7. 初级派生词篇·a 等后缀的集合
7. 主原派生品解释 · 262 段
a 等后缀的集合巴利
Aādipaccayarāsi
下面说明以 a、aṇa、ghaka、ghaṇa 为后缀的词。巴利
Atha a, aṇa, ghaka, ghaṇapaccayantā vuccante.
783 在表示动作状态及六种格的场合,可使用 a、ghaṇa、ghaka 后缀。巴利
783.Bhāvakārakesvaghaṇaghaka.
在表示动作状态及六种格的场合中,无论是带宾语或不带宾语的情形,均可于动词词根后附加 a、ghaṇa、ghaka 后缀。巴利
Bhāve chasu kārakesu ca kriyatthā paraṃ a, ghaṇa, ghakapaccayā honti kammādimhi vā akammādimhi vā.
784 于某些场合使用 aṇa 后缀。巴利
784.Kvacaṇa.
在带有宾语前置词的动词根之后,仅当表示主动者时,某些处所使用 aṇa 后缀。巴利
Kammupapadamhā kriyatthā paraṃ kattari eva kvaci aṇa hoti.
a、aṇa、ghaka、ghaṇa。巴利
A, aṇa, ghaka, ghaṇa.
于 a 后缀中,且先说明:巴利
Amhi tāva –
知最胜者,名为 aggañño;知族谱者,名为 vaṃsañño;立于道者,名为 maggaṭṭho(男子)、maggaṭṭhā(女子)、maggaṭṭhaṃ(智)。同样地,立于果者、立于陆地者、立于水者、立于山者、立于地者。巴利
Aggaṃ jānātīti aggañño, vaṃsaṃ jānātīti vaṃsañño, magge tiṭṭhatīti maggaṭṭho-puriso, maggaṭṭhā-itthī, maggaṭṭhaṃ-ñāṇaṃ. Evaṃ phalaṭṭho, thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, bhūmaṭṭho.
go 意指智与音声;护牛者称为 gotta;全面守护远离怖畏者称为 paritta;施食者称为 annado。同样地,施衣者、施色者、施车者、施乐者、施灯者、施眼者;取得遗产者称为 dāyādo;能令到达彼岸者称为 pārado(水银)。巴利
Go vuccati ñāṇaṃ saddo ca, gavaṃ tāyati rakkhatīti gottaṃ, parito bhayaṃ tāyati rakkhatīti parittaṃ, annaṃ detīti annado. Evaṃ vatthado, vaṇṇado, yānado, sukhado, dīpado, cakkhudo, dāyaṃ ādadātīti dāyādo, pāraṃ gantuṃ detīti pārado-raso.
施食者称为 annadado,此处前分元音缩短。巴利
Annaṃ dadātīti annadado, dvittaṃ pubbassa rasso ca.
Purindado一词,依大语法,是将pura词中的a变为i,并添加了bindāgama。巴利
Purindado, mahāvuttinā purasadde assa ittaṃ bindāgamo ca.
施与一切者,即sabbadado;连结真实者,即saccasandho;连结人者,即janasandho。巴利
Sabbaṃ dadātīti sabbadado, saccaṃ sandhetīti saccasandho, janaṃ sandhetīti janasandho.
kaku,意为功德聚,连结功德聚者即kakusandho;保护牛者称为gopo(男子),gopo的妻子称为gopī。巴利
Kaku vuccati guṇarāsi, kakuṃ sandhetīti kakusandho, gāvopāti rakkhatīti gopo-puriso, gopassa bhariyā gopī.
“kassaṃ”称为田地,保护田地者,故名为“kassapo”。巴利
Kassaṃ vuccati khettaṃ, kassaṃ pāti rakkhatīti kassapo.
“bhū”称为大地,保护大地者,故名为“bhūpo”。同理,“bhūmipo”也是如此。巴利
Bhū vuccati pathavī, bhuṃ pāti rakkhatīti bhūpo. Evaṃ bhūmipo.
以脚为根,饮用地味与水味者,名为“pādapo”;善能照耀者,名为“subho”;不执为我所者,名为“amamo”;执取两种无义者,名为“bālo”;执取许多者,名为“bahulo”;如罗睺般执取者,名为“rāhulo”。以上诸词。巴利
Pādena mūlena pathavīrasaṃ āporasañca pivatīti pādapo, suṭṭhu bhāti dibbatīti subho, na mamāyatīti amamo, dve anatthe lāti gaṇhātīti bālo, bahuṃ lāti gaṇhātīti bahulo, rāhu viya lāti gaṇhātīti rāhulo, ādīnaṃ
令苦生起而束缚者,称为 ādīnavo;使水汇聚而束缚者,称为 aṇṇavo,等等。巴利
Dukkhaṃ vāti bandhatītiādīnavo, aṇṇaṃ udakarāsiṃ vāti bandhatīti aṇṇavo iccādi.
785 当非 ṇāpi 的 ṇānubandha 后缀随逐时,在以 ā 结尾的词根末尾增入 yuka,即 yāgama。巴利
785.Āssāṇāpimhi yuka.
当带有Ṇānubandha(而非Ṇāpi)的后缀随后时,以ā结尾的词根末应增入yuka,此即yāgama。巴利
Ṇāpivajjite ṇānubandhe paccaye pare ādantassa dhātussa ante yuka hoti, yāgamoti attho.
“应知”“应觉”,故名“理”(合理);依此通达不死之境,故名“道”(圣道);依缘而住立,故名“住立”;应施与者,故名“施与”,如财物施与、法施与;饮乳者,故名“饮乳者”;量谷者,故名“量谷者”;吹动、运行,故名“风”等。巴利
Ñātabbo bujjhitabboti ñāyo-yutti, ñāyati amataṃ padaṃ etenāti ñāyo-ariyamaggo, paṭicca tiṭṭhatīti patiṭṭhāyo, dātabboti dāyo-āmisadāyo, dhammadāyo, khīraṃ pivatīti khīrapāyo, dhaññaṃ minātīti dhaññamāyo, vāti gacchatīti vāyo iccādi.
于以i或ī结尾的词中,先就amhi格而言——巴利
Ivaṇṇesu amhi tāva –
‘eti’(来、行)名为‘āyo’(来、收入);‘sameti’(会合)名为‘samayo’(会合、时节);‘veti’(灭去)名为‘vayo’(灭、衰),如‘vayo-mandādi’(衰钝等),离去、灭尽即‘vayo-bhaṅga’(衰坏);‘udayana’(上升)名为‘udayo’(生起);‘samudayana’(共同上升)名为‘samudayo’(集起),又因依此而生果故,亦是‘samudayo’(集因);超越而行、转起名为‘accayo’(超越、罪过);依此而果来至,故名‘paccayo’(缘);买名为‘kayo’(买);卖名为‘vikkayo’(卖);耗尽名为‘khayo’(尽),或谓诸法于此耗尽亦是‘khayo’(尽),如贪尽即为‘rāgakkhayo’(贪尽);积集名为‘cayo’(积集),另有‘ācayo’(积集)、‘uccayo’(积集)、‘samuccayo’(总集)、‘upacayo’(增长);依此而简择诸法,名为‘dhammavicayo’(择法);战胜名为‘jayo’(胜),有‘vijayo’(胜利)、‘parājayo’(败北);依此而导引,名为‘nayo’(引导)与‘vidhi’(方法);于此调伏,或依此调伏,名为‘vinayo’(律);能以乐导引、了知,名为‘sunayo’(善引导);能以苦导引、了知,名为‘dunnayo’(恶引导);应饮者,即‘payo’(水)、‘jalaṃ’(水)、‘khīrañca’(乳)。巴利
Eti pavattatīti āyo, sametīti samayo, veti vinassatīti vayo-mandādi, vigamanaṃ vinassanaṃ vayo-bhaṅgo, udayanaṃ udayo, samudayanaṃ samudayo, samudeti phalaṃ etenāti vā samudayo, aticca ayanaṃ pavattanaṃ accayo, paṭicca phalaṃ eti etasmāti paccayo, kiṇanaṃ kayo, vikkiṇanaṃ vikkayo, khīyanaṃ khayo, khīyanti etthāti vā khayo, rāgassa khayo rāgakkhayo, cayanaṃ cayo, ācayo, uccayo, samuccayo, upacayo, dhammaṃ vicinanti etenāti dhammavicayo, jayanaṃ jayo, vijayo, parājayo, niyyati etenāti nayo-vidhi, vineti ettha, etenāti vā vinayo, sukhena netabbo ñātabboti sunayo, dukkhena netabbo ñātabboti dunnayo, pātabboti payo-jalaṃ khīrañca.
词根‘ri’具有振动之义;受苦众生常于此中振动、挣扎,故名‘nirayo’(地狱);依附名为‘ālayo’(执着、阿赖耶);隐藏名为‘nilayo’(隐藏处);卧名为‘sayo’(卧);频繁地在此停卧,名为‘āsayo’(住处、潜伏处);志向、习性名为‘ajjhāsayo’(意向、心性);特别地在此停卧,名为‘visayo’(境界、对象);依此而住、依此而转起,名为‘nissayo’(依止);亲为依止名为‘upanissayo’(亲依止);随眠名为‘anusayo’(随眠)等等。巴利
Ri-kampane, niccaṃ rayanti phandanti dukkhappattā sattā etthāti nirayo, allīyanaṃ ālayo, niliyanaṃ nilayo, sayanaṃ sayo, bhuso senti etthāti āsayo, ajjhāsayo, visesena senti etthāti visayo, nissāya naṃ seti pavattati etthāti nissayo, upanissayo, anusetīti anusayo iccādi.
增长,即‘āyo’(利益、收入);从利益中离去,称为‘apāyo’(恶趣、损失);与利益相应,称为‘upāyo’(方便);于此共同生起,称为‘samudāyo’(集);于此共同来集,称为‘samavāyo’(和合);‘pariyāyo’(次第、方式);‘vipariyāyo’(颠倒);应被引导者,称为‘nāyo’(理趣),或者依此而被引导,也称为‘nāyo’;卧于地者,称为‘bhūmisāyo’(卧地者)等等。巴利
Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ āyo, āyamhā apeto apāyo, āyena upeto upāyo, samudeti etthāti samudāyo, samaveti etthāti samavāyo, pariyāyo, vipariyāyo, netabboti nāyo , nīyati etenāti vā nāyo, bhūmiyaṃ setīti bhūmisāyo iccādi.
对于以-u、-ū结尾的词,先说-amhi格位:巴利
Uvaṇṇesu amhi tāva –
移动,即‘cavo’(移动);速行,即‘javo’(速行);称赞,即‘abhitthavo’(称赞);猛烈伤害、恼害,故称‘upaddavo’(灾患);奔走,即‘sandhavo’(奔走);以友谊而奔走,故称‘mittasandhavo’(友谊联结);存在,故称‘bhāvo’(有、状态);散灭,即‘vibhavo’(衰亡);生起,即‘sambhavo’(生起),又或由此而生起,故称‘sambhavo’(来源);征服,即‘adhibhavo’(制伏);‘abhibhavo’(征服);轻蔑,即‘paribhavo’(轻蔑);衰败、灭尽,即‘parābhavo’(败落);发出声音,即‘ravo’(声音);割取,即‘lavo’(割取);流出,即‘passāvo’(小便);流出,即‘āsavo’(漏);当面流注、应诺,即‘paṭissavo’(应诺)等等。巴利
Cavanaṃ cavo, javanaṃ javo, abhitthavanaṃ abhitthavo, bhusaṃ davati hiṃsatīti upaddavo, sandhavanaṃ sandhavo, mittabhāvena sandhavo mittasandhavo, bhavatīti bhāvo, vibhavanaṃ vibhavo, sambhavanaṃ sambhavo, sambhavati etasmāti vā sambhavo, adhibhavanaṃ adhibhavo, abhibhavo, paribhavo, parābhavanaṃ vinassanaṃ parābhavo, ravatīti ravo-saddo, lunanaṃ lavo, pasavatīti passāvo, āsavatīti āsavo, paṭimukhaṃ savanaṃ paṭissavo iccādi.
对于“-aṇa”这一词尾而言——巴利
Aṇamhi –
“bhāvo”:存在、生起;声音与智慧依此而生起,故亦为“bhāvo”。“sālilāvo”:割稻者。“kasāvo”:以秽劣物而流出、流下者(涩汁、袈裟色),如这些等。巴利
Bhavanaṃ bhāvo, bhavanti sadda, buddhiyo etenāti bhāvo, sāliṃ lunātīti sālilāvo, kucchitena savati sandatīti kasāvo iccādi.
在以“-e”为词末音节的语词中,当涉及“-aṇa”词尾时——巴利
Edantesu aṇamhi –
依大规则(Mahāvutti),‘essa’转为‘āya’:因诵习咒典(mantaṃ ajjheti)而得名‘mantajjhāyo’(咒典诵习者);因亲近应行与不应行(vajjāvajjaṃ upecca)而审察(jhāyati),故名‘upajjhāyo’(依止师)——即长老;‘upajjhāyinī’则为长老尼。巴利
Mahāvuttinā essa āyattaṃ, mantaṃ ajjhetīti mantajjhāyo, vajjāvajjaṃ upecca jhāyatīti upajjhāyo-thero, upajjhāyinītherī.
词根‘de’具有保护义。因守护(dayati)自身所隐藏者(attani nilīnaṃ),得名‘dāyo’(保护地);‘migadāyo’即鹿野苑;因织(vāyati)经线(tantaṃ),得名‘tantavāyo’(织工)。巴利
De-pālane , attani nilīnaṃ dayati rakkhatīti dāyo, migadāyo, tantaṃ vāyatīti tantavāyo.
词根‘vhe’有呼唤义。因被呼唤(vhīyati),故称‘vhayo’(名);经短音化(rassattaṃ)后,前加‘ā’即成‘āvhayo’(称呼)等。巴利
Vhe-avhāne, vhīyatīti vhayo-nāmaṃ, rassattaṃ, āpubbo avhayo iccādi.
