15. 元音组第五类结尾的纯元音词根·以 ṭa 结尾的语根
15. 元音部五末纯声词根 · 224 段
以 ṭa 结尾的语根。巴利
Ṭakārantadhātu
现在说明以 ṭa 结尾的语根形态:巴利
Idāni ṭavaggantadhāturūpāni vuccante –
Soṭu 位于胎藏中;胎藏即包裹。Soṭati。巴利
Soṭu gabbe. Gabbaṃ dabbanaṃ. Soṭati.
Yoṭu 在结合中。Yoṭati。巴利
Yoṭu sambandhe. Yoṭati.
Meṭu、mileṭu 表示疯狂。它们变化为 Meṭati、Mileṭati。巴利
Meṭu mileṭu ummāde. Meṭati. Mileṭati.
Kaṭa 表示复盖、遮蔽。其动词形式为 Kaṭati。巴利
Kaṭa vassāvaraṇesu. Kaṭati.
Saṭa 指责备、呵责。其动词形式为 Saṭati。巴利
Saṭa paribhāsane. Saṭati.
Laṭa,也指幼稚。依前文关联而有ca字。Laṭati。Lāṭo。巴利
Laṭa bālye ca. Pubbāpekkhāya cakāro. Laṭati. Lāṭo.
Saṭa,于疼痛、散开、运动终止中。疼痛,即压迫。散开,即扩散。运动终止,即运动的结束、终结、使不存在,也就是坐下的意思。Saṭati。Sāṭo,即所谓的布。巴利
Saṭa rujāvisaraṇagatyāvasānesu. Rujā pīḷā. Visaraṇaṃ vippharaṇaṃ. Gatyāvasānaṃ gatiyā avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti vuttaṃ hoti. Saṭati. Sāṭo vuccati sāṭako.
Vaṭa,于穿透中。Vaṭati。Vaṭo。Vāṭo。巴利
Vaṭa vedhane. Vaṭati. Vaṭo. Vāṭo.
Khiṭa 表“恐吓”。如:Kheṭati、ākheṭako、kheṭo、ukkheṭito、samukkheṭito。巴利
Khiṭa uttāsane. Kheṭati, ākheṭako, kheṭo, ukkheṭito, samukkheṭito.
Siṭa 表“不敬”。如:Seṭati。巴利
Siṭa anādare. Seṭati.
Jaṭa 等词,用于缠结、聚集之义。如 Jaṭati(缠结)、Jaṭā(发结)、jaṭilo(结发者)、jaṭī(有发结者)。内有缠结,外有缠结,众生为缠结所缠缚。使役用法:“彼应解开此缠结。于阿拉汉道刹那解开缠结,名为解结”,此即用例。巴利
Jaṭaghaṭa saṅghāte. Jaṭati. Jaṭā, jaṭilo, jaṭī. Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā. Kārite ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. Arahattamaggakkhaṇe vijaṭeti nāmā’’ti payogo.
‘Bhaṭa’等,表雇佣、服侍之义。Bhaṭati(受雇服侍)。Bhaṭo(受雇者)。譬如受薪雇人,是其用例。巴利
Bhaṭa bhattiyaṃ. Bhaṭati. Bhaṭo. Vetanaṃ bhaṭako yathā.
‘Taṭa’等,表高耸、隆起义。高耸,即升高、凸起。Taṭati(耸立)。Taṭo(崖岸)、giritaṭo(山崖)、nadītaṭo(河岸)、taṭī(崖岸)、taṭaṃ(崖岸)。巴利
Taṭa ussaye. Ussayo āroho ubbedho. Taṭati. Taṭo, giritaṭo, nadītaṭo, taṭī, taṭaṃ.
‘Khaṭa’等,表铜器、铜盂之义。Khaṭati(作铜器之相关动作)。Khaṭo(铜盂、铜器)。巴利
Khaṭa kaṃse. Khaṭati. Khaṭo.
“Naṭa”等,表舞蹈之义。Naṭati,舞蹈。Naṭo,舞者;nāṭakaṃ,戏剧、舞剧。巴利
Naṭa natiyaṃ. Naṭati. Naṭo, nāṭakaṃ.
“Piṭa”等,表声音与聚合之义。Peṭati,聚合。Peṭako,箱笼;piṭakaṃ,篮筐。“Piṭaka”一词,于“莫以篮筐传授”等句中,指圣典文献;又于“有人持锄与篮筐而来”等句中,泛指任何容器。巴利
Piṭa saddasaṅghāṭesu. Peṭati. Peṭako, piṭakaṃ. Piṭakasaddo ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃ ādāyā’’tiādīsu yasmiṃ kismiñci bhājane.
“Haṭa”等,表光辉灿烂之义。Haṭati,光耀。Hāṭakaṃ、haṭakaṃ,均指黄金。凡称为haṭaka者,即是所谓生金(天然黄金)。巴利
Haṭa dittiyaṃ. Haṭati. Hāṭakaṃ, haṭakaṃ. Yaṃ jātarūpaṃ haṭakanti vuccati.
‘Saṭa’等,表部分、分支之义。Saṭati(分解、散落)。巴利
Saṭa avayave. Saṭati.
‘Luṭa’等,表翻滚、辗转之义。Loṭati(翻滚)。巴利
Luṭa viloṭhane. Loṭati.
‘Ciṭa’等,表派遣、差使之义。Ceṭati(被差遣)。Ceṭako(仆役、使者)。巴利
Ciṭa pesane. Ceṭati. Ceṭako.
“viṭa”等词根,表声音之义。如:veṭati(发声)、veṭako(发声者)。巴利
Viṭa sadde. Veṭati. Veṭako.
“aṭa、paṭa、iṭa、kiṭa、kaṭa”等词根,表去、行之义。如:aṭati(去)、paṭati(去)、eṭati(去)、keṭati(去)、kaṭati(去)。paṭo一词唯见用作名词。paṭati意为趋于老旧,故称为paṭo。paṭo即是布。布实有多种名称——巴利
Aṭa paṭa iṭa kiṭa kaṭa gatiyaṃ. Aṭati. Paṭati. Eṭati. Keṭati. Kaṭati. Paṭo icceva nāmikapadaṃ diṭṭhaṃ. Paṭati jiṇṇabhāvaṃ gacchatīti paṭo. Paṭoti vatthaṃ. Vatthassa hi anekāni nāmāni –
“ 帕托”(布)、“乔罗”(粗布衣)、“萨塔迦”(衣)、“瓦索”(衣)、“瓦萨纳曼苏卡”(衣、布)。
“ 杜萨”即布,“阿恰达南”即覆盖物,“瓦特汉”、“切拉”、“瓦萨尼”、“安巴拉”都是衣的意思。巴利
Paṭo coḷo sāṭako ca, vāso vasanamaṃsukaṃ; Dussamacchādanaṃ vatthaṃ, celaṃ vasani ambaraṃ.
“牟塔”是压碎之义,“莫塔提”即压碎。巴利
Muṭa pamaddane. Moṭati.
“丘塔”是减少之义,“乔塔提”即减少。巴利
Cuṭa appībhāve. Coṭati.
“瓦提”,于分割义。“瓦塔提”(分割)。“瓦恩托”(柄、茎)。巴利
Vaṭi vibhājane. Vaṭati. Vaṇṭo.
“鲁提”、“卢提”,于偷盗义。“伦塔提”(偷盗)。“伦塔提”(偷盗)。“伦塔科”(盗贼)。“伦塔科”(盗贼)。巴利
Ruṭi luṭi theyye. Ruṇṭati. Luṇṭati. Ruṇṭako. Luṇṭako.
“普塔”,于散布义。“颇塔提”(散布)。“颇托”(散布者)。巴利
Phuṭa visaraṇe phoṭati. Phoṭo.
“切塔”,于侍奉义。“切塔提”(侍奉)。“切塔科”(侍者)。巴利
Ceṭa ceṭāyaṃ. Ceṭati. Ceṭako.
“固塔”,于转动义。“果塔提”(转动)。巴利
Ghuṭa parivattane. Ghoṭati.
“鲁塔”、“卢塔”,于反击义。“罗塔提”(反击)。“罗塔提”(反击)。巴利
Ruṭa luṭa paṭighāte. Roṭati. Loṭati.
“伽塔”有努力之义。“伽塔提”即努力。“伽托”指罐。所谓“伽托”即是罐。这些是它们的同义语——巴利
Ghaṭa cetāyaṃ. Ghaṭati. Ghaṭo. Ghaṭo vuccati kumbho. Imāni tadabhidhānāni –
伽托、昆波、伽提、昆比,皆罐瓮之属;敦迪基罗亦罐器,乌卡利则为烹锅;
大器谓之盘,极小者谓之杯。巴利
Ghaṭo kumbho ghaṭī kumbhī, tuṇḍikiro tu ukkhalī; Mahantabhājanaṃ cāṭi, atikhuddaṃ kuṭṭaṃ bhave;
Caṭa、bhaṭa、deṭa 意为辱骂、斥责。Caṭati、bhaṭati、deṭati 为其动词形式。巴利
Caṭa bhaṭa paribhāsane deṭa ca. Caṭati. Bhaṭati. Deṭati.
Kuṭa 意为弯曲、歪曲。Kuṭati、paṭikuṭati 为其动词形式。巴利
Kuṭa koṭille. Kuṭati. Paṭikuṭati.
Puṭa 意为杂染。Puṭati 为其动词形式。巴利
Puṭa saṃkilesane. Puṭati.
Cuṭa、chuṭa、kuṭa 义为截断。Cuṭati、chuṭati、kuṭati。巴利
Cuṭa chuṭa kuṭa chedane. Cuṭati. Chuṭati. Kuṭati.
