‘vesso, suddo, naro, kiṃpuriso’’ iccādīnaṃ yugaḷabhāvena ‘‘vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī’’tiādīni itthivācakāni liṅgāni dissanti. ‘‘Puriso pumā’’ iccādīnaṃ pana yugaḷabhāvena itthivācakāni itthiliṅgāni na dissanti. Puññanti ettha pana attano kārakaṃ pavati sodhetīti puññaṃ. Kiyādigaṇaṃ pana patvā punātīti puññanti vattabbaṃ.
复有一义应当宣说,依止词源之相;
是故此处当了知词源释义,始于“生起人民”等。巴利
Añño atthopi vattabbo, niruttilakkhaṇassito; Tasmā nibbacanaṃ ñeyyaṃ, janapūjādito idha.
令他人产生应受供养的状态,故名为功德(puñña)。或恒常产生被供养的状态,故名为功德。或净化众生的自作,故名为功德。或彻底净化非功德,故名为功德。巴利
Paraṃ pujjabhavaṃ janetīti puññaṃ. Sadā pūjitaṃ vā janetīti puññaṃ. Janaṃ attakāraṃ punātīti puññaṃ. Asesaṃ apuññaṃ punātīti puññaṃ.
善、善巧、功德、美善,皆应如是称说;
此乃善业之同义语,唯言辞善巧者能宣。巴利
Kalyāṇaṃ kusalaṃ puññaṃ, subhamicceva niddise; Kammassa kusalassādhi-vacanaṃ vacane paṭu.
“Pe”意为“去”。他去了,他们去。你派遣,你们派遣。诸比丘,于此有一类未调伏马,当被勒令“去!”时,虽遭刺、受鞭策、被车夫催促,却向后退避,从后方将车拽回。它误入歧途,令车倾覆。巴利
Pe gatiyaṃ. Peti, penti. Pesi, petha. Idha bhikkhave ekacco assakhaḷuṅko pehīti vutto viddho samāno codito sārathinā pacchato paṭisakkati, piṭṭhito rathaṃ paṭivatteti. Ummaggaṃ gaṇhāti, ubbaṭumaṃ rathaṃ karoti.
“Pe”是“增长”之意。增长、已增长、未增长。此处“无增长处”,意指此处无有增长、无有增进,故称无增长处。亦可依“aya”词根来理解其义:从增长、增进或快乐中离去,故为无增长处,其所指即地狱、畜生道、饿鬼界、阿修罗身。巴利
Pevuddhiyaṃ payati. Pāyo, apāyo. Ettha apāyoti natthi pāyo vuddhi etthāti apāyo. Ayadhātuvasenapi attho netabbo, ayato vuddhito, sukhato vā apetoti apāyo, nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā.
“Pe”是“干涸”之意。使之干涸,或使干涸。智者:此处,智者令敌对枯竭、使之干涸,或由此而守护自身,故称智者,或言正知者。巴利
Pe sosane. Pāyati, payati vā. Nipako. Ettha nipako nipayati visoseti paṭipakkhaṃ, tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako, sampajāno.
“Gupa”是“守护”之意。他守护。守护者。巴利
Gupa rakkhaṇe. Gopati. Gopako.
犹如边城,内外俱护;巴利
Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ sāntarabāhiraṃ.
如是守护自身,切莫错失良机。巴利
Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo ve mā upaccagā.
“Gopetha”意为应守护、应防护。巴利
Gopethāti gopeyya rakkheyya.
“Vapa”是延续义。他播种。巴利
Vapa santāne. Vapati.
“Sapa”是诅咒义。他诅咒。巴利
Sapa samavāye. Sapati.
“Cupa”是缓行义。他缓行。巴利
Cupa mandagatiyaṃ. Copati.
“Tupa”用于伤害义。如:他伤害。他被伤害。巴利
Tupa hiṃsāyaṃ. Topati. Tuppati.
“Gupa”用于守护、厌离义。如:他守护,他厌离。正在厌离,正厌离者。厌离者。已厌离等。巴利
Gupa gopanajigucchanesu. Gopati, jigucchati. Jigucchaṃ, jigucchamāno. Jegucchī. Jigucchitvā iccādīni.
“Kapu”用于伤害、思惟、香气义。如:他适合。樟脑。巴利
Kapu hiṃsātakkalagandhesu. Kappati. Kappūro.
“Kapu”表“适合”义。此适合我们,此不适合我们。巴利
Kapu sāmatthiye. Idaṃ amhākaṃ kappati. Netaṃ amhesu kappati.
