蕴的详细解释的注释·想蕴论的注释
14. 蕴释注 · 83 段
想蕴论的注释
Saññākkhandhakathāvaṇṇanā
457关于“了知的特相”等等,也就是“想”这部分,凡是应当说明的内容,都要按照受蕴解说里已经讲过的方式来理解。
457.Sañjānanalakkhaṇaṃ nāma saññāvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vedanākkhandhaniddese vuttanayeneva veditabbaṃ.
确实,与受不相应的识并不存在,但由于受的自性各不相同,识也与某种受相应、与某种受不相应。想却没有这种情况,所以说“没有那样的识……与想不相应”。
Kāmaṃ vedanāyapi vippayuttaṃ viññāṇaṃ natthi, tassā pana sabhāvato bhinnattā kāyaci vedanāya sampayuttampi kāyaci vippayuttaṃ hoti. Saññāya pana īdisaṃ natthīti āha ‘‘na hi taṃ viññāṇaṃ…pe… saññāyā’’ti.
“一切”是指四地的一切想。或者,受因为自性不同,所以从坏灭特相等角度来解说,想却不是这样;一切想都以了知为特相。它对青等种种所缘加以认知,以认知为想,了知就是它的特相,所以称为了知特相。因此,它以标记而了知,所以说它的作用是再了知。确实,依相再了知就是它的作用。应当理解为:就像木匠在木材上做了标记,后来凭那个标记再认出来的情形。所以说“即此”等。再了知的缘就是再了知缘,那相就是再了知之相,那造作就是再了知缘的相造作;或者说,作为再了知缘的相造作就是它的作用,所以称为再了知缘相造作作用。再了知相造作、相作者、以相了知者,应当理解为通于一切想。执取造作应当只看作“此即真实”的想执取,因为它以如所现前的境为足处,是无分别的自性。与智相应的想则随顺于智,所以不是执取作者,也不是颠倒执取者。由此应当知道,与定相应故,也不是不久住。同样,与贪、见、慢等相应的想,就有随顺贪等的情形。
Sabbāvāti catubhūmikāpi. Atha vā yathā vedanā bhinnasabhāvattā bhedanalakkhaṇādito vuttā, na evamayaṃ, ayaṃ pana sabbāva sañjānanalakkhaṇā . Nīlādibhedassa ārammaṇassa sañjānanaṃ saññaṃ katvā jānanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti sañjānanalakkhaṇā. Tathā hi sā abhiññāṇena sañjānanato paccābhiññāṇarasāti vuccati. Nimittena hi puna sañjānanakiccā paccābhiññāṇarasā. Tassā vaḍḍhakissa dārumhi abhiññāṇaṃ katvā tena abhiññāṇena paccābhijānanakāle pavatti veditabbā. Tenāha ‘‘tadeveta’’ntiādi. Puna sañjānanassa paccayo punasañjānanapaccayo, tadeva nimittaṃ puna…pe… nimittaṃ, tassa karaṇaṃ, puna…pe… karaṇaṃ, punasañjānanapaccayabhūtaṃ vā nimittakaraṇaṃ puna…pe… karaṇaṃ, tadassā kiccanti punasañjānanapaccayanimittakaraṇarasā. Punasañjānananimittakaraṇaṃ nimittakārikāya, nimittena sañjānanantiyā ca sabbāya saññāya samānaṃ yojetabbaṃ. Abhinivesakaraṇaṃ ‘‘idameva sacca’’nti (ma. ni. 2.187, 202, 203, 427; ma. ni. 3.27-29) saññābhinivesamatteneva daṭṭhabbaṃ. Yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā avikappasabhāvattā. Ñāṇasampayuttā pana saññā ñāṇameva anuvattati, tasmā abhinivesakārikā, viparītaggāhikā ca na hoti. Eteneva samādhisampayuttatāya aciraṭṭhānatā ca na hotīti veditabbā. Evaṃ rāgadiṭṭhimānādisampayuttāya saññāya rāgādianuvattikabhāvoti.
行蕴的解说注释
Saṅkhārakkhandhakathāvaṇṇanā
458积聚的特相,就是集合的特相,因此诸行被称为有积集的作用。因为以思为主导,行蕴的诸法才被这样说。所以才有“那么那是什么?就是诸行”等说法。其中,造作所造的意思是:以使自己的果——所造——完全成就的方式去造作。扩展现起中,扩展就是具有扩展性,因此意思是具有作用的现起。
458.Rāsikaraṇalakkhaṇanti sampiṇḍanalakkhaṇaṃ, tato saṅkhārā āyūhanarasā vuccanti. Cetanāpadhānatāya hi saṅkhārakkhandhadhammā evaṃ vuttā. Tenevāha ‘‘kiṃ pana tanti saṅkhārāyevā’’tiādi. Tattha saṅkhatamabhisaṅkharontīti yathā attano phalaṃ saṅkhataṃ sammadeva nipphannaṃ hoti, evaṃ abhisaṅkharontīti attho. Vipphārapaccupaṭṭhānāti ettha vipphāro nāma vipphāravantatā, tasmā sabyāpārapaccupaṭṭhānāti attho.
在每一种心生起时,它们都必定随之生起,所以是“决定”的。它们是以自身的真实形态出现在巴利圣典中的,因此不是把它们放在后面才说,而是直接以它们自身的形态出现在圣典里。因为它们只是偶尔才生起,所以是“不定”的。虽然是不定的,它们并不会同时一起生起,但在那种心中,由于它们有生起的法性,所以说为“三十六”。因此说:“即使生起时,也不是一起生起的。”
Tasmiṃ tasmiṃ citte uppanne niyamena uppajjanato niyatā. Sarūpena āgatāti evaṃ piṭṭhivattake akatvā pāḷiyā sarūpeneva āgatā. Kadācideva uppajjanato na niyatāti aniyatā. Yadipi aniyatā ekajjhaṃ na uppajjanti, tasmiṃ pana citte uppajjanadhammatāya ‘‘chattiṃsā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘uppajjamānāpi ca na ekato uppajjantī’’ti.
459459.“触”是就施动者而作的说明。其中涉及的原因,前面已经讲过。或者,因为依它而触,所以叫“触”。因为相应诸法在所缘中现起时,就像是以触的特相在触碰。或者,仅仅触碰所缘就叫“触”,这三种语义构成方式都能成立。对于自性法来说,用施动者构成和工具构成来表达,是顺应那种行相而作的假说;只有用状态构成来表达,才是直说,所以说“以触为特相”。接下来“这个……”等话,是为了证明前面所说的特相等内容。如果这个法是心所,而它又是无色法,那它怎么能有触的特相、撞击的作用等呢?为了消除心中这个疑问,所以说“虽然是无色法”等。其中,“以触碰的行相而现起”这句话说明,即使是无色,这个法也有这样的自性。而这种以触碰行相现起的情况,在以下例子中可以清楚地看出来:看见别人吃酸芒果等时,旁人会流口水;看见他人遭受伤害时,有悲悯心的人身体会颤动;看见有人站在树枝顶端时,站在地上的胆小者双腿会发抖;看见鬼怪等可怕之物时,大腿会僵直,等等。
459.Phusatīti kattuniddeso. Yaṃ tattha kāraṇaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Phusanti etenāti vā phasso. Sampayuttadhammā hi ārammaṇe pavattamānā taṃ phusanalakkhaṇena phassena phusantā viya honti. Ārammaṇaphusanamattaṃ vā phassoti sādhanattayampi yujjateva. Sabhāvadhammesu kattukaraṇasādhanavacanaṃ tadākārasamāropanato pariyāyakathā, bhāvasādhanavacanameva nippariyāyakathāti vuttaṃ ‘‘phusanalakkhaṇo’’ti. Ayañhītiādi yathāvuttalakkhaṇādisamatthanaṃ. Yadi ayaṃ dhammo cetasiko, svāyaṃ arūpadhammo samāno kathaṃ phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanarasādiko ca hotīti antolīnaṃ codanaṃ hadaye ṭhapetvā tassa sodhanatthaṃ ‘‘arūpadhammopi samāno’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘phusanākāreneva pavattatī’’ti iminā arūpassāpi tassa dhammassa ayaṃ sabhāvoti dasseti. Sā ca tassa phusanākārappavatti ambilaambapakkādiṃ khādantaṃ passantassa parassa kheḷuppatti, paraṃ vibādhiyamānaṃ disvā dayālukassa sarīrakampanaṃ, rukkhasākhagge duṭṭhitaṃ purisaṃ disvā bhūmiyaṃ ṭhitassa bhīrukapurisassa jaṅghacalanaṃ, pisācādibhāyitabbaṃ disvā ūrukhambhoti evamādīsu paribyattā hoti.
“一部分”是指像两根木棍等那样,只以自己的某一侧(接触)。“即使不黏着”是指即使不被粘合。与色、声等一起时,触的共同点只是不黏着的撞击,而不是成为所缘的状态。正如色、声对于眼、耳,虽然不黏着,却被说成“已触”等,同样,触也是对所缘的接触和撞击。而撞击,就是触使心与所缘会合的状态。因此说“撞击心与所缘”。以作用之义、以味而说为撞击味,或者由于依处与所缘的会合而成就,所以具有撞击成就的触即称为撞击味。如同“两手相击”的例子中,手与手的撞击是那特殊的色法,同样,心于所缘的撞击也应被视为那特殊的一个心所法。由于“三者和合为触”的说法,应理解为眼、色、识等以和合的方式来把握,所以说“称为三者和合的”等。作为那触之因的、与它相应的作意,称为彼相应作意。意思是:根朝向于彼,以及作意令成为所缘,即境被准备、被作成,从而令识成为以境为对象的状态。如同无皮的牛无论走到哪里,处处都只遭受痛苦,同样,当触存在时,受必定生起。而受具有苦箭等性质,所以说“然而由于是受的立足处,应被视为犹如无皮牛一般”。
Ekadesenāti kaṭṭhadvayādi viya attano ekapassena. Anallīyamānopīti asaṃsiliyamānopi. Rūpasaddehi saha phassassa sāmaññaṃ anallīyamānasaṅghaṭṭanameva, na visayabhāvo. Yathā rūpasaddā cakkhusotāni anallīyamānā eva ‘‘phusita’’ntiādinā vuttā, evaṃ phassassāpi ārammaṇaphusanasaṅghaṭṭanānīti. Saṅghaṭṭanañca phassassa cittārammaṇānaṃ sannipatanabhāvo eva. Tenāha ‘‘cittamārammaṇañca saṅghaṭṭetī’’ti. Kiccaṭṭhena rasena saṅghaṭṭanarasatā vuttā, vatthārammaṇasannipātena vā sampajjatīti saṅghaṭṭanasampattiko phasso saṅghaṭṭanaraso vutto. Yathā ‘‘dve pāṇī vajjeyyu’’ntiādīsu (mi. pa. 2.3.8) pāṇissa pāṇimhi saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūtā rūpadhammā, evaṃ cittassa ārammaṇe saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūto eko cetasikadhammo daṭṭhabbo. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-44; 4.60) vacanato cakkhurūpaviññāṇādīnaṃ saṅgativasena gahetabbattā āha ‘‘tikasannipātasaṅkhātassā’’tiādi. Tassa phassassa kāraṇabhūto tadanurūpo samannāhāro tajjāsamannāhāro. Indriyassa tadabhimukhabhāvo, āvajjanāya ca ārammaṇakaraṇaṃ visayassa parikkhatatā abhisaṅkhatatā, viññāṇassa visayabhāvakaraṇanti attho. Yathā niccammā gāvī yaṃ yaṃ ṭhānaṃ upagatā, tattha tattha dukkhameva pāpuṇāti, evaṃ phasse sati vedanā uppajjateva. Vedanā ca dukkhasallādisabhāvāti vuttaṃ ‘‘vedanādhiṭṭhānabhāvato pana niccammagāvī viya daṭṭhabbo’’ti.
460它连接、系缚、令转起。思的状态就是活动的状态。策励、思、发动、安排、审察。当具有策励之味的思正在转起时,一切相应法也都各自承担起自己的作用,因此它被称为能成就自作用与他作用。就像最年长的学僧督促其他学僧背诵时,自己也背诵;又像大木匠开始做木匠活时,其他人也跟着做。以殷重的状态,就是以热忱的状态,因为它自身就是殷重,也让相应法殷重。这里的策励应当从策励的方式来看,而不是从精进策励的方式来看。
460.Abhisandahati pabandhati pavatteti. Cetanābhāvo byāpārabhāvo. Āyūhanaṃ cetayanaṃ īriyanaṃ. Saṃvidahanaṃ vicāraṇaṃ. Āyūhanarasāya cetanāya pavattamānāya sabbepi sampayuttadhammā yathāsakaṃ kiccappasutā hontīti sā sakiccaparakiccasādhikā vuttā. Jeṭṭhasisso pare sajjhāyane uyyojento sayampi sajjhāyati. Mahāvaḍḍhakimhi vaḍḍhakikammaṃ kātumāraddhe itarepi karontiyeva. Ussāhanabhāvenāti ādarakaraṇabhāvena. Sā hi sayaṃ ādarabhūtā sampayuttadhamme ādarayatīti. Āyūhanavasena ussāhanaṃ daṭṭhabbaṃ, na vīriyussāhavasena.