于诸辅音尾词中,先就“-amhi”格位而言——巴利
Anekabyañjanesu amhi tāva –
行谓之“kamo”(次第、行为);“pakkamo”谓出发、精勤;“abhikkamo”谓前进;“paṭikkamo”谓后退;于此来回行走,故称“caṅkamo”(经行);作利益者,故称“hitakkaro”(作利益者);应以苦而成,故称“dukkaro”(难作),此即“attho”(义、事),有“dukkarā paṭipadā”(难行道)、“dukkaraṃ kammaṃ”(难作业);应以乐而成,故称“sukaro”(易作);稍作即可,故称“īsakkaro”(稍作即可);作灯者,故称“dīpaṅkaro”(燃灯者)。此为不脱落复合词。巴利
Kamanaṃ kamo, pakkamo, abhikkamo, paṭikkamo, caṅkamati etthāti caṅkamo, hitaṃ karotīti hitakkaro, dukkhena kātabboti dukkaro-attho, dukkarā-paṭipadā, dukkaraṃ-kammaṃ, sukhena kātabboti sukaro, īsaṃ kātabboti īsakkaro, dīpaṃ karotīti dīpaṅkaro, aluttasamāso.
来者,谓“āgamo”(来、圣典);或来,亦谓“āgamo”;集合为“saṅgamo”(会合);“samāgamo”(集会);策励为“paggaho”(策励);摄受为“saṅgaho”(摄受),或于此被摄受、依此而摄受,亦名“saṅgaho”;“anuggaho”(资助);“paṭiggaho”(接受);牛所行处,谓“gocaro”(行境、所缘);行于欲者,谓“kāmāvacaro”(欲界);覆胸者,谓“uracchado”(胸铠);依此而老者,谓“jaro”(老);渡商主者,谓“vessantaro”(须大拏)。巴利
Āgacchatīti āgamo, āgamanaṃ vā āgamo, saṅgamanaṃ saṅgamo, samāgamo, paggaṇhanaṃ paggaho, saṅgaṇhanaṃ saṅgaho, saṅgayhanti ettha, etenāti vā saṅgaho, anuggaho, paṭiggaho, gāvo caranti etthāti gocaro, kāme avacaratīti kāmāvacaro, uraṃ chādetīti uracchado, jirati etenāti jaro, vessaṃ taratīti vessantaro, aluttasamāso.
铺车者,rathattharo;铺马者,assattharo;调伏敌者,arindamo;破裂肛门者(肛瘘),bhagandaro;持日月双轭者,yugandharo;持法者,dhammadharo;步(句),padaṃ;学处即是步,sikkhāpadaṃ(学处);应乐持者(易养),subharo;应苦持者(难养),dubbharo;不死者(天),amaro;制御,niyamo;防护,saṃyamo;于头生长者(发),siroruho;易得者,sulabho;难得者,dullabho;应防护者,saṃvaro;语,vaco;善语者,subbaco;恶语者,dubbaco;运水者,vārivaho;音声(湖),saro;夺心者,manoh…巴利
Rathe attharatīti rathattharo, assattharo, ariṃ dametīti arindamo, bhagaṃ darati bhindatīti bhagandaro, yugaṃ ravi’ndudvayaṃ dhāretīti yugandharo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, pajjateti padaṃ, sikkhā eva padaṃ sikkhāpadaṃ, sukhena bharitabboti subharo, dukkhena bharitabboti dubbharo, na maratīti amaro-devo, niyamanaṃ niyamo, saṃyamanaṃ saṃyamo, sirasmiṃ ruhatīti siroruho, sukhena labbhatīti sulabho, dukkhena labbhatīti dullabho, saṃvaritabboti saṃvaro, vuccatīti vaco, subbaco, dubbaco, vāriṃ vahatīti vārivaho, sarati gacchatīti saro, manaṃ haratīti manoharo iccādi.
“欲求”,于诸可爱境中,“欲求”故为“欲”;或说“被欲求者”为“欲”。求利益者为“利益欲者”。造作为“作”;方式为“方式”;表现为“表现”;变化为“变化”;帮助为“帮助”;损害为“损害”。作瓶者为“陶匠”;造车者为“车匠”;作花鬘者为“花鬘师”。造作、聚合为“行”;或说“被造作”为“行”;或说“能造作”为“行”。资具为“资具”;尊崇为“尊崇”。诸欲于此中生起、转起,故为“村落”。执取者为“执取”;执钵者为“执钵者”;执光者为“执光者”。游走为“伺”;近而游走为“近行”;近村而游走为“村近行”。以此而衰败、羞耻、破坏,故为“奸夫”。难可通过者为“荒漠”;依大规则,难行之作者;插入语尾 n;猛兽荒漠;夜叉荒漠。铺展为“铺展”;铺展咖提那为“咖提那铺展”。以此人而分裂、破坏家系,故为“妻”。破地者为“锄”;短音 la;锄头。巴利
Kamu-icchā, kantīsu, kāmetīti kāmo, kāmīyatīti vā kāmo, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, karaṇaṃ kāro, pakāro, ākāro, vikāro, upakāro, apakāro, kumbhaṃ karotīti kumbhakāro, rathakāro, mālakāro, saṅkharaṇaṃ saṅkhāro, saṅkharīyatīti vā saṅkhāro, saṅkharotīti vā saṅkhāro, parikkhāro, purakkhāro, gacchanti pavattanti kāmā etthāti gāmo, gaṇhātīti gāho, pattaṃ gaṇhātīti pattagāho, rasmiṃ gaṇhātīti rasmigāho, vicaraṇaṃ vicāro, upecca caratīti upacāro, gāmaṃ upecca caratīti gāmūpacāro, jirati hirī bhijjati etenāti jāro, kicchena taritabboti kantāro, mahāvuttinā kicchassa kattaṃ, bindāgamo, vāḷakantāro, yakkhakantāro, attharaṇaṃ atthāro, kathinassa atthāro kathinatthāro, darati bhindati kulavibhāgaṃ gacchati etena janenāti dāro, kuṃ pathaviṃ dāretīti kudāro, rassa lo, kudālo.
强力执持作用者为“器”;如钵器。联结执持者为“结生”。依之而行者为“足”。生起者为“生”;依缘而共生起者为“缘起”。应承担、应运载者为“担”。被积集、被聚集者为“资粮”;如菩提资粮、物资资粮。能杀害者为“魔”;如烦恼魔、蕴魔、死魔。确定、引导者为“定律”;如法定律、业定律。登上者为“乘者”;如登树者为“树乘者”,象乘者、马乘者、车乘者。被得者为“得”;获得。障碍者为“遮止”。围绕者为“随从”。运载者为“运载”;如迎娶、出嫁。流动、行于旅途者为“精髓、心材”。以恶相追悔、反复思惟者为“恶作”。打击者为“打击”。食;出离;住;持来;遍护。巴利
Bhuso kriyaṃ dhāretīti ādhāro, pattādhāro, paṭisandhāraṇaṃ paṭisandhāro, pajjati etenāti pādo, uppajjanaṃ uppādo, paṭicca samuppajjanaṃ paṭiccasamuppādo, bharitabbo vahitabboti bhāro, sambharīyati sannicīyatīti sambhāro, bodhisambhāro, dabbasambhāro, māretīti māro, kilesamāro, khandhamāro, maccumāro, niyāmetīti niyāmo, dhammaniyāmo, kammaniyāmo, ārūhatīti āroho, rukkhaṃ ārūhatīti rukkhāroho, hatthāroho, assāroho, rathāroho, labbhatīti lābho, paṭilābho, nivaraṇaṃ nivāro, parivāretīti parivāro, vahatīti vāho, āvāho, vivāho, sarati addhānaṃ pavattatīti sāro, virūpena paṭisaraṇaṃ punappunaṃ cintanaṃ vippaṭisāro, paharaṇaṃ pahāro, āhāro, nīhāro, vihāro, abhihāro, parihāro.
786 当有ṇa随伴时,hanassa变为ghāta。巴利
786.Hanassa ghāto ṇānubandhe.
当后随缘为 ṇa 后缀时,han 变为 ghāta。巴利
Ṇānubandhe paccaye pare hanassa ghāto hoti.
杀害即“杀”;恼害即“恼害”;打击即“打击”;反击即“反击”。巴利
Hananaṃ ghāto, vihaññanaṃ vighāto, upahananaṃ upaghāto, paṭihananaṃ paṭighāto.
当gha为缘时无增长音;依‘manānaṃ niggahīta’规则,词根末尾的n变为随韵,且随韵依组末音而变;依‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’规则,当gha后缀为缘时,词根末尾的ca、ja变为ka、ga。故成就者称为‘聪慧者’。巴利
Ghakapaccaye vuddhi natthi, ‘manānaṃ niggahīta’nti dhātvānubandhassapi nassa niggahītaṃ vagganto ca, ‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’ti ghānubandhe paccaye pare dhātvantānañca, jānaṃ ka, gā honti, nipaccatīti nipako.
bhanja(破坏)与bhijja(破裂)有分别之义。破坏名为‘破坏’;分别、破裂名为‘分别’。诸法于此中被分别,或以此而分别,故为‘分别’,如蕴分别、界分别。巴利
Bhanja-bhijjane vibhāge ca, bhañjanaṃ bhaṅgo, vibhajjanaṃ vibhaṅgo, vibhajīyanti dhammā ettha, etenāti vā vibhaṅgo, khandhavibhaṅgo, dhātuvibhaṅgo.
“ranja”表染色义:染著即“raṅga”,众生于此染著,故称为“raṅga”(染著处)。巴利
Ranja-rāge, rañjanaṃ raṅgo, rañjanti sattā etthāti raṅgo.
“sañj-”表执著义:执著即为“saṅga”,紧密附着即为“pasaṅga”,附着其上即为“āsaṅga”,更上的附着即为“uttarāsaṅga”。巴利
Sanja-saṅge, sañjanaṃ saṅgo, pasajjanaṃ lagganaṃ pasaṅgo, āsajjatīti āsaṅgo, uttari āsaṅgo uttarāsaṅgo.
“saj”表执著义。过度执著及呼唤称为“过度执著”(atisagga),此处字母“g”作双写。巴利
Saja-sajjane, atisajjanaṃ sambodhanaṃ atisaggo, gassa dvittaṃ.
“舍离”即是‘舍离’(nissaggo),还舍(paṭinissaggo);“散出”即是‘散出’(vissaggo);混合、和合即是‘交往’(saṃsaggo)。于此中被结合者名为‘轭’(yuga),如迦利轭、车轭、祖父轭。刺入者名为‘刺入者’(nitudo),驱除者名为‘驱除者’(panudo)。向上破裂者名为‘涌出者’(ubbhido)。善知者名为‘智者’(kovido)。以某种方式愤怒者名为‘愤怒者’(pakudho)。觉悟者名为‘觉者’(budho),即智者。迷惑者名为‘大迷惑者’。贪求者名为‘贪求者’。此中有首音重叠及 otta 等。巴利
Nissajjanaṃ nissaggo, paṭinissaggo, vissajjanaṃ vissaggo, saṃsajjanaṃ missīkaraṇaṃ saṃsaggo, yujjati etthāti yugaṃ, kaliyugaṃ, sakaṭayugaṃ, pitāmahayugaṃ, nitudanaṃ nitudo, panudanaṃ panudo, uddhaṃ bhijjatīti ubbhido, kovidatīti kovido, pakārena kujjhatīti pakudho, bujjhatīti budho-paṇḍito, muyhatīti momūho, loluppatīti loluppo, ādidvittaṃ ottañca iccādi.
就 ghaṇa 缘而言:烹煮名为‘熟’(pāko);或被烹煮者也名为‘熟’。异熟(vipāko)。简择即是‘远离’(viveko)。灌注名为‘灌注’(seko),灌顶(abhiseko)。忧愁名为‘愁’(soko)。舍弃名为‘舍’(cāgo)。分享名为‘份’(bhāgo)。受用名为‘受用’(bhogo),共享名为‘共享’(sambhogo),遍受用(paribhogo)。弯曲名为‘弯曲’(ābhogo),下弯名为‘下弯’(obhogo)。巴利
Ghaṇapaccaye-pacanaṃ pāko, paccatīti vā pāko, vipāko, viviccanaṃ viveko, siñcanaṃ seko, abhiseko, socanaṃ soko, cajanaṃ cāgo, bhajanaṃ bhāgo, bhuñjanaṃ bhogo, saha bhogo sambhogo, paribhogo, ābhujanaṃ ābhogo, obhujanaṃ obhogo.
yaj(供养)具有供养义。供养即是‘供养’(yāgo),财供养(āmisayāgo),法供养(dhammayāgo)。结合即是‘相应’(yogo),运用(payogo),系属(āyogo),离系(viyogo),随问(anuyogo)。应被运用者即是‘用途’(upayogo)。被破坏者即是‘世间’(loko);依大规则,g 的语法作用(kattaṃ);欲界(kāmaloko),色界(rūpaloko)。战栗即是‘悚惧’(saṃvego)等等。巴利
Yaja-pūjāyaṃ, yajanaṃ yāgo, āmisayāgo, dhammayāgo, yujjanaṃ yogo, payogo, āyogo, viyogo, anuyogo, upayujjitabboti upayogo, lujjatīti loko, mahāvuttinā gassa kattaṃ, kāmaloko, rūpaloko, saṃvijjanaṃ saṃvego iccādi.
787 在ana、ghaṇa以外的后缀中,dah位于ā与pari之后时变为ḷa。巴利
787.Anaghaṇasvāparīhi ḷo.
依此规则:dah位于ā与pari之后,且后缀非ana、ghaṇa时,变为ḷa。巴利
Ā, parīhi parassa dahassa ḷo hoti ana, ghaṇapaccayesu.
paridayhanaṃ即pariḷāho(遍烧);依‘dahassa dassa ḍo’这一规则,亦有ḍā替代的异说。dayhanaṃ即ḍāho(烧),或作dāho(烧)。巴利
Paridayhanaṃ pariḷāho, ‘dahassa dassa ḍo’ti vikappena ḍādeso, dayhanaṃ ḍāho, dāho vā.
以 ana 为首之后缀聚。巴利
Anapaccayarāsi
今说以ana为末之后缀。巴利
Atha anapaccayantā vuccante.