Phuṭa 义为开展。Phuṭati。巴利
Phuṭa vikasane. Phuṭati.
Muṭa 有火、声、投入、压碎等义。Muṭati。巴利
Muṭa aggisaddapakkhepamaddanesu. Muṭati.
Tuṭa 意为争论。Tuṭati。巴利
Tuṭa kalahakammani. Tuṭati.
Ghuṭa 意为击打。Ghuṭati。Ghoṭako。巴利
Ghuṭa paṭighāte. Ghuṭati. Ghoṭako.
以 ṭha 结尾的词根巴利
Ṭhakārantadhātu
Ṭhā 用于止息行进之义。“止息行进”即正在生起的行走之中断。其形式有:Ṭhāti、ṭhanti,Tiṭṭhati,Patiṭṭhāti,Adhiṭṭhāti,Adhiṭṭheti,Saṇṭhāti,Saṇṭhahati,Adhiṭṭhahati,Upaṭṭhahati。Ṭhātu,Tiṭṭhatu,Tiṭṭheyya。Aṭṭha、aṭṭhu,Aṭṭhā、aṭṭhū、aṭṭhāsi、aṭṭhaṃsu。“乃至其身住立”(yāvassa kāyo ṭhassati)。Tiṭṭhissati。“你们当谛听而住”(upassuti tiṭṭhissatha)。Aṭṭhissā、aṭṭhissaṃsu,Atiṭṭhissā、atiṭṭhissaṃsu。Ṭhātuṃ、upaṭṭhātuṃ,Upaṭṭhahituṃ,Adhiṭṭhātuṃ,Adhiṭṭhahituṃ。Ṭhatvā、adhiṭṭhitvā,Upaṭṭhahitvā、adhiṭṭhahitvā。Ṭhānaṃ(处)、ṭhiti(住立)、saṇṭhiti(安住)、avaṭṭhiti(停留),Saṇṭhānaṃ(形状)、paṭṭhānaṃ(发趣),Upaṭṭhāko(侍者)、ṭhito(已住立者),Pabbataṭṭho(住于山者)、bhūmaṭṭho(住于地者),Upaṭṭhahaṃ(侍奉着)等等。巴利
Ṭhāgatinivattiyaṃ. Gatinivatti uppajjamānassa gamanassupacchedo. Ṭhāti, ṭhanti. Tiṭṭhati. Patiṭṭhāti. Adhiṭṭhāti. Adhiṭṭheti. Saṇṭhāti. Saṇṭhahati. Adhiṭṭhahati. Upaṭṭhahati. Ṭhātu. Tiṭṭhatu. Tiṭṭheyya. Aṭṭha, aṭṭhu. Aṭṭhā, aṭṭhū, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Yāvassa kāyo ṭhassati. Tiṭṭhissati. Upassuti tiṭṭhissatha. Aṭṭhissā, aṭṭhissaṃsu. Atiṭṭhissā, atiṭṭhissaṃsu. Ṭhātuṃ, upaṭṭhātuṃ. Upaṭṭhahituṃ. Adhiṭṭhātuṃ. Adhiṭṭhahituṃ. Ṭhatvā, adhiṭṭhitvā. Upaṭṭhahitvā, adhiṭṭhahitvā. Ṭhānaṃ, ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti. Saṇṭhānaṃ, paṭṭhānaṃ. Upaṭṭhāko, ṭhito. Pabbataṭṭho bhūmaṭṭho. Upaṭṭhahaṃ iccādīni.
其中,ṭhāna一词见于自在、持续、刹那、原因等义。如在“尊者帝释天神造了什么业而证得此地位?”等句中,见于自在义。在“他善于站位,能于刹那间射中而不落空”等句中,见于持续义。在“此事合于如来,为如来所显现,正是时机”等句中,见于刹那义。在“如理了知可能之事为可能,不可能之事为不可能”等句中,见于原因义。因为果报依止于该处而住立,依它而转起,故称为“处”(ṭhāna)。巴利
Tattha ṭhānasaddo issariyaṭhitikhaṇakāraṇesu dissati. ‘‘Kiṃ panāyasmā devānamindo kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’’tiādīsu hi issariye dissati. ‘‘Ṭhānakusalo hoti akkhaṇavedhī’’tiādīsu ṭhitiyaṃ. ‘‘Ṭhānasopetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’tiādīsu khaṇe. ‘‘Ṭhānañca ṭhānaso ñatvā aṭṭhānañca aṭṭhānaso’’tiādīsu kāraṇe. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttibhāvena, tasmā ṭhānanti vuccati.
于自在、持续、刹那与原因,
于此四种义中,ṭhāna一词转起。巴利
Issariye ṭhitiyañca, khaṇasmimpi ca kāraṇe; Catūsvatthesu etesu, ṭhānasaddo pavattatīti.
Ṭhe 词根,用于音声、会合等义。Ṭhīyati(被站立、被确立)。巴利
Ṭhe saddasaṅkātesu. Ṭhīyati.
Ṭhe 词根,用于缠缚义。Ṭhāyati(站立、持续)。巴利
Ṭhe veṭhane. Ṭhāyati.
Paṭha,于言语、读诵义。读诵法。读诵、星宿读诵者——他问了那位星宿读诵者。将成为一切读诵者。为了读诵(诸异形),读诵之后(诸异形)。巴利
Paṭhaviyattiyaṃ vācāyaṃ. Dhammaṃ paṭhati. Pāṭho, nakkhattapāṭhako, so horapāṭhakaṃ pucchi. Sabbapāṭhī bhavissati. Paṭhituṃ, paṭhitave, paṭhitvā, paṭhitvāna, paṭhituna, paṭhiya, paṭhiyāna.
虽然我们有意随宜全面解说诸如此类以 tuṃ 等后缀结尾的分别,但因顾虑篇幅冗长,便不细说。虽未明言,但此类分别仍应依其理趣,随应地于一切处加以运用。至于需要展示巴利例句等特殊之处,我们将在该处予以说明。巴利
Evaṃvidhaṃ tuṃpaccayantādivibhāgaṃ sabbattha yathārahaṃ vattukāmāpi gantha vitthārabhayena na vadāma. Avuttopi īdiso vibhāgo nayānusārena yathāsambhavaṃ sabbattha yojetabbo. Yattha pana pāḷinidassanādiviseso icchitabbo hoti, tatthevetaṃ dassessāma.
Vaṭha,粗大义。Vaṭhati(变粗大)。Vaṭharo(粗大者)。Vaṭharo 一词,用于描述身体粗大坚实。正如律藏注疏中说:“vaṭharo 即肥胖,意指此比丘既肥胖且身体坚实,这是如此说的。”巴利
Vaṭha thūliye. Vaṭhati. Vaṭharo. Vaṭharoti thūlaghanasarīrasmiṃ vattabbavacanaṃ. Tathā hi vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘vaṭharoti thūlo, thūlo ca ghanasarīro cāyaṃ bhikkhūti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ.
Maṭha,居住义。Maṭhati(居住)。Maṭho(住处/庙宇)。巴利
Maṭha nivāse. Maṭhati. Maṭho.
“Kaṭha”表艰难生活之义。Kaṭhati(艰难生活)。Kaṭho(艰难、困苦)。巴利
Kaṭha kicchajīvane. Kaṭhati. Kaṭho.
“Raṭha”表呵责之义。Raṭhati(呵责)。巴利
Raṭha paribhāsane. Raṭhati.
“Sāṭha”表强力压制之义。所谓强力压制,即依仗自己的力量,随己所欲地制服弱者。Sāṭhati(强力压制)。Sāṭho(强力压制、欺诈)。巴利
Sāṭha balakkāre. Balakkāro nāma attano balena yathājjhāsayaṃ dabbalassa abhibhavanaṃ. Sāṭhati. Sāṭho.
Uṭha、ruṭha、luṭha,表打击之义。如:oṭhati(打击)、roṭhati(打击)、loṭhati(打击)。巴利
Uṭha ruṭha luṭha upaghāte. Oṭhati. Roṭhati. Loṭhati.
Piṭha,表伤害、杂染之义。如:peṭhati(伤害)、piṭharo(伤害者)。巴利
Piṭha hiṃsāsaṃkilesesu. Peṭhati. Piṭharo.
Saṭha,表欺骗之义。其中ca字表前述诸义。如:saṭhati(欺骗)。所谓saṭho、saṭhoti,即是说骗子。巴利
Saṭha ketave ca. Pubbatthesu cakāro. Saṭhati. Saṭho saṭhoti kerāṭiko vuccati.
Suṭha,表行走与违逆之义。行走和违逆即是gatipaṭighāta。Soṭhati(违逆而行)。巴利
Suṭha gatipaṭighāte. Gamanapaṭihananaṃ gatipaṭighāto. Soṭhati.
Kuṭhi、luṭhi,表懈怠之义。Ca词亦用于前述之义。Kuṇṭhati(懈怠)。Kuṇṭho(懈怠者)。Luṇṭhati(掠夺)。Luṇṭho(掠夺者)。巴利
Kuṭhi luṭhi ālassiye ca. Cakāro pubbatthe ca. Kuṇṭhati. Kuṇṭho. Luṇṭhati. Luṇṭho.
Suṭha,表睡眠之义。Suṇṭhati(睡眠)。巴利
Suṭhisosane. Suṇṭhati.
Ruṭhi、luṭhi、aṭhi 等词根,表“行”义。Ruṇṭhati(行)、Luṇṭhati(行)、Aṇṭhati(行)。巴利
Ruṭhi luṭhi aṭhi gatiyaṃ. Ruṇṭhati. Luṇṭhati. Aṇṭhati.