461“英雄的状态”是指:因为有了它,才成为英雄,那个法就是这里的意思。或者,按照方法应当发起、应当持续进行的,就是精进,也就是努力、着手做各种应做的事,或者勇猛。支持,就是不让相应法堕入懈怠那一方,而是持守它们、给它们力量,或者激励它们。不沉没,是沉没的对治法,并不只是“没有沉没”这件事本身;因为它是作为不沉没的状态而现起的,所以说“以不沉没的状态为现起”。“以悚惧为近因”是指:以八种悚惧事为先导的善行,其精进发起的依据和近因。所谓“有路可行,路已走过;有事应做,事已做过;轻微的病生起了,已从病中痊愈;病愈不久;为了乞食而游走于村庄或城镇时,没有得到粗劣或精美食物的足够满足,或者已经得到满足”——这些就是所说的八种精进发起的依据,它们与适当的审察相伴,或者是以这些为依据的审察。
461.Vīrabhāvoti yena vīro nāma hoti, so dhammoti attho. Vidhinā īretabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ, ussāho, taṃtaṃkiccasamārambho, parakkamo vā. Upatthambhanaṃ sampayuttadhammānaṃ kosajjapakkhe patituṃ adatvā dhāraṇaṃ anubalappadānaṃ, sampaggaṇhanaṃ vā. Saṃsīdanapaṭipakkho dhammo asaṃsīdanaṃ, na saṃsīdanābhāvamattanti asaṃsīdanabhāvena paccupatiṭṭhatīti vuttaṃ ‘‘asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhāna’’nti. Saṃvegapadaṭṭhānanti aṭṭhasaṃvegapubbikāya (a. ni. aṭṭha. 1.1.418) kusalakiriyāya vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ. ‘‘Maggo gantabbo hoti, maggo gato, kammaṃ kātabbaṃ, kammaṃ kataṃ, appamattako ābādho uppanno, gilānā vuṭṭhito hoti, aciravuṭṭhito gelaññā, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya vicaranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, labhati…pe… pāripūri’’nti evaṃ vuttāni etāni anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni, taṃmūlakāni vā paccavekkhaṇāni.
462对那些应由自己保护的俱生法的保护,就是命的运作;同时,这也是那些俱生法的活命。因此,把这一点作为它们活命的原因来强调,才说“它们靠这个而活”。而且,从意义上说,那也只是活命本身,所以说“或者,那仅仅是活命本身”。
462. Attanā anupāletabbānaṃ sahajātadhammānaṃ anupālanaṃ jīvitassa byāpāro, tañca nesaṃ jīvananti taṃ tassa kāraṇabhāvaṃ purakkhatvā vuttaṃ ‘‘jīvanti tenā’’ti. Tampi cassa atthato jīvanamevāti āha ‘‘jīvanamattameva vā ta’’nti.
463“Adhiyati”的意思是安放、确立。不散乱,就是它自身本来就不散失的性质。不散乱,就是与它相应的诸法处于不散乱的状态。让相应诸法不散乱的那个法,就叫作“不散乱”。由于它直接对治以不寂静为特征的散乱,所以以让心安寂的方式呈现,因此说它“以寂静为现起”。“Visesato”的意思是通常、多数情况下。因为即使没有快乐,也仍然可以有定。通过灯焰的比喻,可以说明定持续安住的状态。
463.Ādhiyatīti ṭhapeti. Avisāro attano eva avisaraṇasabhāvo. Avikkhepo sampayuttānaṃ dhammānaṃ avikkhittatā. Yena sampayuttā avikkhittā honti, so dhammo avikkhepoti. Avūpasamalakkhaṇassa vikkhepassa paṭipakkhatāya cittassa upasamanākārena paccupatiṭṭhatīti upasamapaccupaṭṭhāno. Visesatoti yebhuyyena. Sukhavirahitopi hi atthi samādhīti. Dīpaccinidassanena santānaṭhitibhāvaṃ samādhissa dasseti.
464信以“相信”这一作用而现起,对那些法以增上缘的方式,显示出信是它们的缘。因为当那些法有这样的缘时,人们就会说“这个人相信”。信,是对值得相信之事的归投;这是它的特相,所以信以归投为特相。以“信解”为特相,是指进入之后认可“就是这样”,所以以信解为特相。清除污浊与垢染,使相应法或人本身变得清净、没有污浊,这是它的作用,所以以清净为作用。信入,是以决意的方式进入所缘。没有污浊的状态,就是无浊性,也就是没有污浊的意思。在应当生起净信的地方,与净信相反的不善法是无信和邪胜解;与它们正相反的、以事理为基础的确定胜解,才是具有净信性质的胜解,而不是掉举之类的胜解。三宝、业和业果,是值得相信的事。亲近善士、听闻正法、如理作意、法随法行,是入流支。应当这样看待信:在执取善法时,它像手;在成就一切圆满时,它像财富;在结出不死寂静之果时,它像种子。
464.Saddahantietāyāti saddahanakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena saddhāya paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathāpaccayabhāve sati puggalo saddahatīti vohāro hoti. Saddahanaṃ saddheyyavatthuno pattiyāyanaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etissāti saddahanalakkhaṇā. Okappanalakkhaṇāti anupavisitvā evametanti kappanalakkhaṇā. Kālussiyamalaṃ vidhametvā sampayuttānaṃ, puggalasseva vā pasādanaṃ anāvilabhāvakaraṇaṃ raso etissāti pasādanarasā. Pakkhandanaṃ adhimuccanavasena ārammaṇassa anupavisanaṃ. Akālusabhāvo akālussiyaṃ, anāvilabhāvoti attho. Pasādanīyaṭṭhānesu pasādaviparītaṃ akusalaṃ assaddhiyaṃ, micchādhimutti ca, tappaccanīkova pasādabhūto vatthugato nicchayo adhimutti, na yevāpanakādhimokkho. Ratanattayaṃ, kammaṃ, kammaphalañca saddheyyavatthu. Sappurisasaṃsevanasaddhammasavanayonisomanasikāradhammānudhammappaṭipattiyo sotāpattiyaṅgāni. Kusaladhammānaṃ ādāne hatthaṃ viya, sabbasampattisampadāne vittaṃ viya, amatakasiphalaphalane bījaṃ viya daṭṭhabbā.
465他们依此而忆念:这是说,对于那些以忆念活动而现起的诸法,正念以增上缘的方式显示自己作为它们的缘。因为当诸法有那样的缘时,具足该法的人就被称为“忆念者”。忆念就像不让葫芦在水上漂浮,而像石头一样安住不动,把所缘固定下来,令不忘失、不漂散。它的作用是不忘失,也就是与忘失相反的作用,而不只是“没有忘失”而已。从“以正念守护的心”这句话来看,它的现起是守护。从别处而来、面向心的境域,这叫“面对所缘”,这就是正念。作为正念所依的身等,即是身等念处;或者,前一个正念就是后一个正念的近因。
465.Saranti tāyāti saraṇakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena satiyā paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathāpaccayabhāve sati taṃsamaṅgipuggalo saratīti vohāro hoti. Udake alābu viya pilavitvā gantuṃ adatvā pāsāṇassa viya niccalassa ārammaṇassa ṭhapanaṃ saraṇaṃ asammuṭṭhatākaraṇaṃ apilāpanaṃ. Sammosapaccanīkaṃ kiccaṃ asammoso, na sammosābhāvamattaṃ. ‘‘Satārakkhena cetasā’’ti (a. ni. 10.20) vacanato ārakkhapaccupaṭṭhānā. Aññato āgantvā cittavisaye abhimukho bhavati etāyāti visayābhimukhabhāvo, sati. Satiyā vatthubhūtā kāyādayova kāyādisatipaṭṭhānāni, sati eva vā purimā pacchimāya padaṭṭhānaṃ.
466“由身恶行等”这句话里,用的是表示原因的具格。惭,就是以羞耻的方式厌恶恶行。所谓“正是由那些”,就是指由那些身恶行等本身。愧,就是感到恐惧不安。惭把恶法看成粪便一样而厌恶,所以说“惭以厌恶恶行为特相”。愧把那些恶法看成炽热之物一样而害怕,因此说“愧以怖畏为特相”。所谓“以所说的方式”,就是指以羞耻的方式和以怖畏的方式。惭以尊重自己为依托,因为它是从内部生起,以自己为主导。愧以尊重他人为依托,因为它是从外部生起,以世间为主导。为了让这个意思更加清楚,所以说了“以自己……”等话。惭和愧从内部生起等特征,在各处都已经明确说过,但这并不是说它们有时会彼此分离。因为不存在没有怖畏的羞耻,也不存在对恶行没有羞耻的怖畏。关于“世间守护者”,这里应当引用经文“诸比丘,有两种白法守护世间”,以及关于以自己为主导、以世间为主导的经文:“他以自己为主导之后……他以世间为主导之后……”来说明。
466.Kāyaduccaritādīhīti hetumhi karaṇavacanaṃ. Hiriyatīti lajjākārena jigucchati. Tehiyevāti kāyaduccaritādīhiyeva. Ottappatīti ubbijjati. Hirī pāpadhamme gūthaṃ viya passantī jigucchatīti āha ‘‘pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī’’ti. Ottappaṃ te uṇhaṃ viya passantaṃ tato uttasatīti vuttaṃ ‘‘uttāsalakkhaṇaṃ ottappa’’nti. Vuttappakārenāti lajjākārena, uttāsākārena ca. Attagāravapadaṭṭhānā hirī ajjhattasamuṭṭhānatāya, attādhipatitāya ca. Paragāravapadaṭṭhānaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānatāya, lokādhipatitāya ca. Tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘attānaṃhī’’tiādi vuttaṃ. Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca hiriottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā, na panetesaṃ kadāci aññamaññavippayogā. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti. Lokapālakāti ettha ‘‘dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālentī’’ti (a. ni. 2.9; itivu. 42) suttapadaṃ attādhipati, lokādhipatibhāve ca ‘‘so attānaṃyeva adhipatiṃ karitvā, so lokaṃyeva adhipatiṃ karitvā’’ti (a. ni. 3.40) ca suttapadāni āharitvā vattabbāni.
467因为无贪是贪的对立面,凡是与它相应的法,或者具足无贪的有情,都不会因它而贪;无贪本身在任何时候也都不贪,或者从意义上说,它本身就是不贪的状态,所以说“不贪”等。同样的道理,以“他们不嗔恚”等说法,指出了三种行为者的关联方式。无贪,就是不渴望、不希求。无粘着,就是不执取。无执持,就是对任何事物都不以“我的”心态去执取。不亲近的状态就是它的意趣,所以叫不亲近的状态。这样,譬喻才能对应得上。
467. Yasmā lobhapaṭipakkho alobhoti ye dhammā tena sampayuttā, taṃsamaṅgino vā sattā tena na lubbhanti, sayaṃ kadācipi na lubbhateva, atthato vā alubbhanākāro eva ca hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘na lubbhantī’’tiādi. Eseva nayoti ‘‘na dussanti tenā’’tiādinā kārakattayayojanaṃ atidisati. Agedho agijjhanaṃ anabhikaṅkhanaṃ. Alaggabhāvo anāsattatā. Apariggaho kassaci vatthuno mamattavasena asaṅgaho. Anallīno bhāvo adhippāyo etassāti anallīnabhāvo. Evañhi upamāya sameti.
468468. 凶暴者的状态就是凶暴,也就是愤怒。与它相对的是不凶暴,也就是没有嗔恨。没有对立,没有争斗。随顺的朋友,就是随顺跟随的人。律的滋味,就是调伏的滋味。柔和的状态,是以像醍醐一样令人欢喜为本质。
468. Caṇḍikassa bhāvo caṇḍikkaṃ, kopo. Tappaṭipakkho acaṇḍikkaṃ, abyāpādo. Avirodho aviggaho. Anukūlamitto anuvattako. Vinayarasoti vinayanaraso. Sommabhāvo mejjanavasena hilādanīyatā.
469诸法各自的自性,如其自性而通达,就是如实通达。没有错失、没有偏离地通达,就是无错失通达。照亮所缘,就是破除遮蔽所缘的愚痴黑暗,这就是照亮所缘。在任何所缘上都以不迷惑的方式现起,或者以与愚痴对立而使愚痴不存在的方式现起,所以说“无痴为现起”。作为一切善法的根本,是说通过使一切四地善法稳固安住而成为它们的基础,并不是通过成就那些法的善性。因为如果善法的善性系属于善根,那么于由它们所生的色法中就不会有因缘性。事实上,它们并不成就那些法的善性等,但也并非不是缘。正如所说:“因对因相应诸法以及由它们所生的色法,以因缘为缘。”就像善性一样,无记性也会系属于无记根。如果这样,无因心的无记性就不会存在;在不善法中,如果只有一根,它的不善性也不会存在。然而两者确实都存在。因此,善性等并非系属于根,而是系属于如理作意等。但应当知道,根是使它们稳固安住的成就者。
469. Dhammānaṃ yo yo sabhāvo yathāsabhāvo, tassa tassa paṭivijjhanaṃ yathāsabhāvapaṭivedho. Akkhalitaṃ avirajjhitvā paṭivedho akkhalitapaṭivedho. Visayassa obhāsanaṃ tappaṭicchādakasammohandhakāravidhamanaṃ visayobhāsanaṃ. Katthacipi visaye asammuyhanākāreneva paccupatiṭṭhati, sammohapaṭipakkhatāya vā tadabhāvaṃ paccupaṭṭhapetīti asammohapaccupaṭṭhāno. Sabbakusalānaṃ mūlabhūtāti sabbesaṃ catubhūmakakusaladhammānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanena patiṭṭhābhūtā, na tesaṃ kusalabhāvasādhanena. Yadi hi tesaṃ kusalabhāvo kusalamūlapaṭibaddho siyā, evaṃ sati taṃsamuṭṭhānarūpesu hetupaccayatā na siyā. Na hi te tesaṃ kusalādibhāvaṃ sādhenti, na ca paccayā na honti. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1). Yathā ca kusalabhāvo, evaṃ abyākatabhāvopi abyākatamūlappaṭibaddho siyā. Tathā sati ahetukacittānaṃ abyākatabhāvo eva na siyā, akusalesu ca yattha ekaṃyeva mūlaṃ, tassa akusalabhāvo na siyā, ubhayampi hotiyeva. Tasmā na mūlappaṭibaddho kusalādibhāvo, atha kho yonisomanasikārādipaṭibaddho. Tesaṃ pana suppatiṭṭhitabhāvasādhanāni mūlānīti gahetabbaṃ.