788 第七百八十八条:后缀“ana”。巴利
788.Ano.
于性(bhāva)与六种作格(kāraka)中,表动作义的ana后缀生起。于āda等中,后续元音失落;若不失落,则增益y音。巴利
Bhāve ca chasu kārakesu ca kriyatthā anapaccayo hoti, ādantesu parassaralopo, alope yāgamo.
所言“宣说”,即被宣说;或以之宣说,故名“宣说”。法之宣说,名“法宣说”。“简择”者,以此而简择、了知。“合诵”者,共同唱诵;或于其中共同唱诵、诵习,故名“合诵”。“智”者,谓被知;或能知者;或以此而知,故名“智”。“了知”者,谓被了知。“识”者,别知。“想”者,想知。n 变为 ṇ。巴利
Akkhāyate akkhānaṃ, akkhāyati etenāti vā akkhānaṃ, dhammassa akkhānanti dhammakkhānaṃ, paṭisaṅkhāyati pajānāti etenāti paṭisaṅkhānaṃ , saha gāyanaṃ saṅgāyanaṃ, saha gāyanti sajjhāyanti etthāti vā saṅgāyanaṃ, ñāyate ñāṇaṃ, jānātīti vā ñāṇaṃ, jānanti etenāti vā ñāṇaṃ, paññāyatīti paññāṇaṃ, vijānātīti viññāṇaṃ, saññāṇaṃ, nassa ṇattaṃ.
于使役态中:令知;令了知;令别知;令想知。巴利
Kārite-ñāpanaṃ, paññāpanaṃ, viññāpanaṃ, saññāpanaṃ.
知;了知;别知;想知。前元音失落。“处”者,谓被住立;或于其中住立,故名“处”。巴利
Jānanaṃ, pajānanaṃ, vijānanaṃ, sañjānanaṃ, pubbassaralopo, ṭhīyate ṭhānaṃ, tiṭṭhati etthāti vā ṭhānaṃ.
于使役中:令住立,令安立。巴利
Kārite-ṭhāpanaṃ, patiṭṭhāpanaṃ.
救护、守护者,名为“救护”;遍救护。此处 n 转为 ṇ。巴利
Tāyati rakkhatīti tāṇaṃ, parittāṇaṃ, nassa ṇattaṃ.
“于此下垂”故为托底(安置);“施予”或依此而施,故为布施;“正善施予”故为善施与;“离此而取”故为离取。巴利
Avatthāyati etthāti avatthānaṃ, dīyate dānaṃ, diyyati etenāti vā dānaṃ, sammā padīyati assāti sampadānaṃ, apecca ādadāti etasmāti apādānaṃ.
令作,令施与,令实行。巴利
Kārite-dāpanaṃ, samādapanaṃ.
‘被勤勉’故为padhāna(精进),或‘以此勤勉’故为padhāna(精进);ādhāna为执持,vidhāna为施设,nidhāna为藏置,sannidhāna为近置。巴利
Padahīyate padhānaṃ, padahanti etenāti vā padhānaṃ, ādhānaṃ, vidhānaṃ, nidhānaṃ, sannidhānaṃ.
令近置。巴利
Kārite-sannidhāpanaṃ.
pānaṃ(饮/呼吸)、paṭibhānaṃ(智解)、māṇaṃ(慢)、pamāṇaṃ(量度)、upamāṇaṃ(比较量度)、parimāṇaṃ(遍满量度),其na转为ṇa。巴利
Pānaṃ, paṭibhānaṃ, māṇaṃ, pamāṇaṃ, upamāṇaṃ, parimāṇaṃ, nassa ṇattaṃ.
‘借此而行’故为yānaṃ(车乘)、uyyānaṃ(游园)、niyyānaṃ(出离);‘借此而行往有与无’故为vānaṃ(流转);‘于此无有流转’故为nibbānaṃ(涅槃),或‘于此寂灭’故为nibbānaṃ(涅槃)。巴利
Yāyati etenāti yānaṃ, uyyānaṃ, niyyānaṃ, vāyanti bhavābhavaṃ gacchanti etenāti vānaṃ, natthi vānaṃ etthāti nibbānaṃ, nibbāyanti etthāti vā nibbānaṃ.
令其寂灭。巴利
Kārite-nibbāpanaṃ.
avasānaṃ(终结)、osānaṃ(终止)、pariyosānaṃ(完结)、pahānaṃ(舍断)、parihānaṃ(衰退)。巴利
Avasānaṃ, osānaṃ, pariyosānaṃ, pahānaṃ, parihānaṃ.
致使衰退,致使毁坏。巴利
Kārite-hāpanaṃ, parihāpanaṃ.
在ivaṇṇa(i音)中:ayanaṃ(去)、vikkayanaṃ(卖)、vikkiṇanaṃ(售卖)、khayanaṃ(灭尽)、khiyanaṃ(耗尽)、khiyyanaṃ(怒骂)、iya(i音)、iyyādeso(iyya替代)、cayanaṃ(积集)、cinanaṃ(积聚)、ācinanaṃ(遍积)、vicinanaṃ(简择)、jayanaṃ(胜)、vijayanaṃ(征服);‘于此黏着’故为leṇaṃ(洞穴),其na变为ṇa。巴利
Ivaṇṇesu-ayanaṃ vikkayanaṃ, vikkiṇanaṃ, khayanaṃ, khiyanaṃ, khiyyanaṃ, iya, iyyādeso, cayanaṃ, cinanaṃ, ācinanaṃ, vicinanaṃ, jayanaṃ, vijayanaṃ, līyanti etthāti leṇaṃ, nassa ṇattaṃ.
“于此处独处”,故名为“独处”,即所谓“执取此”;“于此处睡眠”,故名为“卧处”、“床座”。巴利
Paṭisallīyanti etthāti paṭisallānaṃ, issa āttaṃ. Seti etthāti senaṃ, sayanaṃ.
使令睡卧等。巴利
Kārite-sayāpanaṃ iccādi.
在uvaṇṇa(u音)中:cavanaṃ(动摇),javanaṃ(速行),abhitthavanaṃ(祈愿),dhunanaṃ(抖落),viddhunanaṃ(震动),niddhunanaṃ(摇撼),bhavanaṃ(修习/存在),abhibhavanaṃ(征服),lavanaṃ(取/盐),lunanaṃ(收割),savanaṃ(听闻/榨汁),pasavanaṃ(流出)等。巴利
Uvaṇṇesu-cavanaṃ, javanaṃ, abhitthavanaṃ, dhunanaṃ, viddhunanaṃ, niddhunanaṃ, bhavanaṃ, abhibhavanaṃ, lavanaṃ, lunanaṃ, savanaṃ, pasavanaṃ iccādi.
在e结尾的词中:ajjhena(胜解)、ajjhāyana(诵习)、apacāyana(恭敬);jhāna(禅那)——“被禅修”,或“借此而禅修”故;paṭhamajjhāna(初禅)、dutiyajjhāna(第二禅)、ujjhāna(不满)、nijjhāna(深观)、abhijjhāna(强欲/遍禅)、sālilāyana(动摇)、cīvaravāyana(织衣);“因病而疲倦”故为gilāna(病者)等。巴利
Edantesu-ajjhenaṃ, ajjhāyanaṃ, apacāyanaṃ, jhāyate jhānaṃ, jhāyati etenāti vā jhānaṃ, paṭhamajjhānaṃ, dutiyajjhānaṃ, ujjhānaṃ, nijjhānaṃ, abhijjhānaṃ, sālilāyanaṃ, cīvaravāyanaṃ, gilāyatīti gilāno iccādi.
依“ra之后其na变为ṇa”的规则,ra音之后的na变为ṇa:kāraṇa(原因、所作);adhikaraṇa(诤事、处所)——意为“于此被裁决”;saṅkharaṇa(造作);abhisaṅkharaṇa(积极造作)。巴利
‘Rā nassa ṇo’ti suttena rakāramhā parassa nassa ṇo, kāraṇaṃ, adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ, saṅkharaṇaṃ, abhisaṅkharaṇaṃ.
令作(使役)。巴利
Kārite-kārāpanaṃ.
ākiraṇaṃ(散布),vikkiraṇaṃ(四散),caraṇaṃ(行走),jiraṇaṃ(老朽),taraṇaṃ(度越),kaṅkhāvitaraṇaṃ(断除疑惑),attharaṇaṃ(铺设);所谓“来此焚烧死尸”,故得āḷahanaṃ(火葬场)与susānaṃ(墓地),其中da转为ḷa。巴利
Ākiraṇaṃ, vikkiraṇaṃ, caraṇaṃ, jiraṇaṃ, taraṇaṃ, kaṅkhāvitaraṇaṃ, attharaṇaṃ, āgantvā dahanti ettha matasarīranti āḷahanaṃsusānaṃ, dassa ḷo.
因“被见”义,故有passanaṃ(见)、dassanaṃ(观见);以“善见者”义,故有sudassano rājā(善见王);以“应善见”义,故有sudassanaṃ devanagaraṃ(善见天城);sandassanaṃ(示现),nidassanaṃ(指示),dhāraṇaṃ(受持),uddhāraṇaṃ(举出),niddhāraṇaṃ(抉择);其中词首元音变为长音。巴利
Passīyate passanaṃ, dassanaṃ, suṭṭhu passatīti sudassanorājā, suṭṭhu passitabbanti sudassanaṃ-devanagaraṃ, sandassanaṃ, nidassanaṃ, dhāraṇaṃ, uddhāraṇaṃ, niddhāraṇaṃ, ādidīgho.
pūraṇaṃ(充满),paripūraṇaṃ(圆满),pharaṇaṃ(遍布),vippharaṇaṃ(扩散)。巴利
Pūraṇaṃ, paripūraṇaṃ, pharaṇaṃ, vippharaṇaṃ.
nivāraṇaṃ(障碍、遮止),saraṇaṃ(忆念、依止),nissaraṇaṃ(出离),haraṇaṃ(夺取),āharaṇaṃ(摄取),nīharaṇaṃ(取出)等。巴利
Nivāraṇaṃ, saraṇaṃ, nissaraṇaṃ, haraṇaṃ, āharaṇaṃ, nīharaṇaṃ iccādi.
依通则而施设:对于声音义、嗔怒义、动摇义的词根,以及ruca(照耀)、juta(光辉)、vaḍḍhādi(增长等)等词根,其词尾变为ano。例如:‘以戒而发声’故称ghosano(宣布),‘以法而发声’故称ghosano,‘以善行而发声’故称ghosano;kodhano(嗔怒者),dūsano(染污者),padūsano(极染污者),kopano(激恼者),calano(动摇者),phandano(战栗者),kampano(震动者),maṇḍano(装饰者),bhūsano(庄严者),vibhūsano(遍庄严者),rocano(照耀者),virocano(遍照耀者),verocano(极照耀者),jotano(发光明者),ujjotano(遍发光明者),vaḍḍhano(增长者)。又‘以戒而作’故称karaṇo(作者)。贪为相之作,嗔为相之作,痴为相之作等。巴利
Sāmaññavidhānattā saddattha, kujjhanattha, calanatthadhātūhi ruca, juta, vaḍḍhādidhātūhi ca tassīlādīsu ano hoti, ghosati sīlenāti ghosano, ghosati dhammenāti ghosano, ghosati sādhukārenāti ghosano, kodhano, dūsano, padūsano, kopano, calano, phandano, kampano, maṇḍano, bhūsano, vibhūsano, rocano, virocano, verocano, jotano, ujjotano, vaḍḍhano, karoti sīlenāti karaṇo. Rāgo nimittakaraṇo, doso nimittakaraṇo, moho nimittakaraṇo iccādi.
789 从 kāra(作)转为 ṇano。巴利
789.Karā ṇano.
从 karoti(作)的词根,为表作者(主格)之义,接缀 ṇa,便成 ano。巴利
Karamhā kattari ṇānubandho ano hoti.
作自果故,名为 kāraṇaṃ(因)。巴利
Karoti attano phalanti kāraṇaṃ.
790 从hā词根,于表‘车乘’等义时,成hāta形。巴利
790.Hāto vīhikālesu.
当所欲表示者为“车乘”义时,于hā词根的主动态,加上附有ṇ的语缀,即成ano形。巴利
Vīhismiṃ kāle ca vattabbe hādhātumhā kattari ṇānubandho ano hoti.
‘令衰退’故,名为hāyano;又特指稻谷的种类与年岁。如‘kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ’句中,年岁即称为hāyana。巴利
Hāpetīti hāyano, vīhiviseso vassañca. ‘‘Kuñjaraṃ saṭṭhihāyana’’nti ettha vassaṃ hāyananti vuccati.
接着,说明以aka为词尾的词。巴利
Atha akapaccayantā vuccante.
791 Āsīsā(希求)的yaka形式。巴利
791.Āsīsāyamako.
Āsīsā,即愿望、祈求。在表达“趋向āsīsā”这一意义时,主动语态的主格变为aka词尾。巴利
Āsīsā vuccati patthanā, āsīsāyaṃ gamyamānāyaṃ ako hoti kattari.
“愿其存活”故得 jīvako(存活者),“愿其欢喜”故得 nandako(欢喜者)。“jinabuddhi(胜慧)”“dhanabhūti(财富增长)”“bhūto(已生)”“dhammadinno(依法布施)”“vaḍḍhamāno(增长)”等词,则依另一义成立:“胜者觉悟此”故得 jinabuddhi,“此人财富增长”故得 dhanabhūti,“存在且增长”故得 bhūto,“以法布施”故得 dhammadinno,正如 devadatto(提婆达多)、brahmadatto(梵与)的构成;而“增长”故得 vaḍḍhamāno。巴利
Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako. ‘‘Jinabuddhi, dhanabhūti, bhūto, dhammadinno, vaḍḍhamāno’’ti ete saddā aññathā sijjhanti, jino imaṃ bujjhatūti jinabuddhi, dhanaṃ etassa bhavati vaḍḍhatīti dhanabhūti, bhavati vaḍḍhatīti bhūto, dhammena dinno dhammadinno, yathā devadatto, brahmadatto, vaḍḍhatīti vaḍḍhamānoti.
