14. 蕴释义之解释显示巴利原文
14. Khandhaniddesavaṇṇanā
慧论之解释显示巴利原文
Paññākathāvaṇṇanā
421 “以一切行相”者,即近行定之行相、安止定之行相、自在转之行相、超越寻思等之行相、离染于色等之行相、以十四种方式调伏心之行相,或证得五种功德之行相——以这些一切修习行相而说。显示巴利原文
421.Sabbākārenāti upacārākāro, appanākāro, vasībhāvākāro, vitakkādisamatikkamākāro, rūpādīhi virajjanākāro, cuddasadhā cittassa paridamanākāro, pañcavidhaānisaṃsādhigamākāroti evamādinā sabbena bhāvanākārena.
“紧接其后”者,即依“心、慧”这样的说法次第与修行次第,紧接于彼定之后。关联为:由具足定修之比丘,当修习慧。因以“应修习慧”作如此极为简略的宣说,或于偈颂释中以“于定与戒中善加磨利的观慧之剑”作如此宣说,故此慧,即使要从自性上来了知,也非易事;而由于未显示修习方法,更遑论修习——此是关联。以提问之义为问,业、作用、造作,问即是业,故为问业,即提问之努力,此是义。显示巴利原文
Tadanantarāti ‘‘cittaṃ pañña’’nti evaṃ desanākkamena, paṭipattikkamena ca tassa samādhissa anantarā. Paññā bhāvetabbā samādhibhāvanāya samannāgatena bhikkhunāti sambandho. ‘‘Paññañca bhāvaya’’nti evaṃ atisaṅkhepadesitattā, gāthāvaṇṇanāyaṃ vā ‘‘samādhisilāyaṃ sunisitaṃ vipassanāpaññāsattha’’nti evaṃ ativiya saṅkhepena bhāsitattā ayaṃ sā paññāti sabhāvato viññātumpi tāva na sukarā. Bhāvanāvidhānassa pana adassitattā pageva bhāvetuṃ na sukarāti sambandho. Pucchanaṭṭhena pañhā, kammaṃ kiriyā karaṇaṃ, pañhāva kammaṃ pañhākammaṃ, pucchanapayogoti attho.
“什么是慧?”是自性之问。“以何义而为慧?”是以何义而称为慧,即“慧”这个词是基于什么所诠义而转起,此为义。而此慧,如何从自性、作用、现起之相、近因来了知呢?故说:“它的相、味、现起、足处是什么?”“有几种?”是分类之问。为何此处未取杂染与清净之问?答言:出世间慧毕竟无杂染。既无杂染,何来清净之问?故彼二者未取。而世间慧,他们已包含于修习方法之中,故未别取;或因已包含于道非道智见清净中;或依于定修习中所说之理可知,故未取。修行唯在见功德时方有,故说:“修习慧有何功德?”显示巴利原文
Kā paññāti sarūpapucchā. Kenaṭṭhena paññāti kena atthena paññāti vuccati, ‘‘paññā’’ti padaṃ kaṃ abhidheyyatthaṃ nissāya pavattanti attho. Sā panāyaṃ paññā sabhāvato, kiccato, upaṭṭhānākārato, āsannakāraṇato ca kathaṃ jānitabbāti āha ‘‘kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī’’ti. Katividhāti pabhedapucchā. Kasmā panettha saṃkilesavodānapucchā na gahitāti? Vuccate – lokuttarāya tāva paññāya nattheva saṃkileso. Asati ca tasmiṃ kuto vodānapucchāti tadubhayaṃ na gahitaṃ. Lokiyāya pana tāni bhāvanāvidhāne eva antogadhānīti katvā visuṃ na gahitāni maggāmaggañāṇadassanavisuddhiantogadhattā , samādhibhāvanāyaṃ vā vuttanayānusārena veditabbānīti na gahitāni. Paṭipatti nāma diṭṭhānisaṃse eva hotīti āha ‘‘paññābhāvanāya ko ānisaṃso’’ti.
422 422.“其中”者:即于彼处,或于彼问事中。“解答”者,即开显。因为所问的义理尚未显明,犹如被攥在拳中而隐覆;将其解开阐明,便是解答,由令其明显故。“什么是慧?”——这虽是探问自性,但就具有分类者而言,自性的阐明唯有通过展示分类才得以成就,因此应先无所遗漏地显示分类。为显示彼分类以及此中的过患,故说“慧有多种”等。其中,“多种”者,依善等而有众多类别。“种种类别”者,由义释等差别、闻所成智等差别而成为种种。彼一切者,即彼一切无余的慧之分类。“不能成就”者:此处所指的是与观修习共俱的道修习,因此能够解开渴爱的缠结;而彼则不能成就。若无所遗漏地解答慧之分类,则如“一种智事”等(《分别论》751)的一切智事分别,以及诸经中各处所说的慧分类,乃至若将整个阿毗达摩理趣引来解答,那么此处所指的慧修习方法,其解答便成了一切无遗。而且,彼于处非处、业异熟差别等对境中慧转起的差别,也应随宜与果非果差别分别而予以解答。然而若是那样去解答,反成散乱,如同落在不相应境上。故说“且更成散乱”。“与善心相应的观智”——此处,以取用“善”一字而遮止二种无记,并遮破“有杂染慧”如是转起的邪说;以取用“观智”一词而遮止其余善慧。显示巴利原文
422.Tatrāti tasmiṃ, tassa vā pañhākammassa. Vissajjananti vivaraṇaṃ. Pucchito hi attho avibhāvitattā nigūḷho muṭṭhiyaṃ kato viya tiṭṭhati, tassa vivaraṇaṃ vissajjanaṃ vibhūtabhāvakaraṇato. Kā paññāti kāmañcāyaṃ sarūpapucchā, vibhāgavantānaṃ pana sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti vibhāgo tāva anavasesato dassetabbo. Taṃdassanena ca ayamādīnavoti dassetuṃ ‘‘paññā bahuvidhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bahuvidhāti kusalādivasena anekavidhā. Nānappakārāti atthajāpikādibhedena, sutamayañāṇādibhedena ca nānāvidhā. Taṃ sabbanti taṃ anavasesaṃ paññāvibhāgaṃ. Na sādheyyāti vipassanābhāvanāya saddhiṃ maggabhāvanā idha adhippetattho. Tāya hi taṇhājaṭāvijaṭanaṃ, tañca na sādheyya. Anavasesato hi paññāpabhede vissajjiyamāne ‘‘ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādiko (vibha. 751) sabbo ñāṇavatthu vibhaṅge, suttantesu ca tattha tattha āgato paññāpabhedo. Sakalopi vā abhidhammanayo āharitvā vissajjetabbo bhaveyya, tathā ca sati yvāyaṃ idha paññābhāvanāvidhi adhippeto, tassa vissajjanāya okāsova na bhaveyya. Kiñca yvāyaṃ ṭhānāṭhānakammantaravipākantarādivisaye paññāya pavattibhedo, sopi yathārahaṃ saddhiṃ phalāphalabhedena vibhajitvā vissajjetabbo siyā. So ca pana vissajjiyamāno aññadatthu vikkhepāya saṃvatteyya, yathā taṃ avisaye. Tenāha ‘‘uttari ca vikkhepāya saṃvatteyyā’’ti. Kusalacittasampayuttaṃ vipassanāñāṇanti ettha kusala-ggahaṇena duvidhampi abyākataṃ nivatteti, tathā ‘‘atthi saṃkiliṭṭhapaññā’’ti evaṃ pavattaṃ micchāvādaṃ paṭisedheti. Vipassanāñāṇa-ggahaṇena sesakusalapaññā.
423 423.“以想知与识知之相为殊胜者”,即依想知之相与识知之相而更为超胜。由此,从种种方式之知,即知的状态,是境取之相。此相于他们是共通的,而非想知之相等。“黄”等——此处“iti”字是“等”义,由此摄取了“红、白、长、短”等想所应取之相。“唯是想知而已”——此处想知者,即“青、黄”等,于所缘中,无论存在或不存在,以想之相而作知。如是,彼有再想知之缘相之作用的味。以“唯”字遮止差别之义,遮止了识知与慧知之相;以“而已”字决断:于此,他们差别任何时候都不存在。故说“无常、苦”等。其中,连识的作用也不能作的想,如何能作慧的作用呢?故唯说“不能令通达诸相”,而未说“道之显现”。于所缘中转起之识,非如想那样唯以青黄等之想知而转起,而是于彼更知其他差别而转起,故说“识”等。然识如何令通达诸相呢?依慧所示之道。因于以相为所缘之观,多次通达诸相而转起,由熟练故,依串习之力,即使以智不相应之心,观亦可能生起,如于熟练之典籍的诵习中,虽已知之回合亦不被察觉。“通达诸相”者,是就唯以诸相为所缘而言,非指通达。奋力而上者,依生灭智之次第而精进。不能令道显现,因无觉悟之自性故。依所说之理者,依于识中所说之理,既知所缘,亦令通达诸相。而依自己不与余共之威力,奋力而上,亦令道显现。显示巴利原文
423.Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhanti sañjānanākāravijānanākārehi sātisayaṃ. Yato nānappakārato jānanaṃ jānanabhāvo visayaggahaṇākāro. So hi nesaṃ samāno, na sañjānanādiākāro. Pītakantīti ettha iti-saddo ādiattho, tena ‘‘lohitakaṃ odātaṃ dīghaṃ rassa’’ntiādike saññāya gahetabbākāre saṅgaṇhāti. Sañjānanamattamevāti ettha sañjānanaṃ nāma ‘‘nīlaṃ pīta’’ntiādikaṃ ārammaṇe vijjamānaṃ vā avijjamānaṃ vā saññānimittaṃ katvā jānanaṃ. Tathā hesā puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā. Matta-saddena visesanivattiatthena vijānanapajānanākāre nivatteti, eva-saddena kadācipi imissā te visesā natthevāti avadhāreti. Tenāha ‘‘aniccaṃ dukkha’’ntiādi . Tattha viññāṇakiccampi kātuṃ asakkontī saññā kuto paññākiccaṃ kareyyāti ‘‘lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti’’cceva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘maggapātubhāva’’nti. Ārammaṇe pavattamānaṃ viññāṇaṃ na tattha saññā viya nīlapītādikassa sañjānanavaseneva pavattati, atha kho tattha aññañca visesaṃ jānantameva pavattatīti āha ‘‘viññāṇa’’ntiādi. Kathaṃ pana viññāṇaṃ lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetīti? Paññāya dassitamaggena. Lakkhaṇārammaṇikavipassanāya hi anekavāraṃ lakkhaṇāni paṭivijjhitvā paṭivijjhitvā pavattamānāya paguṇabhāvato paricayavasena ñāṇavippayuttacittenapi vipassanā sambhavati, yathā taṃ paguṇassa ganthassa sajjhāyane ñāyāgatāpi vārā na viññāyanti. Lakkhaṇapaṭivedhanti ca lakkhaṇānaṃ ārammaṇakaraṇamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na paṭivijjhanaṃ. Ussakkitvāti udayabbayañāṇapaṭipāṭiyā āyūhitvā. Maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti asambodhasabhāvattā. Vuttanayavasenāti viññāṇe vuttanayavasena ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti. Attano pana anaññasādhāraṇena ānubhāvena ussakkitvā maggapātubhāvañca pāpeti.
今为以譬喻确立前所说之义,而说“如”等。其中,“未生慧”指尚未生起世俗分别的智慧。“受用与享用”指值得受用与享用,即堪能获得受用与享用之物。“精明者”指大商人。“伪币”指类似钱币的铜、黄铜等所造之物。“半价者”指价值一半者。“iti”一词是“等”的意思,由此摄取了四分之一价、等值、超值等。那些种类,指如因陀罗网花等种类,以及精明者等种类。显示巴利原文
Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya patiṭṭhāpetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ajātabuddhīti asañjātabyavahārabuddhi. Upabhogaparibhoganti upabhogaparibhogārahaṃ, upabhogaparibhogavatthūnaṃ paṭilābhayogyanti attho. Chekoti mahāsāro. Kūṭoti kahāpaṇapatirūpako tambakaṃsādimayo. Addhasāroti upaḍḍhagghanako. Iti-saddo ādiattho, tena pādasāra samasāraparopādasārādīnaṃ saṅgaho. Te pakāreti indajālājātipupphādippakāre ceva chekādippakāre ca.
关于“想”等的比喻,是将譬喻与法义连结。想,由于不作分别、唯以总体的方式执取所缘,故说如同孩童看见钱币。正如所说:“它是以现前境为立足处者。”识,由于能执取所缘中的部分差别特征,故说如同村民看见钱币。慧,由于对所缘无余通达一切差别,故应知说为如同金匠看见钱币。“以种种方式了知”——以此指出,所知诸法各各以种种方式存在,对它们如实通达即是慧。正如所说:“一切法以一切相状,现于佛陀世尊的智门前”(《大义释》156;《小义释·莫伽罗阇童子问释》85)。显示巴利原文
Saññā hītiādi upamāsaṃsandanaṃ. Saññā vibhāgaṃ akatvā piṇḍavaseneva ārammaṇassa gahaṇato dārakassa kahāpaṇadassanasadisī vuttā. Tathā hi sā ‘‘yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā’’ vuccati. Viññāṇaṃ ārammaṇe ekaccavisesagahaṇasamatthatāya gāmikapurisassa kahāpaṇadassanasadisaṃ vuttaṃ. Paññā ārammaṇe anavasesavisesāvabodhato heraññikassa kahāpaṇadassanasadisī vuttāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nānappakāratojānana’’nti iminā ñeyyadhammā paccekaṃ nānappakārāti tesaṃ yāthāvato avabodho paññāti dasseti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85).
“于彼”:指在那个心中。“在那里并非决定有”:指在那个心中,慧并非必定存在。因为在二因心与无因心中,慧不会生起。“未分离”:即不分离。“从他们”:指从想与识。正如乐并非必定与喜不相离,同样,想与识并非必定与慧不相离。然而,正如喜必定与乐不相离,慧也必定与想和识不相离。因此,这三种法虽不相离,但要加以分离却很困难,故以三人见钱币为喻。为了以另一种方式显示它们难以了知的差别,而说“因此他说”等。其中,即使在色法中,将诸河之水或种种油混合置于一器中搅动后,要拣别出“这是某河之水,这是某油”而如实显示其自相,已是困难;更何况在非色法中——为了显明此义,而说“对于无色之心、心所”等。显示巴利原文
Yatthāti yasmiṃ cittuppāde. Na tattha ekaṃsena hotīti tasmiṃ cittuppāde paññā ekantena na hoti. Na hi duhetukaahetukacittuppādesu paññā uppajjati. Avinibbhuttāti aviyuttā. Tehīti saññāviññāṇehi. Yathā hi sukhaṃ pītiyā na niyamato aviyuttaṃ, evaṃ saññāviññāṇāni paññāya na niyamato aviyuttāti. Yathā pana pīti sukhena niyamato aviyuttā, evaṃ paññā saññāviññāṇehi niyamato aviyuttā. Tasmā evaṃ avinibbhuttesu imesu tīsu dhammesu tesaṃ vinibbhogo dukkaroti tiṇṇaṃ janānaṃ kahāpaṇadassanaṃ nidassitanti. Tesaṃ duviññeyyanānattataṃyeva vacanantarenapi dassetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha rūpadhammesupi tāva nānānadīnaṃ udakassa, nānātelassa vā ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā mathitassa ‘‘idaṃ asukāya nadiyā udakaṃ, idaṃ asukatela’’nti niddhāretvā sarūpato dassanaṃ dukkaraṃ, kimaṅgaṃ pana arūpadhammesūti dassento ‘‘yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikāna’’ntiādimāha.
424 424. 诸法的自性与共性,即是法性。其中,前者指坚硬、触等自相,后者指无常、苦等共相。如实通达这两者的相,即是慧,故说“慧以通达法性为相”。如同灯光等能驱散覆盖瓶、布等的外在黑暗,慧有驱散覆盖上述法性的无明黑暗的作用。当慧光生起时,便驱散内心黑暗而生起,由此以于法性中不迷乱的方式显现,故称为“不迷乱现起”。或者,作为因,它令作为果的不迷乱得以生起,如此也称为“不迷乱现起”。由于此处意指观慧,所以说“定是其足处”。正如所引用的经句:“有定者如实了知”(《相应部》3.5, 99; 5.1071; 《导论》40; 《弥兰陀问经》2.1.14)。显示巴利原文
424. Dhammānaṃ sako bhāvo, samāno ca bhāvo dhammasabhāvo. Tattha paṭhamena kakkhaḷaphusanādisalakkhaṇaṃ gahitaṃ, dutiyena aniccadukkhatādisāmaññalakkhaṇaṃ. Tadubhayassa ca yāthāvato paṭivijjhanalakkhaṇā paññāti āha ‘‘dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā’’ti. Ghaṭapaṭādipaṭicchādakassa bāhirandhakārassa dīpālokādi viya yathāvuttadhammasabhāvapaṭicchādakassa mohandhakārassa viddhaṃsanarasā. Uppajjamāno eva hi paññāloko hadayandhakāraṃ vidhamento evaṃ uppajjati, tato eva dhammasabhāvesu asammuyhanākārena paccupatiṭṭhatīti asammohapaccupaṭṭhānā. Kāraṇabhūtā vā sayaṃ phalabhūtaṃ asammohaṃ paccupaṭṭhāpetīti evampi asammohapaccupaṭṭhānā. Vipassanāpaññāya idha adhippetattā ‘‘samādhi tassā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Tathā hi ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti suttapadaṃ nibandhanabhāvena āgataṃ (saṃ. ni. 3.5, 99; saṃ. ni. 5.1071; netti. 40; mi. pa. 2.1.14).
慧之分别论之解释显示巴利原文
Paññāpabhedakathāvaṇṇanā
425 “通达法性”乃是慧的不共自性,依此并不能区分其类别,故说“先以通达法性为相,唯是一类”。以破坏、坏灭之义,世间名为轮回;因系属轮回,故称世间,或于彼中被了知,名为世间。因不系属轮回,故超越世间、出离世间,是为出世间。出世间者,即与道相应、所应修习者。观慧亦可获得异名,故取“出世间”为名,并无相违。以自己为所缘而生起、与诸漏俱行,故为有漏;纵以作所缘的方式,此中亦无诸漏,故为无漏。以“等”字,应知含摄漏不相应、有漏等双论。依名色分别,故说名分别与色分别。以初次现见涅槃,故为“见”,且由为所依止故,相应法于此处安立,或自身于此处存续、生起,非如涅槃般不显现,故为“地”——见地,即指初道。其余三道,则于初道已见之法上,依修习而生起,非见前所未见,故为“修习”,复依前义称为“地”——修地。其中,慧依见地与修地而说为二种。不倚赖闻等,唯由思惟所生,为“思所成”。如是,“闻所成”、“修所成”亦然。“maya”一词应各别连接。于增长中善巧,为“增长善巧”;于损减中善巧,为“损减善巧”。显示巴利原文
425. Dhammasabhāvapaṭivedho nāma paññāya āveṇiko sabhāvo, na tenassā koci vibhāgo labbhatīti āha ‘‘dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇena tāva ekavidhā’’ti. Lujjanapalujjanaṭṭhena loko vuccati vaṭṭaṃ, tappariyāpannatāya loke niyuttā, tattha vā viditāti lokiyā. Tattha apariyāpannatāya lokato uttarā uttiṇṇāti lokuttarā. Lokuttarāpi hi maggasampayuttā bhāvetabbā. Vipassanāpariyāyopi tassā labbhatevāti lokuttara-ggahaṇaṃ na virujjhati. Attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattehi saha āsavehīti sāsavā, ārammaṇakaraṇavasenapi natthi etissā āsavāti anāsavā. Ādi-saddena āsavavippayuttasāsavadukādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Nāmarūpavavatthānavasenāti nāmavavatthānavasena, rūpavavatthānavasena ca. Paṭhamaṃ nibbānadassanato dassanañca, nissayabhāvato sampayuttā dhammā bhavanti ettha, sayampi vā bhavati uppajjati na nibbānaṃ viya apātubhāvanti bhūmi cāti dassanabhūmi, paṭhamamaggo. Sesamaggattayaṃ pana yasmā paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva dhamme bhāvanāvasena uppajjati, na adiṭṭhapubbaṃ kiñci passati, tasmā bhāvanā ca yathāvuttenatthena bhūmi cāti bhāvanābhūmi. Tattha paññā dassanabhūmibhāvanābhūmivasena duvidhāti vuttā. Sutādinirapekkhāya cintāya nibbattā cintāmayā. Evaṃ sutamayā, bhāvanāmayā ca. Mayasaddo paccekaṃ sambandhitabbo. Āye vaḍḍhiyaṃ kosallaṃ āyakosallaṃ, apāye avaḍḍhiyaṃ kosallaṃ apāyakosallaṃ, upāye tassa tassa atthassa nibbattikāraṇe kosallaṃ upāyakosallanti visuṃ visuṃ kosallapadaṃ sambandhitabbaṃ. Ajjhattaṃ abhiniveso paṭipajjanaṃ etissāti ajjhattābhinivesā. Evaṃ bahiddhābhinivesā, ubhayābhinivesā ca veditabbā.
426 “世间道相应”意指,于世间善心生起之际与道相应,尤指与摄于见清净等四种清净的道相应。安立于集合之上的名称,亦适用于其部分,故说“道相应”;或亦可说,将正见等各自亦称为道,故作此说。显示巴利原文
426.Lokiyamaggasampayuttāti lokiyakusalacittuppādesu maggasampayuttā, visesato diṭṭhivisuddhiādivisuddhicatukkasaṅgahitamaggasampayuttā. Samudāyesu pavattā samaññā tadekadesesupi vattatīti āha ‘‘maggasampayuttā’’ti, paccekampi vā sammādiṭṭhiādīnaṃ maggasamaññāti katvā evaṃ vuttaṃ.