470轻安,就是躁动的平息。“身”这个词是集合名词,这里指的是受等三蕴,所以说“这里说的‘身’就是受等三蕴”。因此又说:“其中,那时什么是身轻安?就是那时受蕴的……”等等(《法集论》40)。躁动,就是激动,这是指以忧受为缘、以掉举为主的烦恼,或者是指这样生起的四蕴。通过消除躁动,远离热恼和颤动,就是清凉的状态——没有颤动的清凉。以掉举为首的烦恼,就是掉举等烦恼;或者是以掉举为开头,统摄一切烦恼。其余各项也是同样的道理。
470.Passambhanaṃ darathavūpasamo. Kāyasaddo samūhavācī, so ca kho vedanādikkhandhattayavasenāti āha ‘‘kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā’’ti. Tenevāha ‘‘tattha katamā tasmiṃ samaye kāyapassaddhi hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassā’’tiādi (dha. sa. 40). Daratho sārambho, domanassapaccayānaṃ uddhaccādhikānaṃ kilesānaṃ, tathāpavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Darathanimmaddanena pariḷāhaparipphandavirahito sītibhāvo aparipphandasītibhāvo. Uddhaccappadhānā kilesā uddhaccādikilesā, uddhaccaṃ vā ādiṃ katvā sabbakilese saṅgaṇhāti. Sesesupi eseva nayo.
沉重性就是迟钝,这是对以昏沉和睡眠为主的烦恼,或对这样现起的四蕴的称呼。与迟钝相对的是不迟钝,而不只是迟钝的不存在。
Garubhāvo dandhatā, thinamiddhādhikānaṃ, tathāpavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Dandhatāya paṭipakkho adandhatā, na dandhatāya abhāvamattaṃ.
僵硬的状态就是“僵硬”,这是以见和慢为增上者、或以它们为主要者之四蕴的称呼。正因为消除了僵硬的状态,它们在任何所缘上都能以无障碍的方式现起;或者为相应法在那里呈现无障碍,所以说“以无障碍为现起”。
Thaddhabhāvo thambho, diṭṭhimānādhikānaṃ, tappadhānānaṃ vā catunnaṃ khandhānametaṃ nāmaṃ. Thaddhabhāvanimmaddanato eva katthaci ārammaṇe appaṭihatākārena paccupatiṭṭhanti, sampayuttānaṃ vā tattha appaṭighātaṃ paccupaṭṭhāpentīti appaṭighātapaccupaṭṭhānā.
业的善巧状态就是堪能性,不堪能的状态就是不堪能性,也就是对布施、持戒等福德行为没有能力。从含义上说,这就是欲贪等杂染法,或者以它们为主的四种不善蕴。以堪能性本身圆满地执取所缘,就是所缘成就。前面说过的其余部分,即欲贪等,以及与它们同类的杂染法,也就是其余诸盖等。由于摧毁了系缚,成为乐生起的原因,所以在能生净信的事物上带来净信。就像黄金的纯净一样,如同离垢的黄金能够用于各种庄严装饰,这颗心也因杂染的离去而能够用于利益之行。
Kammani sādhu kammaññaṃ, na kammaññaṃ akammaññaṃ, tassa bhāvo akammaññabhāvo, dānasīlādipuññakiriyāyaṃ ayogyatā. Atthato kāmacchandādisaṃkilesadhammā, tappadhānā vā cattāro akusalakkhandhā. Kammaññabhāveneva sampannākārena ārammaṇassa gahaṇaṃ ārammaṇakaraṇasampatti. Vuttāvasesā kāmacchandādayo, tadekaṭṭhā ca saṃkilesadhammā avasesanīvaraṇādayo. Vinibandhanimmaddanena sukhappavattihetutāya pasādanīyavatthūsu pasādāvahā. Suvaṇṇavisuddhi viyāti yathā suvaṇṇavisuddhi apagatakāḷakā alaṅkāravikativiniyogakkhamā, evamayampi saṃkilesavigamena hitakiriyāviniyogakkhamā.
身与心的病态,就是不信等,以及与它们同俱的恶法。与病态相反的是无病,这些法具有无病的状态作为特相,所以说是以无病状态为特相。正因为摧破了前面所说的病态,这些法就没有过患和过失;或者说,这些法不会以贫乏、不幸的方式生起,所以是无过患。它们以那种方式现起,或者使与它们相应的心所现起为无过患,所以说是以无过患为现起。
Kāyacittānaṃ gelaññaṃ, assaddhiyādi, tadekaṭṭhā ca pāpadhammā. Gelaññapaṭipakkho agelaññaṃ , tabbhāvo lakkhaṇaṃ etāsanti agelaññabhāvalakkhaṇā. Yathāvuttagelaññanimmaddaneneva natthi etāsaṃ ādīnavo doso, na vā etā ādīnaṃ kapaṇaṃ vanti pavattantīti nirādīnavā, tenākārena paccupatiṭṭhanti, taṃ vā sampayuttesu paccupaṭṭhapentīti nirādīnavapaccupaṭṭhānā.
应当理解为与身和心都相关的正直状态,所以它以身心正直为特相。由于它彻底压伏了所谓犁头弯、月牙尖弯、牛尿弯这类身心的歪曲状态,所以它以压伏身心歪曲状态为作用。正因如此,它完全以不歪曲的方式现起,或者让相应法现起为不歪曲,所以它以不歪曲为现起。所谓“以覆藏过失为特相的是诳,以假装本无的功德为特相的是谄”,像这样以那种方式生起的不善蕴,以及与它们同属一类的杂染法,就是诳、谄等。在这里,依靠心轻安等,只有心变得轻安、轻快、柔软、适业、熟练、正直;而依靠身轻安等,色身也会变得如此。正因为这样,世尊在这里说诸法有两种分类,并不是在所有地方都这样说。
Kāyasambandhī, cittasambandhī ca ujubhāvoti lakkhitabbatāya kāyacittaajjavalakkhaṇā. Kāyacittānaṃ naṅgalasīsacandakoṭigomuttavaṅkatāsaṅkhātānaṃ kuṭilabhāvānaṃ nimmaddanato kāyacittakuṭilabhāvanimmaddanarasā. Tato eva sabbathāpi ajimhabhāvena paccupatiṭṭhanti, sampayuttānaṃ vā ajimhataṃ paccupaṭṭhapentīti ajimhatāpaccupaṭṭhānā. ‘‘Santadosapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, asantaguṇasambhāvanalakkhaṇaṃ sāṭheyya’’nti evaṃ vuttā tadākārappavattā akusalā khandhā, tadekaṭṭhā ca saṃkilesadhammā māyāsāṭheyyādikā. Ettha ca cittapassaddhiādīhi cittameva passaddhaṃ, lahu, mudu, kammaññaṃ, paguṇaṃ, uju ca hoti. Kāyapassaddhiādīhi pana rūpakāyopi. Tenevettha bhagavatā dhammānaṃ duvidhatā vuttā, na sabbattha.
471471. 欲即是欲求,就是由于所缘而有的需求。然而在“欲即是贪”等(《分别论》564)的说法中,渴爱也被称为欲;在“生起欲、努力”等(《分别论》432)的说法中,精进也被称为欲。为了排除这些含义,所以说“这是想要造作之状态的同义词”。想要造作之状态,就是指想要去做的意愿。又因为心所法必定有所缘,所谓想要去做的意愿,正是以想要执取所缘这种方式而存在。因此,欲以“对所缘想要去做的欲”为特相,也就是以想要造作之状态为特相。所以这样说:“以寻求所缘为作用,以对所缘的需求为现起。”然而,从这欲以寻求自己的所缘为作用这一点来说,对于与它相应的诸法,由于所缘同一,也就同样具有这个作用。因此说:“这欲在执取所缘时,应当看作犹如心的伸手。”这欲若在善法中生起,就称为善欲,因为它是从如理作意生起的。
471. Chandanaṃ chando, ārammaṇena atthikatā. ‘‘Chando kāmo’’tiādīsu (vibha. 564) pana taṇhāpi vuccati, ‘‘chandaṃ janeti vāyamatī’’tiādīsu (vibha. 432) vīriyampīti tato nivattanatthaṃ ‘‘kattukāmatāyetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Kattukāmatā vuccati karaṇicchā. Cetasikassa ca dhammassa sārammaṇattā karaṇicchā nāma ālambanassa ālambitukāmatāmukheneva hotīti ārammaṇakaraṇicchālakkhaṇo chando kattukāmatālakkhaṇo vutto. Tenevāha ‘‘ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno’’ti ca. Yadaggena panāyaṃ attano ārammaṇapariyesanaraso, tadaggena sampayuttānampi hotiyeva ekārammaṇatāya tena tesaṃ. Tenevāha ‘‘ārammaṇaggahaṇe cāyaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo’’ti. Svāyaṃ kusalesu uppanno kusalacchandoti vuccati yonisomanasikārasamuṭṭhānattā.
472胜解应该从它对所缘作出决定这一面来理解,而不是从净信这一面来理解。因为,不管怎样,对所缘的确定就是胜解;如果没有胜解,杀生等恶行或布施等善行就不会发生。而信则是对值得净信之事生起的净信与胜解,这就是它们之间的区别。至于决意,它先以决定的方式对所考察的义理起作用,然后成为后续同类心念生起的条件。如果是这样,那么在疑相应心里又怎么说呢?那些心里也应看作是以单一方式摇摆不定的状态为条件。就像小孩从这边爬到那边,想着“做还是不做”,没有决定;与它相反的就是不摇摆。在那些生起这种以决定为特相的胜解的心念中,它们的所缘法就是应当被决定之法。
472.Adhimuccanaṃ ārammaṇe sanniṭṭhānavasena veditabbaṃ, na pasādanavasena. Yathā tathā vā hi ārammaṇe nicchayanaṃ adhimuccanaṃ anadhimuccantassa pāṇātipātādīsu, dānādīsu vā pavattiyā abhāvā, saddhā pana pasādanīyesu pasādādhimokkhāti ayametesaṃ viseso. Voṭṭhabbanaṃ pana yathā santīrite atthe nicchayanākārena pavattitvā parato ttamānānaṃ tathā pavattiyā paccayo hoti. Yadi evaṃ, vicikicchāsampayuttesu kathanti? Tesampi ekaṃseneva saṃsappanākārassa paccayatāya daṭṭhabbaṃ. Dārakassa viya ito cito ca saṃsappanassa ‘‘karissāmi na karissāmī’’ti anicchayassa paṭipakkhakiriyā asaṃsappanaṃ, yesu cittuppādesu ayaṃ sanniṭṭhānalakkhaṇo adhimokkho, tesaṃ ārammaṇadhammo eva sanniṭṭheyyadhammo.
473“行为之作”这句话,是在说明 kāra 一词的派生方式为“表示行为本身”。所谓“在意中的作”,就是在意中对所缘的作。意经由它而被导向所缘;正因意与所缘相结合,所缘因此也在意中被作。“前意”指的是有分意。“不同于彼之意”,是说路心、速行心作意。这里以“作意”这个通名,来显示能引生路心、速行心者。
473.Kiriyākāroti kārasaddassa bhāvasādhanatamāha. Manamhi kāroti manasi ārammaṇassa karaṇaṃ. Yena hi mano ārammaṇe karīyati ārammaṇenassa saṃyojanato, tato eva tena ārammaṇampi manasi karīyatīti. Purimamanatoti bhavaṅgamanato. Visadisamananti vīthijavanaṃ manaṃ karotīti manasikārasāmaññena vīthijavanapaṭipādake dasseti.
作意驱使相应法朝向所缘,就像在推动它们一样,所以被称为以驱策为特相。念是以不忘失的方式,呈现为面向所缘的状态;而作意则是以联结的方式,呈现为面向所缘的状态,这就是它们之间的差别。说“令所缘生起者”属于行蕴,这句话是为了表明其他作意只属于其他蕴;这样开示之后,为了把它归入识蕴来显示,所以说了“令路心生起者”等话。
Sampayuttadhamme ārammaṇābhimukhaṃ sārento viya hotīti manasikāro sāraṇalakkhaṇo vutto. Satiyā asammussanavasena visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānatā, manasikārassa pana saṃyojanavasena ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānatāti ayametesaṃ viseso. Ārammaṇapaṭipādakassa saṅkhārakkhandhapariyāpannatāvacanaṃ itaramanasikārānaṃ tadaññakkhandhapariyāpannatāmattaṃ jotetīti tathājotitaṃ taṃ viññāṇakkhandhe otāretvā dassetuṃ ‘‘vīthipaṭipādako’’tiādi vuttaṃ.
474关于“这些法”,是指那些自己生起的法,也就是与自身相应的心法和心所法。即使它们没有所缘,当它们平等地一起运作时,因为处于不偏不倚的状态,所以称为“中舍性”。所谓“等持运载的特相”,是指平等而不偏斜地让它们各自按照自己的作用运作的特相。因为它虽然以不偏不倚的状态运作,却能令相应法各自按照自己的作用运作,就像国王虽然默然安坐,却能令负责裁决的官员们各自在自己的职责上不放逸地行事。它是成就“不昏沉、不掉举”运作的因缘,作用是遮止不足与过度,这是就作用来说的。如果这样,那么俱生增上缘又怎么说呢?那也是它的作用。所谓“对俱生法具有增上”,也只是指它这样运作而已,所以没有过失。意思是:它好像以偏袒的方式运作,即所谓“让这个作用低劣,让那个作用更殊胜”,而它本身又仿佛在切断这种偏袒。
474.Tesu dhammesūti yesu dhammesu sayaṃ uppannā, tesu attanā sampayuttesu cittacetasikadhammesu. Anārammaṇattepi hi tesu samappavattesu udāsinabhāvato ‘‘tatramajjhattatā’’ti vuccati. Samavāhitalakkhaṇāti samaṃ avisamaṃ yathāsakakiccesu pavattanalakkhaṇā. Udāsinabhāvena pavattamānāpi hesā sampayuttadhamme yathāsakakiccesu pavatteti, yathā rājā tuṇhī nisinnopi atthakaraṇe dhammaṭṭhe yathāsakakiccesu appamatte pavatteti. Alīnānuddhatapavattipaccayatā ūnādhikatānivāraṇarasā, kiccavasena cetaṃ vuttaṃ. Yadi evaṃ, sahajātādhipatino kathanti? Tampi tassā kiccameva. Yaṃ sahajātadhammānaṃ adhipatibhāvoti, tassāpi tathāpavattanamevāti nāyaṃ doso. ‘‘Idaṃ nihīnakiccaṃ hotu, idaṃ atirekatarakicca’’nti evaṃ pakkhapātavasena viya pavatti pakkhapāto, taṃ upacchindantī viya hotīti adhippāyo.