依“主格取 ṇaka”之规则,此 ṇaka 因是通遍施设,故于应供者、戒、法、善行中皆得成立:“堪被宣说”故为 akkhāyako(能说者)。再依“于 āssāṇāpi 取 yuk”之规则,加增音 y(yāgamo),即堪宣说、能宣说;其宣说即是其戒、其法,意为郑重地作宣说。此词于三时中亦得成立:过去曾宣说,现在正宣说,未来当宣说。对于其余通遍规则,也应当如此依理推知。巴利
‘Kattari ltuṇakā’ti ṇako, so ca sāmaññavidhānattā arahe sattiyaṃ sīle dhamme sādhukāre ca sijjhati, akkhāyatīti akkhāyako, ‘āssāṇāpimhi yuka’iti yāgamo, akkhātuṃ arahati, sakkoti, akkhānamassa sīlaṃ, dhammo, akkhānaṃ sakkaccaṃ karotīti attho. Kālattayepi sijjhati, pubbepi akkhāsi, ajjapi akkhāti, pacchāpi akkhāyissatīti attho. Evaṃ sesesu sāmaññavidhīsu yathārahaṃ veditabbo.
在阴性中:依“adhātussa ke…”之规则,将 aka 的 assa 转变为 ittā,即得 akkhāyikā(女能说者)——此为阴性词。akkhāyakaṃ(能说)指家族;saṅgāyako 为集说者;“了知”之义,故得 jānako(知者)。巴利
Itthiyaṃ-‘adhātussa ke…’ti suttena akassa assa ittaṃ, akkhāyikā-itthī, akkhāyakaṃ-kulaṃ, saṅgāyako, jānātīti jānako.
在致使词尾之后,如果没有ṇ音插入,则该致使词尾变为短音:jānanako(知者)、ājānanako(遍知者)、vijānanako(别知者)、sañjānanako(觉知者)。巴利
Vikaraṇapaccayato paraṃ nāgame sati vikaraṇassa rasso, jānanako, ājānanako, vijānanako, sañjānanako.
在致使式中:从ñāpeti(令知)衍生出ñāpako(令知者)、viññāpako(令遍知者)、saññāpako(令觉知者)。巴利
Kārite-ñāpetīti ñāpako, viññāpako, saññāpako.
当没有ṇ音插入时,形成:ñāpanako(令知者)、viññāpanako(令遍知者)、saññāpanako(令觉知者)。又,adhiṭṭhāti(决意)衍生出adhiṭṭhāyako(决意者),adhiṭṭhāpeti(令决意)衍生出adhiṭṭhāpako(令决意者);deti(施与)衍生出dāyako(施者),dāpeti(令施与)衍生出dāpako(令施者)。巴利
Nāgame-ñāpanako, viññāpanako, saññāpanako, adhiṭṭhātīti adhiṭṭhāyako, adhiṭṭhāpetīti adhiṭṭhāpako, detīti dāyako, dāpetīti dāpako.
“ṇāpi”中无“y”音增入;“samādapeti”故成“samādapaka”,两处皆为短音。“vidheti”故成“vidhāyaka”;“pajahati”故成“pajahāyaka”;“avahiyyati”故成“ohiyaka”;“ā”转作“i”,诸如此类。巴利
Ṇāpimhi yāgamo natthi, samādapetīti samādapako, ubhayattha rasso. Vidhetīti vidhāyako, pajahatīti pajahāyako, avahiyyatīti ohiyako, āssa ittaṃ iccādi.
i 韵类中:“adhīyate”故成“ajjhāyaka”(诵读者);“mantaṃ adhīyate”故成“mantajjhāyaka”(诵咒者);“kiṇāti”故成“kāyaka”(购买者);“kiṇāpeti”故成“kāyāpaka”(令购买者);“ācināti”故成“ācinaka”(积聚者)、“vicinaka”(遍择者);“parājayati”故成“pārājika”(他胜罪),无删略;“puggala”(人);“parājeti”故成“pārājika”,无删略及使役删略;“dhamma”(法);“bhāyāpeti”故成“bhayānaka”(怖畏者),增入鼻音且词首短音。巴利
Ivaṇṇesu-ajjhetīti ajjhāyako, mantaṃ ajjhetīti mantajjhāyako, kiṇātīti kāyako, kiṇāpetīti kāyāpako, ācinātīti ācinako, vicinako, parājayatīti pārājiko, alopo, puggalo, parājetīti pārājiko, alopo kāritalopo ca, dhammo, bhāyāpetīti bhayānako, nāgamo ādirasso ca.
“bhūmiyaṃ seti”故成“bhūmisāyaka”(卧于地者);“sayāpeti”故成“sayāpaka”(令卧者);“pāheti”故成“pahiṇaka”(遣送者),等等。巴利
Bhūmiyaṃ setīti bhūmisāyako, sayāpetīti sayāpako, pāhetīti pahiṇako iccādi.
于u韵类中:“punāti, sodheti”故为“pāvaka”(净化者),即火;“bhavati”故为“bhāvaka”(令存在者);“vibhāveti”故为“vibhāvaka”(令显明者);“lunāti”故为“lāvaka”(割取者);“suṇāti”故为“sāvaka”(听闻者),指男性,“sāvikā”指女性;“juhati”故为“hāvaka”(献祭者)等。巴利
Uvaṇṇesu-punāti sodhetīti pāvako-aggi, bhavatīti bhāvako, vibhāvetīti vibhāvako, lunātīti lāvako, suṇātīti sāvako-puriso, sāvikā-itthī, juhotīti hāvako iccādi.
“apa”表到达义:“pāpeti”故为“pāpaka”(令到达者);“sampāpeti”故为“sampāpaka”(令完全到达者);“upāsati”故为“upāsaka”(近事男),指男性,“upāsikā”指女性,“upāsakaṃ”指近事家;“karoti”故为“kāraka”(作者),“kārikā”(女作者),“kārakaṃ”(所作事),“upakāraka”(助益者);“kāreti”故为“kārāpaka”(令作者);“saṅkharoti”故为“saṅkhāraka”(行作者),“abhisaṅkhāraka”(增上行作者);“khipati”故为“khipaka”(投掷者),“ukkhipaka”(上投者),“nikkhipaka”(下投者),“khepaka”(投者),“ukkhepaka”(上举者),“nikkhepaka”(下置者),“khipanaka”(投掷者),其中有鼻音增入。巴利
Apa-pāpuṇane, pāpetīti pāpako, sampāpetīti sampāpako, upāsatīti upāsako-puriso, upāsikā-itthī, upāsakaṃ-kulaṃ, karotīti kārako, kārikā, kārakaṃ, upakārako, kāretīti kārāpako, saṅkharotīti saṅkhārako, abhisaṅkhārako, khipatīti khipako, ukkhipako, nikkhipako, khepako, ukkhepako, nikkhepako, nāgamekhipanako.
“gaṇhāti”故为“gāhaka”(执取者);“gaṇhāpeti”故为“gāhāpaka”(令执取者)。同样地,“gopaka”为守护者。“pādamūle carati”故为“pādacāraka”(于足下行走者);“pupphaṃ ocināyati”故为“ocināyaka”(采花者),这是词根以e结尾的情形。巴利
Gaṇhātīti gāhako, gaṇhāpetīti gāhāpako. Evaṃ gopako, pādamūle caratīti pādacārako, pupphaṃ ocināyatīti ocināyako, edanto dhātu.
“chindati”(切断)故有“chedaka、chindaka”(切断者);“chedāpeti”(令切断)故有“chedāpaka、chindāpaka”(令切断者);“janeti”(出生)故有“janaka”——男子、生父,“janikā”——母亲,“janakaṃ”——业,其中使役词缀已略去。巴利
Chindatīti chedako, chindako, chedāpetīti chedāpako, chindāpako, janetīti janako-puriso, janikāmātā, janakaṃ-kammaṃ, kāritalopo.
属“燃烧”义类——令燃烧者,称“燃烧者”。巴利
Jhāpa-dāhe, jhāpetīti jhāpako.
属“施设、令知”义类——令施设者,称“施设者”。巴利
Ñapa-paññāpane, paññapetīti paññāpako.
“ṭhāpa”意为安立;“patiṭṭhāpeti”,故为“patiṭṭhāpaka”(令安立者)。巴利
Ṭhāpa-ṭhāne, patiṭṭhāpetīti patiṭṭhāpako.
“ṇāpa”意为派遣:“āṇāpeti”,故为“āṇāpaka”(令命令者);“tudati”,故为“tudaka”(刺者);“santussati”,故为“santussaka”(满足者);“visesena passati”,故为“vipassaka”(观者);“sandasseti”,故为“sandassaka”(令见者);“dūseti”,故为“dūsaka”(污损者),词首长音。巴利
Ṇāpa-pesane , āṇāpetīti āṇāpako, tudatīti tudako, santussatīti santussako, visesena passatīti vipassako, sandassetīti sandassako, dūsetīti dūsako, ādidīgho.
“pacati”,故为“pācaka”(烹煮者);“pāceti”,故为“pācāpaka”(令烹煮者);“āpādeti”,故为“āpādaka”(令达成者)、“nipphādaka”(令完成者)、“sampādaka”(令成就者)、“paṭipajjaka”(实践者)、“paṭipādaka”(令实践者);“pūreti”,故为“pūraka”(充满者)。因词根为重音节,故无增长。巴利
Pacatīti pācako, pācetīti pācāpako, āpādetīti āpādako, nipphādako, sampādako, paṭipajjako, paṭipādako, pūretīti pūrako, garupantattā na vuddhi.
“phusati”故成“phusaka”(触者);因其属于tudādi类,故无元音增长。巴利
Phusatīti phusako, tudādittā na vuddhi.
“bhājeti”故成“bhājaka”(分配者);“bhindati”故成“bhindaka, bhedaka”(破裂者)、“kārabhedaka”(破业者);“bhuñjati”故成“bhuñjaka, bhojaka”(受用者)、“gāmabhojaka”(村主);“bujjhati”故成“bujjhaka, bodhaka”(觉知者);“marati”故成“miyyaka”(死者);“māreti”故成“māraka”(杀者);“muñcati”故成“muñcaka, mocaka”(释放者);“yācati”故成“yācaka”(乞求者);“yajati”故成“yājaka”(祭祀者);“yuñjati”故成“yuñjaka, anuyuñjaka, yojaka, payojaka”(结合者、随结合者、令结合者、令运用者);“yujjhati”故成“yujjhaka, yodhaka”(战斗者);“rundhati”故成“rundhaka, avarodhaka”(障碍者)。巴利
Bhājetīti bhājako, bhindatīti bhindako, bhedako, kārabhedako, bhuñjatīti bhuñjako, bhojako, gāmabhojako, bujjhatīti bujjhako, bodhako, maratīti miyyako, māretīti mārako, muñcatīti muñcako, mocako, yācatīti yācako, yajatīti yājako, yuñjatīti yuñjako, anuyuñjako, yojako, payojako, yujjhatīti yujjhako, yodhako, rundhatīti rundhako, avarodhako, vacatīti vācako, ovadatīti ovādako, ovajjako, vīṇaṃ vādetīti vīṇāvādako, bherivādako, garuṃ abhivādetīti abhivādako, vidatijānātīti vedako, vindati paṭilabhatīti vindako, anuvijjati vicāretīti anuvijjako, paṭisaṃvedetīti paṭisaṃvedako, vijjhatīti vedhako, aṭṭhiṃ vijjhatīti aṭṭhivedhako, pattaṃ vijjhatīti pattavedhako.
因“bahula”的普许,此类形式亦见于语法作业中:由“antare vāsīyati, nivāsīyati”故成“antaravāsaka”(内衣);由“pasīdati”故成“pasīdaka, pasādaka”(净信者)、“dīpappasādaka”(令灯明净者)、“udakappasādaka”(令水澄净者);由“sibbati”故成“sibbaka”(缝者);由“sevati”故成“sevaka”(侍者);由“hanati”故成“ghātaka”(杀者),以及“gāvo hanati”故成“goghātaka”(杀牛者),此处“han”变为“ghāta”;由“harati”故成“hāraka”(持者)。巴利
Bahulādhikārā kammepi dissati, antare vāsīyati nivāsīyatīti antaravāsako, pasīdatīti pasīdako, pasādako vā, dīpappasādako, udakappasādako, sibbatīti sibbako, sevatīti sevako, hanatīti ghātako, gāvo hanatīti goghātako, hanassa ghāto. Haratīti hārako.
于业处中:‘pādehi paharīyatī’ ti pādapahārako(以足打击者),此义注释已述。‘titikkhatī’ ti titikkhako(忍者);‘tikicchatī’ ti tikicchako(医者);‘vīmaṃsatī’ ti vīmaṃsako(审察者);‘bubhukkhatī’ ti bubhukkhako(饥者);‘pabbatāyatī’ ti pabbatāyako(现为山者)等。巴利
Kamme – ‘‘pādehi paharīyatīti pādapahārako’’ti vuttiyaṃ vuttaṃ. Titikkhatīti titikkhako, tikicchatīti tikicchako, vīmaṃsatīti vīmaṃsako, bubhukkhatīti bubhukkhako, pabbatāyatīti pabbatāyako iccādi.
i韵内形之聚巴利
Ivaṇṇantarūparāsi
今说i韵之内形。巴利
Atha ivaṇṇantarūpāni vuccante.
792 于dā等词根。巴利
792.Dādhātvi.
在dā、dhā词根表状态与作事者时,加i后缀。巴利
Dā, dhāhi bhāvakārakesu ipaccayo hoti.