虽在法的无我性上并无差别,然仅因词义之不同而有难解之辞,故说‘然其义则同为世间与出世间’。于漏不相应、有漏等双论中,亦仅是‘不相应’等之措辞有异,义理上慧仍为世间与出世间,故说‘此理亦同’。以‘等’字,应知包含了暴流所缘、暴流不相应、暴流所缘等双论。初禅地之四道心,二禅地等之道心,于十六道心中亦然。以此处意指观智,故不取广大智。显示巴利原文
Dhammanānattābhāvepi padatthanānattamattena dukkaravacanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘atthato panesā lokiyalokuttarāvā’’ti. Āsavavippayuttasāsavadukādīsupi vippayuttatādiggahaṇameva viseso, atthato lokiyalokuttarāva paññāti āha ‘‘eseva nayo’’ti. Ādi-saddena oghanīyaoghavippayuttaoghanīyādidukānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Paṭhamajjhānikāni cattāri maggacittāni, tathā dutiyādijjhānikāni cāti evaṃ soḷasasu maggacittesu. Vipassanāpaññāya idha adhippetattā mahaggatapaññā na gahitā.
427 依自思维之力:对于种种无过失义利的成就,不依他人教导,唯凭自己方便思维之力。依闻之力:依所听闻的他人教导之力。或以任何方式:指或者听闻他人教导,或者未曾听闻,自己独自致力于修习者。‘得安止者’:这是为了显示已达顶峰的修所成慧,并不是说‘唯有得安止者才是修所成慧’。显示巴利原文
427.Attano cintāvasenāti tassa tassa anavajjassa atthassa sādhane paropadesena vinā attano upāyacintāvaseneva. Sutavasenāti yathāsutassa paropadesassa vasena. Yathā tathā vāti parato upadesaṃ sutvā vā asutvā vā sayameva bhāvanaṃ anuyuñjantassa. ‘‘Appanāppattā’’ti idaṃ sikhāppattabhāvanāmayaṃ dassetuṃ vuttaṃ, na pana ‘‘appanāppattāva bhāvanāmayā’’ti.
在相应之业处:即在智慧所安立、智慧所转化、方便所成就之处。业处:此处,业本身就是业处;或者业与处即活命处,故称业处。这一道理同样适用于工巧处。其中,业有两种:低劣者如木匠等业,高尚者如农耕、贸易等业。工巧也有两种:低劣者如竹匠等工巧,高尚者如印刷、算术等工巧。明即是明处。应知此明唯是如法者,而非如龙咒、护卫咒、驱鬼咒之类。然而这些法,有些智者如菩萨,为了人间的安乐住,既不观看他人所作,也不学习已成者,也不听闻讲说者之言,唯依自性思维而作;而具慧者依自性思维所作,与他人通过学习后所作,也是相类似的。显示巴利原文
Yogavihitesūti paññāvihitesu paññāpariṇāmitesu upāyasampāditesu. Kammāyatanesūti ettha kammameva kammāyatanaṃ, kammañca taṃ āyatanañca ājīvānanti vā kammāyatanaṃ. Esa nayo sippāyatanesupi. Tattha duvidhaṃ kammaṃ hīnañca vaḍḍhakīkammādi, ukkaṭṭhañca kasivāṇijādi. Sippampi duvidhaṃ hīnañca naḷakārasippādi, ukkaṭṭhañca muddāgaṇanādi. Vijjāva vijjāṭṭhānaṃ. Taṃ dhammikameva nāgamaṇḍalaparittaphudhamanakamantasadisaṃ veditabbaṃ. Tāni panetāni ekacce paṇḍitā bodhisattasadisā manussānaṃ phāsuvihāraṃ ākaṅkhantā neva aññehi kariyamānāni passanti, na vā katāni uggaṇhanti, na kathentānaṃ suṇanti. Atha kho attano dhammatāya cintāya karonti, paññavantehi attano dhammatāya cintāya katānipi aññehi uggaṇhitvā karontehi katasadisāneva honti.
业自属智:即‘此业是众生自己的,此非自己的’如是了知之智。随顺谛智:即观智。因为随顺于通达谛理,故称‘随顺谛智’。为了显示它的生起方式,说‘色无常’等。其中,以‘或’字表不定义,应知亦摄取了苦、无我之相,因为它是无间缘。凡无常者,彼是苦;凡苦者,彼是无我。‘凡如是性者’:即如前所示的自性。‘随顺忍’等皆是智慧的异名。此智因不违逆前说业处等而随顺,又因于利益众生之行、道谛、胜义谛、涅槃不违逆而随顺,故称‘随顺’。这一切因能忍可观察,故为‘忍’;能见,故为‘见’;能喜,故为‘喜’;能了知,故为‘解’;能观照,故为‘观’。且彼业处等法,由此智审察而得忍,故为‘法审察忍’。‘不从他人闻而得’:即未闻他人之教导言说,唯自思维而得。这称为思所成慧。然而这种慧只在已证得宿命智的人、菩萨中生起。其中,随顺谛智只在最后有两位菩萨中生起,其余的慧则在一切圆满波罗蜜的大慧者中生起。‘从他人闻而得’:应知,或见到他人所作或已成就的业处等,或听闻他人讲述之言,或在师长面前学习而得,这一切都称为‘从他人闻而得’。显示巴利原文
Kammassakatanti ‘‘idaṃ kammaṃ sattānaṃ sakaṃ, idaṃ no saka’’nti evaṃ jānanañāṇaṃ. Saccānulomikanti vipassanāñāṇaṃ. Taṃ hi saccapaṭivedhassa anulomanato ‘‘saccānulomika’’nti vuccati. Idānissa pavattanākāraṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ aniccanti vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha vā-saddena aniyamatthena dukkhānattalakkhaṇānipi gahitānevāti daṭṭhabbaṃ nānantariyakabhāvato. Yaṃ hi aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattāti. Yaṃ evarūpinti yaṃ evaṃ heṭṭhā niddiṭṭhasabhāvaṃ. Anulomikaṃ khantintiādīni paññāvevacanāni. Sā hi heṭṭhā vuttānaṃ kammāyatanādīnaṃ apaccanīkadassanena anulomanato, tathā sattānaṃ hitacariyāya maggasaccassa, paramatthasaccassa, nibbānassa ca avilomanato anulometīti anulomikā. Sabbānipi etāni kāraṇāni khamati daṭṭhuṃ sakkotīti khanti. Passatīti diṭṭhi. Rocetīti ruci. Munātīti muti. Pekkhatīti pekkhā. Te ca kammāyatanādayo dhammā etāya nijjhāyamānā nijjhānaṃ khamantīti dhammanijjhānakhanti. Parato asutvā paṭilabhatīti aññassa upadesavacanaṃ asutvā sayameva cintento paṭilabhati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ cintāmayā paññā nāma vuccati. Sā panesā abhiññātānaṃ bodhisattānameva uppajjati. Tatthāpi saccānulomikañāṇaṃ dvinnaṃyeva bodhisattānaṃ antimabhavikānaṃ, sesapaññā sabbesampi pūritapāramīnaṃ mahāpaññānaṃ uppajjati. Parato sutvā paṭilabhatīti kammāyatanādīni parena kariyamānāni vā katāni vā disvāpi parassa kathayamānassa vacanaṃ sutvāpi ācariyasantike uggahetvāpi paṭiladdhā sabbā parato sutvāva paṭiladdhā nāmāti veditabbā. Samāpannassāti samāpattisamaṅgissa, nidassanamattañcetaṃ. Vipassanāmaggapaññā idha ‘‘bhāvanāmayā paññā’’ti adhippetā.
‘彼’:即《分别论》所说‘小所缘、大所缘’之慧。‘世间观’:即世间观智。‘彼出世间观’:即缘取涅槃而生起的无量所缘慧,这是就道智而说,称为出世间观。此智虽不执取诸行的无常等相,但因圆满观照的作用,或特见涅槃的真实相,故称为观。至于种姓智,虽也是无量所缘,但因处于转向道的位置,故不被称为观。显示巴利原文
Sāti ‘‘parittārammaṇā mahaggatārammaṇā’’ti (vibha. 753) vuttapaññā. Lokiyavipassanāti lokiyavipassanāpaññā. Sā lokuttaravipassanāti yā nibbānaṃ ārabbha pavattā appamāṇārammaṇā paññā vuttā, sā lokuttaravipassanāti maggapaññaṃ sandhāyāha. Sā hi saṅkhārānaṃ aniccatādiṃ agaṇhantīpi vipassanākiccapāripūriyā, nibbānassa vā tathalakkhaṇaṃ visesato passatīti vipassanāti vuccati. Gotrabhuñāṇaṃ pana kiñcāpi appamāṇārammaṇaṃ, maggassa pana āvajjanaṭṭhāniyattā na vipassanāvohāraṃ labhati.
‘益’:即借此而成就,故为‘益’,意为增长。其中,‘善巧’:即对于具有无损失、能生利益之相的‘益’,所具备的善巧、熟练与精通。显示巴利原文
Ayanti etāya sampattiyoti āyo, vuddhi. Tattha kosallanti tasmiṃ anatthahāniatthuppattilakkhaṇe āye kosallaṃ kusalatā nipuṇatā.
为依圣典显示那纯一的益善巧,故说‘这些诸法’等。其中,所谓‘此即所说’:对于这些不善法的不生与断除,以及对于善法的生起与安住,此中的慧即名为益善巧。显示巴利原文
Taṃ pana ekantikaṃ āyakosallaṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ime dhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ akusaladhammānaṃ anuppattipahānesu, kusaladhammānañca uppattiṭṭhitīsu paññā, idaṃ āyakosallaṃ nāmāti vuccati.
增长性即是增长,而远离此增长,故为无增长(衰败)。其中,善巧是指在那以无义、无益生起为特征的衰败中,具有善巧与熟练,这便是衰败善巧。为了同样依于圣典来显示此义,而说“这些法”等。其中,所谓“此即是说”,是指对于这些善法的不生与灭尽,或对于不善法的生起与安住,具有智慧,这便称为衰败善巧。增益善巧尚且可称为智慧,衰败善巧又如何能称为智慧呢?若有人想:“能产生衰败的能力,或许可叫作衰败善巧”,那只是他个人的见解。为何?因为只有具智慧者才能如此了知:“当我如此作意时,未生的善法将不生起,已生的善法将灭尽;未生的不善法将生起,已生的不善法将增长。”他如此了知后,便不令未生的不善法生起,断除已生的不善法;令未生的善法生起,令已生的善法达到修习圆满。因此,衰败善巧也是智慧。显示巴利原文
Vuddhilakkhaṇā āyato apetattā apāyo, avuddhi. Tattha kosallanti tasmiṃ atthahānianatthuppattilakkhaṇe apāye kosallaṃ kusalatā apāyakosallaṃ. Tampi pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ime dhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ kusaladhammānaṃ anuppajjananirujjhanesu, akusaladhammānaṃ vā uppattiṭṭhitīsu paññā, idaṃ apāyakosallaṃ nāmāti vuccati. Āyakosallaṃ tāva paññā hotu, apāyakosallaṃ kathaṃ paññā nāma jātāti? Evaṃ maññati ‘‘apāyuppādanasamatthatā apāyakosallaṃ nāma siyā’’ti, taṃ pana tassa matimattaṃ. Kasmā? Paññavā eva hi ‘‘mayhaṃ evaṃ manasi karoto anuppannā kusalā dhammā nuppajjanti, uppannā nirujjhanti. Anuppannā akusalā dhammā uppajjanti, uppannā pavaḍḍhantī’’ti pajānāti, so evaṃ ñatvā anuppanne akusale na uppādeti, uppanne pajahati. Anuppanne kusale uppādeti, uppanne bhāvanāpāripūriṃ pāpeti. Evaṃ apāyakosallampi paññā evāti.
“于一切处”是指在一切之中。“那些各自的法”是指众生各自利益安乐的法。“于彼刹那转起”是指在紧急的事务或怖畏生起时,为了对治它,即于彼刹那转起。“有因由而生起”故为“因由生起”,即依因由而生起。“于彼处的方便”是指在种种应作之事中,成为方便。显示巴利原文
Sabbatthāti sabbesu. Tesaṃ tesaṃ dhammānanti sattānaṃ taṃtaṃhitasukhadhammānaṃ. Taṅkhaṇappavattanti accāyike kicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ tasmiṃyeva khaṇe pavattaṃ. Ṭhānena uppatti etassa atthīti ṭhānuppattikaṃ, ṭhānaso eva uppajjanakaṃ. Tatrupāyāti tatra tatra karaṇīye upāyabhūtā.
“执取”是指以“这是色,这是如此多的色”等方式,通过确定而执取。“执取两者”是指以“内、外”的次第,确定地执取两者。或者,以“凡任何集起之法,彼一切皆灭尽之法”的方式,一次性、不分差别地执取所有五蕴。然而,这是利根观者、大福德比丘的观修方式。显示巴利原文
Gahetvāti ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā pariggaṇhanavasena gahetvā. Ubhayaṃ gahetvāti ‘‘ajjhattaṃ bahiddhā’’ti ubhayaṃ anupubbato pariggahetvā. Atha vā ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ekappahāreneva sabbepi pañcakkhandhe avibhāgena pariggahetvā. Ayaṃ pana tikkhavipassakassa mahāpuññassa bhikkhuno vipassanābhiniveso.
428 “缘于苦谛”,是指以苦谛为所缘,并以破除覆盖苦谛之愚痴的作用而转起的智,名为苦智。“缘于苦之集”等,此处也是同样的解说方式。其余两句也是如此。因为,观察智是缘于四谛而转起的智;其中,第三(道)智即是道智,其余诸谛则为观智,这是显而易见的。显示巴利原文
428.Dukkhasaccaṃ ārabbhāti dukkhasaccaṃ ārammaṇaṃ katvā, tappaṭicchādakasammohavidhaṃsanavasena ca pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhe ñāṇaṃ. Dukkhasamudayaṃārabbhāti etthāpi eseva nayo. Tathā sesapadadvayepi. Paccavekkhaṇañāṇaṃ hi catusaccaṃ ārabbha pavattañāṇaṃ nāma, tatiyaṃ pana maggañāṇaṃ, itarasaccāni vipassanāñāṇanti pākaṭameva.
为了依据圣典阐明“于义等中区分而转起的诸智”这一略说的含义,而说“已说此”等语。其中,于义中的智为义无碍解,即能识别、阐明、确定义之种种差别的、于义中区分而转起的智,这称为义无碍解。其余诸句也是同样的解说方式。即,能识别、阐明、确定法之种种差别的、于法中区分而转起的智,称为法无碍解。能识别、阐明、确定词句表达之种种差别的、于词句中区分而转起的智,称为词无碍解。能识别、阐明、确定辩才之种种差别的、于辩才中区分而转起的智,称为辩无碍解。词与辩才的种种差别,应依其所缘境——如义等的因果所生等差别,加以区分而了知。显示巴利原文
‘‘Atthādīsu pabhedagatāni ñāṇānī’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ pāḷivaseneva vivarituṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidāti yaṃ atthappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ, ayaṃ atthapaṭisambhidā nāma. Sesapadesupi eseva nayo. Dhammappabhedassa hi sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Niruttippabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Paṭibhānappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Niruttipaṭibhānappabhedā tabbisayānaṃ atthādīnaṃ paccayuppannatādibhedehi bhinditvā veditabbā.
涅槃也依其能证得的因由而被了知、被证得,这是它的含义。“凡任何由缘所生”一句,包含了在谛、因、法、缘、行相诸品中出现的苦等。在谛、缘、行相诸品中的涅槃,在教法品中的所说义,在阿毗达摩分别中的异熟与唯作——应如此仅依巴利圣典中所说,来了知这五种义。“安置”即令生起,这是对能生起因等共通义所作的词源解释。为了阐明此义,而说“令转起,或令得达”。其中,前一种含义当见于除道之外的诸法。因为,所说(教法)也通过令了知而令义转起,而道则令证得涅槃,故于道中为后一种含义。因为,涅槃是应证得的义,所说义是应了知的义,其余是应令生起的义,如此义有三种。显示巴利原文
Nibbānampi sampāpakahetuanusārena arīyati, adhigammatīti attho. ‘‘Yaṃ kiñci paccayasambhūta’’nti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni dukkhādīni gahitāni. Saccapaccayākāravāresu nibbānaṃ, pariyattivāre bhāsitattho, abhidhammabhājanīye vipāko, kiriyā cāti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānaṃ eva vasena pañca atthā veditabbā. Dahatīti vidahati, nibbattakahetuādīnaṃ sādhāraṇametaṃ nibbacanaṃ. Tadatthaṃ pana vibhāvetuṃ ‘‘pavatteti vā sampāpuṇituṃ vā detī’’ti vuttaṃ. Tesu purimo attho maggavajjesu daṭṭhabbo. Bhāsitampi hi avabodhanavasena atthaṃ pavatteti, maggo pana nibbānaṃ pāpetīti tasmiṃ pacchimo attho. Nibbānaṃ hi pattabbo attho, bhāsitattho ñāpetabbo attho, itaro nibbattetabbo atthoti evaṃ tividho hoti.
“能生果报之因”这一句,涵盖了在谛、因、法、缘、行相诸品中所说的集等;而在谛、缘、行相诸品中的道,教法品中的所说,阿毗达摩分别中的善与不善——如是,应仅依巴利圣典所说而了知五种法。其中,道是令证得之因,所说是令了知之因,其余是令生起之因,应当这样了知三种因。在此,唯作(无记唯作心)并非异熟,故未说其为法。若如此,异熟也不存在,是否也不应说其为义?并非如此,因为是缘所生。若是这样,善与不善也应成为义?这不成过失,因为未被否定。然而,由于异熟是主要的因,其性明显,故将他们说为法。若说唯作因是缘,因此应成为法?这也不成过失,因为未被否定。然而,在业与果的关联中,唯作不具有因性,故未说其为法。再者,若有人不区分“此是此之缘,此是缘所生”,而只观察善与不善、异熟与唯作法,便能生起法与义的无碍解,因此不应说他们没有义与法,应如此看待。显示巴利原文
‘‘Yo koci phalanibbattako hetū’’ti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni samudayādīni gahitāni, saccapaccayākāravāresu maggo, pariyattivāre bhāsitaṃ, abhidhammabhājanīye kusalākusalanti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānaṃ eva vasena pañca dhammā veditabbā. Tattha maggo sampāpako, bhāsitaṃ ñāpako, itaraṃ nibbattakoti evaṃ tividho hetu veditabbo. Ettha ca kiriyānaṃ avipākatāya dhammabhāvo na vutto. Yadi evaṃ vipākā na hontīti atthabhāvopi na vattabbo? Na, paccayuppannabhāvato. Evaṃ sati kusalākusalānampi atthabhāvo āpajjatīti ce? Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā. Vipākassa pana padhānahetutāya pākaṭabhāvato dhammabhāvo eva tesaṃ vutto. Kiriyānaṃ paccayabhāvato dhammabhāvo āpajjatīti ce? Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā. Kammaphalasambandhassa pana hetubhāvassābhāvato dhammabhāvo na vutto. Apica ‘‘ayaṃ imassa paccayo, ayaṃ paccayuppanno’’ti etaṃ bhedamakatvā kevalaṃ kusalākusale, vipākakiriyādhamme ca paccavekkhantassa dhammatthapaṭisambhidā hontīti tesaṃ atthadhammatā na vuttāti daṭṭhabbaṃ.
此即是义:也就是通过将义与法分为五种而说的那个义,正是此义在阿毗达摩中被分别显示出来——这是其中的关联。显示巴利原文
Ayameva hi atthoti yvāyaṃ atthadhammānaṃ pañcadhā vibhajanavasena attho vutto, ayameva abhidhamme vibhajitvā dassitoti sambandho.
在“法词之表述”一语中,此处的“法”字是表自性义,故说“自性词”,意即不颠倒的词。因而又说“不偏堕的惯用语”,意思是:在表达各个义理时,具有确定对应关系的音声惯用语。所谓“其表述”,即是对那名为自性词的不偏离惯用语进行表述。然而,这种自性词正是摩揭陀语。诸师长说:从义理而言,它即是名称施设。但另一些师长则认为:若自性词以施设为自性,那么所应表述的便是施设,而非言说,这便有过失。况且,除了言说本身,并无其他可表述、可发出声音的东西。若认为可借助触等言说来使人了知而加以表述,那么由于义理之法也应被了知,它们也会成为词。而单说“触”是自性词,“触、触”则不是,此理已示。而且,也根本不存在这种非言说的情况。因此,应当理解为:正是作为言说的那自性词,在表述时,便是发出声音。显示巴利原文
‘‘Dhammaniruttābhilāpe’’ti ettha dhamma-saddo sabhāvavācakoti katvā āha ‘‘sabhāvaniruttī’’ti, aviparītaniruttīti attho. Tenāha ‘‘abyabhicārī vohāro’’ti, tassa tassa atthassa bodhane paṭiniyatasambandho saddavohāroti attho. Tadabhilāpeti tassa sabhāvaniruttisaññitassa abyabhicārivohārassa abhilāpane. Sā panāyaṃ sabhāvanirutti māgadhabhāsā. Atthato nāmapaññattīti ācariyā. Apare pana yadi sabhāvanirutti paññattisabhāvā, evaṃ sati paññatti abhilapitabbā, na vacananti āpajjati. Na ca vacanato aññaṃ abhilapitabbaṃ uccāretabbaṃ atthi. Atha phassādivacanehi bodhetabbaṃ abhilapitabbaṃ, evañca sati atthadhammānampi bodhetabbattā tesampi niruttibhāvo āpajjati. Phassoti ca sabhāvanirutti, phassaṃ phassāti na sabhāvaniruttīti dassitovāyamattho. Na ca avacanaṃ evaṃpakāraṃ atthi. Tasmā vacanabhūtāya eva tassā sabhāvaniruttiyā abhilāpe uccāraṇeti attho daṭṭhabbo.
