15. 元音组第五类结尾的纯元音词根·以 gha 音结尾的词根
15. 元音部五末纯声词根 · 216 段
以 gha 音结尾的词根。
Ghakārantadhātu
词根 ghā 表“取香”之义。名为 ghā。鼻。取香之后。此处有巴利文句:“取香已,念忘失”。然而,此词根归入 divādi 组后,则有“嗅闻、已嗅闻”等形式。
Ghā gandhopādāne. Ghāti. Ghānaṃ. Gandhaṃ ghatvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā’’ti. Etissā pana divādigaṇaṃ pattāya ‘‘ghāyati ghāyitvā’’ti rūpāni bhavanti.
词根 ghu 表“前往”之义。前往即到达。名为 ghu。
Ghuabhigamane. Abhigamanaṃ adhigamanaṃ. Ghoti.
Jaggha,笑之义。笑,一起笑。你曾与我一同笑。纵是笑亦不庄严。已笑。
Jaggha hasane. Jagghati, sañjagghati. Sañjagghittho mayā saha. Jagghitumpi na sobhati. Jagghitvā.
Taggha,守护之义。守护。
Taggha pālane. Tagghati.
Sighi,嗅之义。所谓嗅,即是以鼻感受气味。嗅,近嗅。已近嗅。“我从远处嗅闻水生之花。”精通声明学的学者们称这些为“他语”。
Sighi āghāne. Āghānaṃ ghānena gandhānubhavanaṃ. Siṅghati, upasiṅghati. Upasiṅghitvā. Ārā siṅghāmi vārijaṃ. Etā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.
指声音。名为Ghu,意为发声。
Ghu sadde. Ghoti, ghavati.
Raghi、laghi,指快速行进。即行进中投向目标。迅速跃行、腾越、飞越。已腾越,亦有“飞越者”之义,跃越之后。
Raghi laghi gatyakkhepe. Gatyakkhepo gatiyā akkhepo. Raṅghati, laṅghati, ullaṅghati. Laṅghitā, ullaṅghikāpīti, laṅghitvā.
Maghi,亦表旗帜义。“及”字关联前义而解。意为挥动旗帜。
Maghi ketave ca. Cakāro pubbatthāpekkho. Maṅghati.
Rāgha与lāgha,表能力之义:Rāghati即具能力,Lāghati即轻捷能干。
Rāgha lāgha sāmatthiye. Rāghati. Lāghati.
Dāgha表疲劳之义:Āyāsa即疲倦。其中的ca字关联前述的能力义。词根Dāghati意为疲劳,Nidāgho意为暑热。
Dāgha āyāse ca. Āyāso kilamanaṃ. Cakāro sāmatthiyāpekkhako. Dāghati. Nidāgho.
Silāgha表称赞之义:Katthana即赞美。Silāghati意为称赞,Silāghā为称赞。Buddhassa silāghate即称赞佛陀。Silāghitvā是已称赞后。精通声明的学者称这些为“自语”。
Silāgha katthane. Katthanaṃ pasaṃsanaṃ. Silāghati. Silāghā. Buddhassa silāghate. Silāghitvā. ‘‘Attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.
如是,在 bhū 等词群中,以 ka 组结尾的词根形式。
Iti bhūvādāgaṇe kavaggantadhāturūpāni
圆满。(全章/全节完毕。)
Samattāni.
以 ca 结尾的词根。
Cakārantadhātu
今说以 ca 组结尾的词根之诸形态:
Idāni cavaggantadhāturūpāni vuccante –
Suca,为‘忧愁’义。有 socati(他忧愁)。又有 soko(忧愁)、socanā(忧戚)、socaṃ(忧伤)、socanto(正在忧愁者)、socantī(正在忧愁之女性)、socantaṃ kulaṃ(忧愁的家族)、socitvā(已忧愁已)。
Suca soke. Socati. Soko, socanā, socaṃ, socanto, socantī, socantaṃ kulaṃ, socitvā.
Kuca,意为尖锐之声。tāra 即极尖锐之声。kocati 指发出高声。
Kuca sadde tāre. Tārasaddo accuccasaddo. Kocati. Uccasaddaṃ karotīti attho.
Kuñca,有弯曲、变小之义。kuñcati 即弯曲。例如 kuñcikā(钥匙/弯曲物)、kuñcitakeso(卷发)。kuñcitvā 为已弯曲。
Kuñca koṭilla’ppībhāvesu. Kuñcati. Kuñcikā, kuñcitakeso. Kuñcitvā.
Luñca,表拔除之义。luñcati 即拔除。例如 luñcako(拔除者)、luñcituṃ(为拔除)、luñcitvā(已拔除)。
Luñca apanayane. Luñcati. Luñcako, luñcituṃ, luñcitvā.
Añcu 表示行进、尊敬。如 maggaṃ añcati(行于道),Buddhaṃ añcati(尊敬佛陀)。向上不行而横向爬行,故称畜生(tiracchāno)。又如 kaṭukañcukatā(辛辣蜷缩状)。
Añcu gatipūjanāsu. Maggaṃ añcati. Buddhaṃ añcati. Uddhaṃ anuggantvā tiriyaṃ añcitoti tiracchāno. Kaṭukañcukatā.
Vañcu、cañcu、tañcu 表示行进。如 vañcati(行进),cañcati(行进),tañcati(行进),mañcati(行进)。Santi pādā avañcanā,意为有些足不能行进。Avañcanā 即不能行进、不能前往。
Vañcu cañcu tañcu gatiyaṃ. Vañcati. Cañcati. Tañcati. Mañcati. Santi pādā avañcanā. Avañcanāti vañcituṃ gantuṃ asamatthā.
Gucu 表示计数、偷盗。如 thenanaṃ theyyaṃ,偷盗即贼行;corikā 即盗。其行为称为 theyyakaraṇaṃ(偷盗行为)。Gocati(计数),gaṇecati(计数)。
Gucu gaṇecu theyyakaraṇe. Thenanaṃ theyyaṃ, corikā. Tassa kriyā theyyakaraṇaṃ. Gocati. Gaṇecati.
Acca(词根)有供养与折断之义。Accati 即表示折断或供养。Brahmāsurasuraccito 意为被梵天神、阿修罗及诸天神所折断,或为所供养。
Acca pūjāyaṃ accati. Brahmāsurasuraccito.
Tacca(词根)用于伤害之义。Taccati 意为被伤害。
Tacca hiṃsāyaṃ. Taccati.
Cacca 与 Jacca 二者用于斥责与回避之义。Caccati 意为被斥责,Jaccati 意为被回避。
Cacca jacca paribhāsanavajjanesu. Caccati. Jaccati.
Kuca(词根)用于收缩、弯曲、退缩、刮削等义。Kucati(收缩),saṅkucati(收缩/蜷缩)。Saṅkoco(收缩,名词)。
Kuca saṃpaccanakoṭillapaṭikkamavilekhanesu. Kucati, saṅkucati. Saṅkoco.
Taca(词根)用于包覆、守护之义。包覆、守护即防护。Tacati(包覆)。Taco(皮肤/覆盖物)。
Taca saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ rakkhaṇaṃ. Tacati. Taco.
Dica(词根)用于第四之义。Dicati(成为第四/作第四)。
Dicathutiyaṃ. Dicati.
Kuca(词根)表收缩之义。Kocati(收缩),saṅkocati(聚缩)。Saṅkoco(收缩,名词)。
Kuca saṅkocane. Kocati, saṅkocati. Saṅkoco.
Byāca(词根)表阐明、明确之义。Byājikaraṇaṃ即阐明之作为。Byācati(阐明)。
Byāca byājikaraṇe. Byājikaraṇaṃ byājikriyā. Byācati.
Vaca(词根)用于明达与言语之义。明达者所具有的这种特质即是明达;此处所指,即于此明达与言语中,亦即明达的言语,是其意趣所在。因为明达的说话者,其言语即被称为明达的言语。然而,如同腹音、畜生音等被称作‘不明达之声’,并非如此,由言语所构成的声音并不因而被称作‘不明达之声’。‘Vatti, vacati, vacanti, vacasi’等是纯粹的主动语态词。‘Vāceti, vācenti’等是使役语态词。‘智者通达义理,被称为般若’——此即‘vuccanti(被称为)’。‘世间善士,被称为天法’——此即‘vuccare(被称为)’等,属于被动语态词。有论师基于将v替换为u音,而主张‘uttaṃ, uccate, uccante’等形式,这些在教法中并不被认可,仅是随顺萨卡塔语。因为在教法中,唯有在增入r音的范围,词根vac的v替换为u始得成立,例如‘nirutti, niruttaṃ, neruttaṃ’。另有vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ等。
Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ. Viyattassa esā viyatti, tissaṃ viyattiyaṃ vācāyaṃ, viyattāyaṃ vācāyanti adhippāyo. Viyattassa hi vadato puggalassa vasena vācā viyattā nāma vuccati. Yathā pana kucchisaddatiracchānagatādisaddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati, na evaṃ vacanasaṅkhāto saddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati viññātatthattā. ‘‘Vatti, vacati, vacanti. Vacasi’’ iccādīni suddhakattupadāni. ‘‘Vāceti, vācenti’’ iccādīni hetukattupadāni. ‘‘Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati. Vuccanti. Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ iccādīni kammapadāni. Garū pana vakārassa ukārādesavasena ‘‘uttaṃ uccate uccante’’tiādīni icchanti, tāni sāsane appasiddhāni, sakkaṭabhāsānulomāni. Sāsanasmiñhi rakārāgamavisaye nipubbasseva vacassa vassa ukārādeso siddho ‘‘nirutti, niruttaṃ, nerutta’’nti. Vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ, imāni nāmikapadāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna, imāni tumantādīni ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.