“paṭhamaṃ cittena ādīyati”故为ādi,“taṇhādiṭṭhīhi upādīyati”故为upādi(取),有khandhupādi(蕴取)、kilesupādi(烦恼取);vidhānaṃ为vidhi(方法),“vidhiyyati etena”故为vidhi(规则);“nidhiyyati”故为nidhi(藏);“sandhiyate”为sandhi(连结),有abhisandhi(连结)、paṭisandhi(结生);sannidahanaṃ为sannidhi(储藏);samādhānaṃ为samādhi(定),“samādahanti etena”故为samādhi(定);paṇidahanaṃ为paṇidhi(愿),有odhi、avadhi、upanidhi、paṭinidhi(限、期限、近藏、对藏);“udakaṃ dahati, tiṭṭhati ettha”故为udadhi(海);大udadhi为mahodadhi(大海);“vālāni dahanti, tiṭṭhanti ettha”故为vāladhi(尾)。巴利
Paṭhamaṃ cittena ādīyatītiādi, taṇhādiṭṭhīhi upādīyatīti upādi, khandhupādi, kilesupādi, vidhānaṃ vidhi, vidhiyyati etenāti vidhi, nidhiyyatīti nidhi, sandhiyate sandhi, abhisandhi, paṭisandhi, sannidahanaṃ sannidhi, samādhānaṃ samādhi, samādahanti etenāti samādhi, paṇidahanaṃ paṇidhi, odhi, avadhi, upanidhi, paṭinidhi, udakaṃ dahati tiṭṭhati etthāti udadhi, mahanto udadhi mahodadhi, vālāni dahanti tiṭṭhanti etthāti vāladhi.
793 表自性时,有i、ki、ti。巴利
793.Ikitī sarūpe.
若词根需表示被称为“所闻”的自性之义,则在表动作义后附加i、ki、ti后缀。巴利
Dhātūnaṃ sutisaṅkhāte sarūpe vattabbe kriyatthā paraṃ i, ki, tipaccayā honti.
以a音为末者,其后附加i。例如gami、paci等。巴利
Avaṇṇupantehi i, gami, paci iccādi.
以u音为末者,其后附加ki。例如budhi、rudhi等。巴利
Uvaṇṇupantehi ki, budhi, rudhi iccādi.
某些词根后带有‘ti’,例如‘karoti’源自‘kri’,‘atthi’源自‘iti’等。巴利
Kehiciti, karotissa, atthissa iccādi.
794 在表示戒、乞食、智、必然等意义时,使用后缀“ṇī”。巴利
794.Sīlābhikkhaññāvassakesu ṇī.
“戒”是指自然的行为;“abhikkhañña”指恒常,即一再地造作;“avassaka”指未来必定如此,故称“必然”。以“戒”这个词,也包含了法、善行等意义。当这些戒等特殊行为被理解时,便在行为者上附加后缀“ṇī”。对于以“ā”结尾的词根,依照“āssāṇāpimhi yuka”规则,加上增音“y”。巴利
Sīlaṃ vuccati pakaticariyā, abhikkhaṇameva abhikkhaññaṃ, punappunakriyā, āyatiṃ avassaṃbhāvī avassakaṃ nāma, sīlaggahaṇena dhamma, sādhukārāpi saṅgayhanti, etesu sīlādīsu kriyāvisesesu gamyamānesu kattari ṇī hoti. Ādantesu ‘āssāṇāpimhi yuka’iti yāgamo.
“宣说者”即是宣说之人,意指具有宣说之习性者、以宣说为法者,或于宣说时殷重而行者。由于是总说的规则,故能适用于三世。巴利
Akkhāyatīti akkhāyī, akkhāyanasīlo, akkhāyanadhammo, akkhāne sakkaccakāritā yuttoti attho. Kālattayepi sijjhati sāmaññavidhānattā.
而“必然”一词,唯指未来。“说法者”指说法之男子,“说法女”指说法之女子,“说法家族”指说法之家族。恒常唱歌者,称为“歌者”。必然将住世一劫者,称为“住劫者”。于坏劫中,必然将住世一阿僧祇劫者,称为“坏劫住者”。依此类推,则有“成劫住者”。巴利
Avassakaṃ pana anāgatameva, dhammakkhāyī-puriso, dhammakkhāyinī-itthī, dhammakkhāyi-kulaṃ, gītaṃ abhiṇhaṃ gāyatīti gītagāyī, kappaṃ avassaṃ ṭhāssatīti kappaṭṭhāyī, saṃvaṭṭamānaṃ asaṅkhyeyyaṃ ṭhāssatīti saṃvaṭṭaṭṭhāyī. Evaṃ vivaṭṭaṭṭhāyī.
以盗戒故,取未给予之物,是为“不与取者”。依此类推,唯取已给予之物,是为“取与者”。以施戒故,布施食物,是为“施食者”。巴利
Adinnaṃ ādadāti sīlenāti adinnādāyī. Tathā dinnameva ādadātīti dinnādāyī, annaṃ dadāti sīlenāti annadāyī.
‘Dā’在梦中(Dā-suppane)。有睡眠习性者为‘睡眠者’(niddāyī),有饮酒习性者为‘饮酒者’(majjapāyī),恒常饮酒者亦为‘饮酒者’(majjapāyī)。有快速行走习性者为‘速行者’(sīghayāyī)。以有行、有功用而必定般涅槃者,为‘有行般涅槃者’(sasaṅkhāraparinibbāyī)。同样,‘无行般涅槃者’(asaṅkhāraparinibbāyī)。于寿量中间必定般涅槃者,为‘中般涅槃者’(antarāparinibbāyī)。触及寿量之终而必定般涅槃者,为‘上流般涅槃者’(uddhaṃsoto)等等。巴利
Dā-suppane. Niddāyanasīlo niddāyī, majjaṃ pivanasīlo majjapāyī, majjaṃ abhiṇhaṃ pivatīti majjapāyī, sīghaṃ yāyanasīlo sīghayāyī, sasaṅkhārena sappayogena avassaṃ parinibbāyissatīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Tathā asaṅkhāraparinibbāyī, āyukappassa antare vemajjhe avassaṃ parinibbāyissatīti antarāparinibbāyī, āyukappapariyosānaṃ upahacca avassaṃ parinibbāyissatīti upahaccaparinibbāyī iccādi.
在‘i’类词中(Ivaṇṇesu):恒常诵习咒语者为‘诵咒者’(mantajjhāyī)、‘诵法者’(dhammajjhāyī)。恒常售卖谷物者为‘卖谷者’(dhaññavikkāyī)。有恐惧习性者为‘恐惧者’(bhāyī)。有卧地习性者,或恒常卧于地者,为‘地卧者’(bhūmisāyī)。有倚靠荆棘习性者为‘倚棘者’(kaṇṭakāpassayī)等等。巴利
Ivaṇṇesu-mantaṃ niccakālaṃ ajjhāyatīti mantajjhāyī, dhammajjhāyī, dhaññaṃ niccakālaṃ vikkiṇātīti dhaññavikkāyī, bhāyanasīlo bhāyī, bhūmiyaṃ sayanasīlo, bhūmiyaṃ vā niccakālaṃ sayatīti bhūmisāyī, kaṇṭake apassayanasīlo kaṇṭakāpassayī iccādi.
以‘e’结尾的词根(Edantāpi)也应在此说明:有向上增长习性者为‘上升者’(udāyī)。有尊敬长者习性者为‘敬长者’(vuddhāpacāyī)。同样,‘敬年长者’(jeṭṭhāpacāyī)。有禅那习性者、以禅那为法者、于禅那中具足恭敬而行者,为‘禅那者’(jhāyī)。或恒常修禅者为‘禅那者’(jhāyī)、‘修禅者’(pajjhāyī)、‘抱怨者’(ujjhāyī)、‘审察者’(nijjhāyī)、‘贪求者’(abhijjhāyī)。有恐惧习性者为‘恐惧者’(bhāyī)。恒常割草者为‘割草者’(tiṇalāyī)。恒常织布者为‘织布者’(tantalāyī)。有逃跑习性者为‘逃跑者’(palāyī)。不逃跑者为‘不逃跑者’(apalāyī)等等。巴利
Edantāpi idha vattabbā, uddhaṃ vaḍḍhanasīlo udāyī, vuddhesu apacāyanasīlo vuddhāpacāyī. Evaṃ jeṭṭhāpacāyī, jhāyanasīlo, jhāyanadhammo, jhāyane sakkaccakriyāyuttoti jhāyī, niccakālaṃ jhāyatīti vā jhāyī, pajjhāyī, ujjhāyī, nijjhāyī, abhijjhāyī, bhāyanasīlo bhāyī, tiṇaṃ abhiṇhaṃ lāyatīti tiṇalāyī, tantaṃ niccakālaṃ vāyatīti tantavāyī, palāyanasīlo palāyī, na palāyī apalāyī iccādi.
在“u”词类中:习性为阐明如实义者,称为“阐明者”;若为男子,称“阐明士”;若为女子,称“阐明女”。未来必定存在者,称为“存在者”。以割稻为习性者,称为“割稻者”等等。巴利
Uvaṇṇesu-yathābhūtaṃ atthaṃ vibhāvanasīlo vibhāvīpuriso, vibhāvinī-itthī, āyatiṃ avassaṃ bhavissatīti bhāvī, sāliṃ lunāti sīlenāti sālilāvī iccādi.
习性为遍满者,称为“遍满者”。习性为乐欲、欲求者,称为“欲者”。法欲者、义欲者。习性为造作者,称为“作者”。恶作者、福作者。巴利
Byāpanasīlo byāpī, kāmeti icchati sīlenāti kāmī, dhammakāmī, atthakāmī, karaṇasīlo kārī, pāpakārī, puññakārī.
必定将来者,称为“来者”。在短音规则中:“来夜”、“来满月夜”。习性为趣向积聚与轮回者,称为“趣积聚者”。习性为趣向损减与还灭者,称为“趣损减者”。唯一次必定来者,称为“一来者”。如此,不再来者,称为“不来者”。巴利
Avassaṃ āgamissatīti āgāmī. Rassatte-āgaminīratti, āgaminī-puṇṇamāsī, ācayaṃ vaṭṭaṃ gacchati sīlenāti ācayagāmī, apacayaṃ vivaṭṭaṃ gacchati sīlenāti apacayagāmī, sakiṃ avassaṃ āgamissatīti sakadāgāmī. Tathā na āgamissatīti anāgāmī.
所谓“安立”,即坚固安立。安立坚固而执为自性者,即是“坚固执取者”“坚执者”。依戒而行法者,是为“法行者”。依戒而行最胜梵行者,是为“梵行者”。巴利
Ādhānaṃ vuccati daḷhaṭṭhiti, ādhānaṃ katvā gahaṇasīlo ādhānagāhī, daḷhagāhī, dhammaṃ carati sīlenāti dhammacārī, brahmaṃ seṭṭhaṃ carati sīlenāti brahmacārī.
复次,此处所言“法”,即家族传承之行为法则。以“我行此法”之心坚固执持,乃至不舍弃,由此不违犯故,依戒而行于法,是名“法行者”。如此行持者,当遭遇可违犯之缘和合时,令此法不堕而持守,由此防护故,依戒而行于法,亦名“法行者”。如此守护者,又令此法不为自赞毁他等恶法所染,并以少欲等寂静功德使至极清净,由此清净故,依善行而行于法,亦名“法行者”。巴利
Apicettha dhammo nāma kulācāradhammo, taṃ dhammaṃ carāmīti daḷhaṃ gaṇhitvā yāva na vijahati, tāva avītikkamanaṭṭhena dhammaṃ carati sīlenāti dhammacārī nāma. Tathācaranto ca antarāvītikkamanīyavatthusamāyoge sati taṃ dhammaṃ apatamānaṃ katvā dhārento saṃvaraṇaṭṭhena dhammaṃ carati dhammenāti dhammacārī nāma, tathādhārento ca taṃ dhammaṃ attukkaṃsana, paravambhanādīhi pāpadhammehi anupakkiliṭṭhañca appicchatādīhi santaguṇehi supariyodātañca karonto pariyodāpanaṭṭhena dhammaṃ carati sādhukārenāti dhammacārī nāma.
“梵”,即较前说更殊胜之学处戒。执取此戒而不舍,于中令不堕落而守护,令无染污、极清净,由此三种义,名为“梵行者”。若依受持离、相应离、正断离来分别,亦无不可。然若有人执取而不能如是守护,或守护而令染污,则彼唯以一分义而名“梵行者”。巴利
Brahmaṃ vuccati tato seṭṭhataraṃ sikkhāpadasīlaṃ, tampi gaṇhitvā avijahanto antarā ca apatamānaṃ katvā dhārento anupakkiliṭṭhaṃ supariyodātañca karonto tividhena atthena brahmacārī nāma, samādāna, sampatta, samucchedaviratīnaṃ vasena viyojetuṃ vaṭṭati, yo pana gaṇhanto tathā na dhāreti, dhārento vā upakkiliṭṭhaṃ karoti, so ekadesena atthena brahmacārī nāma.
若有人从这三种意义上解脱之后,偶尔行持此法,则其行持的行为并非其戒行,他不被称为“法行者”。依此方法,对于其余属于恶、善等戒的称谓,应了知其义理上的分别。巴利
Yo pana tividhena atthena mutto hutvā kadāci taṃ dhammaṃ carati, tassa caraṇakriyā tassīlakriyā na hoti, so dhammacārīti na vuccati, etenupāyena sesesu pāpa, kalyāṇabhūtesu tassīlapadesu atthavibhāgo veditabbo.
“梵行女”。以殊胜之见为习性者,为“胜见者”、“见义者”、“见法者”、“见可爱者”、“善见天者”。有憎恨习性者,为“憎恨者”。有持守习性者,为“持守者”、“负债者”、“持伞者”。有强烈怨恨习性者,为“怀恨者”。因缘部分已圆满,未来必定生起者,为“生起者”。“生起之法”。巴利
Brahmacārinī-itthī, visesena dassanasīlo vipassī, atthadassī, dhammadassī, piyadassī, sudassī, dussanasīlo dussīmāro, dhāraṇasīlo dhārī, iṇadhārī, chattadhārī, bhusaṃ nahanasīlo upanāhī, pariniṭṭhitapaccayekadesattā āyatiṃ avassaṃ uppajjissatīti uppādī, uppādino dhammā .