Veṭha 词根,表“缠绕”义。有 Veṭhati(缠绕)、nibbeṭhati(解缠);Veṭhanaṃ(缠绕)、nibbeṭhanaṃ(解缠)。巴利
Veṭha veṭhane. Veṭhati, nibbeṭhati. Veṭhanaṃ, nibbeṭhanaṃ.
Vaṭhi 词根,表“独行”义。有 Vaṇṭhati(独行)。巴利
Vaṭhi ekacariyāyaṃ. Vaṇṭhati.
Maṭha、kuṭhi,表忧愁之义。Maṭhati(忧愁),Kuṇṭhati(忧愁)。巴利
Maṭha kuṭhi soke. Maṭhati. Kuṇṭhati.
Eṭha、heṭha,表逼恼之义。Eṭhati(逼恼),Heṭhati(逼恼),Viheṭhati(逼恼),Viheṭhanaṃ(逼恼)。巴利
Eṭha heṭha vibādhāyaṃ. Eṭhati. Heṭhati. Viheṭhati. Viheṭhanaṃ.
Luṭha,表违逆之义。Loṭhati(违逆)。巴利
Luṭha paṭighāte. Loṭhati.
“Paṭha”意为宣说。Paṭhati(他宣说)。巴利
Paṭha vikhyāne. Paṭhati.
“Luṭha”意为杂染。Loṭhati(他杂染)。巴利
Luṭha saṃkilese. Loṭhati.
以ḍa结尾的词根。巴利
Ḍakārantadhātu
“Ḍi”表示于空中飞行,或仅指单纯移动。如 Ḍeti, ḍayati(他飞行)。Ḍemāno 即正在飞行。例如:高处的鸟正在飞翔。又如:那些从前曾飞扑向我的人。巴利
Ḍi vihāyasagatiyaṃ gamanamatte ca. Ḍeti, ḍayati. Ḍemāno. Ucce sakuṇa ḍemāna. Ye maṃ pure paccuḍḍenti.
“Ḍi”有抛掷、驱散之义。Ḍeti,意即“他抛掷”;Uḍḍeti,意即“他飞起、驱散”。巴利
Ḍi khipanuḍḍanesu. Ḍeti. Uḍḍeti.
那些外道们,对此(正法)之外的种种邪见却生起净信;
我不赞赏他们的法,他们也不通达于法。巴利
Ito bahiddhā pāsaṇḍā, diṭṭhīsu pasīdanti te; Na tesaṃ dhammaṃ rocemi, na te dhammassa kovidā.
在此,“pāsaṇḍā(外道)”即“pāsaṃ ḍentīti pāsaṇḍā”(抛掷绊索者,故称外道),意为将邪见的绊索抛入众生心中。又或者说,他们抛掷、驱散渴爱的绊索与邪见的绊索,故称外道。巴利
Ettha ca pāsaṇḍāti pāsaṃ ḍentīti pāsaṇḍā, sattānaṃ cittesu diṭṭhipāsaṃ khipantīti attho. Atha vā taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti uḍḍentīti pāsaṇḍā.
“Muḍi”,于剃除中。Muṇḍati(他剃除)。他们为童子剃发。Muṇḍo(已剃发者、秃头)。巴利
Muḍikaṇḍane. Muṇḍati. Kumāraṃ muṇḍiṃsu. Muṇḍo.
“Cuḍḍa”,于戏弄、调情中。Cuḍḍati(他戏弄、调情)。巴利
Cuḍḍa hāvakaraṇe. Cuḍḍati.
‘Aḍḍa’,意为勤勉、致力。Aḍḍati,指“他勤勉”。巴利
Aḍḍa abhiyoge. Aḍḍati.
‘gaḍi’,指面部的一处。由此衍生出动词 gaṇḍati(肿胀),名词 gaṇḍo(肿块、疖肿)。巴利
Gaḍi vadanekadese. Gaṇḍati. Gaṇḍo.
‘huḍi、piḍi’,意为聚合。‘huṇḍati’义为聚合;‘piṇḍati’义为压聚成团;‘piṇḍo’义为团块。巴利
Huḍi piḍi saṅghāte. Huṇḍati. Piṇḍati. Piṇḍo.
“hiḍi”是“行走”义。由此派生“行走”“漫行”等词。巴利
Hiḍi gatiyaṃ. Hiṇḍati, āhiṇḍati.
“kuḍi”是“燃烧”义。由此派生“燃烧”(动词)与“火盆”(名词)。巴利
Kuḍi dāhe. Kuṇḍati. Kuṇḍo.
“vaḍi”与“maḍi”是“缠绕”义。由此派生“vaṇḍati”(缠绕)、“maṇḍati”(缠绕)及“maṇḍalaṃ”(圆轮)。巴利
Vaḍi maḍi veṭhane. Vaṇḍati. Maṇḍati. Maṇḍalaṃ.
‘bhaḍi’意为嘲弄。由此派生:Bhaṇḍati(他嘲弄),Bhaṇḍanaṃ(嘲弄),Bhaṇḍo(嘲弄者)。巴利
Bhaḍi paribhāsane. Bhaṇḍati. Bhaṇḍanaṃ. Bhaṇḍo.
‘maḍi’意为清净。由此派生:Maṇḍati(他装饰),Maṇḍanaṃ(装饰)。巴利
Maḍi majjane. Maṇḍati. Maṇḍanaṃ.
‘tuḍi’意为啄取。由此派生:Tuṇḍati(啄取,动词),Tuṇḍo(喙)。如:以喙衔取而去。巴利
Tuḍi toḷane. Tuṇḍati. Tuṇḍo. Tuṇḍenādāya gaccheyya.
bhuḍi,意为承载。由此而有:承载(动词形 bhuṇḍati)。巴利
Bhuḍi bharaṇe. Bhuṇḍati.
caḍi,意为嗔怒。由此衍生:嗔怒(动词形 caṇḍati);暴戾的(形容词形 caṇḍo);旃陀罗(低种姓者)、凶暴(名词形 caṇḍālo、caṇḍikkaṃ)。巴利
Caḍi kope. Caṇḍati. Caṇḍo. Caṇḍālo, caṇḍikkaṃ.
saḍi,意为苦痛。由此衍生:苦痛(动词形 saṇḍati);苦痛(名词形 saṇḍo)。巴利
Saḍi rujāyaṃ. Saṇḍati. Saṇḍo.
“taḍi”意为打击。由此有动词taṇḍati(打击),名词vitaṇḍā(论诘、驳斥)。巴利
Taḍi tāḷane. Taṇḍati. Vitaṇḍā.
词根“Paḍi”表行进义。Paṇḍati(行进)。Paṇḍā(智慧)、Paṇḍito(智者)。其中,Paṇḍā即是智慧。正因为智慧能在极微细的事理中行进,了知苦等的压迫等相状,故称为Paṇḍā。Paṇḍito:凭智慧由此达彼、恒常运转,故名智者。或者,此人已生起智慧,故为智者。又因以智行行进,故亦为智者。正如注释书中所说:“Paṇḍantī故为智者。他们以智行于现见及来世之事中行进,这就是其义。”巴利
Paḍi gatiyaṃ. Paṇḍati. Paṇḍā, paṇḍito. Ettha paṇḍāti paññā. Sā hi sukhumesupi atthesu paṇḍati gacchati dukkhādīnaṃ pīḷanādikampi ākāraṃ jānātīti ‘‘paṇḍā’’ti vuccati. Paṇḍitoti paṇḍāya ito gato pavattoti paṇḍito. Atha vā sañjātā paṇḍā etassāti paṇḍito. Paṇḍati ñāṇagatiyā gacchatītipi paṇḍito. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘paṇḍantīti paṇḍitā. Sandiṭṭhikasamparāyikatthesu ñāṇagatiyā gacchantīti attho’’ti.
词根“Gaḍi”表制作义。Gaṇḍati(制作)。巴利
Gaḍi made. Gaṇḍati.
词根‘Khaḍi’意为搅拌。‘Khaṇḍati’即搅拌、切碎。‘Khaṇḍito’指被切碎的,‘khaṇḍo’指碎片、缺口。巴利
Khaḍi manthe. Khaṇḍati. Khaṇḍito, khaṇḍo.
词根‘Laḍi’意为舔舌。‘Laṇḍati’即以舌搅动。‘Laṇḍo’指粪便。巴利
Laḍi jivhāmathane. Laṇḍati. Laṇḍo.
词根‘Vaḍḍha’意为增长。‘Vaḍḍhati’即增长。‘Sirivaḍḍhako’(令吉祥增长者)、‘dhanavaḍḍhako’(令财富增长者)、‘vaḍḍhito’(已增长的)、‘buḍḍho’(成长者)。此处v音变为b,a音变为u。巴利
Vaḍḍha vaḍḍhane. Vaḍḍhati. Sirivaḍḍhako, dhanavaḍḍhako, vaḍḍhito, buḍḍho. Ettha ca vakārassa bakāro, akārassa cukāro.
词根“Kaḍḍha”表拖拽义。“Kaḍḍhati”(拖拽)、“ākaḍḍhati”(拉来)、“nikaḍḍhati”(拉出)。“Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā”——乌鸦们拖拽猫头鹰,如同拖拽不情愿者。巴利
Kaḍḍha ākaḍḍhane. Kaḍḍhati, ākaḍḍhati, nikaḍḍhati. Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā.