“Kapa”表“悲悯”义。如:kapati(他悲悯)、kapaṇo(可怜者)、kāpaññaṃ(可怜之状)。其中,kapati意为悲悯,kāpaññaṃ意为可怜者的状态。巴利
Kapa karuṇāyaṃ. Kapati. Kapaṇo, kāpaññaṃ. Tattha kapatīti karuṇāyati, kāpaññanti kapaṇabhāvo.
‘Sapa’在诅咒义中。他诅咒。诅咒,重誓,被诅咒者,能诅咒者。巴利
Sapaakkose. Sapati. Sapatho, abhisapatho, abhisapito, sapanako.
“Vapa”是播种的意思。他播下种子。播种者。已播种的谷物。种子已被人播下。正在被播种的种子。播种庆典。巴利
Vapa bījanikkhepe. Bījaṃ vapati. Vāpako. Vāpitaṃ dhaññaṃ. Vuttaṃ bījaṃ purisena. Bījaṃ vappati. Vappamaṅgalaṃ.
“Supa”是睡眠的意思。他入睡。不系缚于女人的牟尼们,安稳而眠。已入睡的人、梦境、已眠。巴利
Supa sayane. Supati. Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare. Sutto puriso, supanaṃ, suttaṃ.
“Khipa”是研磨的意思。研磨,即粉碎、碾细。他研磨。研磨之人。巴利
Khipa peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ. Khepati. Khepako.
Khipa,用于不清晰声音义。他发出不清晰的声音。即不清晰的声音。当世间导师说法时,发出了不清晰的声音。巴利
Khipa abyattasadde. Khipati. Khipitasaddo. Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako.
【投掷】义。投掷、抛起、散掷、掷下、收拢。已掷、已抛起、已投入、已散掷等。巴利
Khipa chaḍḍano. Khipati, ukkhipati, vikkhipati, avakhipati, saṃkhipati. Khittaṃ, ukkhittaṃ, pakkhittaṃ, vikkhittaṃ iccādīni.
【吐唾】义。吐唾即吐出唾液。吐唾。调配药物后,向口中吐入唾液。巴利
Opa niṭṭhubhane. Niṭṭhubhanaṃ kheḷapātanaṃ. Opati. Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi.
涂抹之义。涂抹。即以最胜光明遍照。巴利
Lipi upalepe. Lepati. Littaṃ paramena tejasā.
行进之义。行进。巴利
Khipi gatiyaṃ. Khimpati.
投掷之义。投掷。巴利
Ḍipa khepe. Ḍepati.
【摘取】义。所谓摘取,是指在谷物、树木等上,不折断稻穗或豆荚,也不折断小枝,就那样原样用手抓住,拉过来,只取种子,或只取叶子。人摘取稻穗,摘取树叶。摘取者、已摘取、为了摘取、已摘取后。巴利
Nidapi nidampane. Nidampanaṃ nāma sassarukkhādīsu vīhisīsaṃ vā varakasīsaṃ vā acchinditvā khuddakasākhaṃ vā abhañjitvā yathāṭhitameva hatthena gahetvā ākaḍḍhitvā bījamattasseva vā paṇṇamattasseva vā gahaṇaṃ. Puriso vīhisīsaṃ nidampati, rukkhapattaṃ nidampati. Nidampako, nidampitaṃ, nidampituṃ, nidampitvā.
【照耀】义。照耀即光明。白天太阳照耀。巴利
Tapadittiyaṃ. Ditti virocanaṃ. Divā tapatiādicco.
【畏惧】义。畏惧即惊惧、怖畏。畏惧、极度畏惧。惭、愧为财富。巴利
Tapa ubbege. Ubbego utrāso bhīrutā. Tapati, uttapati. Ottappaṃ, ottappiyaṃ dhanaṃ.
【熏、热恼】义。热恼。有热财者、热勤者。热勤者。热。熏、遍熏;于业中被热恼。被熏。于状态中:热恼、热、遍热、极热。熏。巴利
Tapa dhūpa santāpe. Tapati. Tapodhanaṃ, ātāpo. Ātāpī. Ātapaṃ. Dhūpati, sandhūpano, kamme tāpiyati. Dhūpiyati. Bhāve tāpanaṃ, tāpo, paritāpo, santāpo. Dhūpanaṃ.