“Bhara”意为持、承担。恒常承担花环者,称为“持花环者”。有分配习性者,称为“分配者”。有食热食习性者,称为“食热食者”。以戒自许者,称为“自许者”。自许为智者,称为“智自许者”。有获得习性者,称为“获得者”。有言说习性者,称为“语者”。如是,“说者”、“说义者”、“说法者”、“说合理者”、“说解脱者”、“分别说者”。恒常住者,为“住者”、“村住者”、“城住者”。有负重习性者,为“负重者”。随法、随慧而行者,为“法随者”。同样,“信随者”。恒常忆念、思惟邪恶、罪过之面者,为“追悔者”。以戒而杀生者,为“杀生者”。“Han”变为“ghāta”。巴利
Bhara-dhāraṇe, mālaṃ niccakālaṃ bharatīti mālabhārī, bhājanasīlo bhājī, uṇhaṃ bhuñjanasīlo uṇhabhojī, attānaṃ maññati sīlenāti attamānī, attānaṃ paṇḍitaṃ maññatīti paṇḍitamānī, labhanasīlo lābhī, vacanasīlo vācī. Evaṃ vādī, atthavādī, dhammavādī, yuttavādī, muttavādī, vibhajjavādī, niccaṃ vasatīti vāsī, gāmavāsī, nagaravāsī, bhāraṃ vahanasīlo bhāravāhī , dhammaṃ paññaṃ anusarati anugacchatīti dhammānusārī. Evaṃ saddhānusārī, virūpaṃ pāpapakkhaṃ paṭimukhaṃ abhiṇhaṃ sarati cintetīti vippaṭisārī, pāṇaṃ hanati sīlenāti pāṇaghātī, hanassa ghāto.
以戒持取一切应取之物者,名为“持取者”等。巴利
Haritabbaṃ sabbaṃ harati sīlenāti hārahārī iccādi.
‘Kagā cajāna’:于经分别中,即使有‘agha’后缀,‘cajāna’也会发生‘kaga’音变。‘samaṃ vipāceti’意为‘平等地成熟’,故称‘samavepākī’(平等成熟者),指胃火;‘samavepākinī’(平等成熟者),指消化力。‘upadhi phalaṃ vipaccati’意为‘依着的果成熟’,故称‘upadhivepākinī’(依着果成熟者)。‘socanasīlo’意为‘具忧愁习性者’,故称‘sokī’;‘sokinī’指众生。‘mutto hutvā cajanasīlo’意为‘成为解脱者后而有舍弃习性者’,故称‘muttacāgī’(解脱而舍者)。‘saṃvibhājanasīlo’意为‘具分享习性者’,故称‘saṃvibhāgī’(分享者)。‘kāmasukhaṃ bhuñjanasīlo’意为‘具享受欲乐习性者’,故称‘kāmabhogī’(欲乐享受者)。‘visuṃ avibhattaṃ bhogaṃ bhuñjanasīl’巴利
‘Kagā cajāna’nti suttavibhattiyā aghānubandhepi cajānaṃ kagādeso, samaṃ vipācetīti samavepākī-udaraggi, samavepākinī-gahaṇī, upadhi phalaṃ vipaccatīti upadhivepākinī, socanasīlo sokī, sokinī-pajā, mutto hutvā cajanasīlo muttacāgī, saṃvibhājanasīlo saṃvibhāgī, kāmasukhaṃ bhuñjanasīlo kāmabhogī, visuṃ avibhattaṃ bhogaṃ bhuñjanasīlo apaṭivibhattabhogī, yuñjanasīlo yogī iccādi.
Āvī,表示主动者。巴利
Āvī hoti kattari.
bhayadassāvī,意为常观怖畏者。巴利
Bhayaṃ dassanasīlo bhayadassāvī.
u 类元音结尾形式集。巴利
Uvaṇṇantarūparāsi
796 bhaṅgu(易坏)、bhīrū(怯懦)、bhāsu(光明)、assavā(有漏)——这些是例词。巴利
796.Bhaṅgu bhīrū bhāsu assavā.
这些词,依《大语法论》,于表习性等义时构成。巴利
Ete saddā mahāvuttinā sīlādīsu nipaccante.
“bhaṅga”意为破坏、毁灭;“pabhaṅgu”意为有破坏习性者,即指有为法。巴利
Bhanja-vināse, pabhañjanasīlo pabhaṅgu-saṅkhatadhammo.
“bhī”意为恐惧;“bhīrū”意为有恐惧习性者,即怯懦者。巴利
Bhī-bhaye, bhāyanasīlo bhīrū.
“bhā”意为照耀;“bhāsu”指具有照耀习性者,亦即光明。“assava”指以习性恭敬聆听长者言者,也就是孝顺的儿子与贤淑的妻子。巴利
Bhā-dittiyaṃ, obhāsanasīlo bhāsu-pabhā, jeṭṭhavacanaṃ ādarena suṇāti sīlenāti assavo-putto, assavābhariyā.
797 由“vid”词根构成“kū”。巴利
797.Vidā kū.
由“vid”词根,在表示主动者时构成“kū”。巴利
Vidamhā kū hoti kattari.
“vidū”一词意为“以智了知者”,例如“世间知者”(lokavidū)、“他心知者”(paracittavidū)。其阴性形式为“paracittavidunī”。巴利
Vidati sīlenāti vidū, lokavidū, paracittavidū. Itthiyaṃ paracittavidunī.
798 由词根“vid”构成“ñāto”。巴利
798.Vito ñāto.
若带有前缀“vi”,词根“ñā”在表示主动者时构成“kū”。巴利
Vipubbā ñāto kū hoti kattari.
‘viññū’意为‘以识知为习性者’,即智者。巴利
Vijānanasīlo viññū.
799 ‘Kammā’——从‘业’(kamma)构成。巴利
799.Kammā.
以‘kamma’为前导,词根‘ñā’在表示主动者时构成‘kū’。巴利
Kammupapadā ñāto kū hoti kattari.
“sabbaññū”意指“以行遍知一切者”,“rattaññū”为“知夜者”,“atthaññū”为“知义者”,“dhammaññū”为“知法者”,“kālaññū”为“知时者”,“samayaññū”为“知契机者”。巴利
Sabbaṃ jānāti sīlenāti sabbaññū, rattaññū, atthaññū, dhammaññū, kālaññū, samayaññū.
780 从词根“gam”构成“rū”。巴利
780.Gamā rū.
以“kamma”为前导词,从词根“gam”构成表示主动者的“rū”。依“rānubandhentasarādissā”规则,所有词根末尾音皆被删除。巴利
Kammupapadā gamamhā rū hoti kattari. ‘Rānubandhentasarādissā’ti sabbadhātvantalopo.
“pāragū”意即以戒到达彼岸者。“veda”指最上道智,“vedagū”意即到达最上道智者。“addhagū”意即行路者。巴利
Pāraṃ gacchati sīlenāti pāragū, vedaṃ vuccati aggamaggañāṇaṃ, vedaṃ gacchatīti vedagū, addhānaṃ gacchatīti addhagū.
阴性形式集。巴利
Itthiliṅgarūparāsi
接下来说明阴性形式。巴利
Atha itthiliṅgarūpāni vuccante.
801 在阴性中,有 a、ṇa、ti、ka、yaka、ya 等后缀。巴利
801.Itthiyamaṇatikayakayā ca.
当应表达阴性时,在表示状态与施事者等意义中,使用 a、ṇa、ti、ka、yaka、ya 等后缀,以及 ana 后缀。巴利
Itthiliṅge vattabbe bhāvakārakesu a, ṇa,ti, ka, yaka, yapaccayā ca ano ca hoti.
在 ka、a、ṇa、yaka、ya、ana 这些后缀之后,依‘itthiyamatvā’规则,附加 ā 后缀。巴利
Ka , a, ṇa, yaka, ya, anaiccetehi ‘itthiyamatvā’ti āpaccayo.
首先,就 ka 后缀而言:‘guhā’,隐藏自身所坐之处,即盖覆,故名 guhā(洞穴)。‘dūsā’,污染自己或他人者,故名 dūsā,即淫荡的女人。巴利
Kamhi tāva-attani nisinnaṃ gūhati saṃvaratīti guhā, attānaṃ vā paraṃ vā dūsetīti dūsā-dhuttitthī.
“muda”意为欢笑;“mudā”意为喜悦、欢喜;“pamudā”意为极欢喜。“sudhā”意为“依此而清净者”,即甘露。“vasudhā”意为“持珍宝者”,即大地等。巴利
Muda-hāse, modanaṃ mudā, pamudā, sujjhati etāyāti sudhā, vasuṃ ratanaṃ dhāretīti vasudhā iccādi.
在以 ā 为后缀的情形中:“saṅkhā”意为“依此而计算者”,即数。同样,“saṅkhyā”(数)、“paññā”(慧)意为“知者”、“aññā”(了知)意为“遍知者”、“saññā”(想)意为“认知者”;或“saññā”意为“依此而认知者”,又“saññā”也意为“认知”。“abhiññā”(证智)意为“胜知”,“paṭiññā”(承诺)意为“认许”,“pariññā”(遍知)意为“决断而知”,“patiṭṭhā”(依止处)意为“于此而依止者”。巴利
Amhi-saṅkhāyanti etāyāti saṅkhā. Tathā saṅkhyā, pajānātīti paññā, ājānātīti aññā, sañjānātīti saññā, sañjānanti etāyāti vā saññā, sañjānanaṃ vā saññā, abhijānanaṃ abhiññā, paṭijānanaṃ paṭiññā, paricchijja jānanaṃ pariññā, paṭicca tiṭṭhati etthāti patiṭṭhā.
“ṭhā”意为站立;“avatthā”(状态)意为“以界限而住立者”。“upādā”(取)意为“被执取者”——即施设。“upanidhā”(譬喻)意为“相互靠近、依止而安立者”——即譬喻本身。“saddhā”(信)意为“信心”,或“saddhā”意为“依此而信者”。“vidhā”(慢)意为“以此将自己作殊胜而安立者”——即慢。“bhā”(星宿)意为“照耀、发光者”——即星宿;“pabhā”(光)、“ābhā”(光明)、“nibhā”(光辉)。“upamā”(譬喻)意为“被比拟者”。巴利
Thā-ṭhāne, avadhibhāvena ṭhāti tiṭṭhatīti avatthā, upādīyatīti upādā-paññatti, aññamaññaṃ upecca nissāya ca dhiyyatīti upanidhā-paññattiyeva, saddahanaṃ saddhā, saddahanti etāyāti vā saddhā, visiṭṭhaṃ katvā attānaṃ dahanti etāyāti vidhā-māno, bhāti dibbatīti bhā-nakkhattaṃ, pabhā, ābhā, nibhā, upamīyate upamā.
“jhe”意为“思虑”;“pajjhā”意为“沉思”;“upajjhā”(亲教师)意为“观察应谴责与不应谴责者”;“abhijjhā”(贪)意为“面对而思虑”。巴利
Jhe-cintāyaṃ, pajjhāyanaṃ pajjhā, vajjāvajjaṃ upajjhāyati pekkhatīti upajjhā, abhimukhaṃ jhāyanaṃ abhijjhā.
“āsa”意为“希求”;“āsā”意为“期望”;“paccāsā”(期待)意为“反向的希求”。巴利
Āsa-patthanāyaṃ, āsīsanaṃ āsā, paccāsīsanaṃ paccāsā.
“āsa”意为“坐”;“acchā”意为“坐”。巴利
Āsa-upavesane, acchanaṃ acchā.
“ikkha”是见义。“apekkhā”(期望)指有所看向,“upekkhā”(舍)指舍置旁观,“upaparikkhā”(审察)指近察。“icchā”(欲)指渴望,“vicchā”(遍求)指欲遍取。巴利
Ikkha-dassana’ṅkesu, apekkhanaṃ apekkhā, upekkhanaṃ upekkhā, upaparikkhanaṃ upaparikkhā, icchanaṃ icchā, byāpituṃ icchā vicchā.
“issa”指嫉妒;“issā”(嫉妒)即指嫉妒。巴利
Issa-ussuyyiye, issanaṃ issā.
“īha”指努力;“īhā”(努力)即指努力。巴利
Īha-byāpāre, īhanaṃ īhā.
词根‘ucchi’转为‘ucchā’,意为‘割取’,即指‘甘蔗’。巴利
Uchi-ucche , ucchanaṃ ucchā.
“ela”为摇动;“elā”(过失)意为“摇动者”,即过失。巴利
Ela-kampane, elayatīti elā-doso.
“oja”为支撑与激励;“ojā”(精华)意谓支撑、激励具有该特质的有情与诸行。巴利
Oja-thambhane tejane ca, ojeti taṃsamaṅgine satte saṅkhāre ca samupatthambhati samuttejetīti vā ojā.
kala 意为计数;kalā(部分)指所计数者。khamā(忍)即忍耐。gadā(杖)即依此而发出轰鸣者。girā(言语)即被言说、被谈论者。ghaṭā(群)即于此而聚集、会合者,即是群众。accharā(天女)指极善游行、周游者,依大语法家之说,其词尾变为‘cha’。jaṭā(结)即缠结者,有内结、外结。jarā(老)即以此而衰败者,或 jarā 就是衰朽。āpadā(灾)即陷入、遭难者。sampadā(成就)即成就。upasampadā(具足戒)即以此而善达上位者。paṭipadā(道)即修行,或 paṭipadā 即以此而修行达殊胜者;有乐行道、苦行道。paṭisambhidā(无碍解)即以此而于义等中分别智、入智之分类者;有义无碍解、法无碍解、词无碍解、辩才无碍解。巴利
Kala-saṅkhyāne, kalīyatīti kalā, khamanaṃ khamā, gajjanti etāyāti gadā, girīyati kathīyatīti girā-vācā, ghaṭīyati saṅghaṭīyati etthāti ghaṭā-yūtho, bhuso cāreti paricāretīti accharā-devī, mahāvuttinā cassa cho, jaṭatīti jaṭā, antojaṭā bahijaṭā , jiyyanti etāyāti jarā, jiraṇaṃ vā jarā, āpajjati ajjhāpajjatīti āpadā, sampajjanaṃ sampadā, uparibhāvaṃ suṭṭhu pajjanti pāpuṇanti etāyāti upasampadā, paṭipajjanaṃ paṭipadā, paṭipajjanti uparivisesaṃ etāyāti vā paṭipadā, sukhappaṭipadā, dukkhappaṭipadā, paṭisaṃbhijjanti atthādīsu ñāṇappabhedaṃ gacchanti etāyāti paṭisambhidā, atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidā.
bhikkha 意为乞求;bhikkhā(乞食)即所乞求者。巴利
Bhikkha-yācane, bhikkhīyateti bhikkhā.
sikkha 意为训练;sikkhā(学)即学习,或 sikkhā 指有学之人于此而努力者;有增上戒学、增上心学、增上慧学等。巴利
Sikkha-ghaṭane, sikkhanaṃ sikkhā, sikkhanti ghaṭenti sekkhā janā etthāti sikkhā, adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā iccādi.