“对不定者起欲求”这句话,是用心所之间的差别来说明“起欲求”。无嗔本身就是慈。正如它被以“慈、慈爱”等方式(《法集论》1062)明确说明的那样。所谓舍,是指人们与慈一起构想的那种舍,那其实就是处中舍。
‘‘Aniyatesu icchantī’’ti iminā cetasikantarabhāvena icchantīti dasseti. Adosoyeva mettā. Tathā hi soyeva ‘‘mettā mettāyanā’’tiādinā (dha. sa. 1062) niddiṭṭho. Upekkhāti yaṃ upekkhaṃ mettāya saddhiṃ parikappenti, sā tatramajjhattupekkhāyeva.
475“身恶行等事”,指的是对其他有情、其他财物、其他妇女等。不摧破,就是摧破的对立面。应当知道,这是借由从身恶行等事中退缩的行为来命名,说的就是从身恶行等本身退缩的行为。因为诸离并不适合以对恶行之事的不作为为现起,而应是以对恶行本身的不作为为现起。然而,诸离是以自制的方式而退缩,诸不作为的惭与愧则是以厌恶等方式而退缩,这就是它们之间的差别。
475.Kāyaduccaritādivatthūnanti parapāṇaparadhanaparaitthiādīnaṃ. Amaddanaṃ maddanapaṭipakkhabhāvo. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanakiriyāpadesena kāyaduccaritādito eva saṅkocanakiriyā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Na hi viratiyo duccaritavatthuno akiriyapaccupaṭṭhānā yujjanti, atha kho duccaritassa, viratīnañca soraccavasena saṅkocanaṃ, akiriyānañca hirottappānaṃ jigucchanādivasenāti ayametesaṃ viseso.
476“诸行”是指行蕴的法而说的。因为这些法正是这里所指的,否则就该说成三十八法了。正如心一样,与它相应的法在第二禅里也同样只是“有行”,所以说“这里唯一的差别就是‘有行’这一点”。其余的就是初禅里已经说过的那些法。
476.Saṅkhārāti saṅkhārakkhandhadhamme sandhāyāha. Te hi idhādhippetā, aññathā aṭṭhatiṃsāti vattabbaṃ siyā. Yathā cittaṃ, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi dutiye sasaṅkhārā evāti āha ‘‘sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso’’ti. Avasesā paṭhame vuttadhammā.
其余的与第五禅相应,这里说的是:悲和喜怎么能与舍俱生呢?因为在前分阶段就可以。因为老师们说:只有已经达到安止的悲和喜,才不与舍俱生;但在其他情况下,它们也可以与舍俱生。
Avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchantīti ettha kathaṃ karuṇāmuditāupekkhāsahagate sambhavantīti? Pubbabhāgabhāvato. Appanāppattā eva hi karuṇāmuditā upekkhāsahagatā na honti, tato aññattha pana upekkhāsahagatāpi hontīti ācariyā.
对于极清净的身业等,以心定之力生起的色界、无色界善,并不是通过净化身业等而生起,也不是通过断除和止息恶行、邪命而生起。因此,在广大心中,三离根本不可能存在,所以说“除去三离”。其中的“从……”,是指从色界初禅所说的心所来说。那些“正是”,就是指色界第五禅所说的心所。如果问:那么与色界有什么差别呢?回答说:这里唯一的差别就是无色界的状态。
Suvisuddhassa kāyakammādikassa cittasamādhānavasena rūpārūpāvacarakusalappavatti, na kāyakammādīnaṃ sodhanavasena, nāpi duccaritadurājīvānaṃ samucchindanapaṭippassambhanavasenāti mahaggatacittuppādesu viratīnaṃ asambhavoyevāti āha ‘‘ṭhapetvā viratittaya’’nti. Tatoti rūpāvacarapaṭhame vuttacetasikato. Teyevāti rūpāvacarapañcame vuttacetasikā eva. Yadi eva rūpāvacarato ko visesoti āha ‘‘arūpāvacarabhāvoyeva hi ettha viseso’’ti.
“初禅的”是指具有初禅。“道识”者,四种道识也应当依照所说的方式来了知,这是(前后文的)关联。在“第二禅等各类道识”中,用“等”字包含了第三、第四、第五禅的道识。有人质问:“依照所说的方式”,是不是没有区别?为了说明其确有区别,就说了“悲、喜”等。其中,因为道识以涅槃为所缘,而悲和喜以有情为所缘,所以它们在那里不存在。在道法中,依照基础等的规定,有时可以没有正思惟,但不会没有离,因为圣道正是以断除身恶行等的方式生起的,所以决定有离。
Paṭhamajjhāniketi paṭhamajjhānavati. Maggaviññāṇeti catubbidhepi maggaviññāṇe vuttanayeneva veditabbāti sambandho. Dutiyajjhānikādibhede maggaviññāṇeti ettha ādi-saddena tatiyacatutthapañcamajjhānikāni saṅgaṇhāti. ‘‘Vuttanayenā’’ti vuttaṃ kiṃ avisesenāti codanāyane taṃ dassento ‘‘karuṇāmuditāna’’ntiādimāha. Tattha maggaviññāṇānaṃ nibbānārammaṇattā, karuṇāmuditānañca sattārammaṇattā na tāsaṃ tattha sambhavo. Maggadhammesu ca pādakādiniyamena kadāci sammāsaṅkappaviraho siyā , na pana virativiraho kāyaduccaritādīnaṃ samucchindanavaseneva ariyamaggassa pavattanatoti niyataviratitā.
478不感到羞耻、不觉得丢脸,这就是“无惭”。它指的是人、心,或者与心相应的一堆法。本来应该说“ahirikka”,但省掉了一个k音,就说成“ahirika”。说“无愧”,是指与愧相反的那种法。不厌恶、不嫌弃,就是无惭;不羞耻、不退缩,就是无愧。它们就是从身恶行等当中产生的。无愧,就是没有畏惧、没有恐怖,没有恐惧、没有惊慌。按相反的意思来说:无惭的作用是以不羞耻的方式去做恶,无愧的作用是以不畏惧的方式去做恶;它们表现为对恶不退缩,直接原因是既不尊重自己也不尊重他人。应当知道:就像村里的猪对不净物不厌恶一样,无惭的人对烦恼的不净也不厌恶;就像飞蛾扑火不怕一样,无愧的人对恶也不害怕。按相反的意思,应当这样详细理解。
478.Na hiriyati na lajjatīti ahiriko, puggalo, cittaṃ, taṃsampayuttadhammasamudāyo vā. ‘‘Ahirikka’’nti vattabbe ekassa kakārassa lopaṃ katvā ‘‘ahirika’’nti vuttaṃ. ‘‘Na ottappa’’nti ottappassa paṭipakkhabhūtaṃ dhammamāha. Ajigucchanaṃ ahīḷanaṃ. Alajjā aviriḷā. Tehevāti kāyaduccaritādīhi eva. Asārajjaṃ nibbhayatā. Anuttāso asambhamo. Vuttapaṭipakkhavasenāti alajjanākārena pāpānaṃ karaṇarasaṃ ahirikaṃ, anuttāsākārena anottappaṃ, vuttappakāreneva pāpato asaṅkocanapaccupaṭṭhānāni attani, paresu ca agāravapadaṭṭhānāni. Gāmasūkarassa viya asucito kilesāsucito ajigucchanaṃ ahirikena hoti, salabhassa viya aggito pāpato anuttāso anottappena hotīti evaṃ vuttappaṭipakkhavasena vitthāro veditabbo.
479对于“以此而贪”等应当说明的内容,要依照前面所说的方式来了知。“贪”就是极度贪求。“痴”就是不了知。执取所缘,是以“这是我的”这种渴爱执著的力量,顽固地执取所缘、不肯放下,并不只是把所缘当作对象而已。贪著,是以面向所缘的方式黏着。不舍弃,就是不放弃,或者说是难以解脱。味著见,就是对味著的见解。因为经中确实说过:“随观味著的人,渴爱就会增长。”
479.Lubbhanti tenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Lubbhantīti abhigijjhanti. Muyhantīti na bujjhanti. Ārammaṇaggahaṇaṃ ‘‘mama ida’’nti taṇhābhinivesavasena abhinivissa ārammaṇassa avissajjanaṃ, na ārammaṇakaraṇamattaṃ. Abhisaṅgo abhimukhabhāvena āsatti. Apariccāgo avijahanaṃ, dummocanīyatā vā. Assādadassanaṃ assādadiṭṭhi. ‘‘Assādānupassino ca taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52, 54, 57) hi vuttaṃ.
480480. 不能如实看见法的自性,就是心的盲目状态。无知,是智慧的对立面。无力通达,就是不能通达。就像智不得穿透所缘的自性一样,痴的运作方式也是如此,会遮蔽所缘的自性。它使邪行现前;或者,因为与正行相对立而被把握,所以称为邪行现前。对于生起它的人来说,它造成黑暗,就是黑暗;因为它这样现前,所以称为黑暗现前。
480. Dhammasabhāvassa yāthāvato adassanaṃ cittassa andhabhāvo. Aññāṇaṃ ñāṇapaṭipakkho. Sampaṭivijjhituṃ asamatthatā asampaṭivedho. Yathā ñāṇaṃ ārammaṇasabhāvaṃ paṭivijjhituṃ na labbhati, mohassa tathā pavatti ārammaṇasabhāvacchādanaṃ. Asammāpaṭipattiṃ paccupaṭṭhapeti, sammāpaṭipattiyā paṭipakkhabhāvena gayhatīti vā asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno. Yassa uppajjati, tassa andhakaraṇaṃ andhakāro, tathā paccupatiṭṭhatīti andhakārapaccupaṭṭhāno.
481“邪”是指与法的自性完全相反,也就是常等颠倒。以不恰当的方式固执己见,就是不善巧的执取、邪道的执取。越过法的自性而向外抓取,就是执取。以颠倒执取的方式,固执地认为“只有这个才是真实的,其他都是虚妄的”,这就是邪执取。
481.Micchāti dhammasabhāvassa viparītaṃ, niccāditoti attho. Ayoniso abhiniveso anupāyābhiniveso uppathābhiniveso. Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanaṃ parāmāso. Viparītaggāhavasena ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 202, 203; 3.27-29) abhinivisanaṃ micchābhiniveso.
482482. 以哪种法的作用使心掉举,与它相应的诸法,或者那个法本身,就是掉举。“不寂静”说的是心没有平息、不清净的状态。“不安住”的作用,就是动摇的作用。“如疯狂一般”指的是旋转不停的样子。在“心的不寂静”这句话里,是指应当完成的事情上的处格,或者指作为不寂静之因的所缘,所以说为“不寂静”。因为不善法一向低劣,所以说“以不善性而卑劣”。
482. Yassa dhammassa vasena uddhataṃ hoti cittaṃ, taṃsampayuttadhammā vā, so dhammo uddhaccaṃ. Avūpasamoti asannisinnaappasannabhāvamāha. Anavaṭṭhānarasanti calanakiccaṃ. Bhantattanti paribbhamanākāraṃ. Cetaso avūpasameti nipphādetabbe payojane bhummaṃ, avūpasamapaccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ vā ‘‘avūpasamo’’ti vuttaṃ. Akusaladhammānaṃ ekantanihīnatāya ‘‘akusalabhāvena ca lāmakatta’’nti vuttaṃ.