以 pha 开头的词根。巴利
Phakārantadhātu
【开花】义。此词根既是不及物动词,亦是及物动词。开花。花、开花、已开花、为开花、已开花后。那些开花的树木绽放花朵。陆生、水生的花,彼时全都绽放。名为曼居萨的树,无论水中有多少花、陆上有多少花,全都绽放。巴利
Puppha vikasane. Akammako cāyaṃ sakammako ca. Pupphati. Pupphaṃ, pupphanaṃ, pupphito, pupphituṃ, pupphitvā. Pupphanti pupphino dumā. Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade. Mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati.
义为“伤害”。由此构成“Tophati”。巴利
Tupha hiṃsāyaṃ. Tophati.
“Dapha、daphi、vappha”,义为“行进”。由此构成“Daphati”、“Damphati”、“Vapphati”。巴利
Dapha daphi vappha gatiyaṃ. Daphati. Damphati. Vapphati.
“Dipha”,用于言说、争斗、谴责、伤害、执取等义。由此构成“Dephati”、“Depho”。巴利
Dipha kathanayuddhanindāhiṃsādānesu. Dephati. Depho.
“Tapha”,义为“满足”。“Titti”,义为“令满足”。由此构成“Taphati”。巴利
Tapha tittiyaṃ. Titti tappanaṃ, taphati.
“Dupha”意为“污染”。污染即烦恼。由此构成“Dophati”。巴利
Dupha upakkilese. Upakkilissanaṃ upakkileso. Dophati.
“Gupha”意为“结缚”。结缚即作结。由此构成“Gophati”。巴利
Gupha ganthe. Gantho ganthikaraṇaṃ. Gophati.
以“ba”为尾音的词根。巴利
Bakārantadhātu
“Bhabba”意为“伤害”。由此构成“Bhabbati”与“Bhabbo”。巴利
Bhabbahiṃsāyaṃ. Bhabbati. Bhabbo.
“Pabba、vabba、mabba、kabba、khabba、gabba、sabba、cabba”表‘行进’义,由此分别构成“Pabbati”“Vabbati”“Mabbati”“Kabbati”“Khabbati”“Gabbati”“Sabbati”“Cabbati”。巴利
Pabba vabba mabba kabba khabba gabba sabba cabba gatiyaṃ. Pabbati. Vabbati. Mabbati. Kabbati. Khabbati. Gabbati. Sabbati. Cabbati.
“Abba、sabba”也用于‘伤害’义,因与‘行进’义关联而有ca字,由此构成“Abbati”“Sabbati”。巴利
Abba sabba hiṃsāyañca. Gatyāpekkhāya cakāro. Abbati. Sabbati.
“Kubi”表‘覆盖’义,由此构成“Kubbati”。巴利
Kubi acchādane. Kubbati.
“鲁毕”与“图毕”:表伤害义。“伦巴帝”:伤害。“图巴帝”:伤害。“蓝毗尼林”。“水壶”。又有“两只水壶”。巴利
Lubi tubi addane. Lumbati. Tumbati. Lumbinīvanaṃ. Udakatumbo. Athopi dve ca tumbāni.
“库毕”:用于口的接触。如“亲吻儿子的头顶”、“亲吻嘴”。此处若问:“若‘库毕’语根用于口的接触,为何在‘被雨云之滴亲吻的山峰’中,对无口、无知觉的山峰,却说雨云之滴的亲吻?”答:确实如此。然而,那是将心中所现类似亲吻的相状安立之后而说的。正如虽然没有看的可能,却因生起类似看的相状,而说“见到哭泣的孩童”、“高大的树木耸立”,对无眼的树木也说“看”;同样地,此处也因生起类似亲吻的相状,对无口的雨云之滴也说“亲吻”。但就实相而言,无识者没有看、亲吻等,唯有有识者才有。此理也应当类推至“kamu padavikkhepa”等处。巴利
Cubi vadanasaṃyoge. Puttaṃ muddhani cumbati. Mukhe cumbati. Ettha siyā ‘‘yadi vadanasaṃyoge cubidhātu vattati, kathaṃ ambudharabinducumbitakūṭoti ettha avadane aviññāṇake pabbatakūṭe ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vutta’’nti? Saccaṃ, taṃ pana cumbanākārasadisenākārena sambhavaṃ cetasi ṭhapetvā vuttaṃ, yathā adassanasambhavepi dassanasadisenākārena sambhūtattā ‘‘rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā’’ti acakkhukānampi rukkhānaṃ dassanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi cumbanākārasadisenākārena sambhūtattā avadanānampi ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vuttaṃ. Sabhāvato pana aviññāṇakānaṃ dassanacumbanādīni ca natthi, saviññāṇakānaṃyeva tāni hontīti. Ayaṃ nayo kamu padavikkhepetiādīsupi netabbo.