“忍”即忍耐;“思惟”即审察;“治疗”即医治。“已离治疗”故称疑(vicikicchā);“欲食”为食欲(bubhukkhā),亦作 bubhokkhā;“欲吞”为饥(jighacchā);“欲饮、欲享用”为渴(pipāsā);“欲夺取”为贪求(jigīsā);“欲征服”为征服欲(vijigīsā);“欲杀”为杀欲(jighaṃsā),凡此类皆如是。巴利
Titikkhanaṃ titikkhā, vīmaṃsanaṃ vīmaṃsā, tikicchanaṃ tikicchā, vigatā tikicchā etissāti vicikicchā, bhottuṃ icchā bubhukkhā, bubhokkhā vā, ghasituṃ icchā jighacchā, pātuṃ paribhuñjituṃ icchā pipāsā, harituṃ icchā jigīsā, vijetuṃ icchā vijigīsā, hantuṃ icchā jighaṃsā iccādi.
Ṇa 后缀,表‘ara-去’(行去)之义:arati(不乐)——被迅速刺穿而行去,故称 ārāvedhako(远射者);造作种种业因之处,故称 kārā(牢狱);以此令其衰老者,故称 jārā(老);更疾速而行,故称 tārā(星);依此而说,故称 bhāsā(语言);迅速持运,故称 dhārā(流)——如 khaggadhārā(刀锋之流)、vuṭṭhidhārā(雨流);依此行种种相,故称 māyā(幻术);被书写者,故称 lekhā(笔迹);被说者,故称 vācā(言语);持取悦意而转起者,故称 hārā(珠链),如 muttāvali(珍珠链)等。巴利
Ṇamhi-ara-gatiyaṃ, arati sīghaṃ vijjhamānā gacchatīti ārāvedhako, karonti nānākammakāraṇāyo etthāti kārā-addu , jiyyanti etāyāti jārā, tarati sīghataraṃ gacchatīti tārā, bhāsanti etāyāti bhāsā, dhāreti sīghaṃ vahatīti dhārā, khaggadhārā, vuṭṭhidhārā, mayati vividhākāraṃ gacchati etāyāti māyā, likhīyate lekhā, vuccateti vācā, harati manoramaṃ pavattetīti hārā-muttāvali iccādi.
Yak 后缀:共同谈论,故称 sākacchā(交谈);如实而说,故称 tacchā(真实);躺卧,故称 nipajjā(躺卧);知晓、了知,故称 vijjā(明);或以此而了知,故亦称 vijjā(明);明之对立面,故称 avijjā(无明);坐,故称 nisajjā(坐)。巴利
Yakpaccaye-saha kathanaṃ sākacchā, tathanaṃ tacchā, nipajjanaṃ nipajjā, vidati jānātīti vijjā, vidanti jānanti etāyāti vā vijjā, vijjāpaṭipakkhā avijjā, nisajjanaṃ nisajjā.
后缀 Idha 表“成就”义;samijjhana 即成就,故称 samijjhā。巴利
Idha-ijjhane, samijjhanaṃ samijjhā.
后缀 Sidha 表“完成”义;sijjhana 即完成,故称 sijjhā,如这些类。巴利
Sidha-nipphattiyaṃ, sijjhanaṃ sijjhā iccādi.
后缀 Yamhi 表“净洁”义;sammajjana 即净洁,故称 sammajjā(扫净)。离去而行,即出家,故称 pabbajjā(出家);行,故称 cariyā(行);侍奉,故称 pāricariyā(侍奉)。其中“ūbyañjanassā”指 ī 的增音与短化。巴利
Yamhi-maja-saṃsuddhiyaṃ, sammajjanaṃ sammajjā, apecca vajanaṃ gamanaṃ pabbajjā, caraṇaṃ cariyā, paricaraṇaṃ pāricariyā, ‘ūbyañjanassā’ti īāgamo rasso ca.
Jāgara 后缀,取“睡眠灭尽”义:jāgaraṇa 即 jāgariyā(觉醒);卧于此故称 seyyā(卧处),此处有双写。巴利
Jāgara-niddakkhaye, jāgaraṇaṃ jāgariyā, seti etthāti seyyā, dvittaṃ.
Ana 后缀:共同唱诵、合诵之处,名为结集(saṅgāyanā);被建立、被安立之处,名为安立处(patiṭṭhānā);被令到达,名为令到达(pāpanā)、完全到达(sampāpanā)、圆满到达(parisamāpanā);被亲近,名为亲近(upāsanā)、敬奉(payirūpāsanā);被寻求,名为寻求(esanā)、遍求(pariyesanā)、欲求(kāmesanā)、有求(bhavesanā)、梵行求(brahmacariyesanā);作割截、破坏等业之处,名为业处(kammakāraṇā),词首增音,共有三十二业处。巴利
Anamhi-saha gāyanti sajjhāyanti etthāti saṅgāyanā, ṭhāpīyate patiṭṭhīyate patiṭṭhānā, pāpīyate pāpanā, sampāpanā, parisamāpanā, upāsīyate upāsanā, payirūpāsanā, esīyate esanā, pariyesanā, kāmesanā, bhavesanā, brahmacariyesanā, chejjabhejjādikassa kammassa karaṇaṃ kammakāraṇā, ādivuddhi, dvattiṃsa kammakāraṇā.
Citi 后缀,表“心”义:相应的诸法依此而思,故称 cetanā(思);为所思维,故称 cintanā(思维);为所安立,故称 ṭhapanā(安立);为所阐明,故称 dīpanā(阐明);依此而观,故称 vipassanā(观);为所示现,故称 sandassanā(示现);为所宣说,故称 desanā(宣说);或者,依此而宣说,故也称为 desanā(宣说);为所希求,故称 patthanā(希求);为所遍满,故称 pharaṇā(遍满);为所触,故称 phusanā(触);为所修习,故称 bhāvanā(修习)、vibhāvanā(分别修习)、sambhāvanā(恭敬修习);为所商议,故称 mantanā(商议)、nimantanā(邀请)、āmantanā(呼唤);依此而再三欢喜,故称 anumodanā(随喜);为所乞求,故称 yācanā(乞求);以敬意乞求,故称 āyācanā(敬求);为所连接,故称 yojanā(连接)。巴利
Citi-cetāyaṃ, cetenti sampayuttā dhammā etāyāti cetanā, cintīyate cintanā, ṭhapīyate ṭhapanā, dīpīyate dīpanā, vipassanti etāyāti vipassanā, sandassīyate sandassanā, desīyate desanā, desīyati etāyāti vā desanā, patthīyate patthanā, pharīyate pharaṇā, phusīyate phusanā, bhāvīyate bhāvanā, vibhāvanā, sambhāvanā, mantīyate mantanā, nimantanā , āmantanā, punappunaṃ modanti etāyāti anumodanā, yācīyate yācanā, ādarena yācanā āyācanā, yojīyate yojanā.
Raca 后缀,用于“安排”之义:被安排而为 racanā(安排)、āracanā(安排)、viracanā(安排)。巴利
Raca-vidhāne, racīyate racanā, āracanā, viracanā.
Vaṭṭa 后缀,用于“转”之义:āvaṭṭanā(转入)、vivaṭṭanā(转出);被感受而为 vedanā(受)。巴利
Vaṭṭa-vaṭṭane, āvaṭṭanā, vivaṭṭanā, vedīyate vedanā.
Vara 后缀,用于“欲求”之义:被邀请、被欲求而为 pavāraṇā(邀请);被令住而为 vāsanā(习气);被祝愿而为 āsīsanā(祝愿);被伤害而为 hiṃsanā(伤害)等等。巴利
Vara-icchāyaṃ, pavārīyate icchāpīyate pavāraṇā, vāsīyate vāsanā, āsīsīyate āsīsanā, hiṃsīyate hiṃsanā iccādi.
Ti 后缀,依‘广泛统摄’之规,于非女性词亦能构成:歌唱,故称 gīti(歌);共同歌唱,故称 saṅgīti(结集);duggīti(恶歌);anugīti(随歌);因‘这是我等内部之人’而为人所知,故称 ñāti(亲族);了知,故称 ñatti(白),此有双写;安住,故称 ṭhiti(安住)。巴利
Timhi-bahulādhikārā anitthiyampiti hoti, gāyanaṃ gīti, saha gāyanaṃ saṅgīti, duggīti, anugīti, ayaṃ amhākaṃ abbhantarimoti ñāyatīti ñāti, jānanaṃ ñatti, dvittaṃ, ṭhānaṃ ṭhiti.
Dā 后缀,取‘分割’义:以此而施与,故称 datti(施与),此有双写;执持,故称 dhāti(持);燃烧、不动摇,故称 dhīti(慧);令善安住,故称 samādhi(定);依广义规则,词尾 ā 转为 ī,双写时 dh 转作 tt 并令元音变短,故称 dīdhiti(光辉)、raṃsi(光芒)。巴利
Dā-avakhaṇḍane, dīyati etāyāti datti, dvittaṃ, dhāretīti dhāti, dahanaṃ akampanaṃ dhīti, samādahanaṃ samādhīti, mahāvuttinā āssaṃ īttaṃ, dvitte dhassa dattaṃ rasso ca, dīdhiti-raṃsi.
寂灭,故称 nibbuti(寂灭),词尾 a 转为 u;同行,故称 samiti(集会);此能来、能至,故称 īti(灾祸);简择,故称 viciti(简择);克胜,故称 vijiti(克胜);以此而被引导、被了知,故称 nīti(引导)——lokanīti(世间引导)、dhammanīti(法引导)、saddanīti(声引导);导向有,故称 bhavanetti(有之导者),经增音与双写,故称 saddhammanetti(正法导者);令喜悦,故称 pīti(喜);怖畏,故称 bhīti(怖畏);退没,故称 cuti(死没);速行,故称 juti(速行);赞扬,故称 thuti(赞)、abhitthuti(盛赞);腐朽,故称 pūti(腐臭);存在,故称 bhūti(有);妙有,故称 subhūti(妙有);无有,故称 vibhūti(无有);善分别、能系缚,故称 sammuti(世俗);听受,故称 suti(闻);或被听受,故亦称 suti(闻)——pasuti(随闻)、upasuti(谛听)。巴利
Nibbāyanaṃ nibbuti, āssa uttaṃ, saha ayanaṃ samiti, eti āgacchatīti īti-upaddavo, vicinanaṃ viciti, vijayanaṃ vijiti, nīyati ñāyati etāyāti nīti, lokanīti, dhammanīti, saddanīti, bhavaṃ netīti bhavanetti, vuddhi dvittañca, saddhammanetti, pinayatīti pīti, bhāyanaṃ bhīti, cavanaṃ cuti, javanaṃ juti, thavanaṃ thuti, abhitthuti, pavanaṃ pūti, bhavanaṃ bhūti, suṭṭhu bhavatīti subhūti, vibhavanaṃ vibhūti, suṭṭhu munanaṃ bandhanaṃ sammuti, savanaṃ suti, suyyateti vā suti, pasuti, upasuti, hūyateti huti, ānetvā hutabbāti āhuti, cāyanaṃ pūjanaṃ citi, dvitte-citti, apaciti, essa attaṃ, nijjhāyanaṃ nijjhatti.
依据广说规则,当 ta 声母出现时,ka 转作 tt:如 kriyā(行为)成为 kutti(举止);sarakutti(语音举止);itthikuttaṃ(女性举止);purisakuttaṃ(男性举止);能生故名 janetti(母亲),此处 ī 增音转为 e;被束缚故名 bandhati(束缚);到达故名 patti(到达),或由 pada(足)转来,ī 增音转为 ā;居住于此故名 vasati(住处),即家宅;或因居住而称 vasati(住处),如这些。巴利
Mahāvuttinā takāre karassa kuttaṃ, kriyā kutti, sarakutti, itthikuttaṃ, purisakuttaṃ, janetīti janetti, īāgamassa ettaṃ , bandhīyateti bandhati, pajjatīti patti, padāti vā, īāgamassa āttaṃ, vasanti etthāti vasati-gehaṃ, vasanaṃ vā vasati iccādi.
802 以 jā 与 hā 为后缀,而成 ni 结尾。巴利
802.Jāhāhi ni.
由这些构成,末尾为 ni。巴利
Etehi ni hoti.
后缀 jā 与 hā 表示“损失”之义:被损失,故称 jāni(损失),如 dhanajāni(财损失)、bhogajāni(受用损失);有大损失者,故称 mahājāniyo(大损失者);被减损,故称 hāni(减损),如 vaṇṇahāni(容色减损)、balahāni(力气减损)、āyuhāni(寿命减损)、avahāni(衰退)、parihāni(遍衰退)。巴利
Jā-hāniyaṃ, jiyyate jāni, dhanajāni, bhogajāni, mahantī jāni assāti mahājāniyo, hiyyate hāni, vaṇṇahāni, balahāni, āyuhāni, avahāni, parihāni.
803 从后缀 kara 得 ririyo 词尾。巴利
803.Karā ririyo.
从后缀 kara,在阴性词中变成 ririyo 词尾。巴利
Karamhā itthiyaṃ ririyo hoti.
因其被作,故以“kiriyā”(作)称之;kriyā(行为)亦依规而成。巴利
Karīyate kiriyā, nipātanena kriyāti sijjhati.
rī、rikkha 等后缀之类。巴利
Rīrikkhādipaccayarāsi
804 在 samāna、añña、bhavanta、yā 等以及 pamāna、disā 之后的业格中,变为 rī、rikkha、kā。巴利
804.Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kamme rīrikkhakā.