483在这里,昏沉与睡眠是不定心所,而不是慢等。所以,昏沉与睡眠的不定性,就是此处第二不善心与第一不善心之间的差别。
483. Thinamiddhamettha aniyataṃ, na mānādīti thinamiddhassa aniyatatā ca ettha dutiyacitte paṭhamākusalato viseso.
由于不精进、往下沉,这种萎缩的状态就是昏沉;因为和它相应,心就变得昏沉,这种状态就叫昏沉性。由于没有能力、构成障碍,这种不堪任的状态就是睡眠。正因为如此,与它相应的诸法变得迟钝、丧失能力,所以说睡眠性就是睡眠。不精进的特征,就是与精进相反的特征。对精进的摧破、丢弃,就是精进的摧破。它以让相应诸法沉没的方式呈现,或者说它让那些法沉没而呈现,所以它的现起是沉没。关于不堪任性的特征:在这里,昏沉本身确实也是不堪任的性质,但它是心的不堪任,而睡眠是受等三蕴的不堪任,这是这里的区别。正如圣典中说:其中,什么是昏沉?就是心的不适业、不堪任。其中,什么是睡眠?就是身的不适业、不堪任。如此等等,就是对它们的定义说明。覆盖,就是对识门的关闭。懈怠,是懈怠的状态,即在执取所缘时萎缩。因为昏沉只是心的萎缩,而睡眠则像受等三蕴的萎缩一样,也像色身的萎缩一样,所以它让点头打瞌睡的状态出现,因此说它的现起是点头睡眠。不乐,就是对边远的坐卧处以及殊胜善法不感兴趣。伸懒腰,就是名为伸懒腰的身粗重之因的杂染生起。在不乐、伸懒腰等中,等字包含了疲倦等。对于应当完成的事,这里是依处格的用法。
Anussāhanāvasīdanabhāvena saṃhatabhāvo thinaṃ, tena yogato cittaṃ thinaṃ, tassa bhāvoti thinatā. Asamatthatāvighātavasena akammaññatā middhaṃ. Yasmā tato eva tena sampayuttadhammā medhitā vihatasāmatthiyā honti, tasmā ‘‘middhanatā middha’’nti vuttaṃ. Anussāhalakkhaṇanti ussāhapaṭipakkhalakkhaṇaṃ. Vīriyassa avanodanaṃ khipanaṃ vīriyāvanodanaṃ. Sampayuttadhammānaṃ saṃsīdanākārena paccupatiṭṭhati, tesaṃ vā saṃsīdanaṃ paccupaṭṭhapetīti saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Akammaññatālakkhaṇanti ettha kāmaṃ thinampi akammaññasabhāvameva, taṃ pana cittassa, middhaṃ vedanādikkhandhattayassāti ayamettha viseso. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘tattha katamaṃ thinaṃ? Yā cittassa akallatā akammaññatā. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā kāyassa akallatā akammaññatā’’ti (dha. sa. 1162-1163) ca ādinā imesaṃ niddeso pavatto. Onahanaṃ viññāṇadvārānaṃ pidahanaṃ. Līnatā līnākāro ārammaṇaggahaṇe saṅkoco. Yasmā thinena cittasseva saṃhananaṃ hoti, middhena pana vedanādikkhandhattayassa viya rūpakāyassāpi, tasmā taṃ pacalāyikāniddaṃ paccupaṭṭhapetīti pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Arati pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca arocanā. Vijambhikā vijambhanasaṅkhātassa kāyaduṭṭhullassa kāraṇabhūtā saṃkilesappavatti. Arativijambhikādīsūti ca ādi-saddena tandiādīnaṃ gahaṇaṃ. Nipphādetabbe payojane cetaṃ bhummavacanaṃ.
其余十六种。不过,慢在这里是不确定的,所以和它合在一起正好是十七种。因为在《发趣论》里说“缘结法,结法以因缘生起”的地方,通过四次依欲贪、三次依嗔恚,以及慢、疑、有贪这三种,展示了一来所断结与结之间的十种关联方式。依这十种关联方式,说了“以欲贪结为缘,生起慢结、无明结”,又说“以欲贪结为缘,生起无明结”;同样说了“以慢结为缘,生起有贪结、无明结”,又说“以有贪结为缘,生起无明结”。正是通过这样来的关联方式,显示了慢的不确定性。如果慢是确定的,那么欲贪就不会有不带慢的生起,有贪也不会。若真是那样,在《发趣论》中就不会有四次依欲贪的关联,只会是三次;也不会有以有贪为根本的关联。这样一来,结与结之间的关联方式就会是八种,而不是十种。但实际展示的确实是十种。以“我胜”等方式向上抬举,就是高举。它正是以高举的方式发挥执取的作用,不像精进那样以努力成办各种事务的方式。即使是对自卑的人,以看轻自己而执取,也应看作是以执取的方式。幢,是指高高竖起的旗帜,但这里说“如幢一样”,所以叫幢,意思是极为殊胜等状态。渴求那称为幢性的幢,就是“慢欲”,指心。依哪种法而有慢欲,那就是“慢欲性”。由于以“我”的方式生起,慢的生起方式和见相似,所以它不与见在同一心识刹那中生起,而且以自爱为近依处;因此说它“以离见相应贪为近因”。
Avasesā soḷasa. Māno panettha aniyato hoti, tena saddhiṃ sattaraseva honti. Paṭṭhāne hi ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti ettha catukkhattuṃ kāmarāgena, tikkhattuṃ paṭighena ca māno vicikicchā bhavarāgoti tayopete sakadāgāmino saṃyojanānaṃ saṃyojanehi dasavidhā yojanāti dassitāya dasavidhāya yojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā. 3.4.1) vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā. 3.4.1) tathā ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā 3.4.1) vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā. 3.4.1) ca evamāgatāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Yadi hi māno niyato siyā, kāmarāgassa mānarahitā pavatti na siyā, tathā bhavarāgassa. Evaṃ sati paṭṭhāne catukkhattuṃ kāmarāgena yojanā na siyā, tikkhattuṃyeva siyā. Bhavarāgamūlikā ca na siyā. Evañca saṃyojanānaṃ saṃyojanehi aṭṭhavidhena yojanā siyā, na dasavidhena. Dasavidhāva ca dassitāti. Seyyādivasena uccato namanaṃ unnati. Unnamanavaseneva saṃpaggaharaso. Na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhane abbhussahanavasena. Omānassāpi attānaṃ avaṃ katvā gahaṇampi sampaggahaṇavasenevāti daṭṭhabbaṃ. Ketu vuccati accuggatadhajo, idha pana ketu viyāti ketu, uḷāratamādibhāvo. Taṃ ketubhāvasaṅkhātaṃ ketuṃ kāmetīti ketukamyaṃ, cittaṃ. Yassa dhammassa vasena ketukamyaṃ, sā ketukamyatā. ‘‘Aha’’nti pavattanato mānassa diṭṭhisadisī pavattīti so diṭṭhiyā saddhiṃ ekacittuppāde na pavattati, attasinehasannissayo cāti āha ‘‘diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno’’ti.
在这里,“也”这个字同样把昏沉睡眠也拉了进来。
Etthāpi cāti ca-saddena thinamiddhaṃ ākaḍḍhati.
485损害就是恼害。粗暴就是愤怒。它依自身生起的方式,以及能令丑陋、蠕动、不可爱的色法生起的方式,而有扩散的作用。由于能让身体产生被刺穿的状态,所以有烧毁自身所依的作用。这种损害,在自己和他人受用果报的时候,因为不可爱,应当看作像掺了毒的腐尿一样,由此显示它完全不应被执取。
485.Dussantīti byāpajjanti. Caṇḍikkaṃ kujjhanaṃ. Attano pavattiākāravasena, virūpasaṃsappanakaaniṭṭharūpasamuṭṭhāpanavasena ca visappanaraso. Kāyassa vijjhattabhāvāpādanato attano nissayadahanaraso. Dussanaṃ attano, parassa ca upabhogaphalakālesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabboti sabbena sabbaṃ aggahetabbataṃ dasseti.
486为了说明“对他人的成就生起嫉妒,这就是嫉”,而说“嫉妒即是嫉”。嫉妒就是不能忍受。“就在那里”指唯独针对他人的成就。与喜悦相对立,是嫉的作用,并非仅是喜悦的缺失,因此说“以不喜悦为作用”。
486. Yaṃ parasampattīsu issākaraṇaṃ, sā issāti dassento āha ‘‘issāyanā issā’’ti . Usūyanaṃ asahanaṃ. Tatthevāti parasampattīsu eva. Abhiratipaṭipakkhabhūtaṃ issāya kiccaṃ, na abhiratiyā abhāvamattanti āha ‘‘anabhiratirasā’’ti.
487487. 抓住“悭吝者”这个依悭吝之关联而转起的词,他说“悭吝的状态就是悭”。不过,按词源学的解释,古师们说:愿这个不要成为别人的稀奇之物,唯愿它只属于我——这就是悭。这个悭,总摄了所说的那些相状等而安立。以收缩为现起:由于使自己的所有成为他人不能共享的,所以以收缩为现起。行相艰涩即心性刻薄。自己的所有,指住处等。
487. Maccharayogena ‘‘maccharī’’ti pavattamānaṃ maccharisaddaṃ gahetvā āha ‘‘maccharabhāvo macchariya’’nti. Niruttinayena pana mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhameva hotūti macchariyanti porāṇā. Taṃ macchariyaṃ vuccamānāni lakkhaṇādīni pariyādāya tiṭṭhati. Saṅkocanapaccupaṭṭhānanti attasampattīnaṃ parehi asādhāraṇabhāvakaraṇena saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ. Kaṭukākāragati kaṭukañcukatā. Attasampatti āvāsādi.
488在这里,“恶作”指的是:即使没做过的事,也成了恶作。因为人们会这样说:“我没做过的事,就是恶作。”后面也会说到:“以追悔已做和未做的事为作用。”这样,已做和未做的恶行与善行都成了恶作;而针对这些生起的追悔之心,因为与它同时存在的缘故,在这里就被取名为“恶作”,应当理解为“它的状态就是恶作”。事后的懊悔、逼迫,叫后追悔。恶行与善行既然已经生起,又带有“已做、未做”这样的特征,若以懊悔的方式去颠倒地执取,那就是追悔。因为受他人支配之故,应当看作如同奴役。就像有奴役时,奴仆就受他人支配;同样,有恶作时,具有恶作的人也是如此。他确实不能靠自己的本性在善法中运转。或者也可以说:对已做、未做的善与不善起追悔时,人是被支配的;具有恶作的人受这两者所控制,所以他就如同被奴役一样。
488.Kukatanti ettha akatampi kukatameva. Evañhi vattāro honti ‘‘yaṃ mayā na kataṃ, taṃ kukata’’nti. Tathā hi vakkhati ‘‘katākatānusocanarasa’’nti. Evaṃ katākataṃ duccaritaṃ, sucaritañca kukataṃ, taṃ ārabbha vippaṭisāravasena pavattaṃ pana cittaṃ taṃsahacaritatāya idha ‘‘kukata’’nti gahetvā ‘‘tassa bhāvo kukkucca’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Pacchā anutāpanaṃ vibādhanaṃ pacchānutāpo. Yathāpavattassa katākatākāravisiṭṭhassa duccaritasucaritassa anusocanavasena virūpaṃ paṭisaraṇaṃ vippaṭisāro. Parāyattatāhetutāya dāsabyamiva daṭṭhabbaṃ. Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti, evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgī. Na hi so attano dhammatāya kusale pavattituṃ sakkoti. Atha vā katākatākusalakusalānusocane āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti taṃ dāsabyaṃ viya hotīti.
应当把“ca”这个词引过来,和“于不定法中的嫉妒等(法)中,唯昏沉睡眠之生起”这一句连接起来理解。
Aniyatesu issādīsu thinamiddhasambhavova cāti ca-saddaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.
490只是以生起而停留,意思是只以刹那而停留。因为“就像无风处灯焰的停留”那样所说的心的停留,并不能成为相续停留的缘,由于没有决定而无法稳定,仅仅作为心转起之缘,所以称为只是以生起而停留。因此说“定微弱”。“无治疗”是因为难以治疗而说的,并不是说一切疑都完全没有对治,这只是显示该义而已。“是这样吗?不是这样吗?”这样以爬行的方式停留,所以是疑。以摇动为作用,就是心在种种所缘上摇动的作用。掉举只安住在自己所执取的行相上旋转,所以只在一个所缘上以翻腾的方式生起。而疑虽然只在色等一个所缘上生起,但仍然以“是这样吗?不是这样吗?是这个吗?是那个吗?”期待另一个应当执取的行相,所以在种种所缘上有摇动。它使不决定、二歧的状态现起,所以是以不决定为现起。由于以执取非一向、种种自性的行相而现起,所以是以执取非一向为现起。
490.Pavattiṭṭhitimattoti khaṇaṭṭhitimatto. ‘‘Nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viyā’’ti hi evaṃ vuttacittaṭṭhiti viya santānaṭṭhitiyā paccayo bhavituṃ asamattho nicchayābhāvena asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya pavattiṭṭhitimatto. Tenāha ‘‘dubbalo samādhī’’ti. Vigatā cikicchāti cikicchituṃ dukkaratāya vuttaṃ, na sabbathā vicikicchāya cikicchābhāvatoti tadatthamattaṃ dasseti. ‘‘Evaṃ nu kho, nanu kho’’tiādinā saṃsappanavasena setīti saṃsayo. Kampanarasāti nānārammaṇe cittassa kampanakiccā. Uddhaccañhi attanā gahitākāre eva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanavasena pavattati. Vicikicchā pana yadipi rūpādīsu ekasmiṃyeva ārammaṇe uppajjati, tathāpi ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, idaṃ nu kho, aññaṃ nu kho’’ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe kampanaṃ hotīti. Anicchayaṃ dveḷhakaṃ paccupaṭṭhapetīti anicchayapaccupaṭṭhānā. Anekaṃsassa ārammaṇe nānāsabhāvassa gahaṇākārena paccupatiṭṭhatīti anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā.
491以有情为所缘,就是以有情的概念为所缘。有人问难说:难道以概念为所缘的果报心就没有吗?针对这个问难,所以说欲界的果报心只以有限的所缘为所缘。对于离在果报心中也不存在这一点,这里也想到有人会问难说:难道在某些果报心中不也有离吗?于是说因为五学处只是善的,这是前面已经说过的。由此表明,在世间果报心中没有离。
491.Sattārammaṇattāti sattapaññattiārammaṇattā. Nanu ca paññattiārammaṇāpi vipākā hontīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ekantaparittārammaṇā hi kāmāvacaravipākā’’ti. Viratiyopi vipākesu na santīti etthāpi nanu kesuci vipākesu viratiyopi santīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘pañca sikkhāpadā kusalāyevāti hi vutta’’nti, tena lokiyavipākesu viratiyo na santīti dasseti.
所谓“他们”,指的是色界等地的异熟识。因为在应生与能生的关系中,这里用的是属格。
Tesanti rūpāvacarādivipākaviññāṇānaṃ. Janetabbajanakasambandhe hi idaṃ sāmivacanaṃ.