“伍毕”、“图毕”、“图毕(送气)”、“杜毕”、“杜毕(送气)”:皆含伤害义。“伍巴帝”意为伤害,“图巴帝”意为伤害,“图巴帝(送气)”意为伤害,“杜巴帝”意为伤害,“杜巴”指达巴草,“杜巴帝(送气)”意为伤害。此处的“杜巴”即是达巴草,在圣典中称为“横生草类”。须知:“杜巴”为阴性词,“达巴”为中性词。巴利
Ubbi tubbi thubbi dubbi dhubbi hiṃsatthā. Ubbati. Tubbati. Thubbati. Dubbati. Dubbā. Dhubbati. Ettha dubbāti dabbatiṇaṃ, yaṃ ‘‘tiriyā nāma tiṇajātī’’ti pāḷiyaṃ āgataṃ. Ettha ca dubbāti itthiliṅgaṃ, dabbanti napuṃsakaliṅganti daṭṭhabbaṃ.
“姆毕”,用于束缚。“姆巴帝”(束缚)。巴利
Mubbibandhane. Mubbati.
“库毕”,用于上升。“库巴帝”(上升)。巴利
Kubbi uggame. Kubbati.
“pubba”“pabba”“sabba”词根,表充满。“pubbati”“pabbati”“sabbati”意为充满。此处若有人问:“尊者,pubba、sabba等词不是代词吗?为何将它们纳入语根考察?”答言:“于代词、无tumant等词尾的不变词及前缀中,并无语根考察;然而这些词并非代词,仅因音声相似而看似代词,故古代诸师为显示其非代词性,方将它们纳入语根考察,以表明有‘pubbati’‘sabbati’等用例。”若又问:“为何在佛语中不见这些形式?”答:“因未出现,故无;并非因不存在而无。虽佛语中无这些形式,但应视为古代所许之古语而接受。譬如‘能护故为怙主’中,‘能护’之形虽不见于佛语,亦须接受;这些亦然。因此,为使智者于世俗用语中善巧,虽不见于圣教,但凡与圣教相应的世间用例,亦应接受。”故此处收录“pubbati”“sabbati”等形式。此理于他处亦应了知。巴利
Pubba pabba sabba pūraṇe. Pubbati. Pabbati. Sabbati. Etta siyā ‘‘nanu bho pubbasabbasaddā sabbanāmāni, kasmā panete dhātucintāyaṃ gahitā’’ti? Vuccate – sabbanāmesu ca tumantādivirahitesu ca nipātesu upasaggesu ca dhātucintā nāma natthi, imāni pana sabbanāmāni na honti. Kevalaṃ sutisāmaññena sabbanāmāni viya upaṭṭhahanti, tena te tabbhāvamuttattā dhātucintāyaṃ pubbācariyehi gahitā ‘‘pubbati sabbatī’’ti payogadassanatoti. Yadi evaṃ kasmā buddhavacane etāni rūpāni na santīti? Anāgamanabhāvena na santi, na avijjamānabhāvena. Kiñcāpi buddhavacanesu etāni rūpāni na santi, tathāpi porāṇehi anumatā purāṇabhāsāti gahetabbāni, yathā ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha ‘‘nāthatī’’ti rūpaṃ buddhavacane avijjamānampi gahetabbaṃ hoti, evaṃ imānipi. Tasmā vohāresu viññūnaṃ kosallatthāya sāsane avijjamānāpi sāsanānurūpā lokikappayogā gahetabbāti ‘‘pubbati sabbatī’’ti rūpāni gahitāni. Esa nayo aññesupi ṭhānesu veditabbo.
“阐巴”一词表示食用的动作。“阐巴帝”即食。巴利
Camba adane. Cambati.
“咖巴、卡巴、嘎巴”等词根表示我慢。我慢即我执。动词形式为“咖巴帝”(起我慢)、“卡巴帝”(起我慢)、“嘎巴帝”(起我慢)。巴利
Kabba khabba gabba dabbe. Dabbo ahaṅkāro. Kabbati. Khabbati. Gabbati.
“阿毕、达毕”等词根表示音声。“安巴帝”指发出声音。安巴(芒果)、安布(水)。“丹巴帝”指发出声音。巴利
Abi dabi sadde. Ambati. Ambā, ambu. Dambati.