词根“Aṇa”“raṇa”“vaṇa”“bhaṇa”“maṇa”“kaṇa”表发声义。“Aṇati”(发声)。“Aṇako brāhmaṇo”(发声的婆罗门)。“Raṇati”(发声)。“Raṇaṃ”(声音、战斗)。“Vaṇati”(发声)。“Vāṇako”(发声者)。“Bhaṇati”(说)。“Bhāṇako”(诵者)。“Maṇati”(发声)。“Maṇiko”(发声者)。“Kaṇati”(发声)。“Kāṇo”(独眼者)。其中,“brāhmaṇo”:因诵念梵而发声,故为婆罗门,意为诵习咒语。然而,文字学家们说:“婆罗门是梵天神的后代。”但圣者们说:因已舍断罪恶,故为婆罗门。巴利
Aṇa raṇa vaṇa bhaṇa maṇa kaṇa sadde. Aṇati. Aṇako brāhmaṇo. Raṇati. Raṇaṃ. Vaṇati. Vāṇako. Bhaṇati. Bhāṇako. Maṇati. Maṇiko. Kaṇati. Kāṇo. Tattha brāhmaṇoti brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Akkharacintakā pana ‘‘brahmuno apaccaṃ brāhmaṇo’’ti vadanti. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇoti.
婆罗门、闻经者、净行者、称尊者、梵天眷属;
梵天子、二生者、梵、莲华座之子。巴利
Brāhmaṇo sottiyo vippo, bhovādī brahmabandhu ca; Brahmasūnu dvijo brahmā, kamalāsanasūnu ca;
‘Raṇa’一词,在‘有诤法、无诤法’等语境中,指烦恼。因为烦恼令人诤斗、令人哭喊,因此被称为‘诤’。巴利
Raṇasaddo ‘‘saraṇā dhammā araṇā dhammā’’tiādīsu kilesesu vattati. Kilesā hi raṇanti kandanti etehīti raṇāti vuccanti.
“ 无与伦比的弓箭手,力大无比的王子,
于一切敌中作战已,他便达于自制。”巴利
‘‘Dhanuggaho asadiso, rājaputto mahabbalo; Sabbāmitte raṇaṃ katvā, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti
此处指战斗。所谓“作战斗”,即是作战之意。而在“他们切割草木,向八方四面奔散”句中,则是指粉碎、碎散。所谓“作战斗”即是作粉碎之意。如此,义释乃是将声所诠之义涵摄其中,依所诠义而作,并非基于词根的多义性而作,应如是了知。又或者,词根本身亦有义之增胜相应,由此而作如是义释,也应如是了知。巴利
Ettha yuddhe vattati. Raṇaṃ katvāti hi yuddhaṃ katvāti attho. ‘‘Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato’’ti ettha cuṇṇavicuṇṇakaraṇe vattati. Raṇaṃ karontāti hi cuṇṇavicuṇṇaṃ karontāti attho. Evaṃ atthavivaraṇampi saddasaṅkhātamatthaṃ antoyeva katvā adhippāyatthavasena kataṃ, na dhātunānatthavasenāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnamatthātisayayogopi bhavati, tena evaṃ atthavivaraṇaṃ katantipi daṭṭhabbaṃ.
‘Bhaṇa’意为说。念诵护卫经,即是说话。长部诵者、爱语者、诵品,其中的‘诵品’是指——巴利
Bhaṇa bhaṇane. Parittaṃ bhaṇati, vacanaṃ bhaṇati. Dīghabhāṇako, piyabhāṇī, bhāṇavāro. Ettha bhāṇavāroti –
“ 八音节为一句,一偈为四句;
一偈为一经集,一经集有三十二字;
三十二字为一颂,二百五十颂则为一诵分;
此一诵分,谓八千字母。”巴利
‘‘Aṭṭhakkharā ekapadaṃ, ekā gāthā catuppadaṃ; Gāthā cekāmato gantho, gantho bāttiṃsatakkharo; Bāttiṃsakkharaganthānaṃ, paññāsaṃ dvisataṃ pana; Bhāṇavāro mato eko, svaṭṭhakkharasahassako’’ti.
具足八千音节之量的诵文,即称为一诵品。巴利
Evaṃ aṭṭhakkharasahassaparimāṇo pāṭho vuccati.
‘Oṇa’意为去除。‘Oṇati’即是去除。巴利
Oṇaṃ apanayane. Oṇati.
Soṇa 表颜色与动态之义。Soṇati、soṇo。巴利
Soṇa vaṇṇagatīsu. Soṇati, soṇo.
Soṇa 与 siloṇa 表聚合之义。Soṇati、Siloṇati。巴利
Soṇasiloṇa saṅghāte. Soṇati. Siloṇati.
Ghiṇi、ghuṇi、ghaṇi 表执取之义。Ghiṇṇati、Ghuṇṇati、Ghaṇṇati。巴利
Ghiṇi ghuṇi ghaṇi gahaṇe. Ghiṇṇati. Ghuṇṇati. Ghaṇṇati.
Ghuṇa、ghuṇṇa 表移动义。Ghoṇati。Ghuṇṇati。巴利
Ghuṇa ghuṇṇa gamane. Ghoṇati. Ghuṇṇati.
Paṇa 有交易、赞扬之义。Paṇati,谓商主行交易。信者 paṇati 佛陀,即赞扬。Āpaṇaṃ,市场;sāpaṇo gāmo,有市场的村庄。巴利
Paṇa byavahāre, thutiyañca. Paṇati vāṇijo, vohāraṃ karoti iccattho. Saddho buddhaṃ paṇati, thomayati iccattho, āpaṇaṃ, sāpaṇo gāmo.
Gaṇa、raṇa 为行进义。Gaṇati。Raṇati。巴利
Gaṇa raṇa gatiyaṃ. Gaṇati. Raṇati.
Caṇa、saṇa 表给予之义。Caṇati。Saṇati。巴利
Caṇa saṇa dāne. Caṇati. Saṇati.
Phaṇa 表“行进”义。Phaṇati。Phaṇaṃ。巴利
Phaṇa gatiyaṃ. Phaṇati. Phaṇaṃ.
Veṇu 表智、思、观察等义。Veṇati。巴利
Veṇu ñāṇacintānisāmanesu. Veṇati.
Pīṇa 表充满之义。Pīṇanaṃ 意为圆满。Pīṇati。Pīṇo 意为日间不食,pīṇorakkhaṃsabāhu。巴利
Pīṇa pīṇane. Pīṇanaṃ paripuṇṇatā. Pīṇati. Pīṇo divā na bhuñjati, pīṇorakkhaṃsabāhu.
Miṇa 表伤害之义。Miṇati。巴利
Miṇa hiṃsāyaṃ. Miṇati.
Duṇa 表行进之义,且兼有伤害义。Duṇati。巴利
Duṇa gatiyañca. Hiṃsāpekkhako cakāro. Duṇati.
Saṇa 是不清晰声音之根。Saṇati,指发出不清晰的声音。Saṇateva brahmāraññaṃ,梵天神林确实在作响。Saṇatevāti 意为如同轰然作响。巴利
Saṇa abyattasadde. Saṇati. Saṇateva brahmāraññaṃ. Saṇatevāti nadati viya.
Tuṇa 是弯曲之根。Toṇati,指他令其弯曲或歪斜。巴利
Tuṇa koṭille. Toṇati.
Puṇa 是精妙之根。Puṇati、nipuṇati,指他变得精妙,或善巧于微细。Nipuṇadhammo,即精妙之法。在此应知,nipuṇa、saṇha、sukhuma 等词为同义词,正如 kusala、cheka、dakkha 等词也是同义词。巴利
Puṇa nipuṇe. Puṇati, nipuṇati. Nipuṇadhammo. Ettha ca nipuṇasaṇhasukhumasaddā vevacanasaddā kusalachekadakkhasaddā viyāti daṭṭhabbaṃ.
Muṇa 词根,义为承诺、应允。Muṇati,即“他承诺/应允”。巴利
Muṇa paṭiññāṇe. Muṇati.
Kuṇa 词根,义为发出声音、辅助发声。Koṇati,即“他发出声音/辅助发声”。巴利
Kuṇa saddopakaraṇe. Koṇati.
Cuṇa 词根,义为切割、粉碎。Coṇati,即“他切割/粉碎”。巴利
Cuṇachedane. Coṇati.
Maṇa 词根,意为舍弃、放弃。Veraṃ maṇatīti veramaṇi,意为“舍弃怨恨,故称 veramaṇi”。巴利
Maṇa cāge. Veraṃ maṇatīti veramaṇi.
Phuṇa 词根,意为散布、抖落、拂除。Phuṇati,意为“他散布/抖落”。Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti,意为“其他人拂除火坑中的余烬”。巴利
Phuṇa vikiraṇe vidhunane ca. Phuṇati. Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti.
“玛那”根,义为“舍弃”。“离怨”者,谓舍弃怨恨也,故称“威拉玛尼”。巴利
Imāni ṇakārantadhāturūpāni.
“普纳”根,义为“散布”及“振除”。故有“普纳提”(散布)一形。又有他师谓:将余烬从火坑中振除,亦用此根。巴利
Iti bhūvādigaṇe ṭavaggantadhāturūpāni
以上是以 ṇa 结尾的词根形式。巴利
Samattāni.