以自性词的声音为所缘而观察时,能通达该自性词表述之分类的智慧,即是词无碍解。注释书(《分别论注》718)中说:“如此,此词无碍解乃以声音为所缘生起,非以施设为所缘。”因此,有说:在以词音为所缘的耳识路之后,于意门中生起词无碍解。而“词无碍解是缘现在的”这句话,是指执取言说之声而后了知。但若这样解释,便会产生过失:对某个“现在所缘”之说,却成了另一个“现在所缘”。然而,如同天耳智以确定人、非人等音声差别为缘,能明了各个声音,若说:以现在自性词的声音为所缘,能明了它,且成为确定自性词与非自性词之缘的智慧,就是词无碍解,则与圣典全无冲突。而且,“以那自性词的声音为所缘而观察”一语,也不能说成“生起以现在声音为所缘的观察”。因为,此智正是通过明了自性词,在观察各个声音之后,成为确定各个分类之因,于分析词、通达词时生起,因此,它也是通达分类的。显示巴利原文
Taṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, ‘‘evamayaṃ niruttipaṭisambhidā saddārammaṇā nāma jātā, na paññattiārammaṇā’’ti (vibha. aṭṭha. 718) ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā niruttisaddārammaṇāya sotaviññāṇavīthiyā parato manodvāre niruttipaṭisambhidā pavattatīti vadanti. ‘‘Niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti (vibha. 749) ca vacanasaddaṃ gahetvā pacchā jānanaṃ sandhāya vuttanti. Evaṃ pana aññasmiṃ paccuppannārammaṇe aññaṃ paccuppannārammaṇaṃ vuttanti āpajjati. Yathā pana dibbasotañāṇaṃ manussādisaddabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ taṃtaṃsaddavibhāvakaṃ, evaṃ sabhāvāsabhāvaniruttinicchayassa paccayabhūtaṃ paccuppannasabhāvaniruttisaddārammaṇaṃ taṃvibhāvakaṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuccamāne na koci pāḷivirodho. ‘‘Taṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassā’’ti ca ‘‘paccuppannasaddārammaṇaṃ paccavekkhaṇaṃ pavattentassā’’ti na nasakkā vattuṃ. Tañhi ñāṇaṃ sabhāvaniruttiṃ vibhāventameva taṃtaṃsaddapaccavekkhaṇānantaraṃ taṃtaṃpabhedanicchayahetubhāvato niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatīti pabhedagatampi hotīti.
“于一切处有智”:即于一切所缘境中有智,也就是一切智。因此说“以智为所缘的智”。或者,“于一切处”是指于所有义等之中:由于它在三或四无碍解中生起;又因作为善、唯作的无碍解具足法、义之性,仅在三种无碍解中生起,故说“于一切处有智”。因此说“或如前所述”等。其中,“依各自所缘境、作用等”是指:依各自所缘境、作用等,而了知“此智是以这些为所缘而生起,以此作用而行”。以“等”字摄取了相、现起、足处、地等。因此说“这些诸智是阐明此义”等。显示巴利原文
Sabbattha ñāṇanti sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ, sabbampi ñāṇanti adhippāyo. Tenāha ‘‘ñāṇārammaṇaṃ ñāṇa’’nti. Sabbatthāti vā sabbesu atthādīsu, tīsu, catūsupi vā pavattattā, kusalakiriyābhūtāya paṭibhānapaṭisambhidāya dhammatthabhāvato tīsu eva vā pavattattā ‘‘sabbattha ñāṇa’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘yathāvuttesu vā’’tiādi. Tattha sagocarakiccādivasenāti sagocarassa, kiccādikassa ca vasena ‘‘idaṃ ñāṇaṃ idaṃ nāma ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ iminā nāma kiccenā’’ti jānanaṃ. Ādi-saddena lakkhaṇapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānabhūmiādīnaṃ saṅgaho. Tenevāha ‘‘imāni ñāṇāni idamatthajotakānī’’tiādi.
429 “通达分类”:即于种种不同分类的所缘中,如实获得能明了各各分类的能力。显示巴利原文
429.Pabhedaṃ gacchantīti anekabhedabhinnesu ārammaṇesu tesaṃ yāthāvato taṃtaṃpabhedāvabodhanasamatthataṃ upagacchanti.
而“于大弟子,在无学位地达到分类”,这是为了以遮止的方式排除总说所示之义,故举出阿难长老。显示巴利原文
Mahāsāvakānañca asekkhabhūmiyaṃ pabhedaṃ gatāti sāmaññavidhinā dassitamatthaṃ apavādena nivattetuṃ ānandatthera-ggahaṇaṃ kataṃ.
这些是无碍解。在有学位地,其达到分类的境域有限;在无学位地,则为广阔。因此说“所谓证得,即是证得阿拉汉果”,或这是就殊胜的证得而言的。因为有学所证得的这些无碍解,在证得阿拉汉果时方显明晰,故称证得。然而,如同先前的修行,证得阿拉汉果对于阿拉汉的无碍解明晰性来说,并非不是缘。因此,对于五种无碍解,应如理分别,配以有学、无学无碍解明晰性的缘由。由于无余地摄集了义、法等,故只显示了以佛语为境的教法等。讽诵圣典为“遍学”,听闻其义为“听”,从各方面彻底了解之义为“遍问”,所以说:“在圣典及注释书等中,难词、义理词、词义决断的论说”,其意是:从词与义两方面,对难以了知处进行详细决断的论说。凡一个词的词义难知,即“难词”;凡意图难知,即“义理词”。“等”字摄集与蕴等相关的论说方式。具有修习而随行去与回的,称为“去而复返者”,其状态即是“去而复返性”,以此去而复返性,即从住处到托钵的村落,再从那里回到住处,都专注于业处。所谓“直至显示巴利原文
Etā paṭisambhidā. Sekkhabhūmiyaṃ pabhedagamanaṃ appavisayaṃ, asekkhabhūmiyaṃ bahuvisayanti āha ‘‘adhigamo nāma arahattappattī’’ti, sātisayaṃ vā adhigamaṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ. Sekkhena pattānampi hi imāsaṃ arahattappattiyā visadabhāvādhigamoti . Pubbayogo viya pana arahattappatti arahatopi paṭisambhidāvisadatāya paccayo na na hotīti pañcannampi yathāyogaṃ sekkhāsekkhapaṭisambhidāvisadatāya kāraṇatā yojetabbā. Atthadhammādīnaṃ anavasesasaṅgaṇhanato buddhavacanavisayā eva pariyattiādayo dassitā. Pāḷiyā sajjhāyo pariyāpuṇanaṃ, tadatthasavanaṃ savanaṃ, parito sabbaso ñātuṃ icchā paripucchāti āha ‘‘pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā’’ti, padatthato, adhippāyato ca duviññeyyaṭṭhānaṃ vitthārato sanniṭṭhānakathāti attho. Yassa hi padassa attho duviññeyyo, taṃ gaṇṭhipadaṃ, yassa adhippāyo duviññeyyo, taṃ atthapadaṃ. Ādi-saddena khandhādipaṭisaṃyutte kathāmagge saṅgaṇhāti. Bhāvanānuyogasahitaṃ gataṃ, paccāgatañca etassa atthīti gatapaccāgatiko, tassa bhāvo, tena gatapaccāgatikabhāvena. Vasanaṭṭhānato yāva gocaragāmo, tato ca yāva vasanaṭṭhānaṃ kammaṭṭhānānuyuttoti attho. Yāva anulomagotrabhusamīpanti saṅkhārupekkhāñāṇamāha. Tañhi tesaṃ samīpappavattaṃ.
“于诸教典”:在无过失、能带来众生利益安乐的著作中。“于诸技艺处”也应同样理解。过去曾有一百位国王的一百种方言、一百种惯用语。在《法句》中,有人说有双品、譬喻品;另有人说,在《根本五十经》中也有双品、譬喻品。“多闻具辩才者”:多闻且具足辩才的人。显示巴利原文
Satthesūti anavajjesu sattānaṃ hitasukhāvahesu ganthesu. Tathā sippāyatanesūti etthāpi. Pubbakāle ekasatarājūnaṃ desabhāsā ekasatavohārā. Dhammapade (dha. pa. 1 ādayo) yamakavaggo opammavaggoti vadanti, mūlapaṇṇāse (ma. ni. 1.325 ādayo; 439 ādayo) yamakavaggo opammavaggo evāti apare. Sutapaṭibhānabahulānanti bahussutānaṃ paṭibhānavantānaṃ.
“一切”指前面所说的五种及后面所说的八种。那些以有学果与解脱为终点的诸有,称为“有学果、解脱为边际者”。在一切佛陀功德中,处非处智力等由于其各自的作用而较为显著,故说“如同十力”;而诸如一切知智等其他功德,世尊的一切殊胜功德同样都是无学果、解脱为边际的。显示巴利原文
Sabbānīti pubbe vuttāni pañca, pacchā vuttāni aṭṭhapi vā. Sekkhaphalavimokkhapariyosāne bhavā sekkhaphalavimokkhantikā. Ṭhānāṭhānañāṇabalādīni sabbabuddhaguṇesu sakiccato pākaṭatarānīti vuttaṃ ‘‘dasa balāni viyā’’ti, aññe vā sabbaññutaññāṇādayopi sabbe bhagavato guṇavisesā asekkhaphalavimokkhantikā eva.
慧地、慧根、慧身、确定之解释显示巴利原文
Paññābhūmi-mūla-sarīravavatthānavaṇṇanā
430 “以此慧”即指观慧。“地”者,由于能以把握特相等方式作为活动之处。以“等”字应知包含食等。为何这些众多法都被作为地来把握呢?难道仅凭蕴等其中之一就能达成义利吗?并非如此。为了摄受三种众生,应当把握蕴、处、界三者,否则便不能普遍摄受一切众生。三种众生是:迷于色者、迷于无色者、迷于两者(色与无色)者。其中,为迷于无色者而把握蕴,因为无色法分为四种;为迷于色者而把握处,因为色法分为十一种;为迷于两者者而把握界,因为二者皆被分别列出。同样,根据根器差别,有钝根、中根、利根,以及好略者、好中者、好广者三种众生,为了他们,也应当依次宣说蕴等的把握。而把握根,虽然这些法如同主宰者,对俱生法能行使自在与支配,但那仅是它们法性的自然成就,其中并没有任何主宰者,这是为了容易把握“这些是空、无主宰”的无我相。这四种(蕴、处、界、根)依转起、还灭及二者之因,的确能带来利益,而非其他,因此把握了谛等二者。以“等”字,对所把握的诸法也应类推此理。根是依止处:当戒清净与心清净存在时,此慧便生起;若不存在,便不生。身显示巴利原文
430.Imāya paññāyāti vipassanāpaññāya. Bhūmi sallakkhaṇādiggahaṇavasena pavattiṭṭhānabhāvato. Ādi-saddena āhārādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Kasmā panete evaṃ bahudhammā bhūmibhāvena gayhanti, nanu khandhādīsu ekenāpi atthasiddhi hotīti? Na, tividhasattānuggahatthaṃ khandhādittayaggahaṇaṃ kattabbaṃ, aññathā sabbasādhāraṇo anuggaho na kato siyā. Tividhā hi sattā rūpasammūḷhā arūpasammūḷhā ubhayasammūḷhāti. Tesu ye arūpasammūḷhā, tadatthaṃ khandhānaṃ gahaṇaṃ arūpadhammānaṃ catudhā vibhattattā. Ye rūpasammūḷhā, tadatthaṃ āyatanānaṃ rūpadhammānaṃ addhekādasadhā vibhattattā. Ye pana ubhayasammūḷhā, tadatthaṃ dhātūnaṃ ubhayesampi vibhattattā. Tathā indriyabhedena tikkhindriyā majjhimindriyā mudindriyā, saṃkhittarucī majjhimarucī vitthārarucīti ca tividhā sattā, tesampi atthāya yathākkamaṃ khandhādiggahaṇaṃ katanti yojetabbaṃ. Indriyaggahaṇaṃ pana kāmaṃ ete dhammā issarā viya sahajātadhammesu issariyaṃ ādhipaccaṃ pavattenti, taṃ pana nesaṃ dhammasabhāvasiddhaṃ, na ettha kassaci vasībhāvo ‘‘suññā ete avasavattino’’ti anattalakkhaṇassa sukhaggahaṇatthaṃ. Taṃ panetaṃ catubbidhampi pavattinivattitadubhayahetuvasena diṭṭhameva upakārāvahaṃ, na aññathāti saccādidvayaṃ gahitaṃ. Ādi-saddena gahitadhammesupi ayaṃ nayo netabbo. Mūlaṃ patiṭṭhābhāvato. Sati hi sīlavisuddhiyaṃ, cittavisuddhiyañca ayaṃ paññā mūlajātā hoti, nāsatīti. Sarīraṃ paribrūhetabbato. Imissā hi paññāya santānavasena pavattamānāya pādapāṇisīsaṭṭhāniyā diṭṭhivisuddhiādikā imā pañca visuddhiyo avayavena samudāyūpalakkhaṇanayena ‘‘sarīra’’nti veditabbā.
431 “五蕴”:此处,“五”为数量限定,由此显示不少于彼、也不多于彼。“蕴”指示所限定的法。由于此处“蕴”一词有“聚集”义,如“大水聚”等中的用法,因此应知:将过去等分类所区分的所有色,以聚集的方式,由慧总括为一,作同格依主释,即“色即是蕴,称为色蕴”。若“蕴”一词如“以三蕴还债”等中那样,作“部分”义,那么涅槃是否也会成为另一蕴呢?不会,因为涅槃没有过去等分类。单一、常住的涅槃是没有过去等分类的。依第一种含义,指色聚;依第二种,指色部分。受蕴等亦同。为何这些蕴只说为五,并且以此顺序呢?应知是为了显示器、食物、菜肴、厨师、食者的差别,以及为了从粗显和杂染的角度进行教导。考虑到受与想是争论的根本因、轮回因、业因,所以将它们从行蕴中取出,作为单独的蕴来宣说。显示巴利原文
431.Pañca khandhāti ettha pañcāti gaṇanaparicchedo, tena na tato heṭṭhā, na uddhanti dasseti. Khandhāti paricchinnadhammanidassanaṃ. Yasmā cettha khandha-saddo rāsaṭṭho ‘‘mahāudakakkhandho’’tiādīsu (a. ni. 4.51; 6.37) viya, tasmā atītādivibhāgabhinnaṃ sabbaṃ rūpaṃ rāsivasena buddhiyā ekajjhaṃ gahetvā ‘‘rūpameva khandho rūpakkhandho’’ti samānādhikaraṇasamāso daṭṭhabbo. ‘‘Tīhi khandhehi iṇaṃ dassāmā’’tiādīsu viya koṭṭhāsaṭṭhe pana khandha-sadde nibbānassāpi khandhantarabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati atītādivibhāgābhāvato. Na hi ekassa niccassa sato nibbānassa atītādivibhāgo atthīti. Paṭhamenatthena rūparāsīti attho, dutiyena rūpakoṭṭhāsoti. Vedanākkhandhotiādīsupi eseva nayo. Kasmā panete khandhā pañceva vuttā iminā eva ca kamenāti? Bhājanabhojanabyañjanabhattakārakabhuñjakavikappadassanato , yathoḷārikayathāsaṃkilesūpadesato cāti veditabbaṃ. Vivādamūlahetubhāvaṃ saṃsārahetutaṃ, kammahetutañca cintetvā vedanāsaññā saṅkhārakkhandhato nīharitvā visuṃ khandhabhāvena desitā.
色蕴论之解释显示巴利原文
Rūpakkhandhakathāvaṇṇanā
432 “其中”指在五蕴之中。“任何”指无余遍取。“以坏灭为相”是为了遮止过度扩展而作的限定。由于“yaṃ”与“kiṃ”结合而获得不确定之义,导致过度扩展;而“坏灭”一词则遮止了这种扩展,从而完成了对色的无余把握。“由冷等”是指由冷、热、饥、渴等。此处的具格表示原因。以此坏灭为相者,即“以坏灭为相”。法本身就是法类。而这里所说的坏灭,是指当冷等相违缘聚集时,产生变异的状态。那么,无色法在相违缘会合时,是否也会产生变异呢?确实会,但并不那么显著。这里以冷等为例,意在指向显著的坏灭。既然如此,为何梵天界也有“色”这一名称呢?因为在那里,既不超越彼自性,或者有助成缘,所以也名为色。另一派说:当相违缘聚集时,于自身的相续正在被破坏、已被破坏时,成为产生变异的因,这称为坏灭。依此观点,色是“令变异”的意思;而在前一种观点中,则是“坏灭”。也有人说,“坏灭”一词在因撞击而产生变异的意义上,是约定俗成的用法。在此观点中,无色法因无撞击,根本不会与“色”的名称有关联。更有说者,排斥即是坏灭。说“将这一切总括为一”时,……显示巴利原文
432.Tatthāti tesu pañcasu khandhesu. Yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Ruppanalakkhaṇanti atippasaṅganiyamanaṃ. Yaṃ-saddena hi sanipātena kiṃ-saddena ca gahitena aniyamatthatāya atippasaṅge āpanne taṃ ruppanasaddo nivatteti, tena rūpassa anavasesapariggaho kato hoti. Sītādīhīti sītuṇhajighacchāpipāsādīhi. Hetuatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Ruppanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti ruppanalakkhaṇaṃ. Dhammo eva dhammajātaṃ. Ruppanañcettha sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppatti. Nanu ca arūpadhammānampi virodhipaccayasamāgame visadisuppatti labbhatīti? Saccaṃ labbhati, na pana vibhūtataraṃ. Vibhūtataraṃ hettha ruppanaṃ adhippetaṃ sītādiggahaṇato. Yadi evaṃ, kathaṃ brahmaloke rūpasamaññā? Tatthāpi taṃsabhāvānativattanato hotiyeva rūpasamaññā, anuggāhakapaccayavasena vā. Virodhipaccayasannipāte yo attano santāne bhinne bhijjamānasseva visadisuppattihetubhāvo, taṃ ruppananti aññe. Imasmiṃ pakkhe rūpayati vikāraṃ āpādetīti rūpaṃ, purimapakkhe pana ruppatīti. Saṅghaṭṭanena vikārāpattiyaṃ ruppanasaddo niruḷhoti keci. Imasmiṃ pakkhe arūpadhammesu rūpasamaññāya pasaṅgo eva natthi saṅghaṭṭanābhāvato. Paṭighāto ruppananti apare. Sabbaṃ taṃ ekato katvāti rāsaṭṭhaṃ hadaye ṭhapetvā vadati.
“以四大种与所造色的差别”:此处,因为依彼而转起,所以有“所造色”依于此,此即“大种”。大种只是执取(作为所造色的依处),而其自身既不被它们所执取,也不被其他所执取,故称为“所依”;所造色则是“所取”。显示巴利原文
Bhūtopādāyabhedatoti ettha tadadhīnavuttitāya bhavati ettha upādāyarūpanti bhūtaṃ. Bhūtāni upādiyateva, na pana sayaṃ tehi, aññehi vā upādīyatīti upādāyaṃ.
当然,在四界分别中,通过词义等方式也已说明诸界,但为了阐明自性法的特相、作用、现起等,故说“特相、作用、现起已于四界分别中阐明”。其中,由于未说足处,所以接着说“但从足处而言”等等。此处之所以未说,是因为其义已由其他方式说明为“该义之缘”。所谓“一切”,即指四界。地界只有在水界摄持、火界维持、风界支撑时才能转起,否则不能,因此以其余三界为足处;同理,其他诸界也是如此,所以说“以其余三界为足处”。显示巴利原文
Kāmaṃ catudhātuvavatthāne vacanatthāditopi bhūtāni vibhāvitāneva, sabhāvadhammānaṃ pana lakkhaṇādivibhāvanāti katvā vuttaṃ ‘‘lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānāni catudhātuvavatthāne vuttānī’’ti. Tattha padaṭṭhānassa avuttattā āha ‘‘padaṭṭhānato panā’’tiādi. Avacanañca tassa tassatthassa paccayatoti ettha pakārantarena vibhāvitattāti daṭṭhabbaṃ. Sabbāpīti catassopi dhātuyo. Āposaṅgahitāya tejonupālitāya vāyovitthambhitāya eva pathavīdhātuyā pavatti, na aññathāti sā sesabhūtattayapadaṭṭhānā, evamitarāpīti āha ‘‘avasesadhātuttayapadaṭṭhānā’’ti.
“二十四种”是为了遮止对力、色等所作的数目限定。其中当说之义,后文自当明了。“眼”即是见,意指被识所依止的色,仿佛在品尝、受用一般。因为“cakkhati”这个词,正如在“品尝蜜、品尝菜肴”等用法中一样,正是“受用”“品尝”之义。诚然,经中说道:“摩犍提,眼是耽乐于色、欣喜于色、随逐于色而喜的。”(《中部·摩犍提经》)注释书中也说:“有将色拉向自己的作用。”(《清净道论》等)虽然耳等诸根也同样以声等为所缘,但“眼”这一名称已惯用于视觉,如同将“莲花”等词用于“泥中所生”等义一样,应如此理解。或者,“眼”即是见,意指被识所依止的色,仿佛在指示平和与不平,似乎正在明确地说出。而注释书中也提到“也令明了”,这是考虑到界有多种含义,而“cakkhati”一词也可能有“令明了”的意思,所以才那样说。“耳”即以此而听,或是被识所依止的它自身在听。“鼻”即以此而嗅,或是它自身在嗅。“舌”:因为执取味道是吞咽的根本,而食味即是生命的相状,生命即是食味,由于倾向于生命,故呼唤生命,据此词源,称为“舌”。“身”:是可厌恶的有漏法的生起之处,对于那些未到达无……显示巴利原文
Catuvīsatividhanti gaṇanaparicchedo balarūpādīnaṃ paṭisedhanattho. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Cakkhatīti cakkhu, viññāṇādhiṭṭhitaṃ rūpaṃ assādentaṃ viya hotīti attho. Cakkhatīti hi ayaṃ cakkhati-saddo ‘‘madhuṃ cakkhati, byañjanaṃ cakkhatī’’tiādīsu viya assādanattho. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhuṃ kho, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasamudita’’nti (ma. ni. 2.209). Aṭṭhakathāyampi vuccati ‘‘rūpesu āviñchanarasa’’nti (visuddhi. 2.433; dha. sa. aṭṭha. 600). Satipi sotādīnaṃ saddārammaṇādibhāve niruḷhattā dassane eva cakkhu-saddo pavattati padumādīsu paṅkajādisaddā viyāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā cakkhatīti viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya abhibyattaṃ vadantaṃ viya hotīti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vibhāveti cā’’ti (mahāni. aṭṭha. 13; vibha. aṭṭha. 154) vuttaṃ. Taṃ anekatthattā dhātūnaṃ vibhāvanatthatāpi cakkhati-saddassa sambhavatīti katvā vuttaṃ. Suṇāti etena, viññāṇādhiṭṭhitaṃ sayaṃ vā suṇātīti sotaṃ. Ghāyati etena, sayaṃ vā ghāyatīti ghānaṃ. Rasaggahaṇamūlakattā ajjhoharaṇassa jīvitanimittaṃ āhāraraso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhā niruttinayena. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattiṭṭhānanti kāyo anuttariyahetubhāvaṃ anāgacchantesu kāmarāganidānakammajanitesu, kāmarāgassa ca visesapaccayesu ghānajivhākāyesu kāyassa visesato sāsavapaccayattā. Tena hi phoṭṭhabbasukhaṃ assādentā sattā methunampi sevanti. Kāyindriyavatthukā vā cattāro khandhā balavakāmāsavādihetubhāvato visesena sāsavāti kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo vutto. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ rūpayatīti rūpaṃ, rūpamiva pakāsaṃ karoti saviggahamiva dassetīti attho. Anekatthattā vā dhātūnaṃ pakāsanattho eva rūpasaddo daṭṭhabbo. Sappatīti saddo, udāharīyati, sakehi vā paccayehi sappīyati sotaviññeyyabhāvaṃ upanīyatīti attho. Gandhayatīti gandho, attano vatthuṃ sūcayati apākaṭaṃ ‘‘idaṃ sugandhaṃ, duggandha’’nti pakāseti , paṭicchannaṃ vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti attho. Rasanti taṃ sattāti raso, asādentīti attho.