此处,“vattī”意为“说”(vadati)。这是一个动词。诸注家亦曾举出“vatti etāyāti vācā”(由此而转起,故为言语)这一词源。在语法论书中,这样的动词亦可得见。然而,此处有人声称:“vacati、vacantī”等动词形态在佛语、注释、复注及诸论典中未曾出现,故应舍弃。此说不然,因为在教法中可见到“avaca、avaciṃsū”等主动语态词,以及“vāceti、vācentī”等使动形态;因此,在佛语等中亦应采用“vacati、vacantī”等这些未出现的形态。诸如vaceyya、vuccatu、vucceyya等,其余一切形态,亦应于一切处详细采纳。
Tattha vattīti vadati. Ākhyātapadañhetaṃ. Atthasaṃvaṇṇakehipi ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti nibbacanamudāhaṭaṃ. Saddasatthe ca tādisaṃ ākhyātapadaṃ diṭṭhaṃ. Ettha paneke vadanti ‘‘vacati, vacantītiādīni kriyāpadarūpāni buddhavacane aṭṭhakathāṭīkāsu satthesu ca anāgatattā chaḍḍetabbānī’’ti. Tanna, yasmā sāsane ‘‘avaca, avaciṃsū’’ti suddhakattupadāni ca ‘‘vāceti, vācentī’’tiādīni hetukattupadāni ca dissanti, tasmā buddhavacanādīsu anāgatānipi ‘‘vacati, vacantī’’tiādīni rūpāni gahetabbāni. Vaceyya, vuccatu, vucceyya. Sesaṃ sabbaṃ sabbattha vitthārato gahetabbaṃ.
我们说远过去时诸形态:vaca, vacu;vace, vacittha;vacaṃ, vacimha;vacittha, vacire;vacittho, vacivho;vaciṃ, vacimhe。
Parokkhārūpāni vadāma – vaca, vacu. Vace, vacittha. Vacaṃ, vacimha. Vacittha, vacire. Vacittho, vacivho. Vaciṃ, vacimhe.
此处讲“说”的意义,乃谓为谓词。此亦是对意义的阐述,如同释“此话语乃为言语”之例。对于“声音的意义”乃见此谓词。亦有人说,“行、说、言”等行为词形态,在佛陀语及其注疏论注诸师中,因未来时态须舍弃。然因教法中亦见有“不说、已说”等纯粹行为意向之词,又见“说、说着”等因果性用语,故在佛陀语中对未来时态的“说、说着”等词形亦须采用。诸如“愿说、应说、当说”诸词,须详尽依上下文广泛取用。
Hiyyattanīrūpāni vadāma – avacā, avacū. Avaco, avacuttha. Avocaṃ, avacumha. Avacuttha, avacutthuṃ. Avacase, avacuvhaṃ. Avaciṃ, avacamhase.
我们说现在时形式:avaci, avocuṃ, avaciṃsu;avoco, avocuttha;avociṃ, avocumha;avocā, avocu;avacase, avocivaṃ;avocaṃ, avocimhe。
Ajjatanīrūpāni vadāma – avaci, avocuṃ, avaciṃsu. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha. Avocā, avocu. Avacase, avocivaṃ. Avocaṃ, avocimhe.
我们说未来时形式:vakkhati, vakkhanti;vakkhasi, vakkhatha;vakkhāmi, vakkhāma;vakkhate, vakkhante;vakkhase, vakkhavhe;vakkhassaṃ, vakkhamhe。
Bhavissantīrūpāni vadāma – vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma. Vakkhate, vakkhante. Vakkhase, vakkhavhe. Vakkhassaṃ vakkhamhe.
这些词的意义,应以‘kathessati, kathessanti’等方式说明。对于意为‘愤怒’的词根‘vakkha’,在列出‘vakkhati, vakkhanti, vakkhasi’等形式后,于末尾第一人称单数处,应说‘vakkhemi’。这些词的意义,应以‘rosati, rosanti’等方式说明。以上是词根‘vaca’与‘vakkha’的现在时与未来时形式对照。词根‘vaca’另有未来时形式:vakkhissati, vakkhissanti;vakkhissasi, vakkhissatha;vakkhissāmi, vakkhissāma;vakkhissate, vakkhissante;vakkhissase, vakkhissavhe;vakkhissaṃ, vakkhissāmhe。
Imesaṃ pana padānaṃ ‘‘kathessati, kathessantī’’tiādinā attho vattabbo. Vakkha roseti dhātussa ca ‘‘vakkhati, vakkhanti. Vakkhasī’’tiādīni vatvā avasāne uttamapurisekavacanaṭṭhāne ‘‘vakkhemī’’ti vattabbaṃ. Attho panimesaṃ ‘‘rosati, rosantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ vacavakkhadhātūnaṃ bhavissantīvattamānāvasena rūpasaṃsandanānayo. Aparānipi vacadhātussa bhavissantī sahitāni rūpāni bhavanti – vakkhissati, vakkhissanti. Vakkhissasi, vakkhissatha. Vakkhissāmi, vakkhissāma. Vakkhissate, vakkhissante. Vakkhissase, vakkhissavhe. Vakkhissaṃ, vakkhissāmhe.
“无畏劫中所行,除却诸有诸生;
于此劫中所行,我当宣说,请听我说。”
‘‘Abhītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave; Imamhi kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me’’ti.
在《迦德拉问经》的注疏中,也可见到这样的文句:“国王与你们互相寒暄后,知晓居士合适的座位,便会说:‘请坐。’”由此可知,这般词句的安排是专门编纂的。词根“vakkha”(意为“愤怒”)亦可有与未来时结合的形式,如“vakkhissati, vakkhissantī”等。而这些词的意义,应以“rosissati, rosissantī”等来理解。这便是词根“vaca”与“vakkha”仅依未来时形式进行对照的方法。
Gadratapañhepi ‘‘rājā tumhehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā gahapati patirūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdathāti vakkhissatī’’ti evamādiaṭṭhakathāpāṭho dissati, tasmāyeva edisī padamālā racitā. Vakkha roseti dhātussapi bhavissantīsahitāni rūpāni ‘‘vakkhissati, vakkhissantī’’tiādīni bhavanti. Attho panimesaṃ ‘‘rosissati, rosissantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ vacavakkhadhātūnaṃ bhavissantīvaseneva rūpasaṃsandanānayo.
avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu。其余一切,可依此了知。然而,此处本应说明前述词语的义摄,但暂未述及,我们将在后面再作解说,因为这里需要阐明之处实在过多。
Avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Idha pana vuttasaddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upariyeva kathessāma ito ativiya vattabbaṭṭhānattā.
词根“cu”义为“移去、命终”。cavati。致使形式为“cāveti”。如:devakāyā cuto(从天神之身命终)。cutaṃ padumaṃ(枯萎的莲花)。cavituṃ, cavitvā。
Cu cavane. Cavati. Kārite ‘‘cāvetī’’ti rūpaṃ. Devakāyā cuto. Cutaṃ padumaṃ. Cavituṃ, cavitvā.
“loca”表“看、见”义。locati(他看/见)。locanaṃ(看/见之事,或眼)。
Loca dassane. Locati. Locanaṃ.
Seca 词根,表“洒、浇灌”(secana)之义。Secati,即“他洒、浇灌”。
Seca secane. Secati.
saca,表示言语的表达、显了。sacati(说、表达)。
Saca viyattiyaṃ vācāyaṃ. Sacati.
“Kaca”表结缚之义。Kacati(结缚)。
Kaca bandhane. Kacati.
“Maca”表释放、涂抹之义。Kakkanaṃ指身上的涂抹揉搓。Macati(释放)。Muñcati(释放)。“Maci”表持、除垢、供养三义:持、除垢、供养。其中,除垢即除去污垢。Mañcati(承载)。Mañco(床榻)、mañcanaṃ(承载)。因Mañcati承载于人,故称床榻。
Maca muci kakkane. Kakkanaṃ sarīre ubbaṭṭanaṃ. Macati. Muñcati. Maci dhāraṇucchāyapūjanesu. Dhāraṇaṃ ucchāyo pūjananti tayo atthā. Tattha ucchāyo malaharaṇaṃ. Mañcati. Mañco, mañcanaṃ. Mañcati puggalaṃ dhāretīti mañco.
“Paca”一词表示“使明了”之义。Pacati(使明了);Pāko(明了)、paripāko(圆熟)、vipāko(果报)、pakkaṃ phalaṃ(成熟之果)。
Paca byattikaraṇe. Pacati. Pāko, paripāko, vipāko, pakkaṃ phalaṃ.
“Thuca”表示净信。Thocati(净信)。
Thuca pasāde. Thocati.
“Vaca”表示言说、光辉。Vacati(言说)。Vañcati(欺诳)。
Vaca vaci dittiyaṃ. Vacati. Vañcati.
“Ruca”有光辉、喜乐之义。Ditti 是光辉、美丽。Rocanaṃ 是喜乐、光彩。Rocati(照耀、喜乐)。Verocano(遍照者)。沙门喜爱真理。对于渴求天界的你,独一的状态受到认可。此词根在 divādigaṇa 中取喜乐意时,产生‘ruccatī’的形式,因此可见‘gamanaṃ mayha ruccatī’(我喜爱行走)的语句。在 curādigaṇa 中取喜乐意时,则产生‘roceti rocayatī’等形式,因此可见‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’(你为何不喜出生)等语句。此词根属于三组。
Rucadittiyaṃ rocane ca. Ditti sobhā. Rocanaṃ ruci. Rocati. Verocano. Samaṇassa rocate saccaṃ. Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocitaṃ. Ayañca divādigaṇe ruciatthaṃ gahetvā ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ janeti. Tena ‘‘gamanaṃ mayha ruccatī’’ti pāḷi dissati. Curādigaṇe pana ruciatthaṃ gahetvā ‘‘roceti rocayatī’’ti rūpāni janeti. Tena ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tegaṇikoyaṃ dhātu.
“Paca”用于完全煮熟。Pacati(煮),pacanti(他们煮)。但是,通晓声明学的智者称其为“自光”。
Paca saṃpāke. Pacati, pacanti. Saddasatthavidū pana ‘‘attanobhāsā’’ti vadanti.
“Añca”用于消逝、前往。消逝、前往,即毁灭、去。Añcati(消逝、去)。
Añca byayagatiyaṃ. Byayagati vināsagati. Añcati.