492“他们”是指无因的唯作诸行。其中,无因唯作意界相应者,与善异熟意界相应者相同;笑生相应者,与喜俱推度相应者相同;确定相应者,与舍俱推度相应者相同。为了说明这个意思,先说了“善……相应”,接着为了显示由此得出的差别,又说“然而在两种意识界中”等等。因为精进存在,达到力的定,即是依“精进为力”这样来理解的。
492.Teti te ahetukakiriyasaṅkhārā. Tattha kusalavipākamanodhātusampayuttehi samānā ahetukakiriyamanodhātusampayuttā, somanassasahagatasantīraṇasampayuttehi samānā hasituppādasampayuttā, upekkhāsahagatasantīraṇasampayuttehi samānā voṭṭhabbanasampayuttāti imamatthaṃ dassentena ‘‘kusala…pe… samānā’’ti vatvā tato labbhamānaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘manoviññāṇadhātudvaye panā’’tiādi vuttaṃ. Vīriyasabbhāvato balappatto samādhi hoti ‘‘vīriyantaṃ bala’’nti katvā.
阿拉汉们因为正断离本身,远离的作用已经完成,所以在唯作心里没有离。因此说“除了离之外”。欲界有因唯作诸行和欲界善法,在离这方面是有差别的;但在广大心里,连那样的差别也没有。所以说“以一切行相”,意思是:从法、所缘、转起的行相来说,以一切方式。
Samucchedaviratīhi eva arahantānaṃ viramanakiccassa niṭṭhitattā kiriyacittesu viratiyo na santīti āha ‘‘ṭhapetvā viratiyo’’ti. Kāmāvacarasahetukakiriyasaṅkhārānaṃ kāmāvacarakusalehi viratikato viseso atthi, mahaggatesu pana tādisopi natthīti āha ‘‘sabbākārenapī’’ti, dhammato, ārammaṇato, pavattiākāratoti sabbapakārenapīti attho.
过去等分别的注释
Atītādivibhāgakathāvaṇṇanā
即便包含于阿毗达摩之中,经分别也只是经的方法;而纯粹属于阿毗达摩的方法,则是阿毗达摩分别,所以说“依阿毗达摩中句分别的方法”。
Abhidhammantogadhampi suttantabhājanīyaṃ suttantanayo eva, ekantaabhidhammanayo pana abhidhammabhājanīyanti āha ‘‘abhidhamme padabhājanīyanayenā’’ti.
493493. 不过,世尊已经这样详细说明了诸蕴,这是上下文之间的关联。因此,我也依照这部圣典来注释诸蕴,这就是本意。在“何”这个词里,是以笼统的方式显示不确定;在“任何”这个词里,则是触及种类的差别而显示不确定。通过这两者,无论是过去……或者近处,无论少或多,无论这样或那样,凡是适合用中性词来表述的,全都涵盖包摄进去,所以说“无余遍取”。这样,看到在其他适合用中性词来表述的地方也有过度适用的情况,为了在那方面限定过度的延伸,因为超出彼处所欲之义而转起,才说“色”来限定过度的延伸,因此说“色,是为了限定过度延伸”。再者,取“何”这个词为一个词,连同助词构成的“任何”为一个词,因为显示不确定的同一含义,所以说“以两个词”。这里的“其”,就是指色的。以过去等来加以区分,就是所谓过去、未来、现在等等。
493. Bhagavatā pana evaṃ khandhā vitthāritāti sambandho. Tasmā imāyapi pāḷiyā vasena khandhānaṃ saṃvaṇṇanaṃ karissāmāti adhippāyo. Yaṃ kiñcīti ettha yanti sāmaññena aniyamadassanaṃ. Kiñcīti pakārabhedaṃ āmasitvā aniyamadassanaṃ. Ubhayenāpi atītaṃ vā…pe… santike vā appaṃ vā bahuṃ vā yādisaṃ vā tādisaṃ vā napuṃsakaniddesārahaṃ sabbaṃ byāpetvā gaṇhātīti āha ‘‘anavasesapariyādāna’’nti. Evaṃ pana aññesupi napuṃsakaniddesārahesu pasaṅgaṃ disvā tattha adhippetatthaṃ aticca pavattanato atippasaṅgassa niyamanatthaṃ rūpanti vuttanti dassento ‘‘rūpanti atippasaṅganiyamana’’nti āha. Yaṃ kiñcīti ca yaṃ-saddaṃ ekaṃ padaṃ, sanipātaṃ kiṃ-saddañca ekaṃ padanti gahetvā aniyamekatthadīpanato ‘‘padadvayenāpī’’ti vuttaṃ. Assāti rūpassa. Atītādinā vibhāgaṃ ārabhati atītānāgatapaccuppannantiādinā.
494这里说“依长时、相续、时节、刹那”,其中“长时”这个词,是用在以死亡和投生为界限的时间上,这从“我曾经在过去的长时中存在吗”等经文可以知道。同样,在《一夜贤者经》里,“不应追念过去”等说法,也是依长时来说过去等状态的。但“诸比丘,有三种时。哪三种?过去时、未来时、现在时”则是从究竟义上限定时,依《语义经》说为刹那所限定。因为那里说“诸比丘,已生起的色……已显现,‘有’是它的称法”,这是在说存在者的现在性,在此之前和之后,则说为过去性和未来性。而在其他诸经中,大多是以死亡和投生为界限的过去等时被宣说,所以这里也依那个意义,说为“依长时”。
494.Addhāsantatisamayakhaṇavasenāti ettha cutipaṭisandhiparicchinne kāle addhā-saddo vattatīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādisuttavasena (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) viññāyati. Tathā hi bhaddekarattasuttepi ‘‘atītaṃ nānvāgameyyā’’tiādinā (ma. ni. 3.272, 275, 276, 277) addhāvaseneva atītādibhāvo vutto. ‘‘Tayome, bhikkhave, addhā, katame tayo? Atīto addhā anāgato addhā paccuppanno addhā’’ti (dī. ni. 3.305; itivu. 63) pana paramatthato paricchijjamāno addhā niruttipathasuttavasena khaṇaparicchinno vutto. Tattha hi ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ jātaṃ…pe… pātubhūtaṃ. Atthīti tassa saṅkhā’’ti (saṃ. ni. 3.62) vijjamānassa paccuppannatā, tato pubbe, pacchā ca atītānāgatatā vuttā. Tadaññasuttesu pana yebhuyyena cutipaṭisandhiparicchinno atītādiko addhā vuttoti so eva idhāpi ‘‘addhāvasenā’’ti vutto.
冷与冷是同一类,热与热也一样。不过,当冷或热在身体里聚集起来,以相续的方式持续运转,不缺少也不多出,保持同一种形态,这就叫做一种时节。因为同类的时节有很多种,所以用“一”来统称,饮食方面也是这样。“同一路、同一速行所生”是就五门和六门来说的。关于相续和时间的讨论,是注释书里为了帮助观修者才说的。能产生的是因,能支持的是缘,产生和支持就是它们的作用。就像种子能生出芽,地等能支持芽;业能产生业生色的异熟,食等能支持它。同样,对每一个色聚和每一个心识的生起,应当根据具体情况,把能产生它们的业、无间等缘的作用,以及能支持它们的俱生、前生、后生缘的作用,一一对应起来。由于时节等有同类和不同类的情况,所以根据相续来说它们所生色的过去等分别。但业能产生同一有,不存在同类和不同类的区别,所以不说业所生色依相续有过去等分别,只从支持作用的角度来说。然而,当性别发生转变时,强大的不善使男性特征消失,微弱的不善使女性特征消失,微弱的善使女性特征出现,强大的善使男性特征出现。可见业生色也有不同类的情况,因此它们依相续的过去等分别也是可能的,但并非任何时候都如此,所以不予采纳。
Sītaṃ sītassa sabhāgo, tathā uṇhaṃ uṇhassa. Yaṃ pana sītaṃ, uṇhaṃ vā sarīre sannipatitaṃ santānavasena pavattamānaṃ anūnaṃ anadhikaṃ ekākāraṃ, taṃ eko utūti vuccatīti sabhāgautuno anekattā eka-ggahaṇaṃ kataṃ, evaṃ āhārepi. Ekavīthiekajavanasamuṭṭhānanti pañcachaṭṭhadvāravasena vuttaṃ. Santatisamayakathā vipassakānaṃ upakāratthāya aṭṭhakathāsu kathitā. Janako hetu, upathambhako paccayo, tesaṃ uppādanaṃ, upatthambhanañca kiccaṃ. Yathā bījassa aṅkuruppādanaṃ, pathavīādīnañca tadupatthambhanaṃ, kammassa kaṭattārūpavipākuppādanaṃ, āhārādīnaṃ tadupatthambhanaṃ, evaṃ ekekassa kalāpassa, cittuppādassa ca janakānaṃ kammānantarādipaccayabhūtānaṃ, upatthambhakānañca sahajātapurejātapacchājātānaṃ kiccaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ utuādīnaṃ sabhāgavisabhāgatāsambhavato taṃsamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ santativasena atītādivibhāgo vutto, kammassa pana ekabhavanibbattakassa sabhāgavisabhāgatā natthīti taṃsamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ santativasena atītādivibhāgaṃ avatvā upatthambhakavaseneva vutto. Yadā pana liṅgaparivattanaṃ hoti, tadā balavatā akusalena purisaliṅgaṃ antaradhāyati, dubbalena kusalena itthiliṅgaṃ pātubhavati. Dubbalena ca akusalena itthiliṅgaṃ antaradhāyati, balavatā kusalena purisaliṅgaṃ pātubhavatīti kammasamuṭṭhānarūpānampi attheva visabhāgatāti tesampi santativasena atītādivibhāgo sambhavati, so pana na sabbakālikoti na gahito.
所谓“各个时刻”,是说从一须臾等起的各别时间皆属于此色;换言之,此色具有各个时刻。
Taṃtaṃsamayanti ekamuhuttādiko so so samayo etassāti taṃtaṃsamayaṃ, rūpaṃ, taṃtaṃsamayavantanti attho.
“从那时之前”是指从这三刹那所包含的时间之前。因为还没有生起,所以是未来。“之后”是指从那之后。因为已经越过了三刹那,所以是过去。应当知道:在生起的刹那,因的作用已经完成,因为果已经产生了;而凡是因的作用和缘的作用都已经完成、已经越过的,那就是过去。在三个刹那中,缘的作用都存在。地等有持等作用,触等有触等作用,这些自己的作用就是“自作用”;实行自作用的刹那就是“自作用刹那”;或者与作用同时存在的就是“自作用”;在某个刹那,无论色法还是非色法,只要有自作用,那个刹那就是“自作用刹那”;在那个刹那,就是现在。在这里的刹那等论中,“在那之前是未来,在那之后是过去”这种说法,因为不像长时等那样有差别,所以是直接、不含糊的说法。依长时等来说,确实有些法是过去,有些法是未来,有些法是现在;但依刹那等来说,法本身没有差别,只是时间上有差别。生起之前是未来,正存在于三刹那中是现在,那之后是过去,这是直接、不含糊的说法,因为不像长时现在等那样,能以某种方式说成过去或未来。
Tatopubbeti tato khaṇattayassa pariyāpattito pubbe. Anuppannattā anāgataṃ. Pacchāti tato pacchā. Khaṇattayaṃ atikkantattā atītaṃ. Yassa hetukiccaṃ, paccayakiccañca niṭṭhitattā atikkantaṃ, taṃ atītaṃ uppādakkhaṇe hetukiccaṃ, uppannaphalattā niṭṭhitañcāti daṭṭhabbaṃ. Tīsupi khaṇesu paccayakiccaṃ. Pathavīādīnaṃ sandhāraṇādikaṃ, phassādīnaṃ phusanādikañca attano kiccaṃ sakiccaṃ, sakiccassa karaṇakkhaṇo sakiccakkhaṇo, saha vā kiccena sakiccaṃ, yasmiṃ khaṇe sakiccaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā hoti, so sakiccakkhaṇo, tasmiṃ khaṇe paccuppannaṃ. Ettha ca khaṇādikathāyaṃ ‘‘tato pubbe anāgataṃ, pacchā atīta’’nti vacanaṃ addhādīsu viya bhedābhāvato nippariyāyaṃ. Addhādivasena hi aññeva dhammā atītā aññe anāgatā aññe paccuppannā labbhanti, khaṇādivasena pana natthi dhammato bhedo, kālato eva bhedo. Uppādato pubbe anāgato , khaṇattaye vattamāno, tato paraṃ atītoti nippariyāyā, addhāpaccuppannādi viya kenaci pariyāyena atītamanāgatanti ca vattabbatābhāvato.
495对于前面所说的内、外之分,说到“就像前面说的那样”之后,对那些还不满意的人,虽然在那里“内在的”这个词的字面意思只能理解为“内”,但“内”和“内在的”这两个词,以及“外”和“外在的”这两个词,彼此之间确实有含义上的差别。因为“内在的”这个词,可以用在自己和他人的相续中的眼等、色等上面,就像“外在的”这个词一样;而“内”这个词,则只用在各个有情自己相续中的眼、色等上面,就像“外”这个词用在其他人那里一样。因此,为了说明这个意思,才说了“复次”等话。其中,“于此”是指在这次经文的方式中。“自己的内”并不是前面所说的“内在的”本身,“他人的”也不是前面所说的“外在的”本身,这就是要表达的意思。
495. Heṭṭhā vuttaṃ ajjhattikabāhirabhedaṃ sandhāya ‘‘vuttanayo evā’’ti vatvā tena aparitussamānena yadipi tattha ajjhattameva ajjhattikanti saddattho labbhati, tathāpi attheva ajjhattaajjhattikasaddānaṃ, bahiddhābāhirasaddānañca aññamaññaṃ atthabhedo. Tathā hi ajjhattikasaddo saparasantānikesu cakkhādīsu rūpādīsu bāhirasaddo viya pavattati, ajjhattasaddo pana tassa tassa sattassa sasantānikesveva cakkhurūpādīsu tato aññesu bahiddhāsaddo viya pavattati. Tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha idhāti imasmiṃ suttantanaye. Niyakajjhattampi na pubbe vuttaajjhattikameva, parapuggalikampi na pubbe vuttabāhiramevāti adhippāyo.