以 ta 结尾的词根。巴利
Takārantadhātu
接下来,以 -tā 结尾的 dhātu(词根)被称为……巴利
Atha tavaggantadhāturūpāni vuccante –
它们是 pālana(护持)。Pālana 即 rakkhaṇa(保护)。Tāyati(护持)。Tāṇa(救护),gotta(族姓),nakkhatta(星宿)。恶的救护。辛劳所得之财,我保护它们免于损坏。其中,gotta(族姓):保护群体,故称 gotta。因为当以“乔达摩、迦叶”等称呼表达时,该词语及认知保护该群体,在专属领域的意义上予以保护,故称 gotta。正如认知若无作为所缘之义则不能生起,名称亦无其所指之对象;因此,那被称为 gotta 之义,保护、护持它们,所以才这样说。那么,什么是 sota(根源)呢?是不同于其他家族传承的、由该家族先祖所决定的、属于该家族共通的普遍形态。巴利
Te pālane. Pālanaṃ rakkhaṇaṃ. Tāyati. Tāṇaṃ, gottaṃ, nakkhattaṃ. Aghassa tātā. Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhami dhamaṃ. Tattha gottanti gaṃ tāyatīti gottaṃ. ‘‘Gotamo kassapo’’ti hi ādinā pavattamānaṃ gaṃ vacanaṃ buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, tathā abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasammuditaṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpaṃ.
Nakkhatta(星宿):不走歧路,唯依己道而行,保护(tāyati)其行进(nakkhanaṃ gamanaṃ),故称 nakkhatta。此依阿沙优等日而有二十七种。即:阿沙优、 Bharani、迦底迦、 Rohani、 Miggasira、阿达、 Punabbasu、 Phussa、 Assalisa、 Magha、前跋求、后跋求、 Hatha、 Citta、 Svati、毗舍佉、 Anuradha、 Jetha、 Mula、前沙罗、后沙罗、沙瓦那、 Dhanasitha、 Satabhisatta、前跋陀罗、后跋陀罗、 Revati,此二十七星宿。它们于其行进之处丝毫不离,或快或慢,时快时慢,由此及彼,如是避开歧路,犹如安置于转轮机括之次第,以等齐之速唯依己道而行,环绕须弥山回转。如是,它们保护星之运行,故称 nakkhatta(星宿)。古人依 kharadhātu(粗硬词根)而说“nakkharanti(不灭)故称 nakkhatta”。“nakkhattaṃ joti rikkhaṃ taṃ”等,此为星宿之名。“Uḷu tārā tārakā”,此为一切星之通名。Osadhi 则是特定星之名。巴利
Nakkhattanti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ, taṃ pana assayujādivasena sattavīsatividhaṃ hoti. Tathā hi assayujo bharaṇī kattikā rohaṇī migasiro addā punabbasu phusso assaliso māgho pubbaphagguṇī uttaraphagguṇī hattho cittaṃ svāti visākhā anurādhā jeṭṭhā mūlaṃ pubbāsaḷhaṃ uttarāsaḷhaṃ sāvaṇaṃ dhanasiṭṭhā satabhisattaṃ pubbabhaddapadaṃ uttarabhaddapadaṃ revatī cāti sattavīsati nakkhattāni. Tāni pana attano gamanaṭṭhānaṃ īsakampi na vijahanti kiñci sīghaṃ kiñci dandhaṃ, kadāci sīghaṃ, kadāci dandhaṃ, etto ito cāti evaṃ visamagatiyā agantvā yantacakke paṭipāṭiyā yojitāni viya samappamāṇagatiyā attano vīthiyāva gacchantāni maṇḍalākārena sineruṃ parivattanti. Evaṃ imāni nakkhanaṃ gamanaṃ tāyanti rakkhantīti nakkhattānīti vuccanti. Porāṇā pana kharadhātuvasena ‘‘nakkharanti na nassantīti nakkhattānī’’ti āvocuṃ, ‘‘nakkhattaṃ joti rikkhaṃ taṃ’’ iccetāni nakkhattatārakānaṃ nāmāni. ‘‘Uḷu tārā tārakā’’ti imāni pana sabbāsampi tārakānaṃ sādhāraṇanāmāni. Osadhīti pana tārakāvisesassa nāmaṃ.
Citi(词根 ci)表认知义。认知即标记,即造作相状。Cetati(认知)意为“造作标记”,此即是义。此词根以 ī 音收尾,故由它构词时,不插入随韵(ṃ),正如 saki 等与词根结合时的情形一样。此规则亦适用于其他类似之处。巴利
Citi saññāṇe. Saññāṇaṃ cihanaṃ lakkhaṇakaraṇaṃ. Cetati. Cihanaṃ karotīti attho. Īkārantavasena vuttattā asmā dhātuto saki saṅkāyanti dhātuto viya niggahītāgamo na hoti. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu.
Pata 表坠落义。Patati(坠落)。Papatati(使坠落)、papātaṃ(堕落)、papateyyahaṃ(我应堕落)。Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ(极堕地狱)应与 ahaṃ(我)结合,意即“我已极堕”。Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ, sokumāroti(极堕地狱,死愁)应如此结合,意即“汝已极堕”。此二者为隐密词(parokkhāpada)。如“pāvadaṃ pāvadā”等,前缀词变为长音,随后 aṃ 音转为 ttaṃ,a 音转为 ttha。巴利语法实难思量!巴利
Pata gatiyaṃ. Patati. Papatati papātaṃ, papateyyahaṃ. Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ. Ahaṃsaddena yojetabbaṃ, pāpattaṃ papatitosmīti attho. Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ, sokumāroti yojetabbaṃ, pāpattha papatitoti attho. Parokkhāpadañhietaṃ dvayaṃ. ‘‘Pāvadaṃ pāvadā’’tiādīsu viya upasaggapadassa dīghabhāvo, tato aṃsaddassa ttaṃādeso, asaddassa ca tthādeso bhavati. Acinteyyo hi pāḷinayo.
Ata 表恒常行进义。恒常行进即无间断行进。Atati(行进)。然而,因 ata 词根表恒常行进之义,故于有与无之间奔走,经历生、老、病、死等种种轮回之苦,恒常行进、到达、证得,故于 attā(我)亦可作此词源解析。依异门义,则应见“āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo”(于此处安立我慢,故为 attā,即自体)、“sukhadukkhaṃ adati anubhavatīti attā”(领受苦乐,故为 attā)、“attamanoti pītisomanassena gahitamano”(悦意,即以喜乐摄心)。于何处、以何方式获得其义,即于该处、依该方式而取其义。巴利
Atasātaccagamane. Sātaccagamanaṃ nirantaragamanaṃ. Atati. Yasmā pana atadhātu sātaccagamanatthavācikā, tasmā bhavābhavaṃ dhāvanto jātijarābyādhimaraṇādibhedaṃ anekavihitaṃ saṃsāradukkhaṃ atati satataṃ gacchati pāpuṇāti adhigacchatīti attātipi nibbacanamicchitabbaṃ. Atthantaravasena pana ‘‘āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo’’ti ca ‘‘sukhadukkhaṃ adati anubhavatīti attā’’ti ca ‘‘attamanoti pītisomanassena gahitamano’’ti ca attho daṭṭhabbo, yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā atthassa gahetabbatoti.
Cuta 表示渴求、作恶之义。Cotati 即(渴求/作恶)。巴利
Cuta āsecane kharaṇe ca. Cotati.
Ati 为系缚之义。Antati(系缚)、Antaṃ(系缚)。因被末端所系缚,故称为 antaṃ。此处对 anta 一词的义摄(解释)如此说:“antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ”——在此句中,属于三十二身分中的死尸末端,即名为 anta。“Kāyabandhanassa anto jīrati. Haritantaṃ vā”——在此处,最终、边际名为 anta。“Antamidaṃ bhikkhave jīvikānaṃ”——在此处,是下劣之末端。“Sakkāyo eko anto”——在此处,是部分之末端。“Esevanto dukkhassa sappaccayasaṅkhayā”——在此处,是边际之末端。如是——巴利
Ati bandhane. Antati. Antaṃ. Antiyatibandhiyati antaguṇenāti antaṃ. Idha anta saddassa atthuddhāro vuccate ‘‘antaṃ antaguṇaṃ udariya’’nti ettha dvattiṃsākārantogadhaṃ kuṇapantaṃ antaṃ nāma. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati. Haritantaṃ vā’’ti ettha antimamariyādanto anto nāma. ‘‘Antamidaṃ bhikkhave jīvikāna’’nti ettha lāmakanto. ‘‘Sakkāyo eko anto’’ti ettha koṭṭhāsanto. ‘‘Esevanto dukkhassa sappaccayasaṅkhayā’’ti ettha koṭanto. Iccevaṃ –
死尸、最终者、边界以及下劣;
部分与边际,此诸义皆由“anta”一词宣说。巴利
Kuṇapantaṃ antimañca, mariyādo ca lāmakaṃ; Koṭṭhāso koṭi’me attho, antasaddena bhāsitā.
‘kita’有居住与除病之义。‘ketati’(居住、除病)。‘sāketaṃ na garaṃ’(是住处,非村落),‘niketo’(住所),‘niketaṃ pāvisi’(入于住所)。‘āmodamāno gacchati sanniketaṃ’(喜悦走向共住处)。‘tikicchati’(治疗),‘cikicchati’(治疗),‘cikicchā’(治疗),‘cikicchako’(治疗者)。其中,‘sāketaṃ’:因其为傍晚接受住处之处,故称‘sāketaṃ’,此处ya音脱落。巴利
Kita nivāse rogāpanayane ca. Ketati. Sāketaṃ na garaṃ, niketo, niketaṃ pāvisi. Āmodamāno gacchati sanniketaṃ. Tikicchati, cikicchati, cikicchā, cikicchako. Tattha sāketanti sāyaṃ gahitavasanaṭṭhānattā sāketaṃ, yaṃsaddalopo.