词根 labi,意为悬垂。avasaṃsana 即垂下。lambati(悬垂)、vilambati(悬垂)、byālambati(悬垂)。如“太阳低垂”中的 olambate。ālambati 意为执取。ālambana 为所缘,tadālambana、tadālambaṇa、tadālamba 皆是“彼所缘”的异形。lābu 为葫芦,alābu 亦为葫芦,前缀 a 在此表同义。巴利
Labi avasaṃsane. Avasaṃsanaṃ avalambanaṃ. Lambati, vilambati, byālambati. Nīce co’lambate sūriyo. Ālambati . Ālambanaṃ, tadālambanaṃ, tadālambaṇaṃ, tadālambaṃ vā. Lābu. Alābu vā, akāro hi tabbhāve.
以巴字为结尾的语根。巴利
Bhakārantadhātu
词根 bhā,义为照耀。月亮照耀;问题向我显现。夜晚明亮。引申词:光耀者、显现。夜晚已明亮。巴利
Bhā dittiyaṃ. Cando bhāti, pañhā maṃ paṭibhāti. Ratti vibhāti. Bhāṇu, paṭibhānaṃ. Vibhātā ratti.
词根 bhī,意为恐惧。如 bhāyati(他恐惧)。派生词有:bhaya(恐惧)、bhayānaka(令人恐惧的)、bhīma(可怖的)、bhīmasena(怖军)、bhīru(胆怯的)、bhīruka(胆小的)、bhīrukajātika(生性胆怯的)。使役形式有 bhāyeti、bhāyayati、bhāyāpeti、bhāyāpayati 等,皆表“使恐惧”等义。巴利
Bhī bhaye. Bhāyati. Bhayaṃ, bhayānako, bhīmo, bhīmaseno, bhīru, bhīruko, bhīrukajātiko. Kārite ‘‘bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayatī’’ti rūpāni.
词根 sabh 与 sambh,意为“伤害”。sabhati,即伤害;sambhati,即伤害。巴利
Sabhu sambhu hiṃsāyaṃ. Sabhati. Sambhati.
词根 sumbh,意为“言说”,亦兼“伤害”义。其中“亦”(ca)字即是兼摄伤害之义。sumbhati,即言说或伤害;sumbho,即言说者;kusumbho,即红花。巴利
Sumbha bhāsane ca. Cakāro hiṃsāpekkhako. Sumbhati. Sumbho. Kusumbho.
此处 sumbho 指坑洞。“你应挖掘坑洞”(sumbhaṃ)是此处的例证。kusumbho 指小坑洞,“那些充满于山涧、岩缝、树枝间的小坑洞都充盈”是此处的例证。巴利
Ettha sumbhoti āvāṭo. ‘‘Sumbhaṃ nikkhanāhī’’ti idamettha nidassanaṃ. Kusumbhoti khuddakaāvāṭo, ‘‘pabbatakandarapadarasākhāparipūrā kusumbhe paripūrentī’’ti idamettha nidassanaṃ.
词根 abbh、vabbh、mabbh,意为行走。例如:abbhati(他行走)、abbho(云)、vabbhati(他行走)、mabbhati(他行走)。巴利
Abbha vabbha mabbha gatiyaṃ. Abbhati. Abbho. Vabbhati. Mabbhati.
此处 abbho 指云。因其以数百层之形态行走,故称为“云”。又有说为“闪电鬘、百峰”者。百峰即数百层。此处“abbha”一词应视为三性词。正如“他如云升起而行,他行走而不回转”句中为阳性;“云、雾、烟、尘、罗睺”中为阴性;“云遮蔽月轮”中为中性。巴利
Ettha abbhoti megho. So hi abbhati anekasatapaṭalo hutvā gacchatīti ‘‘abbho’’ti vuccati. ‘‘Vijjumālī satakkakū’’ti vuttaṃ. Satakkakūti ca anekasatapaṭalo. Ettha ca abbhasaddo tiliṅgiko daṭṭhabbo. Tathā hi ayaṃ ‘‘abbhuṭṭhitova sa yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti ettha pulliṅgo. ‘‘Abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhū’’ti ettha itthiliṅgo. ‘‘Abbhāni candamaṇḍalaṃ chādentī’’ti ettha napuṃsakaliṅgo.
云的诸名称如下——巴利
Imāni pana meghassa nāmāni –
云、雨云、凌空者、积云、水云、浓云;
持流者、持水者、雨云、含雹者。巴利
Megho valāhako laṅghi, jīmūto ambudo ghano; Dhārādharo ambudharo, pajjunno himagabbhako.
词根 yabh:指淫欲。男女二者的此事名为淫欲,yabh 词根即用于此淫欲之义。他行淫。我应行淫。巴利
Yabha methune. Mithunassa janadvayassa idaṃ kammaṃ methūnaṃ, tasmiṃ methune yabhadhātu vattati. Yabhati. Yābhassaṃ.