女性特有的根即是女根,同样,男性特有的根即是男根。俱生诸法依此而得活命,故此为命,此根即是命根。心即是处,或者说,心即为意界、意识界之所依处,是为心所依处。因具有能动之身相,且能表达意图,故为身表。因具有能动之语相,且能表达意图,故为语表。因无形无相,既不可耕掘,亦不可割截,或谓其不发光明,故为虚空;此虚空即是空界,以无众生、无命者之意义而为空界。“色”在此指所造色。轻快之性为轻快。为简别其自身非四大种,故以“色”一词加以限定。其余诸法也是如此。但此处有一差别:堪任工作为适业,其状态即是适业性。最初的与后来的增长转起为积集。前后关联而相续转起为相续。无常、坏灭之状态为无常性。团食能被做成团状,故为团食。能带来、能滋养,故为食。以上,应如此从词义上理解所造色。显示巴利原文
Itthiyāva indriyaṃ itthindriyaṃ, tathā purisindriyaṃ. Jīvanti tena sahajātadhammāti jīvitaṃ, tadeva indriyaṃ jīvitindriyaṃ. Hadayañca taṃ vatthu ca, hadayassa vā manoviññāṇassa vatthu hadayavatthu. Copanakāyabhāvato kāyo ca so adhippāyaviññāpanato viññatti cāti kāyaviññatti. Copanavācābhāvato, adhippāyaviññāpanato ca vacī ca sā viññatti cāti vacīviññatti. Viggahābhāvato na kassati, kasituṃ chindituṃ na sakkā, na vā kāsati dibbatīti akāsaṃ, akāsameva ākāsaṃ, tadeva nissattanijjīvaṭṭhena ākāsadhātu. Rūpassāti nipphannarūpassa. Lahubhāvo lahutā. Sayaṃ anipphannatāya ‘‘rūpassā’’ti visesitaṃ. Esa nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso – kammani sādhu kammaññaṃ, tassa bhāvo kammaññatā. Paṭhamaṃ, upari ca cayo pavatti upacayo. Pubbāparavasena sambandhā tati pavatti santati. Aniccassa vināsino bhāvo aniccatā. Kabalaṃ karīyatīti kabaḷīkāro. Āharatīti āhāro. Evaṃ tāva upādāyarūpaṃ saddatthato veditabbaṃ.
从次第而言:因为四大种色是一切色法的依止,为其根本,故首先列出。在其余诸色中,眼等五根属内在,是有情自体之得名的根本,故最先列出。为表这些是其(五根之)所缘,故随后列出色等四种所缘。至于触,因其为非所造色,且已包含在对大种的列举中,故此处未单独列出。为表此自体即是依此而被称作“女”或“男”的,故紧接着列出男女二根。为表“依此而活命”这一世俗称谓的由来,故其后列出命根。为表依此心所依处,于识的转起中能成就自利等事,故其后列出心所依处。为表依此二种表相而有所有身业、语业,故其后列出二种表。为表依此空界而有色身的界限与通道,故其后列出空界。为表依此而有乐受等之转起、生起,故其后列出轻快性等。最后,为表整个四相续之色相续,皆以此而得支持,故列出团食、食。应如此理解。显示巴利原文
Kamato pana sabbesaṃ rūpadhammānaṃ nissayabhāvena mūlabhūtattā paṭhamaṃ bhūtarūpāni uddiṭṭhāni. Itaresu ajjhattikabhāvena attabhāvasamaññāya mūlabhāvato cakkhādīni pañca ādito uddiṭṭhāni. Tesaṃ visayīnaṃ ime visayāti dassetuṃ rūpādīni cattāri uddiṭṭhāni. Phoṭṭhabbaṃ pana anupādārūpattā, bhūtaggahaṇena gahitattā ca idha na gahitaṃ. Svāyaṃ attabhāvo imehi ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā saṅkhaṃ gacchatīti dassanatthaṃ tadanantaraṃ itthipurisindriyadvayaṃ uddiṭṭhaṃ. ‘‘Iminā jīvatī’’ti vohāraṃ labbhatīti dassanatthaṃ tato jīvitindriyaṃ. Tassa imaṃ nissāya viññāṇappavattiyaṃ attahitādisiddhīti dassanatthaṃ hadayavatthu. Tassa imāsaṃ vasena sabbe kāyavacīpayogāti dassanatthaṃ viññattidvayaṃ. Imāya rūpakāyassa paricchedo, añjaso cāti dassanatthaṃ ākāsadhātu. Imehissa sukhappavatti, uppattiādayo cāti dassanatthaṃ lahutādayo. Sabbo cāyaṃ catusantatirūpasantāno iminā upatthambhīyatīti dassanatthaṃ ante kabaḷīkāro āhāro uddiṭṭhoti veditabbo.
433 现在,为了从特相等角度说明如前列举的所造色,开始阐释“其中,以色撞击堪受之净色为特相”等文。此中,“其中”是指在这些所造色中。对色的撞击,或色的撞击本身,称为“色撞击”;堪能承受这种撞击的,即是“色撞击堪受者”;无论是否有色撞击现前,其自性如此的四大之净色,便是“色撞击堪受之净色”。以此为其特相的,就是眼——这是这句的含义。因为眼净色唯有在其他缘的辅助下,才会以接触色的方式生起,并非单独运作。因此,为了表明正是其自性才是标准,而非色撞击的实有,故说“色撞击堪受”,就如同说“堪受异熟的善与不善”一般。而所谓的“撞击”,是指境与有境彼此相对、处于适当位置时,如同撞击似的作用。这种撞击是色对于眼,或色在眼中发生。因此说:“那种不可见、有对的眼,在可见有对的色上被撞击”等,以及“在那种不可见、有对的眼上,可见有对的色曾撞击或被撞击”等(《法集论》597)。作为圆满或不圆满处所之身生起之业的根源的欲贪与色贪,由于对彼处有之希求断除,故堪能称为“欲见”等——这是遍一切处解说的第二种方法。其中,以“欲见”之贪为因的业为其生起之源者,称为“欲见贪所生”。显示巴利原文
433. Idāni yathāuddiṭṭhāni upādārūpāni lakkhaṇādito niddisituṃ ‘‘tattha rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇa’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti tesu upādārūpesu. Rūpe, rūpassa vā abhighāto rūpābhighāto, taṃ arahatīti rūpābhighātāraho, rūpābhighāto hotu vā mā vā evaṃsabhāvo catunnaṃ bhūtānaṃ pasādo rūpābhighātārahabhūtappasādo, evaṃlakkhaṇaṃ cakkhūti attho. Yasmā paccayantarasahito eva cakkhupasādo rūpābhihananavasena pavattati, na kevalo. Tasmā taṃsabhāvatāva pamāṇaṃ, na rūpābhighātoti dassanatthaṃ rūpābhighātārahatā vuttā yathā vipākārahaṃ kusalākusalanti. Abhighāto ca visayavisayīnaṃ aññamaññaṃ abhimukhībhāvo yogyadesāvaṭṭhānaṃ abhighāto viyāti katvā. So rūpe cakkhussa, rūpassa vā cakkhumhi hoti. Tenāha ‘‘yaṃ cakkhu anidassanaṃ sappaṭighaṃ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā’’ti, ‘‘yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā paṭihaññati vā’’ti (dha. sa. 597) ca ādi. Paripuṇṇāparipuṇṇāyatanattabhāvanibbattakassa kammassa nidānabhūtā kāmataṇhā, rūpataṇhā ca tadāyatanikabhavapatthanābhāvato daṭṭhukāmatādivohāraṃ arahatīti dutiyanayo sabbattha vutto. Tattha daṭṭhukāmatānidānakammaṃ samuṭṭhānaṃ etesanti daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānāni. Evaṃvidhānaṃ bhūtānaṃ pasādo daṭṭhukāmatā…pe… pasādo, evaṃlakkhaṇaṃ cakkhu. Tassa tassa hi bhavassa mūlakāraṇabhūtā taṇhā tasmiṃ tasmiṃ bhave uppajjanārahāyatanavisayāpi nāma hotīti kāmataṇhādīnaṃ daṭṭhukāmatādivohārārahatā vuttā.
所谓“欲见”,也就是想要看的欲望,意思即是色贪。在此,关于欲见等以及其余诸贪,从它们作为能生起各各自有之身的业的积累刹那这一角度而言:若前世已存在,则无可诘难;若前世未曾存在,则唯以未被圣道断除的状态为其因,应作如是观。因为那未被圣道断除的,在获得因缘时便会生起,并成为自果的缘,所以是存在的。因此,以“已生”、“存在”等种种异门而说:“修习八支圣道、多修八支圣道者,能使已生、已生的恶不善法于其中途灭尽”(《相应部》5.156),以及“若内有欲贪,则了知‘我内有欲贪’”(《长部》2.382;《中部》1.115)等。显示巴利原文
Daṭṭhukāmatāti hi daṭṭhumicchā, rūpataṇhāti attho. Ettha ca daṭṭhukāmatāya, sesānañca taṃtaṃattabhāvanibbattakakammāyūhanakkhaṇato sati purimanibbattiyaṃ vattabbaṃ natthi, asati pana maggena asamugghātitabhāvoyeva kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Yato maggena asamucchinnaṃ kāraṇalābhe sati uppajjitvā attano phalassa paccayabhāvūpagamanato vijjamānamevāti uppannatā atthitā pariyāyehi vuccati ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpetī’’ti (saṃ. ni. 5.156), ‘‘santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.382; ma. ni. 1.115) ca evamādīsu.
对于色,它有牵引补特伽罗或识的作用。其现起为依处的状态,因为它是依止缘。其足处是以欲见贪为因的业所生的大种,这些大种的净色即是它的近因。对此,第一种眼的特相是依能成就各各自有的共业而说,因为未提及特殊的因。第二种则是依“愿我的眼能成为这样”如此生起的别业而说,这是诸师所主张的。然而,虽然五种净色在净色的状态上有其共性,第一种是依名为照亮各自之境的作用而说;第二种则应如此理解:虽然业的状态有共通性,或是同一,但为了显示因的差别,特相亦有了差别。耳等诸根的特相等,应依上述所说的方法类推了知。显示巴利原文
Rūpesu puggalassa, viññāṇassa vā āviñchanarasaṃ. Ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ nissayapaccayabhāvato. Daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ yesaṃ bhūtānaṃ pasādo, tevassa āsannakāraṇanti katvā. Ettha ca taṃtaṃattabhāvanipphādakasādhāraṇakammavasena purimaṃ cakkhulakkhaṇaṃ vuttaṃ kāraṇavisesassa anāmaṭṭhattā. ‘‘Evarūpaṃ nāma me cakkhu hotū’’ti evaṃ nibbattitaāveṇikakammavasena dutiyanti vadanti. Satipi pana pañcannaṃ pasādabhāvasāmaññe savisayāvabhāsanasaṅkhātassa pasādabyāpārassa vasena purimaṃ vuttaṃ. Pasādakāraṇassa satipi kammabhāvasāmaññe, ekatte vā attano kāraṇabhedena bhedadassanavasena dutiyanti daṭṭhabbaṃ. Sotādīnaṃ lakkhaṇādīsu vuttanayeneva attho veditabbo.
在此有人问:眼等诸根是由同一业所生,还是由不同业所生?古师说:两种情况都有。其中,若由不同业所生,则眼等诸根的差别无需多言,因为业因本身已不同。若由同一业所生,它们的差别又该如何成立?正是由于因的差别。因为,作为对种种再生之希求的渴爱,由于其对种种所摄处的欲求,自身即呈现种种形态,并以强有力的助缘方式,赋予能产生种种有情的业以种种特殊性。由此,被赋予了特殊性的业,通过其种种功能的和合,便好像呈现出多种形态一般,产生出众多具有殊胜自性的果报。在此,功能并非与功能状态相异的其他东西,它仅仅是因的特殊性所赋予的、具有产生殊胜果报的适合性而已。而且,即使是一个业,也具有作为多种根的因的特殊关联性,这一点在理则上和教证上,都将从后文中得到显明。再者,据说即使是一个善心,也能成为生起十六心等等异熟心的因。在世间,也可看见一粒稻种能结出饱满或不饱满、有壳或无壳的果实。何必作此理路上的思惟?因为眼等诸根是业果,而业异熟则完全是诸佛智慧所行之境。显示巴利原文
Etthāha – cakkhādīnaṃ indriyānaṃ kiṃ ekakammunā uppatti, udāhu nānākammunāti? Ubhayathāpīti porāṇā. Tattha nānākammunā tāva uppattiyaṃ cakkhādīnaṃ visese vattabbaṃ natthi kāraṇassa bhinnattā. Ekakammunā pana uppattiyaṃ kathaṃ nesaṃ visesoti? Kāraṇassa bhinnattā eva. Taṃtaṃbhavapatthanābhūtā hi taṇhā taṃtaṃbhavapariyāpannāyatanābhilāsatāya sayaṃ vicittarūpā upanissayabhāvena taṃtaṃbhavanibbattakakammassa vicittabhedataṃ vidahati. Yato tadāhitavisesaṃ taṃ tathārūpasamatthatāyogenānekarūpāpannaṃ viya anekaṃ visiṭṭhasabhāvaṃ phalaṃ nibbatteti. Na cettha samatthatā samatthabhāvato aññā veditabbā kāraṇavisesena āhitavisesassa visiṭṭhaphalanipphādanayogyatāmattato. Ayañca ekassapi kammassa anekindriyahetutāvisesayogo yuttito, āgamanato ca parato āgamissati. Apica ekasseva kusalacittassa soḷasādivipākacittanibbattihetutā vuccati. Lokepi ekasseva sālibījassa paripuṇṇāparipuṇṇataṇḍulaātaṇḍulaphalanibbattihetutā dissateva, kiṃ vā etāya yutticintāya. Yato kammaphalaṃ cakkhādīni, kammavipāko ca sabbaso buddhānaṃyeva ñāṇassa visayoti.
434 “有些”是指大众部中的一部分人。在他们之中,有一位名为 Vasudhamma 的论师这样说:“眼处火界偏胜,耳处风界偏胜,鼻处地界偏胜,舌处水界偏胜,身处则一切界均等。”为了说明所谓眼等诸根中火界等偏胜,是指作为其依处的诸界中该界偏胜,故有“火界偏胜之诸界的净色为眼”等语。“身处则一切界均等”,这里有何特别之处呢?难道火界等偏胜之诸界的净色,不也是属于一切界吗?确实如此,然而此处“一切”一词,是为了显示“均等”这一意义,因为它正是为了遮止随顺而来的某一分偏胜的情况而说的。事实上,如同火界等各自偏胜的情况那样,若有二界或三界偏胜,则由于如前所述的偏胜方式,便只能获得某一界等为主的偏少状态,因此身净色便不能生起,此义显而易见。所以,身净色是由四界均等而生,此处的“一切”一词应视为表示均等。所谓“火界等”,其意义是:在前一说中,灯焰所喻的火以其光亮的形式,风以其声音的形式,地以其香的形式,唾液所喻的水以其味的形式,由于它们并非由各自相应的诸界之属性所助益,故眼等诸根在执取色等时能起到协助作用。他们的执见是:眼等显示巴利原文
434.Kecīti mahāsaṅghikesu ekacce. Tesu hi vasudhammo evaṃ vadati ‘‘cakkhumhi tejo adhikaṃ, sote vāyu, ghāne pathavī, jivhāya āpo, kāye sabbepi samā’’ti. Cakkhādīsu tejādiadhikatā nāma tannissayabhūtānaṃ tadadhikatāyāti dassento ‘‘tejādhikānaṃ bhūtānaṃpasādo cakkhū’’tiādimāha. Kāyo sabbesanti ko ettha viseso, nanu tejādiadhikānañca bhūtānaṃ pasādā sabbesaṃyevāti? Saccametaṃ, idaṃ pana ‘‘sabbesa’’nti vacanaṃ samānānanti imamatthaṃ dīpeti anuvattamānassa ekadesādhikabhāvassa nivāraṇavasena vuttattā. Tejādīnaṃ hi paccekaṃ adhikabhāve viya dvinnaṃ, tiṇṇaṃ vā adhikabhāvepi yathāvuttādhikabhāveneva ekakādivasena labbhamānāya omattatāyapi kāyappasādo na hotīti pākaṭoyamattho. Tasmā catunnampi bhūtānaṃ samabhāvena kāyappasādo hotīti sabbasaddo idha samabhāvadīpako daṭṭhabbo. Tejādīnanti padīpasaṅkhātassa tejassa obhāsarūpena, vāyussa saddena, pathaviyā gandhena, kheḷasaṅkhātassa udakassa rasenāti purimavāde, pacchimavāde ca yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehi anuggayhabhāvato, rūpādīnaṃ gahaṇe upakāritabbatoti attho. Ālokādisahakārīkāraṇasahitānaṃyeva cakkhādīnaṃ rūpādiavabhāsanasamatthatā, vivarassa ca sotaviññāṇūpanissayabhāvo guṇoti tesaṃ laddhi. Tejādīnaṃ viya pana vivarassa bhūtabhāvābhāvato yathāyoga-ggahaṇaṃ. Atha vā rūpādayo viya vivarampi bhūtaguṇoti parādhippāye tejassa ālokarūpena, ākāsasaṅkhātassa vivarassa saddena, vāyussa gandhena, udakassa rasena, pathaviyā phoṭṭhabbenāti evaṃ yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehīti yojanā.
为了显示在火等之中色等有偏胜的情况,第一位论师说:因为在火中可见到极明亮的色,在风中可见到其自有而可闻的声,在地中可见到芬芳等的香,在水中可见到甘甜的味——由于见到了这些具有殊胜特性的现象,所以说“色等是它们的属性”。对此,论中以“若他们希望”等语作出了回答。依此方法,第二位论师也受到了破斥。或者,也可如此看待:有人为了破斥迦那陀的主张——他认为眼等诸根是由具有色等殊胜属性的火、空、地、水、风这些元素所造,故举出他的观点,然后以“若他们又这样说”等语加以破斥。即使在带水的液体中也能闻到香气,而该香气与和合了水的地大相关;地大与棉花并不相似,难道就不会导致棉花香的偏胜吗?不会,因为未被压制。在带水的液体中,与水结合的地大被水所压制,而棉花中的地大则不然,因此它必然以香气而偏胜。再者,与热水结合的火应当是可被认知、显著的,因此如同它的触一样,其颜色也应当是明亮的,这样,在热水中,与火无关的冷水的颜色便会消失。因此,由于这两者都不存在。因为这两者不存在,色等作为火界等殊胜属性的说法便被否定了。由于这一否定,“因为显示巴利原文
Rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanatoti aggimhi rūpassa pabhassarassa, vāyumhi saddassa sabhāvena suyyamānassa, pathaviyā surabhiādino gandhassa, āpe ca rasassa madhurassāti imesaṃ visesayuttānaṃ dassanato ‘‘rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti paṭhamavādī āhāti. Tasseva ‘‘iccheyyāmā’’tiādinā uttaramāha. Imināva upāyena dutiyavādinopi niggaho hotīti. Atha vā rūpādivisesaguṇehi tejaākāsapathavīāpavāyūhi cakkhādīni katānīti vadantassa kaṇādassa vādaṃ uddharitvā taṃ niggahetuṃ ‘‘athāpi vadeyyu’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Āsave upalabbhamānopi gandho pathaviyā āposaṃyuttāya kappāsato visadisāyāti na kappāsagandhassa adhikabhāvāpattīti ce? Na, anabhibhūtattā. Āsave hi udakasaṃyuttā pathavī udakena abhibhūtā, na kappāsapathavīti tassa eva gandhena adhikena bhavitabbaṃ. Uṇhodakasaṃyutto ca aggi upalabbhanīyo mahantoti katvā tassa phasso viya vaṇṇopi pabhassaro upalabbheyyāti uṇhodake vaṇṇato agginā anabhisambandhassa sītodakassa vaṇṇo parihāyetha. Tasmāti etassa ubhayassa abhāvā. Tadabhāvena hi rūpādīnaṃ tejādivisesaguṇatā nivattitā. Tannivattanena ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anuggayhabhāvato’’ti idaṃ kāraṇaṃ nivattitanti evaṃ paramparāya ubhayābhāvo visesaparikappanapahānassa kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘tasmā pahāyeta’’ntiādi. Ekakalāpepi rūparasādayo visadisā, ko pana vādo nānākalāpe cakkhādayo bhūtavisesābhāvepīti dassetuṃ rūparasādinidassanaṃ vuttaṃ.
如果没有界的差别,那么眼等诸根的差别又以何为因?为了说明这一点,故说“彼此不共”等。应知:即使是一个业,由于它是在希求五处身之生存时所产生的,因此作为眼等诸根差别的因,对于眼等诸根而言,它是彼此不共的,故称为业的差别。因为,作为眼根之缘的那个差别,并不会同样作为耳根之缘;否则便会导致其他根不存在的过失。根据“在结生刹那,广大思对于由业所生之色,以业缘而为缘”(《发趣论》2.12.78)的说法,可知在结生刹那,一个思对于所有存在的业生色,以业缘为缘。因为,如果在那时由不同的思生起诸根,那么由欲界业和广大业所产生的业生色,便会产生矛盾。而且,一个结生并非由多个业所产生,因此由一个业而生起多个根,这是成立的。显示巴利原文
Yadi bhūtaviseso natthi, kiṃ pana cakkhādivisesassa kāraṇanti taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ aññamaññassā’’tiādi vuttaṃ. Ekampi kammaṃ pañcāyatanikattabhāvabhavappatthanānipphannaṃ cakkhādivisesahetutāya aññamaññassa asādhāraṇanti ca kammavisesoti ca vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi taṃ yena visesena cakkhussa paccayo, teneva sotassa paccayo hoti indriyantarābhāvappattito. ‘‘Paṭisandhikkhaṇe mahaggatā cetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vacanena paṭisandhikkhaṇe vijjamānānaṃ sabbesaṃ kaṭattārūpānaṃ ekā cetanā kammapaccayo hotīti viññāyati. Nānācetanāya hi tadā indriyuppattiyaṃ sati parittena ca mahaggatena ca kammunā nibbattitaṃ kaṭattārūpaṃ āpajjeyyāti. Na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hotīti siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotīti.