“Yāca”用于乞求。婆罗门向龙王乞求宝珠。龙被婆罗门乞求宝珠。他们向他乞求那些马。他向他乞求那辆车。他向 Devadatta 乞求。以上为纯粹主动语态的形式。婆罗门让另一位婆罗门向龙王乞求宝珠:yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati。以上为致使主动语态。国王被婆罗门乞求财物:yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati。以上为被动语态。Yācaṃ(乞求),yācanto(正在乞求的),yācantī(正在乞求的女性),yācantaṃ kulaṃ(正在乞求的家族)。Yācamāno(正在乞求的),yācamānā(正在乞求的女性),yācamānaṃ kulaṃ(正在乞求的家族)。Yācako(乞求者),yācanā(乞求),yācitabbaṃ(应被乞求的),yācituṃ(为了乞求),yācitvāna(乞求已),yācituna(乞求已),yāciya(被乞求),yāciyāna(被乞求已)。以上为名词形式及以 -tumant 等结尾的词。
Yāca yācanāyaṃ. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena. Te taṃ asse ayācisuṃ. So taṃ rathamayācatha. Devadattaṃ āyācati. Evaṃ suddhakattari rūpāni bhavanti. Brāhmaṇo brāhmaṇena nāgaṃ maṇiṃ yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati. Evaṃ hetukattari. Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati. Evaṃ kammani. Yācaṃ, yācanto, yācantī, yācantaṃ kulaṃ. Yācamāno, yācamānā, yācamānaṃ kulaṃ. Yācako, yācanā, yācitabbaṃ, yācituṃ, yācitvāna, yācituna, yāciya, yāciyāna. Evaṃ nāmikapadāni tumantādīni ca bhavanti.
“Paca”指烹煮。煮饭。声明学者称此为“双方面发声”。然而,在教法中,正如词根 vaca 的被动形式“vuccatī”(被称为)已经确立,比如“paṇḍitoti pavuccatī”(被称为贤者),词根 paca 却非如此。虽如此,长老们仍说“tayā paccate odano”(饭被你煮)是其被动形式。但在教法中,无差别地说“paccate”或“paccatī”时,应视为 divādigaṇa 的不及物用法,因为可见“devadatto niraye paccati”(提婆达多在地狱中受苦)、“yāva pāpaṃ na paccatī”(只要恶业未成熟)等例。此处有人可能会说:“如同‘sayameva pīyate pānīyaṃ’(水自己被饮)等,这是属于 bhūvādigaṇa 的被动-主动语态用法,因此应补充‘自己’一词,解释为‘提婆达多自己受苦’等。”此说不正确,因为在“sayameva pīyate pānīyaṃ”中,是人饮水,不是水自己饮水。水是被人所饮,并非自己。同样,依于他人的饮用行为,即使是作为受事的水,也因其易于饮用的性质而看似自行完成,因此俗语中有“水自己被饮”的说法。
Paca pāke. Odanaṃ pacati. ‘‘Ubhayatobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. Yathā pana sāsane ‘‘paṇḍitoti pavuccatī’’ti vacadhātussa kammani rūpaṃ pasiddhaṃ, na tathā pacadhātussa. Evaṃ santepi garū ‘‘tayā paccate odano’’ti tassa kammani rūpaṃ vadanti. Sāsane pana avisesato ‘‘paccate’’ti vā ‘‘paccatī’’ti vā vuttassapi padassa akammakoyeva divādigaṇiko payogo icchitabbo ‘‘devadatto niraye paccati. Yāva pāpaṃ na paccatī’’tiādidassanato. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘sayameva pīyate pānīyantiādi viya bhūvādigaṇapakkhiko kammakattuppayogo esa, tasmā ‘sayamevā’ti padaṃ ajjhāharitvā ‘sayameva devadatto paccatī’tiādinā attho vattabbo’’ti tanna, ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti ettha hi pānīyaṃ manussā pivanti, na pānīyaṃ pānīyaṃ pivati. Manusseheva taṃ pīyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa pānakriyaṃ paṭicca kammabhūtampi taṃ sukarapānakriyāvasena sukarattā attanāva sijjhantaṃ viya hotīti ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti rūḷhiyā payogo kato.
在“sayameva kaṭo kariyate”(席子自己编成)这一说法中,实则是人编席子,而非席子自己编自己。席子是由人编成,并非自己。同样,基于他人的编织行为,席子虽为受事,但因易于编织,看似自己完成,因此依于约定而有“席子自己编成”的用法。
‘‘Sayameva kaṭo kariyate’’ti etthāpi kaṭaṃ manussā karonti, na kaṭaṃ kaṭo karoti. Manusseheva kaṭo kariyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa karaṇakriyaṃ paṭicca kammabhūtopi so sukaraṇa kriyāvasena sukarattā attanāva sijjhanto viya hotīti ‘‘sayameva kaṭo kariyate’’ti rūḷhiyā payogo kato.
在此,就如“自己”一词在“水自己被饮,非由我们”和“席子自己编成,非由我们”中,由于这些用法属于及物动词范畴,表达了否定其他行为者的特殊含义;然而在“devadatto niraye paccati”(提婆达多在地狱中受苦)、“kammaṃ paccatī”(业成熟)等例中,你们所补充的“自己”一词并不表达特殊含义,因为这些用法属于不及物动词范畴。因此,“提婆达多”等主格词是不及物动词的主语表达者,且是纯粹的无受事主语表达者,所以“paccatī”应视为 divādigaṇa 的形式。若问:声明论中是否未说词根 paca 属于 divādigaṇa?无论说或未说,声明论在此能起什么作用?巴利语本身才是标准。因此,我们唯依通达世间言说的世尊的巴利语法则,将此词根 paca 也归入 divādigaṇa。事实上,可见护法阿阇梨、阿那律阿阇梨等所造的 divādigaṇa 用法——
Ettha yathā sayaṃsaddo pānīyaṃ pānīyeneva pīyate, na amhehi. Kaṭo kaṭeneva kariyate, na amhehīti sakammakavisayattā payogānaṃ aññassa kriyāpaṭisedhanasaṅkhātaṃ atthavisesaṃ vadati, na tathā ‘‘devadatto niraye paccati, kammaṃ paccatī’’tiādīsu tumhehi ajjhāharito sayaṃsaddo atthavisesaṃ vadati akammakavisayattā etesaṃ payogānaṃ. Evaṃ ‘‘devadatto’’tiādikassa paccattavacanassa akammakakattuvācakattā kammarahitasuddhakattuvācakattā ca ‘‘paccatī’’ti idaṃ divādigaṇikarūpanti daṭṭhabbaṃ. Pacadhātu saddasatthe divādigaṇa vutto natthīti ce? Natthi vā atthi vā, kimettha saddasatthaṃ karissati, pāḷi eva pamāṇaṃ, tasmā mayaṃ lokavohārakusalassa bhagavato pāḷinayaññeva gahetvā imaṃ pacadhātuṃ divādigaṇepi pakkhipissāma. Tathā hi dhammapālācariya anuruddhācariyādīhi abhisaṅkhatā divādigaṇikappayogā dissanti –-
在那里,给予殊胜的与智相应的结生,三因结生。
其后,在转起中,二八果报成熟。
Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ; Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duve.
无行与有行的异熟,亦得成熟。
Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni ca paccati
如是等等。然而,此处他们的这种说法与圣典本身并不相符。有些人主张:bhū 词根在 curādi 语群中以及物性转起,在 bhūvādi 语群中以不及物性转起;而 pac 词根在 bhūvādi 语群中转起时虽为及物,进入 divādi 语群后却成不及物,他们却希望它具有及物性。然而,这种说法连同其注释,在三藏佛语中何处可得?因此,为了消除听者对世尊教法的疑惑,我们在此确立如下法则——
Iccevamādayo. Ettha pana tesaṃ idameva pāḷiyā na sameti. Ye curādigaṇamhi sakammakabhāvena bhūvādigaṇe ca akammakabhāvena pavattassa bhūdhātusseva bhūvādigaṇe pavattassa sakamakassapi sato divādigaṇaṃ patvā akammakabhūtassa pacadhātussa sakammakattamicchanti. Etañhi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā, tasmā bhagavato pāvacane sotūnaṃ saṃsayasamugghāṭatthaṃ ettha imaṃ nītiṃ paṭṭhapema –
即使未加前缀,由语群差异的关联;
如 pac、bhid 等词根,成为及物与不及物。
Vināpi upasaggena, gaṇanānattayogato; Sakammākammakā honti, dhātū pacabhidādayo.
人煮饭,他煮了那饭锅。饭被煮,业被成熟,稻穗被成熟,树果成熟,象破围墙,池堤破裂,应破之法被破坏。在此,即使补入“自己”一词而说“饭自己煮熟”等,亦不可因见“人自己杀生”“世尊自己了悟所知法”等用法,是为遮遣由他人命令所生的杀生或由他人教导所生的了悟——即以否定其他行为的方式而说——便认为凭“自己”一词所构想的行为主体性为有效。因为“自己”一词也见于纯粹的主语意义,并非只在“水自己被饮”等表示宾语意义时方用。是故,通达理趣者当依随教法而取其义。
Puriso odanaṃ pacati. Sa bhūtapacaniṃ paci. Odano paccati. Kammaṃ paccati. Vīhisīsaṃ paccati. Rukkhaphalāni paccanti. Nāgo pākāraṃ bhindati. Taḷākapāḷi bhijjati. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Ettha ca sayaṃsaddaṃ ajjhāharitvā ‘‘sayameva odano paccatī’’tiādinā vuttepi ‘‘puriso sayameva pāṇaṃ hanati. Bhagavā sayameva ñeyyadhammaṃ abujjhī’’ti payogesu parassa āṇattisambhūtahananakriyāpaṭisedhamiva paropadesasambhūtabujjhanakriyāpaṭisedhanamiva ca aññassa kriyāpaṭisedhanavasena vuttattā yo sayaṃsaddavasena kammakattubhāvaparikappo, taṃ na pamāṇaṃ. Sayaṃsaddo hi suddhakattuatthepi dissati, na kevalaṃ ‘‘sayameva pīyate pānīya’’ntiādīsu kammattheyeva, tasmā sāsanānurūpena attho gahetabbo nayaññūhi.