此处,“methuna”一词是雅语,因为具足惭耻之人不说鄙俗之语。正如在“不应行淫法”与“国王非我友,国王非淫伴”中,此语用于优美的语言场合。而“yabhati”等语,则如“sikharaṇī”等语一样,是粗鄙语,因为具足惭耻的世间人也不说这些言语。即便如此,世尊悲心深切,为怜悯世间,虽然自己极为惭耻,仍在大众中为之开示。啊,如来的大悲心!巴利
Ettha ca ‘‘methuna’’nti esā sabbhivācā, lajjāsampannehi puggalehi vattabbabhāsābhāvato. Tathā hi ‘‘methuno dhammo na paṭisevitabbo’’ti ca ‘‘na me rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno’’ti ca sobhane vācāvisaye ayaṃ bhāsā āgatā. ‘‘Yabhatī’’tiādikā pana bhāsā ‘‘sikharaṇī’’tiādikā bhāsā viya asambhivācā. Na hi hirottappasampanno lokiyajanopi īdisiṃ vācaṃ bhāsati. Evaṃ santepi adhimattukkaṃsagatahirottappopi bhagavā mahākaruṇāya sañcoditahadayo lokānukampāya parisamajjhe abhāsi. Aho tathāgatassa mahākaruṇāti.
以下是交合法之名:巴利
Imāni pana methunadhammassa nāmāni –
合会、摇动、交合、柔爱、欢爱。
苦恼、村法(粗鄙行径)、淫欲之事、迷乱、欲乐;
非正法、贱种之法,及粪秽之乐;
二者和合,此乃村俗,以水为末。巴利
Saṃvesanaṃ niddhuvanaṃ, methunaṃ sūrataṃ rataṃ; Byathayo gāmadhammo ca, yābhassaṃ mohanaṃ rati. Asaddhammo ca vasala-dhammo mīḷhasukhampi ca; Dvayaṃdvayasamāpatti, dvando gammo’dakantiko.
“西婆”与“毗婆”的词义解释:“西婆”意为裂开,“毗婆”意为分开。巴利
Sibha vibha katthane. Sibhati. Vibhati.
“Debha”“abhi”“dabhi”皆表“声音”(sadde)之义。Debhati、Ambhati、Dambhati,各即发声之义;Ambho,为其中一形态。巴利
Debhaabhi dabhi sadde. Debhati. Ambhati. Ambho. Dambhati.
此处的“达婆”一词指的是水。因为水虽无生命,但当它在洪水等时节流动时,会发出“达婆”的声音,故而得名“达婆”。巴利
Ettha ca ambho vuccati udakaṃ. Tañhi nijjīvampi samānaṃ oghakālādīsu vissandamānaṃ ambhati saddaṃ karotīti ambhoti vuccati.
这些是它的名称:巴利
Imānissa nāmāni –
饮用水、水、水流、水、饮料与水;
水、水、流水、水、水、水,以及水。
水、水珠、水、甘露——这些皆是水的名称。
这些水的名称,从各处汇集而来。巴利
Pānīyaṃ udakaṃ toyaṃ, jalaṃ pāto ca ambu ca; Dakaṃ kaṃ salilaṃ vāri, āpo ambho papampi ca. Nīrañca kepukaṃ pāni, amataṃ elameva ca, Āponāmāni etāni, āgatāni tato tato.
此处应列举诸如“毛端上的水珠,他们饮之颇为滋润”等用例。巴利
Ettha ca ‘‘vālaggesu ca kepuke. Pivitañca tesaṃ bhusaṃ hoti pānī’’tiādayo payogā dassetabbā.
Thabhi khabhi 系缚于柱,支撑、扩展。支撑、使支撑。柱。坚固的,支撑。支撑者。扩展。已扩展烦恼者。巴利
Thabhi khabhi paṭibaddhe thambhati, vitthambhati. Khambhati, vikkhambhati. Thambho. Thaddho, upatthambho. Upatthambhinī. Vikkhambho. Vikkhambhitakileso.
Jabha, jabhi 于身体舒展之义。Jabhati 伸展。Jambhati 打呵欠,vijambhati 伸懒腰。Vijambhanaṃ 伸懒腰,vijambhitā 已伸懒腰者。Vijambhanto, vijambhamāno 正在伸懒腰者,vijambhito 已伸懒腰者。巴利
Jabha jabhi gattavināme. Jabhati. Jambhati, vijambhati. Vijambhanaṃ, vijambhitā. Vijambhanto, vijambhamāno, vijambhito.