435 所谓“不黏着的依止”,是指其依止不黏着,即称为色、声的所缘境。香与味以鼻与舌为依止而黏着,故说它们依于依止而称为黏着;触则自身即是依止于身而黏着,因为触已存在于身依止之故。另一种解释——眼与耳取未到达的所缘境,因为它们在有间隔、且于较远的所缘境中成为识生起之因。有些论师认为耳也取已到达的所缘境。若耳取已到达者,则心所生之声便不能成为耳识的所缘,因为外部并无心所生起之物的存在。而且巴利圣典中不区分地说声所缘即是耳识的所缘。再者,若如此,声便无法辨别方向、处所等,因为只能像香一样,仅取自己所在处的所缘境。因此,声在何处生起,便即住于该处。若声进入耳道而呈现,难道远处如染工等人的声音不是很久才被听到吗?并非如此,因为对于远近不同、清晰度不同的声音,有取境的差别。正如对于远近不同的言语声,由于取境的清晰度差别,并不取形相差别,而只是取境;同样,对于染工等的声音,近处者从始至终渐次变得清晰,远处者则在末尾或中间以总聚的方式变得清晰而进行决定性的执取。这些执取是在耳识路之后生起的,由于特别轻快,便产生“很久才听到”的错觉。显示巴利原文
435. Anallīno nissayo etassāti anallīnanissayo, rūpasaddasaṅkhāto visayo. Gandharasānaṃ nissayā ghānajivhānaṃ nissaye allīyantīti te nissayavasena allīnā. Phoṭṭhabbaṃ sayaṃ kāyanissayaallīnaṃ bhūtattā. Aparo nayo – cakkhusotāni appattavisayaggāhakāni sāntare, adhike ca visaye viññāṇuppattihetubhāvato. Sotampi sampattavisayaggāhīti keci. Yadi sotaṃ sampattaggāhi, cittajo saddo sotaviññāṇassa ārammaṇaṃ na siyā. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ uppatti atthi. Pāḷiyañca avisesena saddārammaṇassa sotaviññāṇārammaṇabhāvo vutto. Kiñca disādesavavatthānañca saddassa na siyā, attano visayipadesassa eva gahetabbato gandho viya. Tasmā yattha uppanno saddo, tattheva ṭhito. Sace sotapathe āpāthamāgacchati, nanu dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena suyyantīti? Na dūrāsannānaṃ yathāpākaṭe sadde gahaṇavisesato. Yathā hi dūrāsannānaṃ vacanasadde yathāpākaṭe gahaṇavisesato ākāravisesānaṃ aggahaṇaṃ, gahaṇañca hoti, evaṃ rajakādisaddepi āsannassa ādito pabhuti yāva avasānā kamena pākaṭībhūte, dūrassa ca avasāne, majjhe vā piṇḍavasena pavattipākaṭībhūte nicchayaggahaṇānaṃ sotaviññāṇavīthiyā parato pavattānaṃ visesato lahukaṃ suto ‘‘cirena suto’’ti adhimāno hoti. So pana saddo yattha uppanno, tannissitova attano vijjamānakkhaṇe sotassa āpāthamāgacchati . Yadi saddassa bhūtaparamparāya samantato pavatti natthi, kathaṃ paṭighosuppattīti? Dūre ṭhitopi saddo aññattha paṭighosuppattiyā, bhājanādicalanassa ca ayokanto viya ayocalanassa paccayo hotīti daṭṭhabbaṃ.
436 虽然前面已通过特征等加以阐明,但为了从眼所住之处等方面阐明眼,故开始说“此处眼”等。其中,眼在成就时住立——这是句子的关联。“ca”字表示差别之义,由此显示所说的特殊之处。“此处”指在如前所说的五种所造色中。“于身体形相生起之处”以此遮遣其余的黑色瞳仁部分。它犹如油膏一般,遍满七层眼膜而住立,由作为其依止的四界所资助,由依止于它们的寿、色等所守护、围绕,由能生起三种相续色的时节、心、食所支持而住立。以“遍满七层眼膜”之说,即显示眼具有众多聚的特性。就量而言,说“如虱头大小”,是因为它转起于如虱头大小的区域。眼识的依处性,是从依止性而言;转向、领受等乃至彼所缘为边际的诸心的门性,是从集会之处而言。然而,此眼由于所依的差别,以及其中各个具有众多聚的特性,虽为多个,但以总称而说,由于转向的单一性,以及在一刹那中唯有一个起作用,故说为一个。既然如此,在众多之中,如何唯有一个起作用?应知,其中变得明净而堪受色所撞击者,即成为识的依止,犹如触的差别对于身识的所缘性一样。显示巴利原文
436. Pubbe lakkhaṇādinā vibhāvitampi cakkhuṃ ṭhitaṭṭhānādito vibhāvetuṃ ‘‘cakkhu cetthā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha cakkhu sādhayamānaṃ tiṭṭhatīti sambandho. Ca-kāro byatirekattho, tenassa vuccamānameva visesaṃ joteti. Etthāti etesu yathāniddiṭṭhesu pañcasu upādārūpesu. ‘‘Sarīrasaṇṭhānuppattidese’’ti etena avasesaṃ kaṇhamaṇḍalaṃ paṭikkhipati. Snehamiva satta akkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitāheva attano nissayabhūtāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ tannissiteheva āyuvaṇṇādīhi anupālitaṃ parivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehiupatthambhiyamānaṃ tiṭṭhati. Sattaakkhipaṭalabyāpanavacaneneva cakkhussa anekakalāpagatabhāvaṃ dasseti. Pamāṇato ūkāsiramattanti ūkāsiramatte padese pavattanato vuttaṃ. Cakkhuviññāṇassa vatthubhāvaṃ nissayabhāvato āvajjanasampaṭicchanādīnaṃ tadārammaṇāvasānānaṃ dvārabhāvaṃ samavasaraṭṭhānato. Taṃ panetaṃ cakkhu adhiṭṭhānabhedato, tatthāpi paccekaṃ anekakalāpagatabhāvato anekampi samānaṃ sāmaññaniddesena āvajjanāya ekattā, ekasmiṃ khaṇe ekasseva ca kiccakarattā ekaṃ katvā vuttaṃ. Evampi bahūsu kathamekasseva kiccakarattaṃ. Yaṃ tattha visadaṃ hutvā rūpābhighātārahaṃ, taṃ viññāṇassa nissayo hotīti gahetabbaṃ. Phoṭṭhabbaviseso viya kāyaviññāṇassa ārammaṇabhāve.
『观人』者,「玛」字乃连词之助字也;或云,「玛努」者,死者也。显示巴利原文
Manupassatīti ma-kāro padasandhikaro, atha vā manūti macco.
『指镯』者,即指环也。显示巴利原文
Aṅgulivedhakaṃ aṅgulīyakaṃ.
为了说明:因喜好不平坦处,眼应视为犹如喜好蚁穴洞的蛇;因喜好洞穴,耳应视为犹如喜好水洞的鳄鱼;因喜好虚空,鼻应视为犹如喜好无碍虚空的鸟;因喜好村落,舌应视为犹如喜好村落的狗;因喜好执受之物,身应视为犹如喜好生肉坟冢的豺狼,故说“蚁穴……应视为……”。而所谓眼喜好不平坦处,是就眼本身犹如具有不平坦的喜好而说,或者,依具眼者的喜好,说眼有不平坦的喜好;其余诸根也是如此。上述一切戏论,于耳等诸根也应如理了知。显示巴利原文
Visamajjhāsayatāya cakkhu vammikachiddābhiratasappo viya, bilajjhāsayatāya sotaṃ udakabilābhiratakumbhīlo viya, ākāsajjhāsayatāya ghānaṃ ajaṭākāsābhiratapakkhī viya, gāmajjhāsayatāya jivhā gāmābhiratakukkuro viya, upādinnakajjhāsayatāya kāyo āmakasusānābhiratasiṅgālo viya passitabboti dassento ‘‘vammi…pe… daṭṭhabbā’’ti āha. Visamajjhāsayatā ca cakkhussa visamajjhāsayaṃ viya hotīti katvā vuttā, cakkhumato vā puggalassa ajjhāsayavasena cakkhu visamajjhāsayaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Sabbopi ca yathāvutto papañco sotādīsupi yathārahaṃ veditabbo.
437 于眼,或对眼的击触,称为眼击触;以眼击触为特征者,即眼击触为特征。此处所说的击触,即如前所述的冲击。境性,即所缘缘性。虽此本身即是行境性,然境与行境有如下差别:眼识的不他处性及其多行于此性。有关其境性中应说之事,将在后文显明。身表等,亦同此理。显示巴利原文
437. Cakkhumhi, cakkhussa vā paṭihananaṃ cakkhupaṭihananaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ. Paṭihananañcettha yathāvutto abhighātova. Visayabhāvo ārammaṇapaccayatā. Kāmaṃ sā eva gocaratā, tathāpi visayagocarānaṃ ayaṃ viseso – anaññatthabhāvo, tabbahulacāritā ca cakkhuviññāṇassa. Visayabhāve cassa yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Yattha pana kāyaviññattiādike.
438 女性性,即“女性”这一名称依心识与言说而生起,故为女性性;以此为特征者,即女性性为特征。由此,它如同显示带有该特征的相续,故说“以显示‘女性’为味”。圆润、手足等不粗犷,为女性相。乳房肌肉不粗犷、无胡须、结发、执持衣物等,由于是认知“女性”的缘,故为女性表相。幼时即玩精美的杵臼等、用泥团纺线等,为女性姿态,即女性行为之义。前往不净处等行仪,为女性威仪。另一种说法:女性的排泄器官为女性相;声音等意向为女性表相;前往、坐、食、啖不净处等为女性姿态;女性体态为女性威仪。这些女性相等虽各自依于业等缘而生起,但大多在有女性根的相续中,以种种形态生起,因此女性根是它们的因,故说“以女性相、表相、姿态、威仪之因的状态为现起”。又,正是在女性相等中,以所谓因的状态——即增上的状态,说彼为根。因为在有根的相续中,女性相等形态的色缘不会以其他方式生起,且这些色是执取“女性”的缘。显示巴利原文
438. Itthiyā bhāvo, ‘‘itthī’’ti vā bhavati etena cittaṃ, abhidhānañcāti itthibhāvo, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti itthibhāvalakkhaṇaṃ. Tato eva ‘‘itthī’’ti taṃsahitaṃ santānaṃ pakāsentaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘itthīti pakāsanarasa’’nti. Vaṭṭaṃsatā avisadahatthapādāditā ca itthiliṅgaṃ. Thanamaṃsāvisadatā, nimmassudāṭhitā, kesabandhanaṃ, vatthaggahaṇañca ‘‘itthī’’ti sañjānanassa paccayabhāvato itthinimittaṃ. Daharakālepi suppakamusalakādīhi kīḷā, mattikatakkena suttakantanādi ca itthikuttaṃ, itthikiriyāti attho. Avisadaṭṭhānagamanādiko ākāro itthākappo. Aparo nayo – itthīnaṃ muttakaraṇaṃ itthiliṅgaṃ. Sarādhippāyā itthinimittaṃ. Avisadaṭṭhānagamananisajjākhādanabhojanādikā itthikuttaṃ. Itthisaṇṭhānaṃ itthākappo. Imāni ca itthiliṅgādīni yathāsakaṃ kammādinā paccayena uppajjamānānipi yebhuyyena itthindriyasahite eva santāne taṃtadākārāni hutvā uppajjantīti itthindriyaṃ tesaṃ kāraṇanti katvā vuttaṃ ‘‘itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhāna’’nti. Itthiliṅgādīsu eva ca kāraṇabhāvasaṅkhātena adhipatibhāvena tassa indriyatā vuttā, indriyasahite santāne itthiliṅgādiākārarūpapaccayānaṃ aññathā anuppādanato, itthiggahaṇassa ca tesaṃ rūpānaṃ paccayabhāvato.
然而,由于在色聚中,女性根对诸色并非生者,亦非随护者或支持者;对其他色聚的色,亦非如此,因此它不像命根之于一切色、或食之于色聚间之色那样,在论典中被说为“根、有、不离去缘”。又因女性相等依于他缘,故在其有增上的地方,即使在如其所似、由心所造之色中,也能见到那种形态。此理于男性根亦然,其中差别之处,应依所说之理了知。此二者,由于不会在同一相续中同时转起,如说“若女性根生起,男性根会生起吗?否”等,故应知即使是双性人,于一刹那也仅有一根。为破斥那些声称“(根)是存在于身体一部分的实法”者,而说“此两者……是遍满的”,并遮止“若如此,则与身净色混杂”的疑虑,说“非与身净色……”等。其义为:虽因遍满全身,不可说它住于身净色未住之处;但因所依不同,亦不可说它住于身净色已住之处。此即此处决定的说法。以“如色、味等”显示:即使所依相同,因特征不同亦无混杂,何况所依与自性不同者。显示巴利原文
Yasmā pana bhāvadasakepi rūpānaṃ itthindriyaṃ na janakaṃ, nāpi anupālakaṃ, upatthambhakaṃ vā, na ca aññesaṃ kalāparūpānaṃ, tasmā taṃ jīvitindriyaṃ viya sakalāparūpānaṃ, āhāro viya vā kalāpantararūpānañca ‘‘indriyaatthiavigatapaccayo’’ti pāḷiyaṃ na vuttaṃ. Yasmā ca paccayantarādhīnāni liṅgādīni, tasmā yatthassa ādhipaccaṃ, taṃsadisesu matacittakatarūpesupi taṃsaṇṭhānatā dissati. Esa nayo purisindriyepi. Yaṃ panettha visadisaṃ, taṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ . Tayidaṃ dvayaṃ yasmā ekasmiṃ santāne saha na pavattati ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati, tassa purisindriyaṃ uppajjatīti? No’’tiādi (yama. 3.indriyayamaka.188) vacanato, tasmā ubhatobyañjanakassāpi ekasmiṃ khaṇe ekameva hotīti veditabbaṃ. Ye pana ‘‘sarīrekadesavutti bhāvarūpa’’nti vadanti, tesampi taṃ micchāti dassetuṃ ‘‘tadubhayampi…pe… byāpakamevā’’ti vatvā yadi evaṃ kāyappasādena saṅkaro siyāti āsaṅkaṃ nivattento ‘‘na ca kāyappasādenā’’tiādimāha. Tassattho – yadipi sakalasarīrabyāpitāya kāyappasādena aṭṭhitokāse ṭhitanti vattabbataṃ nāpajjati, tena pana bhinnanissayattā ṭhitokāse ṭhitantipi vattabbataṃ nāpajjatīti ayameva cettha nippariyāyakathā. ‘‘Rūparasādayo viyā’’ti etena samānanissayesupi nāma saṅkaro natthi lakkhaṇabhedato, kimaṅgaṃ pana bhinnanissayasabhāvesūti dasseti.
439 “对俱生色作随护之相”,即对与自己一同生起的诸色作随护之相。命根纯属业生,由“俱生”一词,便已成立其所随护者亦是业生,故不另作“业生”之说。纵使业生色仅住一刹那,它仍以作为他们转起之因的方式,成为其随护者,故此称为对俱生色作随护之相。何以故?因为业生色并不能仅以业为住因,如同食生色等以食等为住因。什么缘故呢?因为业于彼刹那并不存在。“它们”即俱生色。“转起”指延续。“安住”即住因性。通过自己的随护,令应延续、应转起的诸大种得以安住,这便是此随护的足处,故以应延续的大种为足处。在“随护相等”之中,“等”字即含摄转起之味等。仅在存在之刹那,也就是仅在所随护者存在的那一刹那。若没有所随护者,如同水对于莲花等,还能随护什么呢?如果业生色没有住因便会无住,那么命根又以何为住因呢?答曰:“自己……”等。若业生色的安住系于命根,为何不能令其在一切时中恒常安住?答曰:“非从坏灭……”等。之所以能成就彼彼随护等,是因为它成为了活命状态种种差别的缘。应知:与根相连的色,相较于死色,其间的业生色及随之转起的时节生色等,具有命根所造成的差别,它们并非仅住一刹那,命根也是相续不断的因;否则,寿尽而死便不合道理。显示巴利原文
439.Sahajarūpānupālanalakkhaṇanti attanā sahajātarūpānaṃ anupālanalakkhaṇaṃ. Jīvitindriyassa ekantakammajattā sahaja-ggahaṇeneva anupāletabbānampi kammajabhāvo siddhoti kammaja-ggahaṇaṃ na kataṃ. Yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyinopi kammajarūpassa pavattihetubhāvena taṃ anupālakaṃ, tasmā sahajarūpānupālanalakkhaṇaṃ. Na hi kammajānaṃ kammaṃyeva ṭhitihetu bhavituṃ arahati āhārajādīnaṃ āhārādi viya. Kiṃ kāraṇā? Taṅkhaṇābhāvato. Tesanti sahajarūpānaṃ. Pavattanaṃ yāpanaṃ. Ṭhapanaṃ ṭhitihetutā. Attanā anupālanavasena yāpetabbāni pavattetabbāni bhūtāni etassa padaṭṭhānanti yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānaṃ. Anupālanalakkhaṇādimhīti ādi-saddena pavattanarasādimeva saṅgaṇhāti. Atthikkhaṇeyevāti anupāletabbānaṃ atthikkhaṇeyeva. Asati anupāletabbe uppalādimhi kiṃ udakaṃ anupāleyya. Yadi kammajānaṃ ṭhitihetumantarena ṭhiti na hoti, jīvitindriyassa ko ṭhitihetūti āha ‘‘saya’’ntiādi. Yadi kammajānaṃ ṭhānaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ, atha kasmā sabbakālaṃ na ṭhapetīti āha ‘‘na bhaṅgato’’tiādi. Tassa tassa anupālanādikassa sādhanato. Taṃ sādhanañca jīvamānatāvisesassa paccayabhāvato. Indriyabaddharūpassa hi matarūpato kammajassa, tadanubandhabhūtassa ca utusamuṭṭhānādito jīvitindriyakato viseso, na kevalaṃ khaṇaṭṭhitiyā eva, pabandhānupacchedassāpi jīvitindriyaṃ kāraṇanti daṭṭhabbaṃ, itarathā āyukkhayato maraṇaṃ na yujjeyyāti.
440 如何了知“心所依处具有意界及意识界的所依之相”?由教证与理证可了知。教证如:“有某种色,意界与意识界依彼色而转起,彼色对意界、意识界及彼二相应诸法,以所依缘为缘。”既然如此,为何在论说色蕴时未提及心所依处?未提及另有原因。是何原因?是为了教法上的区别。因为眼识等绝对依眼等为所依,而意识并非绝对以心所依处为所依。此外,依所依而说的“所依之二法”等教法已经展开,如“有某种色是眼识的所依,有某种色非眼识的所依”等。如果针对那些绝对以心所依处为所依的,也同样说“有某种色是意识的所依”等二法,便不会有与之对应的“所缘之二法”等。因为,不能说“有某种色是意识的所缘,有某种色非意识的所缘”;这样一来,所依二法与所缘二法便成了不同类别,不成一味之教。而导师的意趣在于说一味之教。因此应知,彼处未说心所依处,并非因为此法不可得。显示巴利原文
440.Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthūti kathametaṃ viññātabbanti? Āgamato, yuttito ca. ‘‘Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca pavattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) evamādi āgamo. Yadi evaṃ, kasmā rūpakaṇḍe taṃ na vuttanti? Tattha avacanaṃ aññakāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Desanābhedo. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantena hadayavatthunissayaṃ. Nissitavasena ca vatthudukādidesanā pavattā ‘‘atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa na vatthū’’tiādinā (dha. sa. 584). Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi na tadanuguṇā ārammaṇadukādayo sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’nti sakkā vattunti vatthārammaṇadukā bhinnagatikā siyunti ekarasā desanā na bhaveyya. Ekarasañca desanaṃ desetuṃ idha satthu ajjhāsayo. Tasmā tattha hadayavatthu na vuttaṃ, na alabbhamānattāti daṭṭhabbaṃ.