‘yata’有努力之义。‘patiyatana’即作努力(vāyāmakaraṇa)。‘yatati’(努力),‘yati’(努力),‘yatavā’(已努力),‘payatana’(努力),‘āyatana’(处),‘lokāyata’(顺世论)。此处,‘āyatana’:由‘āyatati’(伸张、现起)之义而得名,即眼、色等。因为以这些处为门及所缘的心、心所法,依各自体验等作用而于此处伸张、现起、努力,故称‘āyatanāni’(处)。然而此处,亦可依‘nīta’与‘nu’词根之义解说‘āyatana’一词之义,此将于后文显现。巴利
Yata patiyatane. Patiyatanaṃ vāyāmakaraṇaṃ. Yatati. Yati, yatavā, payatanaṃ, āyatanaṃ, lokāyataṃ. Ettha āyatananti āyatanato āyatanaṃ, cakkhurūpādīni. Etāni hi taṃdvārārammaṇacittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamanti etesūti ‘‘āyatanānī’’ti vuccanti. Ettha pana nītanudhātūnaṃ vasenapi āyatanasaddattho vattabbo siyā, so uttari āvibhavissati.
“处”(āyatana)一词,有住处、矿藏、集会处、出生地、原因等义。例如,于“世间自在天处、婆薮天处”等语中,“处”字即用于住处义。于“金处、银处”等语中,用于矿藏义。而在教法中,如“于怡悦之处,诸鸟栖此”等语,则用于集会处义。于“南印度为牛群之出生地”等语中,用于出生地义。于“何时何处得集会因缘,便于彼处得证作证之能”等语中,用于原因义。应知此词随种种现行因相而取义。巴利
Āyatanasaddo nivāsaṭṭhāne ākare samosaraṇaṭṭhāne sañjātidese kāraṇe ca. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhāne āyatanasaddo vattati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākare. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhāne. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātidese. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇe vattatīti veditabbo. So ca nānāpavattinimittavasena gahetabbo.
住处与矿藏,生处及因由,
众所集会处,处字悉通用。巴利
Nivāse ākāre ceva, jātidese ca kāraṇe; Samosaraṇaṭṭhāne ca, āyatanaravo gato.
所谓“顺世论”,即主张“一切可食,一切不可食;乌鸦是白的,苍鹭是黑的,以此因、以此因”等,这类与无意义之理相关联的外道学说,在世间被称为“诡辩论”。对此,菩萨中精勤不怠的维杜罗贤者曾说:“不应亲近顺世论者,此非增长智慧之道。”由于依此论,世间不努力、不精勤于未来之利益,故称“顺世论”。这即是诡辩论。因为依此典籍,众生甚至不生起行善之心。于他处亦如此说:“所谓顺世论技艺,即‘乌鸦是白的,因骨为白;鹤是红的,因血为红’等,依此类推而展开,否定他世与涅槃的诡辩论技艺。”巴利
Lokāyataṃ nāma ‘‘sabbaṃ ucchiṭṭhaṃ, sabbaṃ nucchiṭṭhaṃ. Seto kāko, kāḷo bako iminā ca iminā ca kāraṇenā’’ti evamādiniratthakakāraṇapaṭisaṃyuttaṃ titthiyasatthaṃ, yaṃ loke ‘‘vitaṇḍasattha’’nti vuccati, yañca sandhāya bodhisatto asamadhuro vidhurapaṇḍito ‘‘na seve lokāyatikaṃ, netaṃ paññāya vaḍḍhana’’nti āha. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ, kintaṃ? Vitaṇḍasatthaṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakriyāya cittampi na uppādenti. Aññatthāpi hi evaṃ vuttaṃ ‘‘lokāyatasippanti ‘kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā, lohitassa rattattā’ti evamādinayappavattaṃ paralokanibbānānaṃ paṭisedhakaṃ vitaṇḍasatthasippa’’nti.
yuta、juta为词根,表言说之义。言说即宣说。yotati、jotati亦同。巴利
Yuta juta bhāsane. Bhāsanaṃ udīraṇaṃ. Yotati. Jotati.
juta根,表光明之义。有jotati(照耀)、vijjotati(遍照耀);juti(光辉)、joti(光明)。使役式有“joteti, jotayitvāna saddhammaṃ”(令照耀,令正法照耀后)等用法。此处,juti指光明或吉祥;joti指威光。或谓joti指月亮等。如《天宫事注疏》中所说:“‘joti’是月亮、太阳、星宿、星辰的通名。”又依“joti jotiparāyaṇo”(光明,以光明为皈依)之说,凡因生于刹帝利族等而光彩照人、具足色身庄严者,即称为jotī。巴利
Jutadittiyaṃ. Jotati, vijjotati. Juti, joti. Kārite ‘‘joteti, jotayitvāna saddhamma’’nti payogā. Ettha ca jutīti āloko siri vā. Jotīti patāpo. Atha vā jotīti candādīni. Vuttampi ceta sirimāvimāna vatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘jotīti candimasūriyanakkhattatārakānaṃ sādhāraṇanāma’’nti. Atha vā ‘‘joti jotiparāyaṇo’’ti vacanato yo koci jotati khattiyakulādīsu jātattā ca rūpasobhāyuttattā ca, so ‘‘jotī’’ti vuccati.
“Sitavaṇṇo”(白色)。词根“sita”用于白色之义。虽此处就颜色通名而说,但依用例所示,于蓝、黄等诸色之中,唯应取白色。“setati”(成为白色),“setaṃ vatthaṃ”(白衣)。不过,因随用而变其词性,“seta”一词应知为三性通用。巴利
Sitavaṇṇo. Sitadhātu setavaṇṇe vattati. Kiñcāpettha vaṇṇasāmaññaṃ vuttaṃ, tathāpi idha nīlapītādīsu setavaṇṇoyeva gahetabbo payogadassanavasena. Setati. Setaṃ vatthaṃ. Vāccaliṅgattā pana setasaddo tiliṅgo gahetabbo.
白、洁白、净、白净、皎洁、皓白,这些皆是“白”的名称。
非黑、浅白、纯白,这些也是“白”的名称。巴利
Setaṃ sitaṃ suci sukkaṃ, paṇḍaraṃ dhavalampi ca; Akaṇhaṃ goramodātaṃ, setanāmāni honti hi.
“vatu”词根,表转动义。有“vattati”(转动)、“pavattati”(流转)、“saṃvattati”(合集)、“anuvattati”(随转)、“parivattati”(周转)。“pavattaṃ”为“已转起”。巴利
Vatu vattane. Vattati, pavattati, saṃvattati, anuvattati, parivattati. Pavattaṃ.
“kila”词根,表湿润义。湿润即潮湿的状态。“kilotati”(变湿)、“pakilotati”(浸湿),意为弄湿。使役式为“pakiloteti, pakilotayati”。“uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā”义为“在热水中浸湿后”,即弄湿后。巴利
Kilota addabhāve. Addabhāvo tintabhāvo. Kilotati, pakilotati, temetīti attho. Kārite pakiloteti, pakilotayati. Uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā, temetvāti attho.
“vata”根,用于乞求义。“vatati”(乞求)。巴利
Vata yācane. Vatati.
词根“kita”,表示知晓。了知(ketati)。了知之事(ketana)、了知者(ketaka)、约定(暗号,saṅketa)。巴利
Kita ñāṇe. Ketati. Ketanaṃ, ketako, saṅketo.
词根“kati”,表示纺线。纺线(suttaṃ kantati)。巴利
Kati suttajanane. Suttaṃ kantati.
“kati”根,表示切断义。切割肉、分切,又有铁制刀具。“大勇者割除箭矢”。“愿今日王室厨房的厨师们不要将我们切割”。巴利
Kati chedane. Maṃsaṃ kantati, vikantati, ayokanto. Sallakanto mahāvīro. Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase.
“catī”为表伤害、气味等义的词根。因其词尾为长音ī,故该词根不增入鼻音。其活用形为“遮帝”。巴利
Catī hiṃsāgandhesu. Īkārantattā imasmā niggahītāgamo na hoti. Catati.
以送气塔音结尾的语根。巴利
Thakārantadhātu
“ṭhā”为表停留与返回义的词根。站立。状态、确定、已确定、丛林。如偈颂所说“断除林与丛林”,其中高大的树木称为“林”,而那些于林中所生、依林而立的矮小杂木,则称为“丛林”。巴利
Thāgatinivattiyaṃ. Thāti. Avatthā, vavatthānaṃ, vavatthitaṃ, vanatho. ‘‘Chetvā vanaṃ vanathañcā’’ti ettha hi mahantā rukkhā vanaṃ nāma, khuddakā pana tasmiṃ vane ṭhitattā vanatho nāma vuccanti.
“thu”为表称赞义的词根。称赞、盛赞。称赞、极赞说;称赞、胜赞。巴利
Thu thutiyaṃ. Thavati, abhitthavati. Thavanā, abhitthavanā, thuti, abhitthuti.
如果我的智慧具有形体,大地也不能容纳;
这是无比见者世尊的果报,为赞叹智慧而说。巴利
Yadi hi rūpinī siyā, paññā me vasumatī na sameyya; Anomadassissa bhagavato, phalametaṃ ñāṇathavanāya.
他因那些赞颂而受到称赞,由此,此智慧得到称扬,最胜佛陀亦受到赞叹。其中,“称赞”即是赞美;赞美实有多种名称。巴利
Tehi thutippasattho so, yenidaṃ thavitaṃ ñāṇaṃ, buddhaseṭṭho ca thomito. Tatra thavanāti pasaṃsanā. Pasaṃsāya hi anekāni nāmāni.