虽无前缀,亦无语群转换;
诸如 div 等词根,依其义而成及物与不及物。
Vināpi upasaggena, vināpi ca gaṇantaraṃ; Sakammākammakā honti, atthato divuādayo.
或以欲乐而嬉戏,或因克敌而嬉戏。其余诸例亦应如此配合。
Kāmaguṇehi dibbati. Paccāmitte dibbati. Aññānipi yojetabbāni.
纵无语干交替与前缀,亦能生起义别之殊异。
如 gam 等词根,依其用法,或为及物,或为不及物。
Gaṇantarañcopasaggaṃ, vināpi atthanānataṃ; Payogato sakammā ca, akammā ca gamādayo.
人行走于道路;智慧则通达甚深义理。他修持法,并于处处践行。
Puriso maggaṃ gacchati. Gambhīresupi atthesu ñāṇaṃ gacchati. Dhammaṃ carati. Tattha tattha carati.
群体之别、前缀、运用与义理之异,纵离此三者;
方所等仍由色别而成三种。
Gaṇantarañcopasaggaṃ, payogañcatthanānataṃ; Vināpi tividhā honti, disādī rūpabhedato.
他看见宫殿,他将看见宫殿,宫殿被看见。其余诸例,亦应依此类推而组合。
Pāsādaṃ passati, pāsādaṃ dakkhati pāsādo dissati. Aññānipi yojetabbāni.
然就自性而言,诸“哭泣”等界,被视为有作用;
依其自性,欢喜界等,皆判为非业。
或复,阿母,人为亡者悲泣;此生欢喜,身后欢喜。
假前缀之力,本及物者或转成不及物;
亦如是者,本不及物者或转成及物。
然而,有些动词加上前缀后,及物的仍为及物,
不及物的仍为不及物,此义于此阐明。
Sabhāvato sakammā tu, rudadhātādayo matā; Sabhāvato akammā ca, nandadhātādayo matā. Mataṃ vā amma rodanti, idha nandati pecca nandati. Upasaggavaseneke, sakammāpi akammakā; Sambhavanti tathekacce, akammāpi sakammakā. Ekacce tupasaggehi, sakammā ca sakammakā; Akammakā akammā ca, esatthopettha dīpito;
例如:人出村、得财、人胜生命,大河从雪山流出。其余用法亦当如此类推。
Puriso gāmā niggacchati, dhanaṃ adhigacchati, puriso pāṇaṃ abhibhavati, himavatā pabhavanti mahānadiyo. Aññānipi payogāni yojetabbāni.
其中,若于教法中,词根pac有被动语态形式,则如同“purisena kammaṃ kariyatī”(作业被人做)的用法,也应有“purisena odano paciyatī”(饭被人煮)的用法。然而,那些认为“tayā paccate odano”(饭被你煮)等说法正确的师尊们,想必是依语法论典之规则而说。即便如此,若经仔细审察,这些说法合理,则可采纳。于使役态中,会有“puriso purisena purisaṃ vā odanaṃ pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Purisena puriso odanaṃ pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyatī”等形式。正如“Yathā daṇḍena gopālo, gāvaṃ pāceti gocaraṃ”(犹如牧牛者以杖驱牛觅食)等句中,也应看到其他含义。
Tattha yadi sāsane pacadhātussa kammani rūpaṃ siyā, ‘‘purisena kammaṃ kariyatī’’ti payogo viya ‘‘purisena odano paciyatī’’ti payogo icchitabbo. Ye pana garū ‘‘tayā paccate odano’’tiādīni icchanti, te saddasatthanayaṃ nissāya vadanti maññe. Evaṃ santepi upaparikkhitvā yuttāni ce, gahetabbāni. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā odanaṃ pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Purisena puriso odanaṃ pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Yathā daṇḍena gopālo, gāvaṃ pāceti gocara’’ntiādīsu aññopi attho daṭṭhabbo.
Pacaṃ, pacanto, pacantī, pacamāno, pacamānā. Pātabbaṃ, pacitaṃ, pacitabbaṃ, pacanīyaṃ, pacituṃ, pacitvā. 此处,“imassa maṃsañca pātabbaṃ”(此肉应被煮)这一用法可作为例证。“Pacati, pacanti. Pacasī”等词形次第,易于理解。
Pacaṃ, pacanto, pacantī, pacamāno, pacamānā. Pātabbaṃ, pacitaṃ, pacitabbaṃ, pacanīyaṃ, pacituṃ, pacitvā. Ettha ca ‘‘imassa maṃsañca pātabba’’nti payogo udāharaṇaṃ. ‘‘Pacati, pacanti. Pacasī’’tiādi padakkamo subodho.
Sica 意为洒、灌注。Secati, seko,他们称此为“ubhatobhāsā”(两语通用)。
Sica gharaṇe. Secati, seko, ‘‘ubhatobhāsā’’ti vadanti.
以cha结尾的词根。
Chakārantadhātu
关于他人言语等状态,一切词根皆由此说明。
我不为他详细解释,因为在此教法中未被宣说。
Parassabhāsādibhāvaṃ, sabbesaṃ dhātunaṃ ito; Paraṃ na byākarissaṃ so, sāsane īrito na hi.
Chu 意为切断。Choti。Chotvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ(切断散发妙香的顶髻后)。Acchocchuṃvata bho rukkhaṃ(他们确实砍了那棵树啊)。
Chuchedane. Choti. Chotvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ. Acchocchuṃvata bho rukkhaṃ.
Milecha 指不清晰的语言。milecchati, milakkhu。他生于边地诸国,在那些野蛮、蒙昧的人当中。
Milecha aviyattāyaṃ vācāyaṃ. Milecchati, milakkhu. Paccantimesu janapadesu paccājāto hoti milakkhūsu aviññātāresu.
Vachi 意为渴望。vañchati。vañchitaṃ dhanaṃ(渴求的财富)。
Vachi icchāyaṃ. Vañchati. Vañchitaṃ dhanaṃ.
Achi 意为拉伸。añcati。当拉伸长物时,他了知:‘我在拉伸长物’。
Achi āyāme. Añcati. Dīghaṃ vā añchanto dīghaṃ añchāmīti pajānāti.
Huccha 意为弯曲、欺诳。动词为 hucchati。
Huccha koṭille. Hucchati.
Muccha 意为昏厥、昏迷。动词为 mucchati。因毒力而昏厥,失去知觉而倒地。名词形式为 mucchā;独立式形式为 mucchitvā。
Muccha mohamucchāsu. Mucchati. Mucchito visavegena, visaññī samapajjatha. Mucchā, mucchitvā.
Phucha 意为散布、蔓延。动词为 phochati。
Phucha visaraṇe phochati.
“Yucha”即放逸。动词形式为“yucchati”。
Yucha pamāde. Yucchati.
“Uchi”指捡拾、拾取。“Uñcho”即寻求、搜集。动词形式为“uñchati”。应以拾取者的行仪而精进努力。
Uchi uñche. Uñcho pariyesanaṃ. Uñchati. Uñchācariyāya īhatha.
“Ucha”即口渴、渴望。动词形式为“uchati”。
Ucha pipāsāyaṃ. Uchati.
“Puccha”意为问、提问。动词形式为“pucchati”。词形有“pucchitā”(被问者)、“pucchako”(问者)、“puṭṭho”(被询问的)、“pucchito”(被提问的)及“pucchā”(询问)。比丘向持律者提问。“Pucchi”“pucchituṃ”表示提问,“pucchitvā”表示问已。此处,问有五种:未见解明之问、已见比对之问、断疑之问、征求同意之问、欲说之问。种种差别,应从《阿毗达摩义广释》等处采录。
Puccha pañhe pucchati. Pucchitā, pucchako, puṭṭho, pucchito, pucchā. Bhikkhu vinayadharaṃ pañhaṃ pucchati. Pucchi, pucchituṃ. Pucchitvā. Ettha ca pañcavidhā pucchā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti. Tāsaṃ nānattaṃ aṭṭhasāliniyādito gahetabbaṃ.
“Viccha”意为行、运动。动词形式为“vicchati”。“Vicchikā”是行动者。
Viccha gatiyaṃ. Vicchati. Vicchikā.
“Vacchu”意为切断、剪断。动词形式为“vucchati”。词形有“vutt┓vuttav┓vuttasiro”(被剪发者)。其中,“va”字所含之“a”变为“u”。
Vacchuchedane. Vucchati. Vuttā, vuttavā, vuttasiro. Vakāragatassa akārassa uttaṃ.
“Vutta”一词也见于剃发的语境,如“诡诈年少之青年,已剃除须发”等语中。此处,以“头”一词指头发,正如以“床”一词指床铺,以“眼”一词指依眼而起的识。在播种义中,亦见于“犹如精选的良种,播于田中即生长”等语中。在言说义中,亦见于“此为世尊所说,此为阿拉汉所说”等语中。此处如此说明——
Vuttasaddo kesoharaṇepi dissati ‘‘kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu. Ettha ca sirasaddena siroruhā vuttā yathā mañcasaddena mañcaṭṭhā, cakkhusaddena ca cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ. Ropitepi ‘‘yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhatī’’tiādīsu. Kathitepi ‘‘vuttamidaṃ bhagavatā, vuttamarahatā’’tiādisu. Atridaṃ vuccati –
依 vacchu、vapa、vaca 三根之力,vutta 之声乃得转起;
如其次第,转于剃发、播种与言说之处。
Vacchuvapavacavasā, vuttasaddo pavattati; Kesohāre ropite ca, kathite ca yathākkamanti.