Sabbha 言说。Sabbhati 言说。巴利
Sabbha kathane. Sabbhati.
Vabbha 指进食。Vabbhati(他进食)。巴利
Vabbha bhojane. Vabbhati.
Gabbha 指执持、孕育。Gabbhati(他孕育)。Gabbho 指胎。巴利
Gabbha dhāraṇe. Gabbhati. Gabbho.
在此,“胎”既可指母腹,也可指腹中之子。例如,“那位青年第一夜住于胎中”的“胎”即指母腹;而“我的胎已住立,胎已堕于地”的“胎”则指腹中之子。此外,“胎”亦指一种特殊的住处,如“进入胎中”等句中,内室即称为“胎”。巴利
Ettha gabbhoti mātukucchipi vuccati kucchigataputtopi. Tathā hi ‘‘yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo’’ti ettha mātukucchi ‘‘gabbho’’ti vuccati. ‘‘Gabbho me deva patiṭṭhito. Gabbho ca patito chamā’’ti ca ettha pana kucchigataputto. Apica gabbhoti āvāsaviseso. ‘‘Gabbhaṃ paviṭṭho’’tiādīsu hi ovarako ‘‘gabbho’’ti vuccati.
Rabha(粗暴):前缀ā的rabha,用于伤害、造作、努力等义。粗暴状态、粗暴本性。而具此性质者,在经典中出现的表述如“凶暴、瞋怒、粗暴”。巴利
Rabha rābhasse. Āpubbo rabha hiṃsākaraṇavāyamanesu. Rābhassaṃ rābhasabhāvo. Taṃsamaṅgino pana pāḷiyaṃ ‘‘caṇḍā ruddhā rabhasā’’ti evaṃ āgatā.
其中,“粗暴”指行为的极端。下面是一些相关形式:粗暴;开始;完全开始;开始;粗暴;开始;完全开始;正在开始者;正在完全开始者;我的精进已被激发;有激发的;无激发的;你无激发;以方式为开始;精进之开始;为了开始;开始之后;关于。巴利
Tattha rabhasāti karaṇuttariyā. Rabhati, ārabhati, samārabhati, ārambhati. Rabhaso. Ārambho. Samārambho, ārabhanto. Samārabhanto. Āraddhaṃ me vīriyaṃ. Sārambhaṃ. Anārambhaṃ. Sārambho te na vijjati. Pakāraṇārambho. Vīriyārambho. Ārabhituṃ. Ārabhitvā. Ārabbha.
在此,“精进之开始”即称为精进的开始。“开始”一词在业、犯戒、行为、精进、伤害、扰乱等以下义项中都有运用。巴利
Ettha vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ kriyāya vīriye hiṃsāya vikopaneti anekesu atthesu āgato.
“ 凡有苦生,一切皆以‘起始’为缘;
以诸‘起始’之灭尽故,苦便无有生起。”巴利
‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhobhi, sabbaṃ ārambhapaccayā; Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti
在这里,业被称作“起始”。在“他起始且追悔”这句中,是指犯戒。在“盛大的祭祀、盛大的起始,这些并无大果报”这句中,是指竖立祭柱等行为。在“起始吧,出发吧,精勤于佛的教法”这句中,是指精进。在“为沙门乔达摩而起始生命”这句中,是指伤害。在“远离对种子类和植物类的起始”这句中,是指切割、破坏等损害。如是——巴利
Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphallā’’ti ettha yūpussāpanādikriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Iccevaṃ –
于业、犯戒、精进、伤害诸行,
及于恼害,有“ārambha”一词,如是应说。巴利
Kamme āpattiyañceva, vīriye hiṃsākriyāsu ca; Vikopane ca ārambha-saddo hotīti niddise;
Labha(得),于获得中。labhati(他得到),labbhati(被得到)。lābho(所得),laddhaṃ(已得者),alattha(已得),alatthuṃ(已得,复数)。巴利
Labha lābhe. Labhati, labbhati. Lābho, laddhaṃ, alattha, alatthuṃ.
Subha(美),有照耀义。照耀。美、美丽、已照耀。巴利
Subha dittiyaṃ. Sobhati. Sobhā, sobhanaṃ, sobhito.
Khubha(动),有摇动义。摇动、彻底摇动。当象宝被奉献时,都城随即震动。摇动、彻底摇动。巴利
Khubha sañcalane. Khobhati, saṅkhobhati. Hatthināge padinnamhi, khubbhittha nagaraṃ tadā. Khobhā, saṅkhobho.