称叹、赞美、褒扬、陈述、颂赞;
panuti 为排除,thomanā 为称赞,vaṇṇo 为赞美,katthanā 为称扬,guṇakittanaṃ 为功德之宣说。巴利
Thavanā ca pasaṃsā ca, silāghā vaṇṇanā thuti; Panuti thomanā vaṇṇo, katthanā guṇakittanaṃ;
在复合词中:thīyati,patitthīyati。Thī。此处经文中有:abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati,并生起忿怒、嗔恚与不满。他们以“thiyo”辱骂他。其中,“thīyati patitthīyatī”等词,是由单一 r 音等变化而成。“Thīyati”意为凝结、聚合成团,由此而有胚胎,故称为 thī。然而,诸师长仅对 itthī 一词作如是词源解释,而非对 thī 一词。巴利
The saddasaṅghātesu. Thīyati, patitthīyati. Thī. Atrimā pāḷiyo – abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Thiyo naṃ paribhāsiṃsūti. Tatra ‘‘thīyati patitthīyatī’’timāni ekārassīyādesavasena sambhūtāni. Thīyati saṅghātaṃ gacchati gabbho etissāti thī. Ācariyā pana itthīsaddasseva evaṃ nibbacanaṃ vadanti, na thīsaddassa.
胚胎在其中凝结,故称为thī,此说我们不予认可;
胚胎在其中凝结,故称为itthī,诸师作如是说。
于彼极难行之教诫中,“itthī”一词之由来;
此决择今已成立,诸贤请听我之定判。
因为itthī一词与thī一词意义相同,
将thī一词所具的意义,安立于itthī一词中。
当依理而把握时,少分便可适用于多分。
正如“dve duve, taṇhā, tasiṇā”等例证所示。
又或者,此“itthī”一词,乃由音素增入等缘故。
依词源之相,亦可成立,应当如是阐明。
希求男子故为女,或令男子生希求;
此词源亦当了知,求词源者能了达。巴利
Gabbho thīyati etissā, iti thī iti no ruci; Gabbho thīyati etissā, iti itthīti ācariyā. Tesaṃ sudukkarovāde, ‘‘itthī’’ti padasambhavo; Ayaṃ vinicchayo patto, nicchayaṃ bho suṇātha me. Thīsaddena samānattho, itthīsaddo yato tato; Thīsadde labbhamānatthaṃ, itthīsaddamhi ropiya. Appānaṃ bahutā ñāye, gahite sati yujjati; Tathā hi ‘‘dve duve, taṇhā, tasiṇā’’ti nidassanaṃ. Atha vā pana ‘‘itthī’’ti-idaṃ vaṇṇāgamādito; Niruttilakkhaṇenāpi, sijjhatīti pakāsaye. Icchatīti nare itthī, icchāpetīti vā pana; Idaṃ nibbacanañcāpi ñeyyaṃ nibbacanatthinā.
以下是女人的种种名称:巴利
Atrimāni itthīnamabhidhānāni –
女人、妇人、受爱者、女子、无力者、胆怯者、美丽者。
可爱者、有边界者、母性群体、亲爱者、贪爱者。
喜乐者、放逸者、娇爱者、嬉戏者、女人、有身者;
这些既是她们的名字,也是依状态而立的名称。
少女、女孩、处女、童女、幼女;
青年女、年轻女、少女、长老尼、老妪。巴利
Itthī thī vanitā nārī, abalā bhīru sundarī; Kantā sīmaninī mātu-gāmo piyā ca kāminī. Ramaṇī pamadā dayitā, lalanā mahilā’ṅganā; Tāsaṃyeva ca nāmāni, avatthāto imānipi. Gorī ca dārikā kaññā, kumārī ca kumārikā; Yuvatī taruṇī māṇa-vikā therī mahallikā.
如此,八岁的女童既称为“少女”,也称为“女孩”。十岁者称为“处女”。未破身或青春之女也称为“处女”。十二岁者称为“童女”,也称“幼女”。再者,未至老年者,称为青年女、年轻女、少女;已至老年者,则称为长老尼、老妪。于男子,此理亦应如理了知。巴利
Tathā hi aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccati. Dasavassikā kaññāti vuccati. Anibbiddhā vā yobbanitthī kaññāti vuccati. Dvādasavassikā kumārītipi vuccati kumārikātipi. Atho jaraṃ appattā yuvatītipi taruṇītipi māṇavikātipi vuccati. Jaraṃ pattā pana therītipi mahallikātipi vuccati. Purisesupi ayaṃ nayo yathārahaṃ veditabbo.
虽然有如此的规定区分,但在某些情况下,也有不依规定而使用的说法。例如,根据“国王带着童子,公主及女孩”与“透明的黑皮公主少女”这两段经文,原本应以“女孩”称呼的女性,也可用“少女”称呼;原本应以“少女”称呼的,也可用“女孩”称呼。同样地,根据“国王带着童子,公主及女孩”与“童女优波塞尼耶,常饰以镣铐”这两段经文,原本应以“女孩”称呼的女性,也可用“童女”称呼;原本应以“童女”称呼的,也可用“女孩”称呼。再者,根据“名为鲁迦的公主”与“然后他们为曼迪沐浴,轿中少女们聚集”这两段经文的显示,无论未破身或已破身,只要未至老年,她仍可称为少女,应知此义。巴利
Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi katthaci aniyamavasenapi vohāro pavattati. Tathā hi ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘acchā kaṇhājinaṃ kañña’’nti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ vasena yā itthī dārikāsaddena vattabbā, sā kaññāsaddenapi vattabbā jātā. Yāpi ca kaññāsaddena vattabbā, sāpi dārikāsaddena vattabbā jātā. Tathā ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘kumāriye upaseniye, niccaṃ nigaḷamaṇḍite’’ti ca imāsaṃ pana pāḷīnaṃ vasena yā itthī dārikāsadena vattabbā, sā kumārikāsaddenapi vattabbā jātā. Yā ca pana kumārīsaddena vattabbā, sāpi dārikāsaddena vattabbā jātā. Apicettha ‘‘rājakaññā rucā nāmā’’ti ca ‘‘tato maddimpi nhāpesuṃ, sivikaññā samāgatā’’ti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ dassanato yā anibbiddhā vā hotu nibbiddhā vā, yāva jaraṃ na pāpuṇāti, tāva sā kaññāyeva nāmātipi veditabbaṃ.
此处,或许有人会这样说:你们说“八岁者称为少女,也称为女孩”,然而,根据“当我还是孩童时,生来八岁”的说法,八岁者可以是男孩;而在“他在自己的城中游乐,那里见到了童子”的经文中,与妻子儿女一同长大的须大拏大王已年过十二,怎能称为“童子”?这确实合理,是依于世尊的意愿。因为世尊是法主,善巧于言说,凡是随顺所化众生而说法时,便那样说法。因此,世尊这样说,是着眼于两点:他的父母尚在,以及他是在童子的养护方式下长大。正如尊者童受迦叶,虽已年长,但因是以童子的养护方式长大,仍被称为童受迦叶。又,“此童子不知量”一句中,尊者大迦叶虽已白发苍苍,但因对尊者阿难有深厚信赖,而以童子语教诫他,故称其为“童子”,这是可以理解的。而《优陀那注》中说:“众生从出生起,至十五岁,称为童子、幼童;此后二十年为青年。”巴利
Kecettha vadeyyuṃ – yaṃ tumhehi ‘‘aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccatī’’ti vuttaṃ, etasmiṃ pana vacane ‘‘yadāhaṃ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko’’ti vacanato aṭṭhavasso dārako hotu, ‘‘tatthaddasakumāraṃ so, ramamānaṃ sake pure’’ti pāḷiyaṃ pana puttadārehi saṃvaddho vessantaramahārājā kathaṃ ‘‘kumāro’’ti vattuṃ yujjissati dvādasavassātikkantattā? Yujjateva bhagavato icchāvasena. Bhagavā hi dhammissarattā vohārakusalatāya ca yaṃ yaṃ veneyyajanānurūpaṃ desanaṃ desetuṃ icchati, taṃ taṃ deseti eva, tasmā bhagavatā tassa mātāpitūnaṃ atthitaṃ sandhāya kumāraparihārena vaddhitattañca evaṃ desanā katā. Tathā hi āyasmā kumārakassapo kumāraparihārena vaddhitattā mahallakopi samāno kumārakassapotveva vohariyati. ‘‘Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti ettha pana sirasmiṃ palitesu jātesupi āyasmantaṃ ānandaṃ āyasmā mahākassapo tasmiṃ there adhimattavissāso hutvā komāravādena ovadanto kumārakoti avocāti gahetabbaṃ. Udānaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sattā jātadivasato paṭṭhāya yāva pañcadasavassaṃ, tāva kumārakā, bālāti ca vuccanti, tato paraṃ vīsativassāni yuvāno’’ti vuttaṃ.
Mantha,有 mattha(搅拌)、viloḷana(搅动)之义。Manthati,意为搅拌。手持搅拌物与蜜团。他捣碎愚痴者,犹如金刚杵捣碎非金刚所造的宝石。以须弥山作为搅拌物而行。巴利
Mantha mattha viloḷane. Manthati. Manthañca madhupiṇḍikañca ādāya. Abhimatthati dummedhaṃ vajiraṃvamhamayaṃ maṇiṃ. Sineruṃ matthaṃ katvā.