另一种解释:vutta一词,在“然而并非被反驳”等语句中,表播种与平整之义。在“毛已脱落、依他人所给而活”等语句中,表谋生与活命之义。在“如枯叶、脱离系缚”等语句中,表离去与脱离之义。在“歌咏、宣说、已造作”等语句中,是依圣教而流传的。而在世间,如“已诵《彼岸道品》”等语句中,则表诵读之义。此处即此义——
Aparo nayo – vuttasaddo ‘‘no ca kho paṭivutta’’ntiādīsu vāpasamīkaraṇe dissati. ‘‘Pannalomo paradattavutto’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Paṇḍupalāso bandhanā pavutto’’tiādīsu apagame. ‘‘Gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanavasena pavattite. Loke pana ‘‘vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene dissati, atridaṃ vuccati
“播种与整地,以及谋生活命;
舍离,与依圣教而流传。
在这些(用例)以及‘内义’当中,‘所说’(vutta)一词亦如此显现。”
‘‘Vāpasamīkaraṇe ca, atho jīvitavuttiyaṃ; Apagame pāvacana-vasena ca pavattite; Ajjhene cevametesu, vuttasaddo padissatī’’ti.
此外还有另一种方法——“vutta”一词,无论是带前缀或不带前缀,在播种、平整、理发、谋生、解脱状态、依圣教而转起、内义、言说等之中都能见到。即如:
Aparopi nayo – vuttasaddo saupasaggoca anupasaggo ca vapane vāpasamīkaraṇe kesohāre jīvitavuttiyaṃ pamuttabhāve pāvacanavasena pavattite ajjhene kathaneti evamādīsu dissati. Tathā hesa –
“他的牛群繁衍,田中播种生长;
不欺诳朋友之人,享用已播种之果实。”
‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati; Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti
在这些开头等之中,是“播种”义。在“然而不返转”等之中,借由“八齿”等,是“使成为种植”义。在“无斗篷的年轻婆罗门,头上无发”等之中,是“夺发”义。在“毛已脱落,依他人而活,以野兽之心而住”等之中,是“谋生”义。在“犹如枯叶从束缚处脱落,不可能再变绿”等之中,是从束缚“被解脱”义。在“此古仙句今被唱说、宣说、希求”等之中,是依“圣教”而“运行”义。而在世间“已说的群众,已说的彼岸”等之中,是“诵习”义。在“此乃世尊所说:诸比丘,汝等应作法之继承人,勿作物之继承人”等之中,是“言说”义。于此而说:
Ādīsu vapane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu kesoharaṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana ‘‘vutto gaṇo, vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene. ‘‘Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādīsu kathane. Atridaṃ vuccati –
vapa、vatu、vacchu、vaca 诸词根,随其所住而立义;
或带前缀、或不带前缀,所说之词皆如其宜。
用于播种、平整田地与剃发秃顶之义;
用于谋生、解脱之义,而依圣教之义则为。
在运转、诵习(研读)和言说之相中,应予标注;
Vapa vatu vacchuvaca-dhātūnaṃ vasato mato; Sopasaggo nopasaggo, vuttasaddo yathārahaṃ. Vapane ca vāpasamī-karaṇe muṇḍatāya ca; Jīvavutyaṃ pamuttatthe, vasā pāvacanassa tu; Pavattite ca ajjhene, kathane cāti lakkhaye;
“Taccha”是削薄、刨光之意。他刨削。木匠刨削木材。
Taccha tanukaraṇe. Tacchati. Tacchako dāruṃ.
以 ja 结尾的词根。
Jakārantadhātu
“Ji”词根义为战胜、征服。例如:他战胜;他征服,他击败;行法者战胜主人;行法者被击败;他们使国王获胜;令其获胜后。此处“使获胜”(jayāpesuṃ)意为他们说了祝愿语“愿您获胜”。其名词形式有:战胜、已胜、胜利、征服、胜者、能胜者、已胜者、被战胜者、已胜魔罗者、胜魔罗者、已胜者、胜者、遍胜者、魔罗胜者、世间胜者、有分胜者、无分胜者、被战胜等;还有被征服、将胜、将遍胜、已胜后、已遍胜后。然而,此词根归入 kiyādi 组后,则有 jināti, jinitvā 等形态。
Jijaye. Jeti. Jayati, parājayati. Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti. Dhammaṃ caranto parajjati. Rājānaṃ jayāpesuṃ. Jayāpetvā. Ettha jayāpesunti ‘‘jayatu bhava’’nti āsīsavacanaṃ vadiṃsūti attho. Jayanaṃ, jitaṃ, jayo, vijitaṃ, jino, jetā, jeto, jito māro, māraṃ jito, jitavā, jitāvī, vijitāvī, māraji, lokaji, odhijino, anodhijino, jito. Vijito, jetuṃ, vijetuṃ, jitvā, vijitvā. Imassa pana dhātussa kiyādigaṇaṃ pattassa ‘‘jināti jinitvā’’tyādīni rūpāni bhavanti.
Ji 是征服义。Jeti,他征服。Jino,胜者。如前所列的诸词形。此处,“阿难,你们诸善士已征服,后世的众人将会轻视米肉饭”这句巴利文,正是“征服”义的例证。因为这里的“已征服”即“已制伏”之义。
Ji abhibhavane. Jeti. Jino. Pubbe viya rūpāni. Ettha ca ‘‘tumhehi ānanda sappurisehi vijitaṃ, pacchimā janatāsālimaṃsodanaṃ atimaññissatī’’ti pāḷi abhibhavanatthasādhakā. Ettha hi vijitanti adhibhūtanti attho.
Ju 是“去、运动”义。此处指快速运动。他奔跑。由此构成 javanaṃ(奔跑)、javo(速度)、javaṃ(快速)、javanto(正在奔跑者)、javanacittaṃ(速行心)、javanapañño(速行慧者)、javanahaṃso(速行天鹅)。他随心所欲,以意生速而行。
Ju gatiyaṃ. Ettha sīghagati adhippetā. Javati. Javanaṃ, javo, javaṃ, javanto, javanacittaṃ, javanapañño, javanahaṃso. Manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ.
Jekhaye 是“老、衰败”义。Jīyati,他衰老。词根中的 e 变为 īya。依教典可见“我怎会因财富而衰老”的经文。然而,通达声明者则说其词形为 jāyati。
Jekhaye. Jīyati. Ekārassa īyādeso. Sāsanānurūpena ‘‘kiṃ maṃ dhanena jīyethā’’ti hi pāḷi dissati. Saddasatthavidū pana ‘‘jāyatī’’ti rūpaṃ vadanti.
Sajja 词根,表“行进”之义。Sajjati,即“他行进”。
Sajja gatiyaṃ. Sajjati.
Kuju 与 khuju 意为偷盗。Kojati 即他行偷盗,Khojati 即他偷盗。
Kuju khuju theyyakaraṇe. Kojati. Khojati.
Vaja 意为去。Dhaja 与 dhaji 亦同。Vajati,他去。Abbajati,他离去,或舍弃人身。名词形式:去、去行、出离、出家、已出家者、令出家者。
Vaja gatiyaṃ. Dhaja dhaji ca. Vajati. Abbajati. Manussattañca abbaje. Vajo, vajanaṃ, pavajanaṃ, pabbajjā, pabbajito, pabbājito.
他从自己的国土被逐出,流落到了另一个地方;
应建造一座大库房,用以储藏恶语。
Sakā raṭṭhā pabbājito, aññaṃ janapadaṃ gato; Mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha, duruttānaṃ nidhetave.
Dhajati(飘扬)、Dhajo(旗帜)、Dhañjati(行进)、Dhañjanaṃ(行进之行为)。此处,dhajo 指旗帜,dhañjanaṃ 指行进、移动。
Dhajati. Dhajo. Dhañjati. Dhañjanaṃ. Ettha dhajoti ketu. Dhañjananti gamanaṃ.
Aja(驱赶)兼有“消灭”义。此处的 ca 字唯关联“行走”之义。Ajati(驱赶)。Ajo(山羊)。此处,ajo 指公羊。它的同义词如下:“ajo、eḷako、urabbho、avi、meṇḍo”。其中,urabbho 即是公羊,也被称为“ajo”。avī 指红毛公羊。meṇḍo 指弯角公羊。正如在《阇那迦本生》中,山羊车与弯角羊车被分别提及。此外,由于“ajeḷaka”一词将 aja 与 eḷaka 分开表述,因此 eḷaka 一词亦应涵盖 meṇḍa;在《摩诃奥萨达本生注疏》中,也说明了弯角羊与公羊并无差别。
Aja khepane ca. Gatiapekkhakoyeva cakāro. Ajati. Ajo. Ettha ajoti eḷako. Imāni panassa pariyāyavacanāni ‘‘ajo eḷako urabbho avi meṇḍo’’ti. Tattha urabbhoti eḷako, yo ‘‘ajo’’tipi vuccati. Avīti rattalomo eḷako. Meṇḍoti kuṭilasiṅgo eḷako. Tathā hi janakajātake ajarathato meṇḍarathā visuṃ vuttā. Apica ajeḷakanti ajato eḷakassa visuṃ vacanato eḷakasaddena meṇḍopi gahetabbo, mahosadhajātakaṭṭhakathāyañhi meṇḍeḷakānaṃ nibbisesatā vuttāti.
Ajja(涂抹)、sajja(附着)、ajjane(涂抹的行为)。Ajjanaṃ 即涂抹的行为。Ajjati(涂抹)。Sajjati(附着)。
Ajja sajja ajjane. Ajjanaṃ ajjanakriyā. Ajjati. Sajjati.
Kajja(伤害)于“伤害”义中。Byathanaṃ 指伤害、损害。Kajjati(伤害)。
Kajja byathane. Byathanaṃ hiṃsā. Kajjati.
Khajja 有“研磨”与“清洁”义。Majjanaṃ 意为清洁、净化。此处的 ca 字着眼于“损害”之义。Khajjati 表示被研磨。Khajjūro 指海枣。
Khajja majjane ca. Majjanaṃ suddhi. Byathanāpekkho cakāro. Khajjati. Khajjūro.
Khaja 有“搅拌”义,用于“稠粥”之义。Mantho 意为搅拌、搅动。Khajati 表示搅拌。
Khaja manthe. Mantho viloḷanaṃ. Khajati.
Khaji 有“跛行”义,表示步态异常。“尊者,尊者为何跛行?”“两人皆跛。”Khañjanaṃ 是跛行(名词),khañjituṃ 是跛行(不定式),khañjitvā 是跛行已(独立式)。
Khaji gativekalle. Kissa bhante ayyo khañjatīti. Ubho khañjā. Khañjanaṃ, khañjituṃ, khañjitvā.