以 samāna(等同)、añña(其他)、bhavanta(有)、yādi(等等)为譬喻时,其后从 disā(方向)起,于业处有 rī、rikkha、ko 等后缀。rī、rikkha 二处,依“rānubandhentasarādissā”这条规则,去掉 disa 末尾的元音等;ka 后缀则不附增音;并依“rīrikkhakesu”等复合规则,成立前分的形态。巴利
Samāno ca añño ca bhavanto ca yādi ca etehi upamānabhūtehi paraṃ disamhā kammerī ca rikkho ca ko cāti ete paccayā honti, rī, rikkhesu ‘rānubandhentasarādissā’ti suttena disassa antassarādīnaṃ lopo, kānubandho avuddhattho, ‘rīrikkhakesu’iccādīhi samāsasuttehi pubbapadānaṃ rūpaṃ sādhetabbaṃ.
ya、ta、eta、ima、kiṃ、tumha、amha、bhavanta、samāna、añña——这些为代词及限定词的词干,依次为:ya(彼)、ta(那)、eta(此)、ima(这)、kiṃ(何)、tumha(汝)、amha(我)、bhavanta(尊者)、samāna(同一)、añña(另一)。巴利
Ya, ta, eta, ima, kiṃ, tumha, amha, bhavanta, samāna, añña.
表“如同彼一般显现”之词形为 yādī、yādikkho、yādiso;表“视之如同彼”之形亦作 yādī;表“如同那些一般显现”之形作 yādino。于阴性词干中,表“如同她一般显现”者为 yādinī、yādikkhā、yādikkhī、yādisā、yādisī;表“如同她们一般显现”者为 yādiniyo、yādikkhāyo、yādikkhiyo、yādisāyo、yādisiyo。余可类推。巴利
Yo viya dissatīti yādī, yādikkho, yādiso, yaṃ viya naṃ passantīti yādī, ye viya dissantīti yādino, itthiyaṃ-yā viya dissatīti yādinī, yādikkhā, yādikkhī, yādisā, yādisī, yā viya dissantīti yādiniyo, yādikkhāyo, yādikkhiyo, yādisāyo, yādisiyo. Evaṃ sesesupi.
表“如同彼一般显现”之词形为 tādī、tādikkho、tādiso。巴利
So viya dissatīti tādī, tādikkho, tādiso.
“现为此相者”谓之 edī、edikkho、ediso,或作 etādī、etādikkho、etādiso。巴利
Eso viya dissatīti edī, edikkho, ediso, etādī, etādikkho, etādiso vā.
“现为此相者”谓之 īdī、īdikkho、īdiso。巴利
Ayaṃ viya dissatīti īdī, īdikkho, īdiso.
“现为何相者”谓之 kīdī、kīdikkho、kīdiso。巴利
Ko viya dissatīti kīdī, kīdikkho, kīdiso.
“如你那样显现者”称为 tādī、tādikkho、tādiso。巴利
Tvaṃ viya dissatīti tādī, tādikkho, tādiso.
“如我那样显现者”称为 mādī、mādikkho、mādiso。巴利
Ahaṃ viya dissatīti mādī, mādikkho, mādiso.
而在复数中,“如你们那样显现者”称为 tumhādī、tumhādikkho、tumhādiso。巴利
Bahutte pana tumhe viya dissantīti tumhādī, tumhādikkho, tumhādiso.
“似我等者”,即 amhādī、amhādikkho、amhādiso。巴利
Amhe viya dissantīti amhādī, amhādikkho, amhādiso.
“似尊者者”,即 bhavādī、bhavādikkho、bhavādiso。巴利
Bhavaṃ viya dissatīti bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso.
“似同等者”,即 sadī、sadikkho、sadiso。巴利
Samāno viya dissatīti sadī, sadikkho, sadiso.
看似另一者,即是 aññādī、aññādikkho、aññādiso。巴利
Añño viya dissatīti aññādī, aññādikkho, aññādiso.
在阴性中,“像什么样的女人”称为 yādisā-itthī、yādisī-itthī;“像那样的女人”称为 tādisā-itthī、tādisī-itthī,等等。巴利
Itthiyaṃ-yā viya dissatīti yādisā-itthī, yādisī-itthī. Tādisā-itthī, tādisī-itthī iccādi.
805 【805】于 vam 等词根后加后缀 thu。巴利
805.Vamādīhi thu.
从 vam 等词根,若表动作或动作主体之义,则接后缀 thu。巴利
Vamādīhi bhāvakārakesu thu hoti.
“所呕吐者”即 vamathu,“所蔓延燃烧者”即 davathu,依此类推。巴利
Vamīyateti vamathu, davīyateti davathu iccādi.
806 【第八百零六条】后缀 kvi。巴利
806.Kvi.
在表达动作或动作主体的意义时,加 kvi 后缀。巴利
Bhāvakārakesu kvi hoti.
807 第八百〇七条:kvi 后缀脱落。巴利
807.Kvissa.
kvi 后缀发生脱落。巴利
Kvissa lopo hoti.
于 i 韵母中:先说 acci(火焰),由“极增长、堆积”故,有双写与短化;vīci(波浪),由“以种种方式增长、堆积”故;māraji(魔胜),由“征服五魔”故;bhaddaji(吉祥胜),由“征服吉祥”故。同样,puṇṇaji(满胜)也是如此;gāmaṇī(村主),由“引导村落、群众”故,n 转为 ṇ;senānī(将军),由“引导军队”故,等等。巴利
Ivaṇṇesu tāva-bhuso cayati vaḍḍhatīti acci, dvittaṃ rassattañca, vividhena cayati vaḍḍhatīti vīci, pañca māre jinātīti māraji, bhaddaṃ jinātīti bhaddaji. Evaṃ puṇṇaji, gāmaṃ samūhaṃ netīti gāmaṇī, nassa ṇattaṃ. Senaṃ netīti senānī iccādi.
于 u 韵母中:maccu(死),由“杀、使坠落”故,依大规则有短化并取后词之形;vijju(闪电),由“以种种方式速行、迅速遍满”故;bhū、bhūmi(地),由“存在于此”故;pabhū(主),由“令生起、作自在”故;vibhū(遍在),由“种种存在”故;abhibhū(胜者),由“征服”故;sayambhū(自生),由“自生”故;gottabhū、gotrabhū(种姓者),由“征服族姓”故,等等。巴利
Uvaṇṇesu-māreti cāveti cāti maccu, mahāvuttinā rassa pararūpattaṃ, vividhena javati sīghaṃ pharatīti vijju, bhavanti etthāti bhū-bhūmi, pabhavati issaraṃ karotīti pabhū, vibhavanaṃ vibhū, abhibhavatīti abhibhū, sayaṃ bhavatīti sayambhū, gottaṃ abhibhavatīti gottabhū, gotrabhū iccādi.
808 第八百零八条:在 kvi 后缀之前,词根的末尾辅音脱落。巴利
808.Kvimhi lopontabyañjanassa.
在 kvi 后缀之前,词根的末尾辅音会发生脱落。巴利
Dhātūnaṃ antabyañjanassa lopo hoti kvimhi.
令终结者,故为 antako(终结者);令欢喜者,故为 nandako(欢喜者);做活命者,故为 jīvako(生命者);种种心作,故为 cittako(心作者);应以乐忍,故为 sukhaṃ(乐);应以苦忍,故为 dukkhaṃ(苦);遍掘,故为 parikkhā(遍掘);自掘,故为 saṅkho(螺);不行走,故为 ago、nago(山);至于头,故为 sīsūpago(枕头)。同样,gīvūpago(颈枕);至于低处,故为 ninnagā、nadī(河);速行而至,故为 turaṅgo(马),其中插入了 bind。巴利
Antaṃ karotīti antako, nandaṃ karotīti nandako, jīvaṃ karotīti jīvako, cittaṃ vicittaṃ karotīti cittako, sukhena khamitabbanti sukhaṃ, dukkhena khamitabbanti dukkhaṃ, parito khaññateti parikkhā, saṃ attānaṃ khanatīti saṅkho, na gacchatīti ago-nago, sīsaṃ upagacchatīti sīsūpago. Evaṃ gīvūpago, ninnaṭṭhānaṃ gacchatīti ninnagā-nadī, turaṃ sīghaṃ gacchatīti turaṅgo, majjhe bindāgamo.
以弯曲臂而行者,故为 bhujago(蛇);以胸而行者,故为 urago(蛇);行于虚空者,故为 khago(鸟);行于空中者,故为 vihago(鸟),依大规则,vehāsa 变为 viha。巴利
Bhujena kuṭilena gacchatīti bhujago, urena gacchatīti urago, khena ākāsena gacchatīti khago, vehāse gacchatīti vihago, mahāvuttinā vehāsassa vihādeso.
然而,在“go gacchati, gāvo gacchanti”等句,以及“gocaro, godhano, gottaṃ, gotrabhū”等词中,当末尾辅音脱落且 kvi 后缀一并脱落时,依大规则将邻近音转为 o,应知 go 为其本形。力量于此被计度者,故为 balaggaṃ(力首);食物于此被取用者,故为 bhattaggaṃ(食堂)。同样,有 salākaggaṃ(签首)、uposathaggaṃ(布萨堂)。巴利
‘‘Go gacchati, gāvo gacchantī’’tiādīsu pana ‘‘gocaro, godhano, gottaṃ, gotrabhū’’tiādīsu ca kvimhi antabyañjanalope kvilope ca kate mahāvuttinā upantassa ottaṃ katvā goiti pakatirūpaṃ veditabbaṃ, balaṃ gaṇīyati etthāti balaggaṃ, bhattaṃ gaṇhanti etthāti bhattaggaṃ. Evaṃ salākaggaṃ, uposathaggaṃ.
从业而生者,故为 kammajo(业生)。同样,有 cittajo(心生)、utujo(时节生);于自身中生者,故为 atrajo(自生);先生者,故为 pubbajo(先生);后生者,故为 anujo(后生);俱生者,故为 sahajo(俱生);于陆地生者,故为 thalajaṃ(陆生)。同样,有 dakajaṃ(水生)、vārijaṃ(水生)、ambujaṃ(水生)。从卵中生者,故为 aṇḍajo(卵生);两次出生者,故为 dvijo(再生);众人共语于此者,故为 sabhā(会堂);乐于林薮者,故为 kuñjaro(象),等等。巴利
Kammena jāyatīti kammajo. Evaṃ cittajo, utujo, attani jātoti atrajo, pubbe jāto pubbajo, pacchā jāto anujo, saha jāyatīti sahajo, thale jāyatīti thalajaṃ. Evaṃ dakajaṃ, vārijaṃ, ambujaṃ. Aṇḍe jāyatīti aṇḍajo, dvikkhattuṃ jāyatīti dvijo, saha bhāsanti etthāti sabhā, kuñje ramatīti kuñjaro iccādi.
809 第八百零九条:在 kvi 后缀前,位于 pari、pati、ā、saṃ、o 之后的 han 变为 gho。巴利
809.Kvimhi gho paripaccāsamohi.
位于 pari、pati、ā、saṃ、o 之后的 han,在 kvi 后缀前变为 gho。巴利
Pari ca pati ca ā ca sañca o ca etehi parassa hanassa gho hoti kvimhi.
遍害者,故称 paligho(闩),其中 r 音变为 l 音。对害者,故称 paṭigho(瞋),其 t 变为 ṭ。极害、逼迫者,故称 aghaṃ——苦与罪。特别极害者,故称 byaggho(虎)。以见解与戒律共住而和合者,故称 saṅgho——僧团,如 devasaṅgho(天众)、brahmasaṅgho(梵众)、migasaṅgho(兽群)。向下加害、令死者,故称 ogho(暴流),如 kilesogho(烦恼暴流)、saṃsārogho(轮回暴流)、udakogho(水暴流)。巴利
Parihaññatīti paligho, rassa lattaṃ. Patihanatīti paṭigho, tassa ṭattaṃ. Bhuso hanati bādhatīti aghaṃ-dukkhaṃ pāpañca, visesena bhuso hanatīti byaggho, diṭṭhi, sīlasāmaññena saṃhatoti saṅgho-samūho, devasaṅgho, brahmasaṅgho, migasaṅgho, ohanati adhobhāgaṃ katvā māretīti ogho, kilesogho, saṃsārogho, udakogho.
依经分别,其余情形中亦变为 gho,如杀害母亲者,故称 mātugho(害母)。如是,pitugho(害父)等亦然。巴利
Suttavibhattiyā aññatopi gho hoti, mātaraṃ hanatīti mātugho. Evaṃ pitugho iccādi.
810 ṇvu 等后缀。巴利
810.Ṇvādayo.
为表达动作或动作主体之义,而加 ṇu 等后缀。下文将要阐述的全部 ṇvādi 章,皆是此经的注解,故此处仅略说少许。巴利
Kriyatthā bhāvakārakesu ṇuādayo honti, upari vuccamāno sabbo ṇvādikaṇḍo imassa suttassa niddeso hoti, tasmā idha kiñcimattaṃ vuccate.
造作者,故名为 kāru(工匠);行进、增长者,故名为 āyu(寿命);或有情依此而行进、增长,故名为 āyu(生命);日月依此而舍弃、失去殊胜光辉,故名为 rāhu(阿修罗王);成就利益与安乐者,故名为 sādhu(善士);吹动者,故名为 vāyu、vāto(风),等等。巴利
Karotīti kāru-sippī, ayati vaḍḍhatīti āyu, ayanti vaḍḍhanti sattā etenāti vā āyu-jīvitaṃ, sobhāvisesaṃ rahanti jahanti canda, sūriyā etenāti rāhu-asurindo, hitasukhaṃ sādhetīti sādhu-sappuriso, vāyatīti vāyuvāto iccādi.
名为“以 tabba 等为首之章”的 kita 章终巴利
Tabbādikaṇḍo nāma kitakaṇḍo niṭṭhito.
1 2 3 4