而理趣则应如此了知:在五蕴有中,意界与意识界二者,依止于净色与所造色。这其中,色处等及食素,因可见其亦能在根所系缚之外生起,故不成为彼二界的依止;男女根,因在无此二者的相续中仍可见到二界,故也不成为彼二界的依止;命根也因另有别的作用,故不成为彼二界的依止。如此,通过排除其他,便了知心所依处即是彼二界的依止。确实可以这样说:在五蕴有中,二界依止于净色与所造色,因为它们是系属于色而转起的。凡是系属于色而转起者,都被发现是依止于净色与所造色的,如同眼识界等。论中说“在五蕴有中”,是就意识界作出的简别,因为意界在四蕴有中并不存在。那么,会不会因为二界实际上也依根为依止,而导致前说产生相违的过失呢?不会,因为这与所见相违。正如眼识不随眼根的利钝而转,同样,此二界不随所依处的利钝等而转,这也是被见到的。同样,在圣典中,也未说二界以根为缘。由此,所谓“随彼所依处而转”的根依止性便被否定了。纵使心所依处是二界的依止,并且是……显示巴利原文
Yutti pana evaṃ veditabbā – nipphannaupādāyarūpanissayaṃ dhātudvayaṃ pañcavokārabhave. Tattha rūpāyatanādīnaṃ, ojāya ca indriyabaddhato bahipi pavattidassanato na taṃnissayatā yujjati, itthipurisindriyānampi tadubhayarahitepi santāne dhātudvayadassanato na taṃnissayatā yujjati, jīvitindriyassāpi aññakiccaṃ vijjatīti na taṃnissayatā yujjati evāti pārisesato hadayavatthu, tesaṃ nissayoti viññāyati. Sakkā hi vattuṃ nipphannaupādāyarūpanissayaṃ dhātudvayaṃ pañcavokārabhave rūpapaṭibaddhavuttibhāvato. Yaṃ yañhi rūpapaṭibaddhavutti, taṃ taṃ nipphannaupādāyarūpanissayaṃ diṭṭhaṃ yathā ‘‘cakkhuviññāṇadhātū’’ti. ‘‘Pañcavokārabhave’’ti ca visesanaṃ manoviññāṇadhātuvasena kataṃ. Manodhātu pana catuvokārabhave nattheva. Nanu ca indriyanissayatāyapi sādhanato viruddho hetu āpajjatīti? Na diṭṭhabādhanato. Diṭṭhaṃ hetaṃ cakkhuviññāṇassa viya dhātudvayassa vatthuno mandatikkhādiananuvidhānaṃ. Tathā hissa pāḷiyaṃ indriyapaccayatā na vuttā. Tena tadanuvidhānasaṅkhātā indriyanissayatā bādhīyati. Hotu dhātudvayanissayo hadayavatthu, upādāyarūpañca, etaṃ pana kammasamuṭṭhānaṃ, paṭiniyatakiccaṃ, hadayapadese ṭhitamevāti kathaṃ viññāyatīti? Vuccate – vatthurūpabhāvato kammasamuṭṭhānaṃ cakkhu viya, tato eva paṭiniyatakiccaṃ, vatthurūpabhāvatoti ca viññāṇanissayabhāvatoti attho. Aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā kiñci cintentassa hadayassa khijjanato tatthetamavaṭṭhitanti viññāyati. Tāsaññeva dhātūnanti manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃyeva . Nissayabhāvato upari āropetvā vahantaṃ viya paccupatiṭṭhatīti ubbahanapaccupaṭṭhānaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
441 ‘前进等’是指以‘前进’为起始的那些动作。以‘等’字含摄后退、弯曲、伸展、举起、放下等一切动作。能发动那些前进等动作的心,是其等起;它(风界)就是以能发动前进等动作的心为等起的。这就是风界。为了显示:对于与其(风界)俱生的色身,有一种名为‘僵硬、支持、移动’的作用,而为该作用的俱生缘的一种特殊状态,名为‘身表’,(论师)说:‘前进……乃至……身表’。显示巴利原文
441. Abhikkamo ādi yesaṃ te abhikkamādī. Ādi-saddena paṭikkamasamiñjanapasāraṇaukkhepanaavekkhepanādikā sabbā kiriyā pariggayhati. Tesaṃ abhikkamādīnaṃ pavattakaṃ cittaṃ samuṭṭhānaṃ yassā sā abhikkamādippavattakacittasamuṭṭhānā, vāyodhātu. Tassā yaṃ sahajarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanasaṅkhātaṃ kiccaṃ, tassa sahakārīkāraṇabhūto ākāraviseso kāyaviññatti nāmāti dassento āha ‘‘abhikkamādi…pe… kāyaviññattī’’ti.
那么,是谁的形相变异呢?从能力上说,是以风界为增上的心生大种的(形相变异)。那能力是什么?是‘心生性’与‘所造色性’。或者,应理解为:风界的形相变异,是俱生……的缘。如果这样,表色的所造色性便不合理,因为所造色并非只依止于一个大种。经中说:‘依止于四大种的所造色’。但这并无过失,因为(形相变异)既是四大的变异,也可以是四大中某一(大种)的变异,如同四人共有的财产。由于在色聚中风界是增上的,所以说‘风界的’并无矛盾。而这样的增上,是依能力而说,并非依分量而言。否则,不可分离而转起的状态就不合理了。有些人说:‘唯是风界的’。依其见解,表色的所造色性便难以成立,因为一个(大种)的变异不会成为四个(大种)的变异。然而,此(身表)是在手移动等时,执取到(手)颤动的颜色之后,被一个无间、不可知的意门速行心所执取的。存在着一种与颤动的颜色相离的变异。而它(那种变异)是在执取到那(颤动的颜色)之后无间地被执取的,这如何被了知呢?由(他人)意图的被了知(而得知)。因为,在没有表色变异的树木摇动等之中,显示巴利原文
Kassa pana ākāravikāroti? Sāmatthiyato vāyodhātuadhikānaṃ cittajamahābhūtānaṃ. Kiṃ taṃ sāmatthiyaṃ? Cittajatā, upādāyarūpatā ca. Atha vā vāyodhātuyā ākāravikāro sahaja…pe… paccayoti sambandhitabbaṃ. Yadi evaṃ viññattiyā upādāyarūpabhāvo na yujjati. Na hi upādāyarūpaṃ ekabhūtasannissayaṃ atthi. ‘‘Catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti hi vuttaṃ, nāyaṃ doso catunnaṃ vikāro catūsu ekassāpi hoti catusādhāraṇadhanaṃ viya. Vāyodhātuadhikatāya ca kalāpassa ‘‘vāyodhātuyā’’ti vacanaṃ na virujjhati. Evaṃ adhikatā ca sāmatthiyato, na pamāṇato. Aññathā hi avinibbhogavuttitā na yujjeyya. Vāyodhātuyā evāti keci. Tesaṃ matena viññattiyā upādāyarūpatā durupapādā. Na hi ekassa vikāro catunnaṃ hoti. Sā panāyaṃ hatthacalanādīsu phandamānavaṇṇaggahaṇānantaramaviññāyamānantarena manodvārajavanena gayhati. Phandamānavaṇṇavinimutto koci vikāro atthi. Tassa ca taggahaṇānantaraṃ gahaṇaṃ hotīti kathametaṃ viññāyatīti adhippāyaggahaṇato. Na hi viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu ‘‘idamesa kāreti maññe’’ti adhippāyaggahaṇaṃ diṭṭhaṃ, hatthacalanādīsu pana diṭṭhaṃ. Tasmā phandamānavaṇṇavinimutto koci vikāro atthi adhippāyassa ñāpakoti viññāyati. Ñāpako ca hetu ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ gahito eva ñāpeti, na vijjamānatāmattenāti vaṇṇaggahaṇānantaraṃ vikāraggahaṇampi anumānato viññāyati. Tathā hi vadanti –
“未成为境的诸声,绝不能令人了知义理;
并非仅以存在便能令知义,它们因被了知而成为开显者。
显示巴利原文 ‘‘Visayattamanāpannā, saddā nevatthabodhakā; Na sattāmattato atthe, te aññātā pakāsakā’’ti.
如果仅只执取变异,便能成为了知意图之因,那么为何对那些未记住约定者,不会生起了知意图呢?不应认为仅只执取变异即是了知意图之因,而应知先已成就的关联之执取,也是它的亲依止缘。‘僵硬、支持、移动’是伴随表色变异的风界的作用,前已说过。难道一切风界都作所有这一切作用吗?并非如此。因为,由第七速行心所生的风界,获得了由前速行心所生的诸风界为依止缘,以成为余处生起之因的方式令心生色移动,而其他风界则不如此。其他风界则仅作僵硬、支持,成为它的助益。‘余处生起’即是‘移动’,应知这是将作者的名义归之于相。否则,诸法的无功用性与刹那性便不能成立。注释中以需七对牛来牵引的车为喻。当心生色移动时,由于与其相连,时节生、业生与食生色也随之移动,犹如投入河流中的干牛粪团。因为前已说过,在执取到颤动的颜色之后,无间地即执取表色。难道只有能移动的风界才伴随表色变异吗?并非如此。即使不能那样移动,仅作僵硬、支持,由第一速行心等所生的诸风界,也应被理解为伴随着表色变异而转起。显示巴利原文
Yadi vikāraggahaṇameva kāraṇaṃ adhippāyaggahaṇassa, kasmā aggahitasaṅketānaṃ adhippāyaggahaṇaṃ na hotīti? Na kevalaṃ vikāraggahaṇameva adhippāyaggahaṇassa kāraṇaṃ, atha kho purimasiddhasambandhaggahaṇañca imassa upanissayoti daṭṭhabbaṃ. Thambhanasandhāraṇacalanāni viññattivikārasahitāya vāyodhātuyā hontīti vuttaṃ. Kiṃ sabbāva vāyodhātū sabbāni tāni karontīti? Nayidamevaṃ. Sattamajavanasambhūtā hi vāyodhātu purimajavanasambhūtā vāyodhātuyo upathambhakapaccaye labhitvā desantaruppattihetubhāvena calayati cittajarūpaṃ, na itarā. Itarā pana santhambhanasandhāraṇamattaṃ karontiyo tassā upakārāya honti. Desantaruppatti eva calananti nimitte ca kattubhāvo samāropitoti daṭṭhabbaṃ. Aññathā dhammānaṃ abyāpāratā, khaṇikatā ca na siyā. Sattahi yugehi ākaḍḍhitabbasakaṭamettha aṭṭhakathāyaṃ nidassitaṃ. Cittajarūpe pana calante taṃsambandhatāya utukammāhārajarūpampi calati nadīsote pakkhittasukkhagomayapiṇḍaṃ viya phandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ viññattiggahaṇassa vuttattā. Kiṃ calanakarā eva vāyodhātu viññattivikārasahitāti? Nayidamevaṃ, tathā calayitumasakkuṇantiyopi thambhanasandhāraṇamattakarā paṭhamajavanādisambhūtāpi vāyodhātuyo viññattivikārasahitā evāti gahetabbaṃ. Yena disābhāgenāyaṃ abhikkamādiṃ pavattetukāmo, tadabhimukhavikārasabbhāvato. Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti. Evañca katvā manodvārāvajjanassāpi viññattisamuṭṭhāpakavacanaṃ suṭṭhu yujjati. Yathāvuttavikāraggahaṇamukhena taṃsamaṅgino adhippāyo viññāyatīti vuttaṃ ‘‘adhippāyappakāsanarasā’’ti.
由于它是作为身体动作之因的风界的变异状态,因此辗转地说,表色即以身体动作之因的状态为现起。又说‘以心生风界为足处’,这是就风界的作用增胜而说的。因为通过身体动作而成为令意图被了知的原因——即以身动作作为工具,成为令意图被了知的原因,所以称为‘身表’——这是文句的关联。此处之义为:能令了知,故名为‘表’。令了知什么?意图。以什么?以身。什么样的身?正在动作的身。在第二种解释中,则如所说,以身而被了知,故为‘身表’。其余如前所说。显示巴利原文
Kāyavipphandanassa hetubhūtāya vāyodhātuyā vikārabhāvato pariyāyena viññatti kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānā vuttā. Cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānāti ca vāyodhātuyā kiccādhikatāya vuttaṃ. Kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttāti kāyavipphandanena karaṇabhūtena adhippāyassa viññāpanahetubhāvato kāyaviññattīti vuccatīti sambandho. Ayañhettha attho – viññāpetīti viññatti. Kiṃ viññāpeti? Adhippāyaṃ. Kena? Kāyena. Kīdisena? Vipphandamānenāti. Dutiyanaye pana yathāvuttena kāyena viññāyatīti kāyaviññatti. Sesaṃ vuttanayameva.
所谓语表,是指能阐明义理的言语差别。它排除了风动、水波等所起的长音之类。能发起的、为其等起心的心,即是以语表为等起心的心识;而语表本身则是地界。对于它——名为执受、为音声生起之处,其作用称为“撞击”;作为其助缘的,是某种行相差别。显示巴利原文
Atthāvabodhanasamattho vacīviseso vacībhedo. Tena vāyuvanappatinadīghosādiṃ nivatteti. Tassa pavattakaṃ cittaṃ samuṭṭhānaṃ yassā sā vacībhedappavattakacittasamuṭṭhānā, pathavīdhātu. Tassā yaṃ upādinnasaṅkhātassa akkharuppattiṭṭhānassa ghaṭṭanasaññitaṃ kiccaṃ, tassa sahakārīkāraṇabhūto ākāraviseso vacīviññatti nāmāti dassento āha ‘‘vacībhe…pe… vacīviññattī’’ti.
现在,“然而,是谁的形相改变呢”等,应如身表中所说的道理来理解。但这里的差别在于:正如在那里说“在执取动摇的颜色之后”,在这里则应配合为“在听到声音之后”。而且,这里因为没有僵硬等状态,也就没有“第七速行所生”等方法。撞击——由撞击而有声音,声音也在先前波动处获得撞击。撞击即是色聚互相紧密生起时的一种形相变化。这些运动,以风界的移动为作用,以地界的撞击为作用,因此说“以地界撞击为因”。这就是举例说明。显示巴利原文
Idāni ‘‘kassa pana ākāravikāro’’tiādi kāyaviññattiyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha ‘‘phandamānavaṇṇaggahaṇānantara’’nti vuttaṃ, evamidha ‘‘suyyamānasaddasavanānantara’’nti yojetabbaṃ. Idha ca thambhanādīnaṃ abhāvato ‘‘sattamajavanasambhūtā’’tiādinayo na labbhati. Ghaṭṭanena hi saddhiṃ saddo uppajjati. Ghaṭṭanañca paṭhamajavanādīsupi labbhateva. Ghaṭṭanaṃ paccayavasena bhūtakalāpānaṃ aññamaññaṃ āsannataruppādo. Calanaṃ ekassāpi desantaruppādaparamparatāti ayametesaṃ viseso. Yathā ca vāyodhātuyā calanaṃ kiccaṃ, evaṃ pathavīdhātuyā ghaṭṭanaṃ. Tenevāha ‘‘pathavīdhātuyā upādinnaghaṭṭanassa paccayo’’ti. Sesaṃ vuttanayameva. Yathā hītiādi kāyavacīviññattīnaṃ anumānavasena gahetabbabhāvavibhāvanaṃ. Yathā hi ussāpetvā baddhagosīsādirūpāni disvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā gosīsādīnaṃ udakasahacārippakārasaññāṇākāraṃ gahetvā udakaggahaṇaṃ hoti, evaṃ vipphandamānasamuccāriyamānavaṇṇasadde gahetvā tadanantarapavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā purimasiddhasambandhagahaṇūpanissayasahitāya sādhippāyavikāraggahaṇaṃ hoti.
442 四四二。能分割诸色,或自身被诸色所分割,又或者只是色的分割,便称为色边际;以此为特征的,即是色边际特征。事实上,这虚空界就像正在把一个个色聚分割开来一样。因此说“以显示色之边界为作用”。就义理而言,因为只是色的分割,所以称为色界受持。若有所分割的色,那就是不明显的受持。而现起于被分割的色之外的、明显色边际的界,就是这分割,但并非明确被区分。因此,“不被分割的状态”是指未被遍满的状态,正如世尊所说“不明显的,由四大所造”。或者说,耳孔、鼻孔、舌孔等,是已被分割的状态。凡有色的分割,就在那里以分割为相,证得“色边际相”。“由此分割”的意思是,在虚空界中,诸色处于不相混合的状态。显示巴利原文
442. Rūpāni paricchindati, sayaṃ vā tehi paricchijjati, rūpānaṃ vā paricchedamattaṃ rūpaparicchedo, taṃ lakkhaṇaṃ etissāti rūpaparicchedalakkhaṇā. Ayaṃ hi ākāsadhātu taṃ taṃ rūpakalāpaṃ paricchindantī viya hoti. Tenāha ‘‘rūpapariyantappakāsanarasā’’ti. Atthato pana yasmā rūpānaṃ paricchedamattaṃ hutvā gayhati, tasmā vuttaṃ ‘‘rūpamariyādapaccupaṭṭhānā’’ti. Yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, teheva asamphuṭṭhabhāvapaccupaṭṭhānā. Vijjamānepi hi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ so paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova. Aññathā paricchinnatā na siyā tesaṃ bhūtānaṃ byāpibhāvāpattito. Abyāpitā hi asamphuṭṭhatā. Tenāha bhagavā ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637, 724). Kaṇṇacchiddamukhavivarādivasena ca chiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā. Yesaṃ rūpānaṃ paricchedo, tattheva tesaṃ paricchedabhāvena labbhatīti vuttaṃ ‘‘paricchinnarūpapadaṭṭhānā’’ti. ‘‘Yāya paricchinnesū’’tiādinā ākāsadhātuyā taṃtaṃkalāpānaṃ kalāpantarehi asaṅkarakāraṇataṃ dasseti.
443 四四三。“不迟钝性”即不粗重,意为驱散、消除。“不僵硬性”即不坚硬,由自身柔和的性质,在一切造作中皆无抵触。柔和确实在任何处都不违逆。关于此硬直等三方面,其相反因缘所生起的轻重等性,也有论师这样说。另有说“毁坏众生”者。身所造作的有益能力,即是身适业性的特征;无所作为,则称为身业迟滞。显示巴利原文
443.Adandhatāti agarutā. Vinodanaṃ vikkhipanaṃ, apanayananti attho. Athaddhatāti akathinatā. Attano mudubhāveneva sabbakiriyāsu avirodhitā. Mudu hi katthaci na virujjhati. Tīsupi ṭhānesu paṭipakkhe a-kāro dandhatādihetūnaṃ paṭipakkhasamuṭṭhānattā lahutādīnanti keci. Apare pana ‘‘sattāpaṭisedhe’’ti vadanti. Sarīrena kattabbakiriyānaṃ anukūlatāsaṅkhātakammaññabhāvo lakkhaṇaṃ etissāti sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā. Akammaññaṃ dubbalaṃ nāma hotīti kammaññatā adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā vuttā.
因为轻快性等彼此不相离,所以其差别难以了知。为了表明依各种变化形态的差别,因此说“即使如此”。界扰动,即风、胆汁、痰的激增,或味等界的变异状态。虽然分为二种,从义理上应当了知,这就是地界等四界本身的变异。由相反因缘所生者,如食不相续、心散乱等,是这些变化的特殊因缘;没有特殊因缘的,则是以一切为所依的总体因。由于它们难以了知,如同处理藏曲、蜂蜜、醇酒等而展现出柔和动作的效果。经过熟练的柔和动作,如炼金块、宝石堆等,在这里并没有粗重的柔和本质。因为不是由感官束缚的色体因素,所以不会产生硬直等。虽然对这些元素稍加觉知,但因有相反因缘存在,也会出现轻快性。有此对治缘时,轻快性必须出现;有时则不能无因缘而成就。为什么在业等变化中,轻重等不生起?这是由于存在的缘起所致。如果无因缘,则轻重等必定缺失。显示巴利原文
Lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanena duviññeyyanānattatā vuttāti taṃtaṃvikārādhikarūpehi taṃnānattappakāsanatthaṃ ‘‘evaṃ santepī’’ti vuttaṃ. Dhātukkhobho vātapittasemhapakopo, rasādidhātūnaṃ vā vikārāvatthā. Dvidhā vuttopi atthato pathavīdhātuādīnaṃ dhātūnaṃyeva vikāroti daṭṭhabbo. Paṭipakkhapaccayā sappāyautuāhārāvikkhittacittatā. Te ca taṃtaṃvikārassa visesapaccayabhāvato vuttā, avisesena pana sabbe sabbesaṃ paccayā. Yato nesaṃ aññamaññāvijahanaṃ, iddhivaḷañjanādīsu viya vasavattanaṃ maddavappakāro. Suparimadditacammasudhantasuvaṇṇagahaṇañcettha mudukammaññasadisarūpanidassanamattaṃ, na taṃ idha adhippetaṃ mudutākammaññatāsabbhāvato. Na hi anindriyabaddharūpasantāne lahutādīni sambhavanti, indriyabaddhepi rūpabhave na santi dandhattakarādidhātukkhobhābhāvato. Sati hi tādise dhātukkhobhe tappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānāhi lahutādīhi bhavitabbanti keci, taṃ akāraṇaṃ. Na hi vūpasametabbapaccanīkāpekkho tabbirodhidhammasamuppādo, tathā sati sahetukakiriyacittuppādesu kāyalahutādīnaṃ abhāvova siyā. Kasmā pana kammajarūpesu lahutādayo na hontīti? Paccuppannapaccayāpekkhattā. Aññathā sabbadābhāvīhi lahutādīhi bhavitabbaṃ siyāti.
444 四四四。初积称为“积”,或少许积集称为“积”,又如同随缘从各处而来之积,故称为“积”。合此二者,以此为相,所以说“积相”。色的积集为初生,而“增长”则如“增上安立”“增上灌注”等语所示,表明“增上”一词有初、上二义。“前际”即过去的部分,指尚未到来的。于正生起的色法中,其生起犹如从尚未生的刹那中涌出,故说“以涌出为味”。同样,其生起像是在交付“这些是色法”般而被把握,故说“以交付为现起”。“具足圆满为现起”应当依据“上积即积”之义来理解。“以转起为相”,是指应理解为色的转起。“以相续为味”,即依前后次第相续不绝的作用。正因如此,以不断绝而被把握,所以说“以不断绝为现起”。显示巴利原文
444. Ādi cayo, īsaṃ vā cayoti ācayo, yathāpaccayaṃ tato tato āgatassa viya cayoti vā ācayo, tadubhayaṃ ekajjhaṃ gahetvā ācayo lakkhaṇaṃ etassāti ācayalakkhaṇo. Rūpassa upacayo paṭhamuppādo, vaḍḍhi ca ‘‘upaññattaṃ upasitta’’ntiādīsu viya upa-saddassa paṭhamūpariatthassa nidassanato. Pubbantatoti pubbakoṭṭhāsato, anāgatabhāvatoti attho. Uppajjamāne rūpadhamme uppādo anāgatakkhaṇato ummujjāpento viya hotīti vuttaṃ ‘‘ummujjāpanaraso’’ti. Tathā so ‘‘ime rūpadhammā’’ti niyyātento viya gayhatīti āha ‘‘niyyātanapaccupaṭṭhāno’’ti. Paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhānatā ‘‘uparicayo upacayo’’ti imassa atthassa vasena veditabbā. Pavattilakkhaṇāti rūpānaṃ pavattananti lakkhitabbā. Anuppabandhanarasāti pubbāparavasena anu anu pabandhanakiccā. Tato eva anupacchedavasena gahetabbato anupacchedapaccupaṭṭhānā.