Khaja是“震动”,在“摇晃”义中。Khajati(震动)。Ejā(渴爱):此处,ejā指因利养等而动摇、颤抖,故名为ejā,这是强盛渴爱的名称。
Khaja kampane. Khajati. Ejā. Ettha ca ejāti lābhādiṃ paṭicca ejati kampatīti ejā, balavataṇhāyetaṃ nāmaṃ.
Buja是“鸣响”,在“金刚般的声音”义中。有些智者说,意为发出金刚一般的声音。Bojati(鸣响)。
Buja vajiranibbese. Vajiranigghoseti keci vidū vadanti. Bojati.
Khijakuji guji(嘤嗡、轰鸣、嗡嗡),在“不清晰的声音”义中。Khijati(嘤嗡)。Kuñjati(轰鸣)。Guñjati(嗡嗡)。
Khijakuji guji abyattasadde. Khijati. Kuñjati. Guñjati.
Laja、lāja、tajja 诸根,用于“言说”义。Lajati(说)。Lājati(说)。Tajjati(说)。
Laja lāja tajja bhassane. Lajati. Lājati. Tajjati.
Laji 根亦用于“光辉”义。而 ca 字则兼摄“言说”义。Lañjati(照亮)。第三类释义之阐明者(tatiyo nayalañjako)。Lañjeti 意为阐明、显示经义,故称 lañjako(阐明者)。
Laji dittiyañca. Bhassanāpekkho cakāro. Lañjati. Tatiyo nayalañjako. Lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako.
Jaja、jaji 诸根,用于“战斗”义。战斗即交战。其动词形式为 jajati、jañjati。
Jaja jaji yuddhe. Yujjhanaṃ yuddhaṃ. Jajati. Jañjati.
“Tuja”表伤害之义,其动词形为“tojati”。
Tuja hiṃsāyaṃ. Tojati.
“Tuji”既表力量义,亦兼伤害义。“Balana”意指施行力量之行为;附带伤害义的字母“c”亦示此义。其动词形为“tuñjati”。
Tuji balane ca. Balanaṃ balanakriyā. Hiṃsāpekkhako cakāro. Tuñjati.
“Gaja”“kuji”“muji”“gajja”皆表声响之义。其动词形式为“gajati”“kuñjati”“muñjati”。(如)“大象吼叫(gajo gajjati),云层雷鸣(megho gajjati)。”又如:“奴仆纵使生为卑贱,亦能立而大声吼叫。”宝石发出鸣响(maṇi gajjati)。智慧之吼声发出(ñāṇagajjanaṃ gajjati)。能吼叫者(gajjituṃ samattho)。吼叫者(gajjitā)。吼叫已(gajjitvā)。于此,“gaja”即指象。盖象有多种名称——
Gaja kuji muji gajja saddatthā. Gajati. Kuñjati. Muñjati. Gajo gajjati, megho gajjati. Yattha dāso āmajāto, ṭhito thullāni gajjati. Maṇi gajjati. Ñāṇagajjanaṃ gajjati. Gajjituṃ samattho. Gajjitā. Gajjitvā. Tattha gajoti hatthī. Hatthissa hi anekāni nāmāni –
象,有‘hatthī’、‘nāga’、‘gaja’、‘dantī’、‘kuñjara’、‘vāraṇa’、‘karī’诸名。
还有‘mātaṅga’、‘dvirada’、‘saṭṭhihāyana’、‘anekapa’、‘ibha’等名。
thambha、ramma 与 dvipa,皆雄象之名;hatthinī 则号 kareṇukā,乃母象之称。
hatthipota、hatthicchāpa、bhiṅka 及 kalabha,并是象崽之名。
Hatthī nāgo gajo dantī, kuñjaro vāraṇo karī; Mātaṅgo dvirado saṭṭhi-hāyano’nekapo ibho. Thambho rammo dvipo ceva, hatthinī tu kareṇukā; Hatthipoto hatthicchāpo, bhiṅko ca kalabho bhave.
‘Caja’,表舍弃义。动词形如‘cajati’(舍)、‘pariccajati’(遍舍)。‘cāgo’为舍弃,‘pariccāgo’为完全舍弃。‘cajanaṃ’为舍弃之行为。‘cajaṃ’、‘cajanto’、‘cajamāno’,即正在舍、正在舍者、正在舍中。
Caja cāge. Cajati. Pariccajati. Cāgo. Pariccāgo. Cajanaṃ. Cajaṃ, cajanto. Cajamāno.
‘Sanja’,表执著义。‘saṅgo’即黏附。动词形为‘sañcati’。‘satto’是系缚。‘sajanaṃ’是执著的行为,‘satti’是执著之力,‘āsatti’是依附。‘sajituṃ’,为执著之目的;‘sajitvā’,已执著。
Sanja saṅge. Saṅgo laganaṃ. Sañcati. Satto. Sajanaṃ, satti. Āsatti. Sajituṃ. Sajitvā.
‘Īja’,表“前往”义。动词形作‘ījati’。
Īja gatiyaṃ. Ījati.
‘Bhaji’,表“烘炒”义。烘炒即以火加热。如烘炒芝麻。那人正在烘炒芝麻。
Bhaji bhajjane. Bhajjanaṃ tāpakaraṇaṃ. Tilāni bhajjati. Purisena bhajjamānāni tilāni.
‘Eja, bheja, bhāja’,表“光辉”义。Ditti,意为光辉。动词形作 ejati, bhejati, bhājati。
Ejabheja bhāja dittiyaṃ. Ditti sobhā. Ejati. Bhejati. Bhājati.
Tija:有“磨利”与“忍耐”之义。Nisāna意为磨利,即三次磨作;Khamā意为忍耐。由此而有Tejati、Titikkhati、Tejana、Tejo等词。其中tejana指箭杆、箭、矢;tejo指太阳,或指热力、暑气、温热、炎热,或指威势、威力。
Tija nisāne, khamāyañca. Nisānaṃ tikkhatākaraṇaṃ. Khamā khanti. Tejati. Titikkhati. Tejano. Tejo. Tattha tejanoti kaṇḍo saro usu. Tejoti sūriyo. Atha vā tejoti tejanaṃ usmā uṇhattaṃ tāpo. Tejoti vā ānubhāvo pabhāvo.
Sañja:有“拥抱”之义,āliṅganaṃ即是拥抱。由此而有Sañjati。
Sañja parissagge, āliṅganaṃ parissaggo. Sañjati.
Khaji:有“布施”与“趣向”之义。由此而有Khañjati、Khañjanaṃ。
Khaji dāne, gatiyañca. Khañjati. Khañjanaṃ.
Rāja dittiyaṃ bhāja ca. Rājati。Bhājati。Rājā。Rājinī。Vanarāji。Rājitvā。Virājitvā。在此,为令智者于开显义理时生起善巧,我们作偈如下:
Rāja dittiyaṃ bhāja ca. Rājati. Bhājati. Rājā. Rājinī. Vanarāji. Rājitvā. Virājitvā. Atra viññūnamatthavivaraṇe kosallajananatthaṃ silokaṃ racayāma –
“大王!大王!大王唯我所有;
并非他所有”,这样说罢,二人便争吵起来。
Ma’hā’rāja mahārāja, mahārāja mameva’hi; Ne’tassa iti vatvāna, dve janā kalahaṃ karuṃ.
此处,第一颂第二句应断作“me ahi mahī”,如同“puttā me atthi puttā matthī”的读法;而“Mahi arāja mahārājā”的断句,则如“yopi ayaṃ yopāyaṃ”一般。其中的“arāja”一词,应视为类似于“atikaramakarācariyā”中的“akarī”,是表达过去义的动词形式,意为“照耀”。这首偈颂的大意是:“大王,我的蛇照耀了,我的蛇确实照耀了,并非他的蛇”,如此说罢,两位耍蛇人便争论起来。
Ettha ca paṭhamapādassa dutiyapade ‘‘me ahi mahī’’ti chedo ‘‘puttā me atthi puttā matthī’’ti viya. ‘‘Mahi arāja mahārājā’’ti ca chedo ‘‘yopi ayaṃ yopāya’’nti viya. Ettha arājasaddo ‘‘atikaramakarācariyā’’ti ettha akarīti atthavācako akarasaddo viya ākhyātaparokkhāvibhattiko daṭṭhabbo. Arāja virocīti attho. Ayaṃ pana gāthāya piṇḍattho ‘‘mahārāja me ahi arāja, mama eva ahi arāja, na etassa iti vatvā dve ahituṇḍikajanā kalahaṃ kariṃsū’’ti.
Ranja rāge(词根 raj,表染色、贪染):比丘染衣;众生染着于色等。派生词有 rajanam、rajako、rāgo、virāgo、haliddirāgo、rājā、rājinī。此词根转入 divādigaṇa 类后,出现“rajjati”“virajjati”等形式。其中,rajana 意指染料;rajako 指染工或洗衣工;rāgo 则指众生依此而染着,或自行染着,或仅是染着本身,即渴爱。以下是其同义词:
Ranja rāge. Bhikkhu cīvaraṃ rajati. Satto rūpādīsu rañjati. Rajanaṃ. Rajako. Rāgo. Virāgo. Haliddirāgo. Rājā. Rājinī. Imassa ca divādigaṇaṃ pattassa ‘‘rajjati virajjatī’’ti rūpāni bhavanti. Tattha rajananti rajanavatthu. Rajakoti rajakāro vatthadhovanako. Rāgoti rajjanti sattā tena, sayaṃ vā rañjati, rañjanamattameva vā etanti rāgo, taṇhā. Imāni pana tadabhidhānāni –
rāgo 贪、lobho 贪、tasiṇā 渴爱,taṇhā 渴爱、ejā 渴望、visattikā 缠缚。
Satti 执取 āsatti 系着 mucchā 昏昧 ca, lubbhitattañca 贪染性 lubbhanā 贪染。
Kāmo 欲乐 nikāmanā 欲求 icchā 欲, nikanti 欲乐 ca niyanti 牵引 ca;
林与林薮,期望及有之导向。
随顺与染着,系缚、泥沼与缝线;
喜贪与攀附,贪着、能生亦复然。
能生者、愿望,及执取,种种、无尽。
Rāgo lobho tasiṇā ca, taṇhā ejā visattikā; Satti āsatti mucchā ca, lubbhitattañca lubbhanā. Kāmo nikāmanā icchā, nikanti ca niyanti ca; Vanañca vanatho ceva, apekkhā bhavanetti ca. Anurodho ca sārāgo, saṅgo paṅko ca sibbinī; Nandīrāgo anunayo, gedho sañjananī tathā; Janikā paṇidhi ceva, ajjhosānantinekadhā.