496劣与胜的区分,应当从间接说和直接说两方面来理解,这就是它们的关联。那正是善见天者的色。所谓“于何处”,就是指作为所缘的那个对象。以某个所缘为对象而生起不善异熟识,那个所缘就是劣的,因为它不可爱。以某个所缘为对象而生起善异熟识,那个所缘就是胜的,因为它可爱。就像不善异熟本身不可爱,就只会在不可爱的对象上生起,不会在可爱的对象上生起;同样,善异熟本身可爱,也就只会在可爱的对象上生起,不会在不可爱的对象上生起。正如注释书中这样说道:
496. Hīnapaṇītabhedo pariyāyato, nippariyāyato ca veditabboti sambandho. Tadeva sudassīnaṃ rūpaṃ. Yatthāti yasmiṃ ārammaṇabhūte. Yaṃ ārammaṇaṃ katvā akusalavipākaviññāṇaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ aniṭṭhabhāvato. Yaṃ kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ iṭṭhabhāvato. Yathā hi akusalavipāko sayaṃ aniṭṭho aniṭṭhe eva uppajjati, na iṭṭhe, evaṃ kusalavipākopi sayaṃ iṭṭho iṭṭhe eva uppajjati, na aniṭṭhe. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
按照不善业所生的来说,五种不可意的欲境被分别说明;但由善业所生的,就没有什么叫做不可意的,一切都是可意的。按照善业所生的来说,五种可意的欲境被分别说明;因为由善业所生的,确实没有什么叫做不可意的,一切都是可意的。
‘‘Akusalakammajavasena aniṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā, kusalakammajaṃ pana aniṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ iṭṭhameva. Kusalakammajavasena iṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā. Kusalakammajañhi aniṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ iṭṭhamevā’’ti (vibha. aṭṭha. 6) ca.
在这里,有些令人喜欢的东西,比如象的形象等等,是不善业所生的,但它们并不会因此就成为那些象等众生自己快乐的因。因为,只有各个众生自己所做的善业所生之物,才是他快乐的缘;不善业所生之物,则是他苦的缘。所以,业所生之物的可爱与不可爱,应该联系造业的众生来判断。在这里,说了“善业所生的不可爱,是不存在的”,但并没有说“不善业所生的可爱,是不存在的”,因此就可以承认:不善业所生的美好之物,对其他众生来说也可以是可爱的;而善业所生之物,对一切众生来说则正是可爱的。
Tattha manāpānipi kānici hatthirūpādīni akusalakammanibbattāni santi, na pana tāni tesaṃyeva hatthiādīnaṃ sukhassa hetubhāvaṃ gacchanti. Tassa tasseva hi sattassa attanā katena kusalena nibbattaṃ sukhassa paccayo hoti, akusalena nibbattaṃ dukkhassa. Tasmā kammajānaṃ iṭṭhāniṭṭhatā kammakārakasattassa vasena yojanārahā siyā. Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī’’ti, na ca vuttaṃ ‘‘akusalakammajaṃ iṭṭhaṃ nāma natthī’’ti, tena akusalakammajampi sobhanaṃ parasattānaṃ iṭṭhaṃ atthīti anuññātaṃ bhavissati, kusalakammajaṃ pana sabbesaṃ iṭṭhamevāti.
不过,有些畜生道众生看到人的形相会觉得不舒服,因为它们一看到人就逃跑;而人看到天神的形相也会害怕。对它们来说,以那种色为所缘而生起的异熟识,也仍然是善异熟;但因为缺乏与之相应的福业,它们对那种色不会感到欢喜。正如善业所生的不可意色不存在一样,不善业所生的可意色也不存在,这一点也应该说明。因为象等畜生由不善业所生的色,只是人类不善异熟的所缘;而由善业所生的色,则是在生命流转中生起的善异熟的所缘。不过,由于可意所缘混杂其中,可以理解少量的不善业所生之色不会成为大量不善异熟生起的原因;但异熟本身是不会欺诳的。因此,依据异熟来判定可意与不可意所缘,是非常合理的。至于所说的“五种欲功德是不可意的”,那是从色等的一般状态来说的,因为与欲功德相似,所以把那个名称用在相似的事物上。在经藏中,只有可意的色等才被称为“欲功德”。或者,与欲功德不相似的色等也被称为“欲功德”,就像把不吉祥说成吉祥一样;又或者,一切可意与不可意的色等,因为是贪爱的所依处,所以都可称为欲功德。正如经中所说:“世间中,色是可意之色、可爱之色……”等等。而在经中,由于色等极其可爱,所以特别将可意的色等称为欲功德。
Tiracchānagatānaṃ pana kesañci manussarūpaṃ amanāpaṃ, yato te disvāva palāyanti, manussā ca devatārūpaṃ passitvā bhāyanti, tesampi vipākaviññāṇaṃ taṃ rūpaṃ ārabbha kusalavipākameva uppajjati, tādisassa pana puññassa abhāvā na tesaṃ tattha abhirati hoti. Kusalakammajassa pana aniṭṭhassa abhāvo viya akusalakammajassa ca iṭṭhassa abhāvo vattabbo. Hatthiādīnampi hi akusalakammajaṃ manussānaṃ akusalavipākasseva ārammaṇaṃ, kusalakammajaṃ pana pavatte samuṭṭhitaṃ kusalavipākassa. Iṭṭhārammaṇena pana vomissakattā appakaṃ akusalakammajaṃ bahulaṃ akusalavipākuppattiyā kāraṇaṃ na bhavissatīti sakkā viññātuṃ, vipākaṃ pana na sakkā vañcetunti vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ suṭṭhu yujjati. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘aniṭṭhā pañca kāmaguṇā’’ti, taṃ rūpādibhāvasāmaññato kāmaguṇasadisatāya taṃsadisesu tabbohārena vuttaṃ. Iṭṭhāneva hi rūpādīni ‘‘kāmaguṇā’’ti pāḷiyaṃ (ma. ni. 1.164-165, 177-178, 287; 2.155, 280; 3.57, 190; saṃ. ni. 5.30) vuttāni. Kāmaguṇavisabhāgā vā rūpādayo ‘‘kāmaguṇā’’ti vuttā asive sivoti vohāro viya, sabbāni vā iṭṭhāniṭṭhāni rūpādīni taṇhāvatthubhāvato kāmaguṇā eva. Vuttañhi ‘‘rūpā loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133). Atisayena pana kamanīyattā suttesu kāmaguṇāti iṭṭharūpādīni vuttāni.
按照前面所说的方式,即通过论教的说明,从特相上显示了远和近,所以说“在这里,依处所,也要辗转地了知远和近”。其中,色从处所方面称为近,是从什么限度开始呢?称为远,又是从什么限度开始呢?按通常的说法,十二肘是听闻的范围:在这以内是近,在这以外是远。其中,微细色处在远处时,从特相和处所两方面都是远;处在近处时,则只从处所方面是近,不是从特相方面。粗色处在近处时,从特相和处所两方面都是近;处在远处时,只从处所方面是远,不是从特相方面。然而,因为说了“辗转地”,自己的色称为近,即使是在母胎中的他人的色也称为远。在母胎中的是近,在母胎外的是远。如此,依母胎、房舍、僧园、界场、村落、田地、国土、王国、大海、轮围世界等内外之别,应当了知远和近。
Vuttanayamevāti abhidesena lakkhaṇato dūrasantikaṃ dassitanti āha ‘‘okāsatopettha upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā’’ti. Tattha kittakato paṭṭhāya rūpaṃ okāsavasena santike nāma, kittakato pana paṭṭhāya dūre nāma? Pakatikathāya kathentānaṃ dvādasa hatthā savanūpacāro nāma, tassa orato santike, parato dūre. Tattha sukhumarūpaṃ dūre hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi dūre hoti, santike hontaṃ pana okāsatova santike hoti, na lakkhaṇato. Oḷārikarūpaṃ santike hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi santike hoti, dūre hontaṃ okāsatova hoti, na lakkhaṇato. ‘‘Upādāyupādāyā’’ti pana vuttattā attano rūpaṃ santike nāma, antokucchigatassāpi parassa dūre. Antokucchigatassa santike, bahi ṭhitassa dūreti evaṃ antogabbhapamukhapariveṇasaṅghārāmasīmāgāmakhettajanapadarajjasamuddacakkavāḷesu tadantogatabahigatānaṃ vasena dūrasantikatā veditabbā.
497把“那”合为一处,就是聚在一起。“积聚”就是收拢起来,或者合成一堆。“概括”就是收摄、略说。通过“一切色……已被显示”这句话,说明“色”与“蕴”二词构成同格复合词。因此论中才说:“确实,除了色之外,并没有另一个叫色蕴的东西存在。”
497.Tadekajjhanti taṃ ekajjhaṃ ekato. Abhisaṃyūhitvāti saṃharitvā, samūhaṃ vā katvā. Abhisaṅkhipitvāti saṅkhipitvā saṅkhepaṃ katvā. ‘‘Sabbampi rūpaṃ…pe… dassitaṃ hotī’’ti iminā rūpakhandhasaddānaṃ samānādhikaraṇasamāsabhāvaṃ dasseti. Tenevāha ‘‘na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthī’’ti.
498通过以“聚集”的状态趋入,就被显示为受蕴等。应当把这一点引出来并连接起来理解。
498. Rāsibhāvūpagamanena vedanākkhandhādayoti dassitā hontīti ānetvā sambandhitabbaṃ.
“依相续而说,依刹那等而说”——这里之所以不按长时和时节来说明过去等的区分,是因为过去等的状态已经按乐等来说明了。因为并不是只有乐受才依长时和时节成为过去等,苦受、不苦不乐受也同样如此;而它们又按身体性、心理性等而有区别。所以,受的集合应依长时和时节说为过去等,因为这个集合必须由这些来界定;然而,当取受的某一部分时,则适合依相续和刹那来界定,因为应当先这样界定再加以把握。在一相续中,乐受等有种种不同的类别;其中应被界定而把握的那一类别,是作为一种显著的类别,由伴随那一类别的门与所缘而生起的界定者来界定的,它无间断地生起、与同一所缘相结合而运转,这就可以成为相续。因此,可以不涉及其他类别,只以界定者的身份来把握。或者,由于非色法迅速变转,适合以变转本身作为界定来界定,所以只依相续和刹那来说界定。与同一所缘相结合而运转,比如即使整天瞻仰佛像、听闻佛法的人,他与信等俱行的受也是现在的。“属于前际、后际、中际”——这句显示的是依因缘作用而说的方式。
Santativasena, khaṇādivasena cāti ettha addhāsamayavasena atītādivibhāgassa avacanaṃ sukhādivasena bhinnāya atītādibhāvavacanato. Na hi sukhā eva addhāvasena, samayavasena ca atītādikā hoti, tathā dukkhā eva, adukkhamasukhā eva ca kāyikacetasikādibhāvena bhinnā, tena vedanāsamudāyo addhāsamayavasena atītādibhāvena vattabbataṃ arahati samudāyassa tehi paricchinditabbattā, vedanekadesā pana gayhamānā santatikhaṇehi paricchedaṃ arahanti tathā paricchinditvā gahetabbato. Ekasantatiyaṃ pana sukhādīsu anekabhedabhinnesu yo bhedo paricchinditabbabhāvena gahito, tassa ekappakārassa pākaṭassa paricchedikā taṃsahitadvārālambanappavattā, avicchedena taduppādakekavidhavisayasamāyogappavattā ca santati bhavituṃ arahatīti tassā bhedantaraṃ anāmasitvā paricchedakabhāvena gahaṇaṃ kataṃ, lahuparivattino vā arūpadhammā parivattaneneva paricchedena paricchindanaṃ arahantīti santatikhaṇavaseneva paricchedo vutto. Ekavidhavisayasamāyogappavattā divasampi buddharūpaṃ passantassa, dhammaṃ suṇantassa pavattasaddhādisahitavedanā paccuppannā. ‘‘Pubbantāparantamajjhattagatā’’ti etena hetupaccayakiccavasena vuttanayaṃ dasseti.