Nabha, tubha(害),有伤害义。伤害。伤害。巴利
Nabha tubha hiṃsāyaṃ. Nabhati. Tubhati.
Sambha(信):表‘信赖’义。有Sambhati(他信赖)、Sambhatti(信赖)、sambhatto(已信赖者)等形式。巴利
Sambha vissāse. Sambhati. Sambhatti, sambhatto.
Lubha(贪):表‘迷惑’义。有lobhati(他贪求)、palobhati(他诱惑)等形式;Thullakumārīpalobhanaṃ(对胖少女的诱惑)。而在致使句中,则出现‘lobheti(他诱惑)、palobheti(他引诱)、palobhetvā(诱惑已)’等形式。若归入divādi组,于‘贪著’义,则有‘lubbhati(他贪著)’的形式。巴利
Lubha vimohane. Lobhati, palobhati. Thullakumārīpalobhanaṃ. Kārite pana ‘‘lobheti, palobheti, palobhetvā’’ti rūpāni bhavanti. Divādigaṇaṃ pana patvā giddhiyatthe ‘‘lubbhatī’’ti rūpaṃ bhavati.
Dabhi(缚):表‘系缚’义。有dambhati(他系缚)、dambhanaṃ(系缚)等形式。巴利
Dabhi ganthane. Dambhati. Dambhanaṃ.
Rubhi(阻)意为阻挡。rumbhati 指他阻挡;sannirumbhati 指他完全阻挡。sannirumbho 指完全阻挡;sannirumbhitvā 指已完全阻挡。巴利
Rubhi nivāraṇe. Rumbhati, sannirumbhati. Sannirumbho, sannirumbhitvā.
【乌帕、乌帕、翁帕,用于充满义】。乌帕帝。乌帕帝。翁帕帝。乌帕那。乌帕那。翁帕那。欧颇。给图帕。乌帕。瓮。瓮(阴性)。使役形则有:“使充满、使充满、使充满”等诸形。巴利
Ubha ubbha umbha pūraṇe. Ubhati. Ubbhati. Umbhati. Ubhanā. Ubbhanā. Umbhanā. Obho. Keṭubhaṃ. Ubbhaṃ. Kumbho. Kumbhī. Kārite ‘‘obheti. Ubbheti. Umbhetī’’ti rūpāni bhavanti.
其中,keṭubhaṃ(给图帕)是诗人们所用的动词变化之学,为辅助诗律的论著。其词源解析如下:kiṭeti(给帝)意为引导、使人了知动作等之区分;或者,由于它无余穷尽地引导、使人了知且充满(obheti pūreti),故依 kiṭa(给图)与表充满的 ubha(乌巴)二词根而构成 keṭubhaṃ。ubbhati、ubbheti(乌巴帝)意为充满,因此 ubbhaṃ(乌巴)即是充满,其义为充满。在《所行藏》中亦见类似语词用法:“广施大施,极充溢,犹如大海。”其中 accubbhaṃ(极充溢)指极度满足乞求者之意愿。另有异读作 akkhumbha(不动摇)。kumbho(瓮),ka 指水,水当以此盛载,故称为瓮。阴性形式为 kumbhī(瓮)。此处有例句:“瓮已洗净,俯身向下。”巴利
Tattha keṭubhanti kriyākappavikappo kavīnaṃ upakāriyasatthaṃ. Idaṃ panettha nibbacanaṃ kiṭeti gameti kriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato keṭento gamento obheti pūretīti keṭutaṃ kiṭaubhadhātuvasena. Ubbhati ubbheti pūretīti ubbhaṃ, pūraṇanti attho. Cariyāpiṭakepi hi īdisī saddagati dissati, taṃ yathā? ‘‘Mahādānaṃ pavattesi, accubbhaṃ sāgarūpama’’nti. Tattha ca accubbhanti ativiya yācakānaṃ ajjhāsayaṃ pūraṇaṃ. Akkhumbhantipi pāṭho. Kumbhoti kaṃ vuccati udakaṃ, tena ubbhetabboti kumbho, so eva itthiliṅgavasena kumbhī. Ettha ca ‘‘kumbhī dhovati onato’’ti payogo.
“ 瓮”声于陶罐、象头团、十安拔那,
智者见理者当了知为转起。巴利
Kumbhasaddo ghaṭe hatthi-siropiṇḍe dasambaṇe; Pavattatīti viññeyyo, viññunā nayadassinā.
1 2 3 4 5 6