离欲即道与涅槃。王为大地之主。此处依两种界而作词源解释。以种种成就而照耀、辉映、放光故,称为“王”。以布施、爱语、利行、同事此四摄事令众欢喜故,亦为“王”。王后即王之妻。王与王后的名号及同义语遂被一并说出——
Virāgoti maggo nibbānañca. Rājāti pathavissaro. Ettha dhātudvayavasena nibbacanāni niyyante. Nānāsampattīhi rājati dibbati virocatīti rājā. Dānañca piyavacanañca atthacariyā ca samānattatā cāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi attani mahājanaṃ rañjetītipi rājā. Rājinīti rājabhariyā. Tesaṃ abhidhānāni vuccante sahābhidhānantarehi –
王、大地主、天,人主、四方主;
地主、世护,地受用者、大地主。
国主、大地之护,人主、民众之王;
人主、刹帝利,田主、具威光者。
灌顶者名为王;而其余
生于刹帝利族姓者,则称王族与刹帝利。
已受灌顶者,称为副王、小国王;
统领四洲的诸王之王,称之为转轮王。
王后、上位妃、大妃、君王之后;
刹帝利女、王莲华、刹帝利妃、刹帝利女;
内宫即后宫,亦称为上位。
Rājā bhūpati devo ca, manujindo disampati; Patthivo jagatipālo, bhūbhujo pathavissaro. Raṭṭhādhipo bhūmipālo, manussindo janādhipo; Narindo khattiyo ceva, khettassāmi pabhāvako. Muddhābhisitto rājāti, kathito itaro pana; Rājañño khattiyo cāti, vutto khattiyajātiko. Muddhābhisitto anurājā, uparājāti bhāsito; Catuddīpī rājarājā, cakkavattīti bhāsito. Rājinī uparī devī, mahesī bhūbhujaṅganā; Khattiyā rājapadumī, khattiyānī ca khattiyī; Itthāgārantu orodho, uparītipi vuccati.
Bhaja,表服务义。Bhajati——奉事,Bhajanā——奉事,Sambhajanā——敬奉,Bhatti——忠诚,Sambhatti——敬信,Bhattā——忠诚者。
Bhaja sevāyaṃ. Bhajati. Bhajanā. Sambhajanā. Bhatti. Sambhatti. Bhattā.
Yaja(词根),用于天供养、集合、布施、法诸义。举“天供养”一词,亦摄对佛等的供养。集合即合和之义。正如《阿提穆达长老事》中的偈颂:“凡有所集,或于何处得生”,以“集合”之语表示合和。布施即舍弃。法即禅那、戒等。在这些意义上,yaj词根适用。例如:以花供佛;供养天神;世尊为诸天人所供养;被尊敬;已供养;祭祀;供养;法供养;(又如)“祭祀者于己城中”,“为供养”,“为祭祀”,“广修祭祀后”,“欲作十六资具之大祭祀”。
Yaja devapūjasaṅgatakaraṇadānadhammesu. Devapūjaggahaṇena buddhādipūjā gahitā. Saṅgatakaraṇaṃ samodhānakaraṇaṃ. Tathā hi adhimuttattheravatthumhi ‘‘yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhatī’’ti gāthāyaṃ saṅgatasaddena samodhānaṃ vuttaṃ. Dānaṃ pariccāgo. Dhammo jhānasīlādi. Etesvatthesu yajadhātu vattati. Pupphehi buddhaṃ yajati. Devataṃ yajati. Devamanussehi bhagavā yajiyati. Ijjati. Yiṭṭhaṃ. Yañño. Yāgo. Dhammayāgo. Yajamāno sake pure. Yiṭṭhuṃ, yajituṃ. Puthuyaññaṃ yajitvāna. Soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo.
Majja,表清净义。Majjati——清净;Bāhiraṃ parimajjati——擦拭外部;Bhūmiṃ sammajjati——扫地;Majjanaṃ——擦拭;Sammajjanī——扫帚。
Majja saṃsuddhiyaṃ. Majjati. Bāhiraṃ parimajjati. Bhūmiṃ sammajjati. Majjanaṃ. Sammajjanī.
Niñji(洗)用于清净之义。Niñjati(洗)、Paniñjati(洗)。为洗。为洗。洗已。洗已。而在此巴利文中:“那时,目犍连,你从座而起,以水洗眼已,应环视诸方。”
Niñji suddhiyaṃ. Niñjati. Paniñjati. Niñjituṃ. Paniñjituṃ. Niñjitvā. Paniñjitvā. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘tato tvaṃ moggallāna uṭṭhāyāsanā udakena akkhīni paniñjitvā disā anulokeyyāsī’’ti.
Niji(发声)用于不清晰的发声之义。Niñjati(发声)。
Niji abyattasadde. Niñjati.
Bhaja(炒)用于炒之义。炒芝麻。正在被炒的芝麻。
Bhaja pāke. Tilāni bhajjati. Bhajjamānā tilāni ca.
Uju表正直义。正直即是直性。Ojati亦表正直。Uju即正直。
Uju ajjave. Ajjavaṃ ujubhāvo. Ojati. Uju.
Saja有释放、拥抱、舍离等义。Sajati释放。世人放水。
Sajavissaggaparissajjanabbhukkiraṇesu. Sajati. Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ.
Ruja表破坏义。Rujati(痛苦)。Rujā(痛苦)。Rogo(疾病)。在此,rujā(痛苦)即指疾病,以其带来痛苦(rujana)之义故。rogo(疾病)因破坏、摧毁四肢与关节,故名为疾病,实即疾病,亦称作“病痛”(ātaṅka)或“疾患”(ābādha)。
Ruja bhaṅge. Rujati. Rujā. Rogo. Ettha rujāti byādhi rujanaṭṭhena. Rogoti rujati bhañjati aṅgapaccaṅgānīti rogo, byādhiyeva, yo ‘‘ātaṅko’’tipi ‘‘ābādho’’tipi vuccati.
有“弯曲”之义。在其他语境中也这样出现。蛇弯曲、盘绕。比丘结跏趺坐,意思是结缚双腿而安坐的姿势。大海回旋,是“旋转”的意思。也有人把它的意思解释为“退转”。“作意”即回旋,意思是内心转向所缘。切断树根的东西,称为断根者,指车辆。在这里,“切断”就是砍伐。弯曲、令弯曲者。盘绕、盘绕之后。此处,“弯曲”即令之卷曲、成为迂回状,指蛇的身体。那弯曲者就是蛇。
Bhuja koṭille. Āvipubbo aññatthesu ca. Urago bhujati. Ābhujati. Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati, ūrubaddhāsanaṃ bandhatīti attho. Mahāsamuddo ābhujati, āvaṭṭatīti attho. Keci pana ‘‘osakkatī’’ti atthaṃ vadanti. ‘‘Vaṇṇadāna’’nti ābhujati, manasi karotīti attho. Mūlāni vibhujatīti mūlavibhujo, ratho. Ettha ca vibhujatīti chindati. Bhogo. Bhogī. Ābhogo. Ābhujitvā. Ettha ca bhogoti bhujayati kuṭilaṃ kariyatīti bhogo, ahisarīraṃ. Bhogīti sappo.
有“刺穿”之义。龙象用牙齿犁刺大地。刺入。在这里,“如来所庄严的”等《导论》的文句可作为例证。其含义是:“这含摄三学的教法梵行,被如来这头香象用那大金刚智、一切知智的利牙彻底刺穿、深刻印入,因此也被称为三界诸法的刺入处。”因为染着正是刺穿此处,所以成为刺入之处。至于“这是他们已步入的”等文句,由事实义而生起,应当了知这个词是成立的。
Raji vijjhane. Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati. Ārañjati. Ettha ca ‘‘tathāgatarañjitaṃ itipī’’ti nettipāḷi nidassanaṃ. Tassattho ‘‘idaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanabrahmacariyaṃ tathāgatagandhahatthino mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehi rañjitaṃ ārañjitaṃ, tebhūmakadhammānaṃ ārañjanaṭṭhānantipi vuccatī’’ti. Rañjitanti hi rañjati vijjhati etthāti ruñjitaṃ, rañjanaṭṭhānaṃ. ‘‘Idaṃ nesaṃ padakkanta’’ntiādimhi viya etassa saddassa siddhi veditabbā adhikaraṇatthasambhavato.
有‘恐惧’和‘摇动’之义。此词根以ī音结尾,因此它没有带鼻音的音变形态。战栗。速度。由法而生的震动感。带着惊惧以速度逃跑。河流的流速。波浪的速度,风的速度。在这里,‘由法而生的震动感’指的是与惭愧相应的智慧。‘速度、迅速、疾速’这些词含义相同。然而,对于已归入divādi类的词根,由于属于两类,便有了‘体验、共同体验、生起恐惧’等形态。
Vijī bhayacalanesu. Īkārantoyaṃ dhātu, tenassa saniggahītāgamāni rūpāni na santi. Vejati. Vego. Dhammasaṃvego. Saṃvigo vegena palāyi. Nadīvego. Ūmivego , vātavego. Ettha dhammasaṃvegoti sahottappaṃ ñāṇaṃ. ‘‘Vego, javo, rayo’’ti ime ekatthā. Divādigaṇaṃ pana pattassa ‘‘vijjati saṃvijjati ubbijjatī’’ti rūpāni bhavanti dvigaṇikattā.
“羞耻”之义。羞耻。羞耻。“羞耻”即惭。亦称为“萎缩”。
Lajja lajjane. Lajjati. Lajjā. Lajjāti hirī. Yā ‘‘viriḷanā’’tipi vuccati.