“两者”即是积和相续这两者。“唯是生色”唯是色之生起的异名。如果这样,为何要分别而说呢?答:“因为行相有差别。”意思是生色的转起行相有种种不同。根据所化机而分别解说,其理由将在下文显明。然而,如何了知这一道理呢?即:由转起行相不同而有生色的差别,并非由自性?为了显明通过解说即可了知,因此说“然而由……”等等。其中,“诸处的积”,是指对十一种半色处,由于最初积集而说为“积”。这就是“积”,因为是初生的状态,取“upa-”字的初义。然而,对于正在那里生起的,由于上积而称为“上积”,这就是“相续”,因为依相续而生起的状态。或者,诸处的积,是以初位为特征的生起;对于正在那里生起的,由于上积而称为“上积”,即增长的意思。以增长为特征的生起,这就是“相续”,因为以连结的方式生起的状态。因此说“在注释书中也……”等等。显示巴利原文
Ubhayampīti upacayo santatīti ubhayampi. Jātirūpassevāti rūpuppādasseva adhivacanaṃ. Yadi evaṃ kasmā vibhajja vuttāti āha ‘‘ākāranānattato’’ti, jātirūpassa pavattiākārabhedatoti attho. Veneyyavasena vibhajjakathane kāraṇaṃ parato āvi bhavissati. Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ, pavattiākāranānattato jātirūpassa bhedo, na sabhāvatoti ? Niddesatoti dassento ‘‘yasmā panā’’tiādimāha. Tattha yo āyatanānanti yo aḍḍhekādasannaṃ rūpāyatanānaṃ ādicayattā ‘‘ācayo’’ti vutto. So eva upacayo paṭhamuppādabhāvato upa-saddo paṭhamatthoti katvā. Yo pana tattheva uppajjamānānaṃ upari cayattā upacayo, sā eva santati anupabandhavasena uppattibhāvato. Atha vā yo āyatanānaṃ ācayo paṭhamabhāvena upalakkhito uppādo, so pana tattheva uppajjamānānaṃ upari cayattā upacayo, vaḍḍhīti attho. Upacayo vaḍḍhibhāvena upalakkhito uppādo, sā eva santati pabandhākārena uppattibhāvato. Tenāha ‘‘aṭṭhakathāyampī’’tiādi.
在此,这样解说是为了说明什么呢?以“诸处的积”等解说,说明了什么义理呢?是以处来阐明积。因为积、上积、相续,由于它们都以生起的状态出现,因此都属于积;通过诸处来显明积等,所以是以处说积。以“诸处的积”等言说,即表明诸处是具有积之自性的生起法,因此用积来指称那具有自性的处。因为这里指的是生起的相,而非色本身的色。显示巴利原文
Tattha evaṃ kiṃ kathitanti ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo’’tiādinā (dha. sa. 641) niddesena kiṃ atthajātaṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito. Ācayupacayasantatiyo hi nibbattibhāvena ācayo evāti āyatanehi ācayādīnaṃ pakāsitattā tehi ācayo kathito. Āyatanānaṃ ācayādivacaneneva ācayasabhāvāni uppādadhammāni āyatanānīti ācayena taṃpakatikaṃ āyatanaṃ kathitaṃ. Lakkhaṇañhi uppādo, na rūparūpanti.
色之成熟,就是色法的老。其味是引向坏灭,即引向坏灭的作用。虽说自性并未离去,例如坚硬等自性并未消失,但老发生在住时,而那时法并不舍弃它的自性。新生的状态是生起位,以那种新生状态离去而被察觉,所以说“以新生状态离去为现起”。“非色法”这一词,是因为它们的老被巧妙地隐蔽才如此说。因为即使是色法的刹那老,实际上也被隐蔽,这便称为无间老。这里所说的变异,是指分断等变异,因为这种变异在非色法中并不存在。所谓无间老,应当这样联系:这种变异也不存在。此老没有间断,所以是无间老,也就是从新生状态难以了知的内在衰老的意思。显示巴利原文
Rūpaparipāko rūpadhammānaṃ jiṇṇatā. Upanayanarasāti bhaṅgupanayanakiccā. Sabhāvānapagamepīti kakkhaḷatādisabhāvassa avigamepi. Ṭhitikkhaṇe hi jarā, na ca tadā dhammo sabhāvaṃ vijahati nāma. Navabhāvo uppādāvatthā, tassa apagamabhāvena gayhatīti āha ‘‘navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā’’ti. ‘‘Arūpadhammāna’’nti idaṃ tesaṃ jarāya suṭṭhu paṭicchannatāya vuttaṃ. Rūpadhammānampi hi khaṇikajarā paṭicchannā eva, yā avīcijarātipi vuccati. Esa vikāroti khaṇḍiccādivikāramāha. So hi arūpadhammesu na labbhati. Yā avīcijarā nāma, tassāpi esa vikāro natthīti sambandhitabbaṃ. Natthi etissā jarāya vīcīti avīcijarā, navabhāvato duviññeyyantarajarāti attho.
应被理解为周遍、完全地‘破坏’,故以遍坏为相。所谓常,即是恒久;然而色由于刹那坏灭,以彼坏灭而非是常,故是无常,此即无常性。然而,此无常性使安住于住位之色,因毁灭之特性而如同沉没,故说‘以沉没为味’。又因此无常性由色法的坏灭状态,唯以尽灭、坏灭的行相而被把握,故说‘以尽灭坏灭为现起’。显示巴利原文
Parito sabbaso ‘‘bhijjana’’nti lakkhitabbāti paribhedalakkhaṇā. Niccaṃ nāma dhuvaṃ, rūpaṃ pana khaṇabhaṅgitāya yena bhaṅgena na niccanti aniccaṃ, so aniccassa bhāvoti aniccatā. Sā pana yasmā ṭhitippattaṃ rūpaṃ vināsabhāvena saṃsīdantī viya hotīti vuttaṃ ‘‘saṃsīdanarasā’’ti. Yasmā ca sā rūpadhammānaṃ bhaṅgabhāvato khayavayākāreneva gayhati, tasmā vuttaṃ ‘‘khayavayapaccupaṭṭhānā’’ti.
445 四四五。‘以食素为相’者:此处,随逐于诸肢节的味之精华,具有支撑与增益的力量,是依止于大种的一种特殊性质,这即是食素。被做成团食,故称团食;被摄取,故称为食,意即做成团食后吞咽下去。然而,这是为了显示有所依的食素而说。内在的食唯有以外部食物为缘,方能生起色法,而它摄取色法,故为食,因此说‘以摄取色法为味’。正因如此,它能生起以食素为第八的色聚,支撑此身,故以‘支撑此身’为现起。食素摄取色法的作用依赖于外境,故说‘以应被摄取的事物为近因’。显示巴利原文
445.Ojālakkhaṇoti ettha aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro upathambhabalakaro bhūtanissito eko viseso ojā. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro. Āharīyatīti āhāro, kabaḷaṃ katvā ajjhoharīyatīti attho. Idaṃ pana savatthukaṃ ojaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Bāhiraṃ āhāraṃ paccayaṃ labhitvā eva ajjhattikāhāro rūpaṃ uppādeti, so pana rūpaṃ āharatīti āhāro. Tenāha ‘‘rūpāharaṇaraso’’ti. Tato eva ojaṭṭhamakarūpuppādanena imassa kāyassa upathambhanapaccupaṭṭhāno. Ojāya rūpāharaṇakiccaṃ bāhirādhīnanti āha ‘‘āharitabbavatthupadaṭṭhāno’’ti.
446 在‘balarūpa’等词中,意指此身中确有所谓力、所谓产生、所谓病,依‘生、再生’的言说而有所谓生;然而,它们离开那四种大种便不能存在,故当知依止于所造色而存在,这是意趣所在。‘有些人’指无畏山寺的住众。关于‘被驳斥’,此处应如此理解:昏沉并非色,因为它在诸盖中被教导。凡在诸盖中被教导的,即非色,比如欲贪。然而,可能这昏沉有两种:色与非色。其中,非色的那一种在诸盖中被教导,难道不是色吗?并非如此,因为没有特别说明。因为未作特别区分而于诸盖中教导昏沉,因此即使假设昏沉有两种,也不能否定其盖的性质。因为可以如此说:‘假设有与无色昏沉不同的另一种昏沉,它也仍是盖,因为具足昏沉的自性,如同另一昏沉一样。’显示巴利原文
446.Balarūpantiādīsu imasmiṃ kāye balaṃ nāma atthi, sambhavo nāma atthi, rogo nāma atthi, ‘‘jāti sañjātī’’ti (vibha. 191) vacanato jāti nāma atthi, tehipi catūhi mahābhūtehi vinā abhāvato upādāyarūpehi bhavitabbanti adhippāyo. Ekaccānanti abhayagirivāsīnaṃ. Paṭikkhittanti ettha evaṃ paṭikkhepo veditabbo – middhaṃ rūpameva na hoti nīvaraṇesu desitattā. Yassa hi nīvaraṇesu desanā, taṃ na rūpaṃ yathā kāmacchando. Siyā panetaṃ duvidhaṃ middhaṃ rūpaṃ, arūpañcāti. Tattha yaṃ arūpaṃ, taṃ nīvaraṇesu desitaṃ ‘‘na rūpa’’nti? Taṃ na, visesavacanābhāvato. Na hi visesetvā middhaṃ nīvaraṇesu desitaṃ, tasmā middhassa duvidhataṃ parikappetvāpi na sakkā nīvaraṇabhāvaṃ nivattetuṃ. Sakkā hi vattuṃ ‘‘yaṃ taṃ arūpato aññaṃ middhaṃ parikappitaṃ, tampi nīvaraṇaṃ middhasabhāvattā itaraṃ middhaṃ viyā’’ti.
若问:就算是盖,这又有何矛盾?答:盖是应断的。断除五盖后,有言:“你确实是牟尼、正觉者,你已无盖。”(《经集》546)而色是不应断的,因为论中说:“哪些法既非由见道亦非由修道所断?四地中的善法、四地中的果报、三地中的唯作无记、色与涅槃。这些法既非由见道亦非由修道所断。”此处并非指以彼为所缘的烦恼之断除,因为如“比丘们,色不是你们的,应舍断它”等处,并非意指欲贪等那样被断除。因此,昏沉不是色。如果你们不接受昏沉是色,为何世尊会有睡眠?因昏沉在《分别论》中以“睡眠、昏沉睡眠”等被分别,难道昏沉就是睡眠吗?并非昏沉就是睡眠,而是因为它是睡眠之因,所以被分别说为“睡眠”,如同阴性词等的表达。即便如此,若作为睡眠之因的昏沉不存在,世尊如何能有睡眠?世尊的睡眠是由于身体不适,而非由于昏沉。不能说没有这种睡眠,因为世尊说:“我的背不适,我将伸展它。”这里并非确定说“唯有昏沉是睡眠之因”,而是确定说“睡眠之因就是昏沉”。因此,还有其他的睡眠之因,那是什么呢?就是身体的不适。所以说:“世尊的睡眠是由于身体不适,而非由于昏沉。”显示巴利原文
Bhavatu nīvaraṇaṃ, ko virodhoti ce? Nīvaraṇañca pahātabbaṃ. Pañca nīvaraṇe pahāya ‘‘addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’ti (su. ni. 546) vacanato. Appahātabbañca rūpaṃ ‘‘katame dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca nibbānañca. Ime dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā’’ti (dha. sa. 1407) vacanato. Na cettha tadārammaṇakilesappahānaṃ adhippetaṃ ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahathā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.34) viya kāmacchandādīnaṃ tathā pahānassa anadhippetattā. Tasmā na middhaṃ rūpaṃ. Yadi middhassa rūpabhāvaṃ na sampaṭicchatha, kathaṃ bhagavato niddā. Middhañhi ‘‘niddāpacalāyikā’’tiādinā vibhaṅge vibhattattā niddāti? Na middhaṃ niddā, niddāhetubhāvato pana taṃ ‘‘niddā’’ti vibhattaṃ yathā itthiliṅgādi. Evampi niddāhetuno middhassa abhāvato kathaṃ bhagavato niddāti? Niddā bhagavato sarīragilāniyā, na middhena. Sā ca natthīti na sakkā vattuṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyati, tamahaṃ āyamissāmī’’ti (ma. ni. 2.22) vacanato. Na cettha evamavadhāraṇaṃ middhameva niddāhetūti, niddāhetu eva middhanti evamavadhāraṇā. Tasmā aññopi atthi niddāhetu, ko pana soti? Sarīragilāniyā. Tena vuttaṃ ‘‘niddā bhagavato sarīragilāniyā, na middhenā’’ti.
不能说世尊没有睡眠,因为他说过:“阿耆毗舍那,我记得……在白天睡过。”(《中部·阿耆毗舍那经》)由此也可知昏沉不是色,因为论中有与相应有关的说法。如说:“昏沉睡眠盖与无明盖,既是盖,也是与盖相应。”等等。此处并非如“碎石、沙砾、鱼群、行走、站立”那样,由于色性不成立而可以依所得来理解。假如其色性成立,则依所得之缘才可能合理。由此也可知昏沉不是色,因为它在无色界中生起。这也被说过:“缘盖法而生盖法,非依前生缘。”在它的分别中说:“在无色界,缘欲贪盖而生昏沉睡眠盖、掉举盖、无明盖。”因此,注释书中所驳斥的“昏沉不是色”,是极为善妙的驳斥。显示巴利原文
Niddā ca bhagavato natthīti na sakkā vattuṃ ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ aggivessana…pe… divā supitā’’ti (ma. ni. 1.387) vacanato. Itopi na middhaṃ rūpaṃ sampayogavacanato. Vuttañhi ‘‘thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā’’tiādi (dha. sa. 1176). Na cettha yathālābhabhavanaṃ? Sakkā paccetuṃ ‘‘sakkharakathalikampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādi (dī. ni. 1.249) viya appasiddhatāya rūpabhāvassa. Siddhe hi tassa rūpabhāve sambhavato yathālābhapaccayo yujjeyyāti. Itopi na rūpaṃ middhaṃ āruppesu uppajjanato. Vuttampi cetaṃ ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati napurejātapaccayā’’ti (paṭṭhā. 3.8.8) imassa vibhaṅge ‘‘āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ uppajjatī’’ti vitthāro. Tasmā ‘‘na middhaṃ rūpa’’nti yaṃ aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ, taṃ supaṭikkhittameva.
在其余者中,即力量色等之中。即使是由业所生的病,其近因也是由不适缘所生的界扰动,更何况其他的病。而它在本质上,仅于色法的变异、住立、坏灭的刹那中得以存在,因此说:“病色已被老、无常所摄而摄取。”同样,已被积集、相续所摄而摄取,因为以彼为因的色生起并不存在。在依止的状态中,并没有其他所谓的“生”。产生是欲界中某些众生根成熟的缘,是水界转起的一种特殊行相,因此说:“产生色已被水界所摄而摄取。”所谓身力,本质上是风界转起的一种特殊行相,因为它是风界的扩展。由此,人们称它为“生命力”,因此说:“力量色已被风界所摄而摄取。”为何不按顺序对这些进行驳斥?这是为了显示不重视,因为观察不到而说“它们单独并不存在”;或者是因为对昏沉的驳斥是大论题,所以先作。应知依此随顺逆序的方式,也说明了其余的不存在。显示巴利原文
Itaresūti balarūpādīsu. Kammasamuṭṭhānassāpi rogassa visabhāgapaccayasamuppanno dhātukkhobho āsannakāraṇaṃ, pageva itarassa. So ca atthato rūpadhammānaṃ vikārāvatthāṭhitibhaṅgakkhaṇesu eva siyāti vuttaṃ ‘‘rogarūpaṃ jaratāaniccatāgahaṇena gahitamevā’’ti. Upacayasantatigahaṇena gahitamevāti tabbinimuttassa rūpuppādassa abhāvato. Upādāvatthāya ca aññā jāti nāma nattheva. Sambhavo kāmadhātuyaṃ ekacciyasattānaṃ indriyaparipākapaccayo āpodhātuyā pavattiākāravisesoti āha ‘‘sambhavarūpaṃ āpodhātuggahaṇena gahitamevā’’ti. Kāyabalaṃ nāma atthato vāyodhātuyā pavattiākāraviseso tassā vipphārabhāvato. Yato naṃ ‘‘pāṇabala’’nti vadanti, tenāha ‘‘balarūpaṃ vāyodhātuggahaṇena gahitamevā’’ti. Kasmā pana nesaṃ ayathākkamato paṭikkhepo katoti? Visuṃ natthīti katvā anupalabbhamānattā anādaradassanatthaṃ, middhapaṭikkhepo vā mahāpañhoti paṭhamaṃ kato. Tadanusārena paṭilomanayena itaresampi abhāvo vuttoti veditabbaṃ.
“iti”一词应与“二十八种”相连,即依上述次第成为二十八种。而且,应知这仅是依巴利圣典中所说的方法,故无减损;而无所增,也已显示。显示巴利原文
‘‘Itī’’ti idaṃ ‘‘aṭṭhavīsatividha’’nti iminā sambandhitabbaṃ, iminā vuttakkamena aṭṭhavīsatividhaṃ hotīti. So ca kho pāḷiyaṃ āgatanayenevāti anūnatā veditabbā. Anadhikabhāvo pana dassito eva.
447 相应法之聚依此而安立,故为因;以根本义而言,贪等与无贪等,如此类因不存在,则为非因。没有它的因,故为无因;与有因相对,即不与因一同生起之意。无因者,即因不相应,故为因不相应。虽然法无差别,但依字义差别,为应受教化者而说二法门,故依二法句而说此。依缘而行,故与缘俱,为有缘。于世间、与自缘相应,或应知者,为世间。流向有顶,或流向种姓者,故为漏;与漏俱,故为有漏;即应为漏所缘之意。以‘等’字摄结缚、暴流、轭、盖、杂染、执取、非心所、非心相应、非色界、非无色界、非出世间、不定、非出离、无常等,应如是见其集合。显示巴利原文
447. Sampayuttadhammarāsi hinoti etena patiṭṭhahatīhi hetu, mūlaṭṭhena lobhādiko, alobhādiko ca, tādiso hetu na hotīti nahetu. Nāssa hetu atthīti ahetukaṃ, sahetukapaṭiyogibhāvato hetunā saha na uppajjatīti attho. Ahetukameva hetunā vippayuttatāya hetuvippayuttaṃ. Dhammanānattābhāvepi hi saddatthanānattena veneyyavasena dukantaradesanā hotīti dukapadavasena cetaṃ vuttaṃ. Paccayādhīnavuttitāya saha paccayenāti sappaccayaṃ. Attano paccayehi loke niyuttaṃ, viditanti vā lokiyaṃ. Ā bhavaggaṃ, ā gotrabhuṃ vā savantīti āsavā, saha āsavehīti sāsavaṃ, āsavehi ālambitabbanti attho. Ādisaddena saṃyojanīyaṃ oghanīyaṃ yoganīyaṃ nīvaraṇīyaṃ saṃkilesikaṃ parāmaṭṭhaṃ acetasikaṃ cittavippayuttaṃ narūpāvacaraṃ naarūpāvacaraṃ naapariyāpannaṃ aniyataṃ aniyyānikaṃ aniccanti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.
‘我慢安置于此’故为我,即自体。关于此我、为此我而转起者为内,即系属于根之法;存在于他们之中的为内,即眼等。然在注释中,依所说之理,内即是内,如说‘应化导者’(增支部8.11;波罗夷8),为阐明此义而说‘因关于自体而转起,故为内’。其余二十三种。‘由此为外’者,此乃因无内之相而说。以触对的方式而有境与有境,即是以相触的方式。其余十六种。相反者,即不应通过触对的方式去取。难通达性,即因微细而难以了知的特性。不邻近智,故为远。十三种,以心处为最终。以自性而言,即不取‘色之区分、色之变异、色之积集’等,而以自性——如坚硬等,可由智区分而取。其余十种。相反者,则不应以自性来取。为显示耳等亦如眼,以明净为自性,故成为各别取境的缘,而说‘眼等……净色’。相反者,即与其相违之性。以增上义而言:在此,眼等五根对于眼识等有增上作用,因随其利钝而转;男女二根于各自的作用有增上;命根于俱生色的守护有增上。这二者前已说过。由于执取的缘故,成为已执取。业所生者,犹如‘此是我的果报’,由业执取,似无拒绝。显示巴利原文
Āhito ahaṃ māno etthāti attā, attabhāvo. Taṃ attānaṃ adhikicca uddissa pavattā ajjhattā , indriyabaddhadhammā, tesu bhavaṃ ajjhattikaṃ, cakkhādi. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttanayena ajjhattameva ajjhattikaṃ yathā venayikoti (a. ni. 8.11; pārā. 8) imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘attabhāvaṃ adhikicca pavattattā ajjhattika’’nti. Sesaṃ tevīsatividhaṃ. ‘‘Tato bāhirattā’’ti idaṃ ajjhattikalakkhaṇābhāvato vuttaṃ. Ghaṭṭanavasenāti visayī, visayo ca hutvā saṅghaṭṭanavasena. Sesaṃ soḷasavidhaṃ. Viparītattāti ghaṭṭanavasena agahetabbato. Duppaṭivijjhasabhāvattāti sukhumabhāvena duviññeyyasabhāvattā. Ñāṇassa āsanne na hotīti dūre. Terasa hadayavatthupariyosānāni. Sabhāvenevāti ‘‘rūpassa paricchedo, rūpassa vikāro, rūpassa upacayo’’tiādinā aggahetvā attano sabhāveneva kakkhaḷattādinā ñāṇena paricchijja gahetabbato. Sesaṃ dasavidhaṃ. Tabbiparītatāyāti sabhāvena apariggahitabbato. Sotādīnampi cakkhuno viya pasannasabhāvattā eva yathāsakaṃ visayaggahaṇapaccayatāti dassento āha ‘‘cakkhādi…pe… pasādarūpa’’nti. Viparītattāti tabbidhurasabhāvattā. Adhipatiyaṭṭhenāti ettha cakkhādīnaṃ tāva pañcannaṃ cakkhuviññāṇādīsu ādhipateyyaṃ tesaṃ paṭumandabhāvānuvattanato, itthipurisindriyadvayassa sakicce jīvitindriyassa sahajarūpānupālane. Tadubhayaṃ heṭṭhā vuttameva. Upādinnattāti gahitattā. Kammanibbattañhi ‘‘mametaṃ phalaṃ’’nti kammunā gahitaṃ viya hoti apaṭikkhepato.