Kuthi、puthi、luthi,用于伤害与杂染之义。Kunthati,即伤害。Kuntha(一种昆虫)、kuntha-kipillika(一种蚂蚁)。见到自己的儿子跌倒在尘土中,被尘土所污。Punthati,伤害。Lunthati,伤害。巴利
Kuthi puthi luthi hiṃsāsaṃkilesesu. Kunthati. Kuntho, kunthakipillikaṃ. Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ. Punthati. Lunthati.
Nātha(护主)一词具乞求、逼恼、自在、祝愿四义。Nātha 词根运用于乞求、逼恼、自在、祝愿四种意义。因此古人说:“Nāthati 故为 nātha(护主),即祝愿、希求可化导者的利益安乐;或逼恼他人相续中的烦恼与不幸;或以‘善哉,比丘们!比丘应时时省察自己的成就’等方式,乞求种种利益行持;或具足最上心自在,以功德超胜一切众生,故为最上自在者,世尊即被称为 nātha(护主)。因此,nāthati 故为 nātha。”然而,通晓声明的学者将此四种意义读作 nātha 与 nādha 两个词根,并依其自显之义而有 nāthate、nādhate 等形式。巴利
Nātha yācanopatāpissariyāsīsāsu. Nāthadhātu yācane upatāpe issariye āsīsane cāti catūsvatthesu vattati. Tenāhu porāṇā ‘‘nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti, parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti, ‘‘sādhu bhikkhave bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā’tiādinā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho, paramena cittissariyena samannāgato sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘nātho’ti vuccatīti nāthatīti nātho’’ti. Saddasatthavidū pana tesu catūsu atthesu nātha nādha iti dhātudvayaṃ paṭhanti. Attanobhāsattā pana tassa ‘‘nāthate nādhate’’ti rūpāni bhavanti.
于此或有人问:“若以乞求义说‘nāthati 故为 nātha’,那么任何行乞的贫者便应是 nātha;而不行乞的富者,他不 nāthati、不乞求,难道就应是 anātha(无护)吗?”并非如此。因为 nātha 一词虽在乞求等义中运用,但依世间约定俗成,已固定用于最胜之人;而世尊于最胜者中尤为超胜,因为他行种种利益的乞求,故说 nātha 一词之义。而 anātha 一词则固定用于卑微之人,且那是依实体否定而言:“不成为 nātha 故为 anātha”或“此人没有 nātha 故为 anātha”,并非依词根义否定说“他不 nāthati、不乞求故为 anātha”。因为若有人成为他人的皈依、归宿、依怙,他便是 nātha;若有人既不是他人的皈依、归宿、依怙,自己也没有其他皈依、归宿、依怙,依约定俗成,他便被称为 anātha。正如所说:“约定之言为真实,世间共许为因由。”为了阐明此义,此处有:“你是世间唯一的护主,一切众生的皈依”以及“您是无护者的护主”——巴利
Ettha siyā ‘‘yadi yācanatthena nāthatīti nātho, evaṃ sante yo koci yācako daliddo, so eva nātho siyā. Yo pana ayācako samiddho, so na nāthati na yācatīti anātho siyā’’ti? Na, nāthasaddo hi yācanatthādīsu pavattamāno lokasaṅketavasena uttamapurisesu nirūḷho, bhagavā ca uttamesu sātisayaṃ uttamo, tena taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti nāthasaddassattho vutto. Anāthasaddo pana ittarajanesu nirūḷho, so ca kho ‘‘na nāthoti anātho. Natthi nātho etassāti vā anātho’’ti dabbapaṭisedhavasena, na pana ‘‘na nāthati na yācatīti anātho’’ti dhātuatthapaṭisedhavasena. Yo hi aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so nātho, yo ca aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā na hoti, nāpi attano añño saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so anāthoti vuccati saṅketavasena. Tathā hi ‘‘saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇa’’nti vuttaṃ. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne ‘‘lokanātho tuvaṃ eko, saraṇaṃ sabbapāṇina’’nti ca ‘‘anāthānaṃ bhavaṃ nātho’’ti ca –
我如是思惟已,以无数十亿财富,
施与有护者及无护者之后,前往雪山。巴利
‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ; Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgami’’nti ca
诸经中可见种种例证。然而,在教法与世间中,乞求者并不被称为“有护者”,不乞求者亦不被称为“无护者”;而世间的皈依处被称为“有护者”,没有皈依处的人被称为“无护者”;同样,富足者被称为“有护者”,不富足者被称为“无护者”。因此,智者于一切处,不应逾越世间通称而仅执词根之义,应随宜取其义理。这一原则当善加注意。巴利
Pāḷiyo nidassanāni bhavanti. Yasmā pana sāsane ca loke ca yācako ‘‘nātho’’ti na vuccati, ayācako ca ‘‘anātho’’ti. Lokassa pana saraṇaṃ ‘‘nātho’’ti vuccati. Yassa saraṇaṃ na vijjati, so ‘‘anātho’’ti vuccati, tathā samiddho ‘‘nātho’’ti vuccati, asamiddho ‘‘anātho’’ti. Tasmā paññavatā sabbesu ṭhānesu dhātuatthamattena lokasamaññaṃ anatidhāvitvā yathānurūpaṃ attho gahetabbo. Ayañca nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.
“Vithu”用于乞求之义。“Vethati”即乞求。巴利
Vithuyācane. Vethati.
Satha 表松弛之义。Sathati(松弛)。因为放逸的游方者,更令尘埃扬起。巴利文中也见有 siṭhila(松弛)的写法。此时,ṭh 应取顶音。巴利
Satha seṭhille. Sathati. Sathalo hi paribbājo, bhiyyo ākirate rajaṃ. Siṭhilotipi pāḷi dissati. Tadā ṭhikāro muddhajo gahetabbo.
Kathi 表弯曲之义。Kanthati(弯曲)。巴利
Kathi koṭille. Kanthati.
Kattha 表称赞之义。Katthati(称赞),vikatthati(自赞毁他)。Katthanā(称赞),vikatthanā(自赞毁他)。其中,katthati 是称赞。Vikatthati 则是通过宣说虚假之事而作不正当的称赞。此处引有‘即使他到了另一个地方,也会多多地自赞毁他’,以及‘在此有一种人,既是自赞者又是毁他者,他自赞说“我是具戒者”或“我是具足行持者”’等例。巴利
Kattha silāghāyaṃ. Katthati, vikatthati. Katthanā, vikatthanā. Tattha katthatīti pasaṃsati. Vikatthatīti virūpaṃ katthati abhūtavatthudīpanato. Ettha ca ‘‘bahumpi so vikattheyya, aññaṃ janapadaṃ gato’’ti ca ‘‘idhekacco katthī hoti vikatthī, so katthati ‘ahamasmi sīlasampannoti vā vattasampannoti vā vikatthatī’ti’’ ca ādayo payogā.
Byatha 用于痛苦、恐惧、动摇之义。Byathati:痛苦、恐惧、动摇。迷乱者,其心为痛苦所动摇。因此,听到猎人的话后,少年们未被动摇。此二者即是动摇与痛苦。巴利
Byatha dukkhabhayacalanesu. Byathati. Bhantā byathitamānasā. Tato kumārābyathitā, sutvā luddassa bhāsitaṃ. Itthetaṃ dvayaṃ calañceva byathañca.
Sutha、kutha、katha 用于伤害义。Sothati。Kothati。Kathati。巴利
Sutha kutha katha hiṃsāyaṃ. Sothati. Kothati. Kathati.
Patha 用于行走义。Pathati。Patho。Patho 即道路。此道路有两种:一是大众须以脚步践行的自然之道,二是智者、求涅槃者所应修行的、称为修习道的圣道。其中,自然之道由有事务或无事务的人们行走、通行,故名 patho;而修习道则由欲往不死大城的善男子,以信心为资粮而行走、修行,故名 patho。又,patho 意为令行人前往、抵达涅槃,此即修习道本身。关于道的名称,我们将在 curādigaṇa 中讲说道根之处加以说明。巴利
Patha gatiyaṃ. Pathati. Patho. Pathoti maggo. So duvidho mahājanena padasā paṭipajjitabbo pakatimaggo ca paṇḍitehinibbānatthikehi paṭipajjitabbo paṭipadāsaṅkhāto ariyamaggo cāti. Tattha pakatimaggo uppannakiccākiccehi janehi pathiyati gacchiyatīti patho, paṭipadā pana amatamahāpuraṃ gantukāmehi kulaputtehi saddhāpātheyyaṃ gahetvā pathiyati paṭipajjiyatīti patho. Atha vā pātheti kārakaṃ puggalaṃ gameti nibbānaṃ sampāpetīti vā patho , paṭipadāyeva. Maggābhidhānaṃ curādigaṇe maggadhātukathanaṭṭhāne kathessāma.
字根 Katha 表示成熟之义。例如 Kathati。巴利
Katha nippāke. Kathati.
字根 Matha 表示研磨、搅乱之义。例如 Mathati。巴利
Matha vilothane. Mathati.
字根 Potha 表示周行、包摄之义。有 Pothati 与 Pothako。Potheti 此形亦出现于 curādi 组动词。由此,可见“samantā anupariyeyyuṃ, nippothentā catuddisā”的用例。巴利
Potha pariyāyanabhāve. Pothati. Pothako. Pothetīti ayaṃ curādigaṇepi vattati. Tena ‘‘samantā anupariyeyyuṃ, nippothentā catuddisā’’ti payogo dissati.
Gottha,用于族姓、种姓之义。Gotthati。Gotthulo,gotthu。巴利
Gottha vaṃse. Gotthati. Gotthulo, gotthu.
Puthu,用于扩展、广大之义。Pothati。Puthavī。巴利
Puthu vitthāre. Pothati. Puthavī.
1 2 3 4 5 6