“受用”之义。受用。
Vaḷaji paribhoge. Vaḷañjati.
“使面朝下”之义。俯倒。覆下。翻正。反扣。或将覆下者翻正。将另一碗反扣其上。我俯伏而卧。其中,“俯倒”与“覆下”,犹如“行走”与“游行”二词,意义相同,因为其义为“使面朝下”。“翻正”,即使面朝上。“反扣”,即以口对口而置。
Kujja adhomukhīkaraṇe. Kujjati. Nikujjati. Ukkujjati. Paṭikujjati. Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya. Aññissā pātiyā paṭikujjati. Avakujjo nipajjahaṃ. Tattha kujjati nikujjatīti imāni ‘‘carati vicaratī’’ti padāni viya samānatthāni, adhomukhaṃ karotīti hi attho. Ukkujjatīti uparimukhaṃ karoti. Paṭikujjatīti mukhe mukhaṃ ṭhapeti.
“沉没”之义。沉没,沉入,已沉没者,已浮出者。
Mujja osīdane. Mujjati. Nimujjati. Nimuggo. Ummuggo.
“涂抹”之义。以牛粪涂抹地面。
Opuji vilimpane. Gomayena pathaviṃ opuñjati.
以jhakāra结尾的词根。
Jhakārantadhātu
“思惟”之义。思惟,审察,随观,非议,念诵。禅那,审察,随观,非议,念诵。决意。女阿阇梨,阿阇梨。禅思者,诵习者。
Jhe cintāyaṃ. Jhāyati, nijjhāyati, upanijjhāyati, ujjhāyati, sajjhāyati. Jhānaṃ, nijjhānaṃ, upanijjhānaṃ, ujjhāyanaṃ, sajjhāyanaṃ. Nijjhatti. Upajjhā, upajjhāyo. Jhāyī, ajjhāyako.
其中,‘jhāyanti’(禅思)有两种:善美的与不善美的。善美的可见于‘禅思者炽燃如婆罗门。我禅思,无所畏惧’等句中。不善美的则可见于‘他各处沉思而坐。他低头忧思而坐’等句中。‘jhāyī’(禅修者)指依所缘近观禅思或依相近观禅思而具禅思习性、具思维习性者。‘jhāyī’即具有禅那者。‘ajjhāyaka’(诵习者)一词,在初劫时是对缺乏禅那的婆罗门生起的呵责语:‘这些不禅思者,这些不禅思者,婆悉咤,他们是不禅思者、不禅思者——这第三个词便产生了。’而今,人们将‘ajjhāyaka’用作赞美语,取‘他诵习’之义,即‘他转诵咒语’。此义当依‘带有前缀adhi-的词根√i表诵习’来理解。依此带有adhi-的词根,其意义发生了转变。正是据此而言‘诵习者、持咒者’。
Tattha jhāyananti duvidhaṃ jhāyanaṃ sobhanamasobhanañca. Tesu sobhanaṃ ‘‘jhāyī tapati brāhmaṇo. Jhāyāmi akutobhayo’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Asobhanaṃ pana ‘‘tattha tattha jhāyanto nisīdi. Adhomukho pajjhāyanto nisīdī’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Jhāyīti ārammaṇūpanijjhānena vā lakkhaṇūpanijjhānena vā jhāyanasīlo cintanasīlo. Jhāyī jhānavāti attho. Ajjhāyakoti idaṃ ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho vāseṭṭha ajjhāyakā ajjhāyakātveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ uppannaṃ, idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako, mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharantīti. Ayaṃ panattho ‘‘adhipubbassa i ajjhayane’’ti dhātussa vasena gahetabbo. Evaṃ adhipubbassa idhātussa vasena imassa dhātussa atthaparivattanaṃ bhavati. Yaṃ sandhāya ‘‘ajjhāyako mantadharo’’ti vuttaṃ.
词根‘jhe’表燃烧。‘jhāyati’即‘燃烧’:灯在燃烧,木柴在燃烧。‘jhāyana’(燃烧)与‘jalana’(燃烧)二词实为同义。
Jhe dittiyaṃ. Dīpo jhāyati, dārūni jhāyanti. Ettha jhāyatīti jalati. Jhāyanajalanasaddā hi ekatthā.
词根‘jajjha’表呵责、威吓。如‘他呵责’。
Jajjha paribhāsanatajjanesu. Jajjhati.
Ujjha(词根)意为抛弃。抛弃即丢弃。‘他抛弃’。‘已被抛弃’。
Ujjha ussagge. Ussaggo chaḍḍanaṃ. Ujjhati. Ujjhitaṃ.
以ña字母结尾的词根。
Ñakārantadhātu
Ñā(词根)表了知。“他知、他们知、你知。愿他知、愿他们知。应知、应被他们知”等,应依圣典所说而取用。知者、亲属、其他、了知状态、告知、施设、通晓、共知、想、标记、慧、识别、智、识。
Ñā avabodhane. ‘‘Ñāti, ñanti, ñāsi. Ñātu, ñantu. Ñeyya, ñeyyu’’ntiādīni yathāpāvacanaṃ gahetabbāni. Ñāti, ñātako, añño, ñattaṃ, ñatti, paññatti, viññatti, saññatti, saññā, saññāṇaṃ, paññā, paññāṇaṃ, ñāṇaṃ, viññāṇaṃ.
其中,‘ñāti’(他知)即是‘他了知’。又,‘ñāti’(亲属)即是‘亲眷’。因为他以‘此是我等之人’这样的意义而被认知,所以称为‘亲属’。‘ñātaka’(亲眷)同理。‘añño’(其他)是指在现见法等意义上,既不是亲属,也不了知,所以称为‘其他’,意思是无智、愚者。‘ñattaṃ’(了知状态)就是了知性。圣典中‘愚者的了知,只为不利而生起’一句,可作为例证。‘saññāṇaṃ’(标记)即是标识。于使役形式中,有‘令知、令共知、令通晓’等。然而,圣典中可见‘他彻知、通达。他将了知自利或他利。未知当知根。有些人未承认,有些人承认了’等文句,因此‘ñāti’等动词形式是已出现的词语,通过类推而被使用。例如‘abbhaññaṃsu’(他们承认)一词中,‘abhi’是前缀,为了与后续辅音连读而缩短后标示。既然‘ñāti’(他知)作为圣典中的动词形式已经出现,那么以‘他知、他们知、你知’等作词形变化,实在没有过失。
Tattha ñātīti jānāti. Puna ñātīti bandhu. So hi ‘‘ayaṃ amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñātīti. Evaṃ ñātako. Aññoti diṭṭhadhammikādayo atthe na ñāti na jānātīti añño, avidvā bāloti attho. Ñattanti jānanabhāvo. ‘‘Yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Saññāṇanti cihanaṃ. Kārite ‘‘ñāpeti saññāpeti viññāpayatī’’tiādīni bhavanti. Yasmā pana ‘‘aññāti paṭivijjhati. Attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassati. Anaññātaññassāmītindriyaṃ. Ekacce nabbhaññaṃsu, ekacce abbhaññaṃsū’’ti pāḷiyo dissanti, tasmā ñātītiādīni ākhyātikapadāni diṭṭhāniyeva honti nayavasena. Tathā hi aññātīti ettha āiti upasaggo, so parassakkharassa saññoguccāraṇicchāya rassaṃ katvā niddiṭṭho. Ñātīti sāsane ākhyātikapadaṃ diṭṭhaṃ, tasmāyeva ‘‘ñāti, ñanti. Ñāsī’’tiādinā padamālākaraṇe nattheva doso.
“Ñā”这个词根,有杀、满足、磨利之义。杀,指令命根断绝。满足,即喜悦。磨利,即令其锋利。又有告知、可意、施设之义。
Ñā māraṇatosananisānesu. Māraṇaṃ jīvitindriyupacchedakaraṇaṃ. Tosanaṃ tuṭṭhi. Nisānaṃ tikkhatā. Ñatti. Manuññaṃ. Paññatti.
此处,“ñatti”(告知)一词,有杀害、或满足、或磨利之义。此“ñatti”一词,应视为动词形式,正如“vatti”(言说)在“言语依此而转”这句话中是动词形式一样。同样地,在“ādatti”(取)一词中,正如属格语尾“tesaṃ”中的“saṃ”所发生的变化那样,此处属格语尾“ti”的连音变化及词根末元音的缩短,也应如此理解。“manuññaṃ”(可意),即令心充分满足,故为可意。这一含义,应以“manas”(心)为前导词,结合带有前缀“ā”的此词根“ñā”来理解。“paññatti”(施设),即从种种方面,通过制止不善法的生起而予以杀灭、告知,这便是施设。或者,为听法者通过说法,于心中以种种方式生起喜悦。又或者,为极利根者以种种方式令智慧锋利,这也称为施设。如此,通过令听者心生满足、智慧锋利而使其了知,当知这便是施设。
Ettha ñattīti māretīti vā tosetīti vā nisetīti vā attho. Ayañca ñattisaddo ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti ettha vattisaddo viya ākhyātikapadanti daṭṭhabbo. Tathā ādatteti ettha vibhattibhūtassa tesaddassa viya vibhattibhūtassa tisaddassa saññogabhāvo ca dhātuantassarassa rassattañca. Manuññanti manaṃ ābhuso ñeti tosetīti manuññaṃ. Ayamattho manasaddūpapadassa āpubbassimassa ñādhātussa vasena daṭṭhabbo. Paññattīti nānappakārato pavattinivāraṇena akusalānaṃ dhammānaṃ ñatti māraṇaṃ paññatti. Atha vā dhammaṃ suṇantānaṃ dhammadesanāya citte anekavidhena somanassuppādanaṃ. Atikhiṇabuddhīnaṃ anekavidhena ñāṇatikhiṇakaraṇañca paññatti nāma, tathā sotūnaṃ cittatosanena cittanisānena ca paññāpanaṃ paññattīti daṭṭhabbaṃ.
如是,bhūvādi群中以ca组字母结尾的词根形态。
Iti bhūvādigaṇe cavaggantadhāturūpāni