499善、不善、无记三者虽然都有有恼、有勤勇、有异熟,但这并不共通;为了说明它(受)独有而不共通,才说了“以有罪过的行为为因”等话。其中,“以有罪过的行为为因”是指以杀生等应受谴责的行为为原因。“以烦恼的燃烧为状态”是指因烦恼的热恼而处于躁动不安的状态。相对于以寂静为自性的善受来说,它是粗重的。“有恼”是指带有嗔害。这样说,是在说明它生起时其果报应当如何,也就是在说它有产生果报的适合性。“有勤勇”是指带有策励,由此说明它有产生果报的能力。“有异熟”是指有果报的存在,由此说明在其余诸缘和合之下它能产生果报。这三句都是在显示果报法性。或者也可以这样理解其义:由于有身业等的造作活动存在,所以“有恼”;由于有速行的策励之力,所以“有勤勇”;由于有产生果报的能力,所以“有异熟”。唯作也像善一样有恼、有勤勇,却不产生果报,因此不取这两者,在唯作无记的部分只说“有异熟”。“有苦”是指因烦恼之苦而带有苦。“依所说相反之理”是指:以无罪过的行为为因、没有烦恼的燃烧、没有苦,而且是寂静的生起——如此与不善所说的相反。“随宜”是指随顺于理。在三因之中,哪一个因与哪一个受相应,就随顺于它,这就是它的含义。善受和不善受,相对于果报无记来说,以三种因都是粗重的。相对于唯作无记来说,则从“有异熟”方面说,或者从“有异熟”所不共的有恼、有勤勇方面说。依所说的相反方式,果报无记因为没有造作活动、没有策励、没有异熟,所以相对于那些善受和不善受来说是微细的。唯作无记则从没有异熟方面说,或者从“没有异熟”所不共的有恼、有勤勇方面说——如此与善、不善所说的相反。因为被业力所推动、成为业的影像的果报,由于没有身业等的造作活动,所以没有策励。而有策励的唯作,则是没有异熟法性的。有异熟法性确实就像怀孕一样,是粗重的。
499. Sabyāpārasaussāhasavipākatā kusalādīhi tīhipi sādhāraṇāti asādhāraṇameva dassetuṃ ‘‘sāvajjakiriyahetuto’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāvajjakiriyahetutoti pāṇātipātādigārayhakiriyānimittato. Kilesasantāpabhāvatoti kilesapariḷāhena sadarathabhāvato . Vūpasantasabhāvāya kusalāya vedanāya oḷārikā. Sabyāpāratoti saīhato. Tena yathā pavattamānāyassā vipākena bhavitabbaṃ, tathā pavattiṃ vadanto vipākuppādanayogyatamāha. Saussāhatoti sasattito, tena vipākuppādanasamatthataṃ. Savipākatoti vipākasabbhāvato, tena paccayantarasamavāyenassā vipākanibbattanaṃ. Tīhipi padehi vipākadhammataṃyeva dasseti. Kāyakammādibyāpārasabbhāvato vā sabyāpārato, javanussāhavasena saussāhato, vipākuppādanasamatthatāvasena savipākatoti evamettha attho veditabbo. Vipākaṃ anuppādentīpi kiriyā kusalā viya sabyāpārā, saussāhā eva ca hotīti tadubhayaṃ anāmasitvā kiriyābyākatavāre ‘‘savipākato’’ icceva vuttaṃ. Sabyābajjhatoti kilesadukkhena sadukkhato. Vuttavipariyāyatoti anavajjakiriyahetuto, kilesasantāpābhāvato, abyābajjhato ca vūpasantavuttīti evaṃ akusalāya vuttavipallāsato. Yathāyoganti yogānurūpaṃ. Tīsu kāraṇesu yaṃ yaṃ yassā yassā yujjati, tadanurūpanti attho. Kusalākusalavedanāhi vipākabyākatāya tīhipi kāraṇehi oḷārikā. Kiriyābyākatāya savipākato savipākatāvisiṭṭhasabyāpārasaussāhato vāti. Vuttapariyāyenāti vipākabyākatā abyāpārato , anussāhato, avipākato ca tāhi kusalākusalavedanāhi sukhumā. Kiriyābyākatā avipākato, avipākatāvisiṭṭhasabyāpārasaussāhato vāti evaṃ kusalākusalāya vuttavipallāsena. Kammavegakkhittā hi kammapaṭibimbabhūtā ca kāyakammādibyāpāravirahato nirussāhā vipākā. Saussāhā ca kiriyā avipākadhammā. Savipākadhammā hi sagabbhā viya oḷārikāti.
500无味,是因为没有滋味,否定了乐。有震荡,是因为有躁动,意思是不寂静。能征服,是因为能压倒。乐中没有中舍性,舍中也没有适悦性。然而寂静性等在一切处都能在乐与舍中获得,所以说随宜。明显,是因为看到乐者、苦者就能了知,是显著的状态。那就是不苦不乐受。
500.Nirassādatoti assādābhāvato sukhapaṭikkhepato. Savipphāratoti saparipphandato, anupasantatoti attho. Abhibhavanatoti ajjhottharaṇato. Sukhāya majjhattatā natthi, upekkhāya sātatā. Santatādayo pana sabbattha sukhupekkhāsu labbhantīti ‘‘yathāyoga’’nti vuttaṃ. Pākaṭatoti sukhito dukkhitoti disvāpi jānitabbattā vibhūtabhāvato. Sā adukkhamasukhā vedanā.
501这里通过“未入等至者和已入等至者”这一取说,也应当依地而知道诸受的粗与细。另一种,是已入等至者的受。
501.Asamāpannasamāpanna-ggahaṇena cettha bhūmivasenāpi vedanānaṃ oḷārikasukhumatā vuttāti veditabbā. Itarā samāpannassa vedanā.
“属暴流的”:因为要以诸暴流为所缘而超越它们。同样,“属轭的”“属系缚的”也应这样理解——这里“系缚”就是结缚,确实以所缘的方式与结缚相连,所以叫“属系缚的”。同样,“属盖的”“属取的”也应这样了知。系属于杂染,或者应受杂染,就叫“有杂染的”。它是无漏的。
Oghaniyatoti oghehi ārammaṇaṃ katvā atikkamitabbato. Tathā yoganiyato, ganthaniyato cāti etthāpi ganthova ganthanaṃ, tassa hitaṃ ārammaṇabhāvena sambandhanatoti ganthaniyaṃ. Evaṃ nīvaraṇiyaṃ, upādāniyañca veditabbaṃ. Saṃkilese niyuttā, saṃkilesaṃ vā arahantīti saṃkilesikā. Sā anāsavā.
502这里说的“于此”,是指前面所说的粗与细的状态。“混杂”就是混淆。虽然已经说过“粗的、细的”,但还要避免一个过失:不能因为生等分类的不同,又让已经说过的粗细重新变成混淆不清。应当这样来避免。为了依经显示:从生的角度说是细的受,从自性、个人、世间的角度说又是粗的,所以说了“此已说”等话。同样,乐受等也应这样理解:在这里,不善受从生的角度说是粗的,从自性的角度说是细的;与善禅那相应的乐受,从生的角度说是粗的,从个人的角度说——即作为入定者的受——是细的。应当按这类方式逐一配合。“不应执取”这句话表明:生等四种分类应当各各分开执取,互不混杂。这样就避免了混淆,而不是别的做法。就像通过无记这一门类来说明,也通过善、不善这一门类来说明;就像通过生这一门类来说明,也通过自性等门类来说明——为了这个道理,所以指出“这个理则适用于一切处”。
502.Tatthāti yathāvuttāya oḷārikasukhumatāya. Sambhedoti saṅkaro. ‘‘Oḷārikā, sukhumā’’ti ca vuttānampi jātiādivasena puna sukhumoḷārikabhāvāpattidoso yathā na hoti, tathā pariharitabbo. Jātivasena sukhumāya vedanāya sabhāvapuggalalokiyavasena oḷārikataṃ pāḷivasena dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Evaṃ sukhādayopīti ettha akusalā vedanā jātivasena oḷārikā, sabhāvavasena sukhumā. Kusalajjhānasahagatā sukhā vedanā jātivasena oḷārikā, samāpannassa vedanāti katvā puggalavasena sukhumāti evamādinā yojetabbā. ‘‘Na parāmasitabbo’’ti etena jātiādayo cattāro koṭṭhāsā aññamaññaṃ avomissakā eva gahetabbā. Evaṃ sambhedassa parihāro, na aññathāti dasseti. Yathā abyākatamukhena, evaṃ kusalākusalamukhenapi, yathā ca jātimukhena, evaṃ sabhāvādimukhenapi dassetabbanti imamatthaṃ ‘‘esa nayo sabbatthā’’ti atidisati.
现在,为了在生等分类中显示不善等法彼此相对时的粗与细,开始说“再者”等话。“以所依的燃烧”这一说法,是显示与嗔相应者明显的残酷转起。“决定”是指由邪性决定而决定,成为无间业,因异熟能住劫故为住劫,就像提婆达多等人那样。“无行”因为自性锐利,所以是粗。“与见相应”因为罪过大,所以是粗。与见相应且决定的是粗,比那更粗的是住劫,比那更粗的是无行——这三种虽然依照前面所说的方式合在一起说,但应当各自分别结合。因此说“其他是细”。“无差别”是指与嗔俱、与贪俱不加区分。不善多异熟,因为嗔增盛,所以是粗;同样,善少异熟也是粗。因为过失少,不善少异熟的是细;同样,善多异熟的是细。
Idāni jātiādikoṭṭhāsesupi mitho akusalādīnaṃ upādāyupādāya oḷārikasukhumataṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. ‘‘Nissayadahanato’’ti iminā dosasahagatāya pākaṭaṃ kurūrappavattiṃ dasseti. Niyatāti micchattaniyāmena niyatā, ānantariyabhāvappattā kappatiṭṭhanakavipākatāya kappaṭṭhitikā devadattādīnaṃ viya. Asaṅkhārikā sabhāvatikhiṇatāya oḷārikā. Diṭṭhisampayuttā mahāsāvajjatāya oḷārikā. Sāpi diṭṭhisampayuttā niyatā oḷārikā, tato kappaṭṭhitikā, tato asaṅkhārikāti tividhāpi heṭṭhā vuttanayattā ekajjhaṃ vuttā visuṃ visuṃyeva yojetabbā. Tenāha ‘‘itarā sukhumā’’ti. Avisesenāti dosasahagatā, lobhasahagatāti abhedena. Akusalā bahuvipākā dosussannatāya oḷārikā. Tathā kusalā appavipākā. Mandadosattā akusalā appavipākā sukhumā. Tathā kusalā bahuvipākā.
欲界等地的粗与细,是由其依托对象的粗与细决定的;而出世间法则是纯粹细的。关于这一点,后面还会进一步分析。所谓“修习所成”也是如此:按照修习所成的分类方式,同样可以说明布施所成、持戒所成等的分类。在修习纯熟、力量强盛的阶段等情况下,有时即使以不与智相应的心也能作意,所以说“修习所成也是二因的”。在“各各地的异熟、唯作、受”这一项中,依“欲界异熟是粗的,色界异熟是细的”这样的方式,应当一直类推到阿拉汉果;依“欲界唯作是粗的,色界唯作是细的”这样的方式;以及依“以布施的行相生起的是粗的,以持戒的行相生起的是细的”这样的方式,应当一直类推到非想非非想处。正如在生类划分中有这样的分别,在自性划分等中也是如此,为了说明这一点,所以说“苦等”。
Oḷārikasukhumanikantivatthubhāvato kāmāvacarādīnaṃ oḷārikasukhumatā, lokuttarā pana ekantasukhumāva. Tatthāpi ca vibhāgaṃ parato vakkhati. Bhāvanāmayāpīti bhāvanāmayāya bhedanena dānasīlamayānampi bhedanaṃ nayato dassitanti veditabbaṃ. Bhāvanāya paguṇabalavakālādīsu kadāci ñāṇavippayuttacittenapi manasikāro hotīti vuttaṃ ‘‘bhāvanāmayāpi duhetukā’’ti. Taṃtaṃbhūmivipākakiriyāvedanāsūti ettha ‘‘kāmāvacaravipākā oḷārikā, rūpāvacarā sukhumā’’tiādinā yāva arahattaphalā netabbaṃ. ‘‘Kāmāvacarakiriyā oḷārikā, rūpāvacarakiriyā sukhumā’’tiādinā kāmāvacarā ca ‘‘dānākārappavattā oḷārikā, sīlākārappavattā sukhumā’’tiādinā yāva nevasaññānāsaññāyatanā netabbaṃ. Yathā ca jātikoṭṭhāse ayaṃ vibhāgo, evaṃ sabhāvakoṭṭhāsādīsupīti dassetuṃ ‘‘dukkhādī’’tiādi vuttaṃ.
这一整类分别都是依着特征来说的,所以接着就说“也依处所之力”等等。“乐也”这里的“也”字,把不苦不乐受也一并收进来了。“于一切处”,就是在一切地中。“随其相应”,就是无论哪种受在哪个地方出现,都随它相应的情况。“依所依之力”,也是依着那让受生起的事物来说的。“所依低劣”,是指以低劣的粟米饭为所缘而吃的人,他的受因为所依低劣,所以是粗的;吃粳米肉饭的人,因为所依殊胜,所以是细的。
Sabbo cāyaṃ vibhāgo lakkhaṇasannissito vuttoti katvā āha ‘‘okāsavasena cāpī’’tiādi. Sukhāpīti pi-saddena adukkhamasukhaṃ sampiṇḍeti. Sabbatthāti sabbāsu bhūmīsu. Yathānurūpanti yā yā vedanā yattha yattha labbhati, tadanurūpaṃ. Vatthuvasenāti yaṃ vatthuṃ ārabbha vedanā pavattati, tassa vasenāpi. Hīnavatthukāti hīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā kaṅgubhattaṃ bhuñjantassa vedanā hīnavatthukatāya oḷārikā. Sālimaṃsodanaṃ bhuñjantassa paṇītavatthukatāya sukhumāti.
503以“初”之方法,触及了一切巴利圣典的义理。依“生”等而类别不相等,就是异类性。依“苦异熟”等而作用不相似,就是不混杂性,而不是不相应。如果是那样的话,以远的相反方式而成为近,便成了混杂性和邻近性,可是受与受相应并不存在。而且在解释“近”这个词时,将会说“由同类和相似故”,所以应当按所说的方式理解其义。不相似的自性,就是不相似性。“于一切项”是指在按粗、细之分所说的一切项中。依“生”等而类别相等,就是同类性;依“苦异熟”等而自性相似,就是相似性。因此说“然而不善……近”。
503.Ādinā nayenāti sabbaṃ pāḷigatiṃ āmasati. Jātiādivasena asamānakoṭṭhāsatā visabhāgatā. Dukkhavipākatādivasena asadisakiccatā asaṃsaṭṭhatā, na asampayogo. Yadi siyā, dūravipariyāyena santikaṃ hotīti saṃsaṭṭhatā santikatā āpajjati, na ca vedanāya vedanāsampayogo atthi. Santikapadavaṇṇanāya ca ‘‘sabhāgato ca sarikkhato cā’’ti vakkhatīti vuttanayeneva attho veditabbo. Asadisasabhāvatā asarikkhatā. Sabbavāresūti oḷārikasukhumabhede vuttanayānusārena vattabbesu sabbesu vāresu. Jātiādivasena samānakoṭṭhāsatā sabhāgatā, dukkhavipākatādivasena pana sadisasabhāvatā sarikkhatā. Tenāha ‘‘akusalā pana…pe… santike’’ti.