448 448. 关于有见、业生等三法,即指有见三法及业生等三法。其中,“粗”指十二种粗色。“色”指色处。以可被看见之性为相,与能见俱起,故为“有见”;以可被撞击之性为相,与能撞击俱起,故为“有对”;既是“有见”又是“有对”,故为“有见有对”。其中,凡是具有可被看见之性者,即为有见。眼识的所缘境,便是可被看见之性。虽说这并不异于色处本身,但为令色处区别于其他法,故而作此简别说:“与能见俱起,故为有见。”在诸法的共相中,诸法虽有共同之处,然亦可依其差别的特性,安立种种区别。如此,方能了知义理的差别。以自性与依处,令已至、未至者相互对立、互相撞击,这便是撞击之性;由此,当变动之缘相俱时,于眼等诸境即有变化生起。其余十一种粗色,因不具有见之性,故为“无见”;依前所说之理,为“有对”。由双遮此二,则为“无见无对”。就“业生”而言,此处指纯粹由业等起的,有八根及心,共九种色;又在九种四等起中,由业等起的也唯有此九种色。如是,这十八种色从业而生,故为“业生”。凡已生、正生、将生者,总说皆为“业生”,如说“乳”一般。从业以外之缘而生者,即由时节、心、食所生。“从无何生者”,指相色。两种表色、声、虚空界、轻快性等三种,是心等起而非不离色,这些十五种色为心生。虚显示巴利原文
448.Sanidassanakammajādīnaṃ tikānanti sanidassanattikassa, kammajādittikānañca. Oḷāriketi dvādasavidhe oḷārikarūpe. Rūpanti rūpāyatanaṃ. Daṭṭhabbabhāvasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanaṃ, paṭihananabhāvasaṅkhātena saha paṭighenāti sappaṭighaṃ, sanidassanañca taṃ sappaṭighañcāti sanidassanasappaṭighaṃ. Tattha yassa daṭṭhabbabhāvo atthi, taṃ sanidassanaṃ. Cakkhuviññāṇagocarabhāvova daṭṭhabbabhāvo. Tassa rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā vuttaṃ ‘‘saha nidassanena sanidassana’’nti. Dhammabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro viseso, so añño viya katvā upacarituṃ yutto. Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti. Yo sayaṃ, nissayavasena ca sampattānaṃ, asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññaṃ patanaṃ, so paṭihananabhāvo, yena byāpārādivikārapaccayantarasahitesu cakkhādīnaṃ visayesu vikāruppatti. Sesaṃ ekādasavidhaṃ oḷārikarūpaṃ. Tañhi sanidassanattābhāvato anidassanaṃ, vuttanayeneva sappaṭighaṃ. Ubhayapaṭikkhepena anidassanaappaṭighaṃ. Kammato jātanti ettha yaṃ ekantakammasamuṭṭhānaṃ aṭṭhindriyāni, hadayañcāti navavidhaṃ rūpaṃ, yañca navavidhe catusamuṭṭhāne kammasamuṭṭhānaṃ navavidhameva rūpanti evaṃ aṭṭhārasavidhampi kammato uppajjanato kammajaṃ. Yañhi jātañca yañca jāyati yañca jāyissati, taṃ sabbampi ‘‘kammaja’’nti vuccati yathā duddhanti. Tadaññapaccayajātanti kammato aññapaccayato jātaṃ utucittāhārajaṃ. Nakutocijātanti lakkhaṇarūpamāha. Viññattidvayaṃ, saddo, ākāsadhātu, lahutādittayaṃ cittasamuṭṭhānāni avinibbhogarūpānīti etaṃ pañcadasavidhaṃ rūpaṃ cittajaṃ. Ākāsadhātu, lahutādittayaṃ, āhārasamuṭṭhānāni avinibbhogarūpānīti etaṃ dvādasavidhaṃ rūpaṃ āhārajaṃ. Ettha saddaṃ pakkhipitvā terasavidhaṃ rūpaṃ ututo samuṭṭhitaṃ utujaṃ. Sesaṃ kammajatike vuttanayānusāreneva veditabbaṃ.
449 449. 依所见等四法、色色等四法、处等四法,应各各配以“四法”一词。凡是色处,无论是已见、正见、将见或应见,一切都称为“所见”,因其不超越所见之自性,犹如“乳”之称谓。这道理对其余诸法也同样适用。因为是见的境界,故指眼识所了知的;因为是闻的境界,故指耳识所了知的。香、味、触三者,名为“所触”,因其是通过接触、抵达后方可执取的。故说“因是已至而取之根境故”。显示巴利原文
449. Diṭṭhādicatukkavasena, rūparūpādicatukkavasena, vatthādicatukkavasenāti pāṭekkaṃ catukkasaddo yojetabbo. Yaṃ rūpāyatanaṃ adakkhi yaṃ passati yaṃ dakkhissati yaṃ passeyya, taṃ sabbaṃ diṭṭhaṃ nāma diṭṭhasabhāvānātivattanato yathā duddhanti. Esa nayo sesesupi. Dassanavisayattāti cakkhuviññāṇaviññeyyattā. Savanavisayattāti sotaviññāṇaviññeyyattā. Gandharasaphoṭṭhabbattayanti gandho raso phoṭṭhabbanti etaṃ tayaṃ. Mutaṃ nāma mutvā patvā gahetabbato. Tenāha ‘‘sampattaggāhakaindriyavisayattā’’ti.
什么被称为“触”?即地、火、风三界。为何此处不取水界?难道不就是因为触碰到冷而被感知,而冷属于水界吗?确实被感知,但冷并非水界。那么是什么?正是火界。在微弱的暖性中,生起了冷的认知。实际上并没有一个名为“冷”的性质,只是由于暖性的微弱,而错误地执取为“冷”。若问如何理解?因为冷的知觉并不稳定,犹如对岸。正如热季时,站在日晒处的人进入阴凉地会产生冷的知觉,而从地窖中出来的人在同一处地方却产生暖的知觉。如果冷即是水界,它应在同一聚中与暖性共存,但事实并非如此。因此可知,冷并非水界。这是针对主张诸界不可分离者的回答;而对于不主张四界不可分离者,以在同一聚中观察四界的作用、由同处性而成立,此亦作为回答。至于那些宣说“冷是风界的特相”的人,对他们而言这也即是回答。如果冷是风界,则应在同一聚中与暖性共存,但事实并非如此。因此可知,冷并非风界。至于那种认为流动性即是水界,且通过触被感知的见解,应对他们说:诸位贤友以为流动性可被触知,这纯属妄执,如同形状一般。正如古人所说:显示巴利原文
Kimidaṃ phoṭṭhabbaṃ nāmāti? Pathavītejovāyodhātuttayaṃ. Kasmā panettha āpodhātu aggahitā, nanu sītatā phusitvā gayhati, sā ca āpodhātūti? Saccaṃ gayhati, na pana sā āpodhātu. Kiñcarahīti? Tejodhātu eva. Mande hi uṇhabhāve sītabuddhi. Na hi sītaṃ nāma koci guṇo atthi, kevalaṃ pana uṇhabhāvassa mandatāya sītatābhimāno. Kathametaṃ viññātabbanti ce? Anavaṭṭhitattā sītabuddhiyā yathā pārāpāre. Tathā hi ghammakāle ātape ṭhitānaṃ chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti, tattheva pana pathavīgabbhato uṭṭhitānaṃ uṇhabuddhi. Yadi hi sītatā āpodhātu siyā, ekasmiṃ kalāpe uṇhabhāvena saddhiṃ upalabbheyya, na ca upalabbhati. Tasmā viññāyati na āpodhātu sītatāti . Idañca bhūtānaṃ avinibbhogavuttitaṃ icchantānaṃ uttaraṃ, anicchantānampi pana catunnaṃ bhūtānaṃ ekasmiṃ kalāpe kiccadassanena sabhāgavuttitāya sādhitāya uttarameva. Ye pana ‘‘vāyodhātuyā lakkhaṇaṃ sītatā’’ti vadanti, tesampi idameva uttaraṃ. Yadi hi vāyodhātu sītatā siyā, ekasmiṃ kalāpe uṇhabhāvena saddhiṃ sītatā upalabbheyya, na ca upalabbhati. Tasmā viññāyati na vāyodhātu sītatāti. Yesaṃ pana dravatā āpodhātu, sā ca phusitvā gayhatīti dassanaṃ. Te vattabbā ‘‘dravabhāvopi phusīyatīti āyasmantānaṃ adhimānamattaṃ saṇṭhānaṃ viyā’’ti. Vuttañhetaṃ purātanehi –
触及时,流动性伴有三界而俱生;
世人便妄执:“我触到了流动性。”
如同以心执取所触的诸界与形状,
应知流动性也是如此,被执为“我现量触到”。
显示巴利原文 ‘‘Dravatā sahavuttīni, tīṇi bhūtāni samphusaṃ; ‘Dravataṃ samphusāmī’ti, lokoyamabhimaññati. ‘‘Phusaṃ bhūtāni saṇṭhānaṃ, manasā gaṇhate yathā; ‘Paccakkhato phusāmī’ti, ñātabbā dravatā tathā’’ti.
“其余者”:即除去如前所述的色等七种色后,所剩余的二十一种色。“唯识”:即唯意识。通过此限定词显示:由于色处等亦可被意识所识知,并无定则,故非“所识知色”,由此显示无混杂。显示巴利原文
Sesanti yathāvuttaṃ rūpādisattavidhaṃ rūpaṃ ṭhapetvā avasiṭṭhaṃ ekavīsatividhaṃ rūpaṃ. Viññāṇassevāti manoviññāṇasseva. Avadhāraṇena rūpāyatanādīnampi manoviññāṇaviññeyyatte niyamābhāvato na viññātarūpatāti saṅkarābhāvaṃ dasseti.
此处,所造色名为“色色”,即在二十八种色中被称为“所造”的色,正因其具足色之特相而称为色。“变坏是色,彼有此”,如说“有病的”;或依色之属性而说,如依蓝色属性而说“蓝布”。此“色”字亦依惯例用于非彼自性者,故以另一“色”字加以简别,说为“色色”,如“芝麻油”、“苦苦”等,意指以变坏为自性的色。若如此,虚空界等如何是色?因其为所造色的分际与变化之特相,故随彼而称为色。显示巴利原文
Nipphannarūpaṃ panettha rūparūpaṃ nāmāti yadettha aṭṭhavīsatividhe rūpe ‘‘nipphanna’’nti vuttaṃ rūpaṃ, tadeva rūpalakkhaṇayogato rūpaṃ. Ruppanaṃ rūpaṃ, taṃ etassa atthīti yathā arisasoti, rūpaguṇayogato vā yathā nīlaguṇayogato nīlaṃ vatthanti. Svāyaṃ rūpasaddo ruḷhiyā ataṃsabhāvepi pavattatīti aparena rūpasaddena visesetvā vuttaṃ ‘‘rūparūpa’’nti yathā tilatelaṃ, dukkhadukkhanti (visuddhi. 2.539) ca, ruppanasabhāvaṃ rūpanti attho. Yadi evaṃ, ākāsadhātuādīnaṃ kathaṃ rūpabhāvoti? Nipphannarūpassa paricchedavikāralakkhaṇabhāvato taggatikamevāti ‘‘rūpa’’ntveva vuccati.
心与心所依之而生起,故称所依;即作为心及其相应法所依的色法。当知所依有六种。其中,心色唯是所依,而非门,因为是意界和意识界的依止,不像眼等那样是其他法的依止。正如眼等是领受等心生起的门,心色并非如此。因此说「此处所谓心色,是所依,不是门」。两种表色是门,因为是业门;由于没有依彼而生起的心,故不是所依。净色既是所依——作为依彼而起的眼识等之依止,也是门——作为其他法领受等之依止的门。其余二十一种色,依相反之理,既非所依亦非门。显示巴利原文
Vasanti ettha cittacetasikā pavattantīti vatthu, cittataṃsampayuttānaṃ ādhārabhūtaṃ rūpaṃ. Taṃ pana chabbidhaṃ. Tattha hadayarūpaṃ vatthu eva manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayabhāvato. Na dvāraṃ aññanissayānaṃ cakkhādi viya. Yathā hi cakkhādīni sampaṭicchanādīnaṃ pavattiyā dvāraṃ honti, na evaṃ hadayavatthu. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ panettha hadayarūpaṃ nāma, taṃ vatthu, na dvāra’’nti. Viññattidvayaṃ dvāraṃ kammadvārabhāvato. Tannissitassa cittuppādassa abhāvato na vatthu. Pasādarūpaṃ vatthu ceva attasannissitassa cakkhuviññāṇādikassa, dvārañca aññanissitassa sampaṭicchanādikassa. Sesaṃ ekavīsatividhaṃ rūpaṃ vuttavipariyāyato neva vatthu na ca dvāraṃ.
450 450. 从一因而生者,称为一因生。难道从一因而生的所生法不存在吗?确实不存在。此处意指,在色生起的诸缘中,从单一缘而生。因为色的生起无需依赖色生起因以外的其他缘。二因生等亦同此理。所谓「依这些」,即依这些分类而言。「唯业生」:即单从业而生;唯心生意也同样理解。「从心与时而生」:即有时从心生,有时从时节生;当知如此从心与时而生,彼为二因生,由二因所生。其余二因生亦同此理。「唯声处」:对此,有些论师说,心生的声处唯是有表色。古师则说,亦有非表色的寻所振动之声。显示巴利原文
450. Ekato eva jātaṃ ekajaṃ. Nanu ca ekato eva paccayato paccayuppannassa uppatti natthīti? Saccaṃ natthi, rūpajanakapaccayesu ekatoti ayamettha adhippāyo. Na hi rūpuppatti rūpajanakato aññaṃ paccayaṃ apekkhati. Dvijantiādīsupi eseva nayo. Imesanti imesaṃ pabhedānaṃ vasena. Kammajamevāti kammato eva jātaṃ. Cittajamevāti etthāpi eseva nayo. Cittato ca ututo ca jātanti kālena cittato, kālena ututoti evaṃ cittato ca ututo ca jātaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃ dvijaṃ dvīhi jātanti. Parato dvīsupi eseva nayo. Saddāyatanamevāti ettha yaṃ cittajaṃ saddāyatanaṃ, taṃ saviññattikamevāti eke. Aviññattikopi atthi vitakkavipphārasaddoti porāṇā.
依大注疏的说法,寻所振动之声并非耳识所能识知,因此应当允许,心所生之声即使没有表色也能生起。因为根据「身表、语表」之说,表色并不与非耳识所识知的声音一同生起;倘若如此,则心所生的声九法聚也应存在了。结集者认为「既有声,又非耳识所识知」自相矛盾,故而否定了此说。然而,另一些人不否定大注疏的说法,转而解释其意趣。如何解释呢?「舌、腭等的运动等由寻所生的、与表色俱生的微细声,依天耳而闻,如此说示」——而在经藏与《发趣论》中,是就粗声而说为耳识的所缘缘条件;依此意趣,故说寻所振动之声非耳识所识知。彼为四因生。其余者,即指与不可分离色共存的虚空界。显示巴利原文
Vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti hi evaṃ pavattamahāaṭṭhakathāvādaṃ nissāya cittasamuṭṭhānassa saddassa viññattiyā vināpi uppatti icchitabbā. Na hi viññatti ‘‘kāyavācāya viññattī’’ti vacanato asotaviññeyyena saddena saha uppajjati, evaṃ sante cittajenāpi saddanavakena bhavitabbaṃ. So ca vādo ‘‘saddo ca hoti, na sotaviññeyyo cā’’ti viruddhamevetanti maññamānehi saṅgahakārehi paṭikkhitto. Apare pana mahāaṭṭhakathāvādaṃ appaṭikkhipitvā tassa adhippāyaṃ vaṇṇenti. Kathaṃ? ‘‘Jivhātālucalanādikaṃ vitakkasamuṭṭhitaṃ viññattisahajameva sukhumasaddaṃ dibbasotena sutvā ādisatī’’ti sutte, paṭṭhāne ca oḷārikaṃ saddaṃ sandhāya sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayabhāvo vuttoti iminā adhippāyena vitakkavipphārasaddassa asotaviññeyyatā vuttāti. Taṃ catujaṃ. Avasesanti avinibbhogarūpena saddhiṃ ākāsadhātumāha.
然而,所谓相色,并非从任何因缘而生,也不是自己生起,因为若无因缘而自生的事物,是全然无有的。那么,如何理解“相色不生起”呢?因为其并无生等之相。具有生起的事物,如色处等,有生等相;而生等本身并非如此。因此应知,生等并不生起。或许有人会问:“生等是否有生等相?”并非如此。为何呢?因为这将导致无穷过失。若生等具有生等相,那么那些生等又具有生等相,如此辗转,便无穷无尽。因此,善说“生等不生起”。由此而说:“生起没有生起,而已生者(的另外两者)仅仅是成熟与坏灭的差别”,即老与死的意思。显示巴利原文
Lakkhaṇarūpaṃpana nakutocijātanti kutocipi paccayato na jātaṃ, nāpi sayameva jātaṃ paccayehi vinā sayameva jātassa sabbena sabbaṃ abhāvato. Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ lakkhaṇarūpaṃ na jāyatīti? Lakkhaṇābhāvato. Uppattimantānaṃ hi rūpāyatanādīnaṃ jātiādīni lakkhaṇāni vijjanti, na evaṃ jātiādīnaṃ. Tasmā viññātabbametaṃ jātiādīni na jāyantīti. Siyā panetaṃ ‘‘jātiādīnaṃ jātiādīni lakkhaṇāni vijjantī’’ti? Taṃ na, kasmā? Tathā sati anavaṭṭhānāpattito. Yadi hi jātiādīni jātiādimantāni siyuṃ, tānipi jātiādimantāni, tānipi jātiādimantānīti anavaṭṭhānameva āpajjati. Tasmā suṭṭhu vuttaṃ ‘‘jātiādīni na jāyantī’’ti. Tenāha ‘‘na hi uppādassa uppādo atthi, uppannassa ca paripākabhedamattaṃ itaradvaya’’nti, jarāmaraṇanti attho.
其中,以“无生起”这一句,说明了生起没有老死。生起若不存在,何来老死?而“仅仅”一词则意在摄持,也说明了老死没有生起。若如此,为何经中会说“生是从某因缘而生”呢?回答说:“以及此”等语句。其中,因为是在作用效力的刹那被认知的:那些心等是色处等色的生起因缘,它们对于生起那些色,有着未止息的功用;那个可被认知为因缘状态的作用效力之刹那,当色处等法正在生起时,它们被认知为那些法的变化状态。据此,随应所化众生的根性,在圣典中允许说“生是从某因缘而生”,如同说心等为生起因等、表色等为心生等一样。此处略义为:那些色等从某些因缘法生起,当那些因缘法进入因缘状态之刹那,所认知的色等,在此之前与之后都未被认知,因此被理解为从彼而生起。同样,生也应如此理解。若如此,从了义上说,生从某处生的道理已经成立,那为何说是“随应所化众生的根性”呢?并非如此,因为生是作为正在生起的法的变化状态而被认知的。如果生能像法一样被直接认知,那么它从某处生的道理就是了义的;但它并非如此被认知,而是作为变化状态被认知。因此说。显示巴利原文
Tattha ‘‘uppādo natthī’’ti etena uppādassa jarāmaraṇābhāvamāha. Asati uppāde kuto jarāmaraṇanti mattaggahaṇena jarāmaraṇassa uppādābhāvampi. Yadi evaṃ jātiyā kutoci jātatāvacanaṃ kathanti āha ‘‘yampī’’tiādi. Tattha kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattāti ye te cittādayo rūpāyatanādīnaṃ rūpānaṃ janakapaccayā, tesaṃ taduppādanaṃ pati anuparatabyāpārānaṃ yo so paccayabhāvūpalakkhaṇīyo kiccānubhāvakkhaṇo, tadā jāyamānānaṃ rūpāyatanādīnaṃ dhammānaṃ vikārabhāvena upalabbhamānataṃ sandhāya veneyyapuggalavasena jātiyā kutoci paccayato jātattaṃ pāḷiyaṃ anuññātaṃ yathā taṃ cittasamuṭṭhānatādi viññattiādīnaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – yehi paccayadhammehi rūpādayo uppajjeyyuṃ, tesaṃ paccayabhāvūpagamanakkhaṇe upalabbhamānā rūpādayo tato pure, pacchā ca anupalabbhamānā tato uppajjantīti viññāyanti, evaṃ jātipi veditabbā. Yadi evaṃ nippariyāyato jātiyā kutoci jātatā siddhā, atha kasmā veneyyapuggalavasenāti vuttanti? Nayidamevaṃ jāyamānadhammavikārabhāvena upalabbhamānattā. Yadi hi dhammo viya upalabbheyya jāti, nippariyāyova tassā kutoci jātabhāvo, na evamupalabbhati, atha kho vikārabhāvena. Tasmā vuttaṃ ‘‘veneyyapuggalavasenā’’ti.
据说,当时听众心中生起这样的想法:“这个生是一切法的根源,而它自己却不从任何处生,如同自性论者所说的自性一般。”为了破除他们的这种邪执,大师将生分为“积集”与“相续”两种,并说明它是由某因缘而生的,但并未同样说明老死,因为在因缘法的作用效力之刹那,并不可见。若如此,为何经中说“老死是缘所生”呢?因为缘所生法在成熟与坏灭时,老死才存在于那些法存在的时候,而非不存在的时候。未生者不会成熟或坏灭,因此,基于“以生为缘”这一道理,在经典中方便说“老死是缘所生”。至于在欲有等中,由业等因缘,依胎门差别,在结生时与转起时,色法转起的差别所应说的内容,将在后面的缘起论中阐明,故此处未说,应如此看待。显示巴利原文
Tadā kira sotūnaṃ evaṃ cittaṃ uppannaṃ ‘‘ayaṃ jāti sabbesaṃ dhammānaṃ pabhavo, sayañca na kutoci jāyati yathā taṃ pakativādīnaṃ pakatī’’ti, taṃ nesaṃ micchāgāhaṃ vidhamento satthā ‘‘upacayo santatī’’ti dvidhā bhinditvā kutoci paccayato jātañca katvā desesi, na pana jarāmaraṇaṃ paccayadhammānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe adassanato. Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20) vuttaṃ? Yasmā paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ paripākabhaṅgatāya tesu santesu honti, na asantesu. Na hi ajātaṃ paripaccati, bhijjati vā, tasmā taṃ jātipaccayataṃ sandhāya ‘‘jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20) pariyāyena suttesu vuttaṃ. Yo panettha kāmabhavādīsu kammādinā paccayena yonivibhāgato paṭisandhiyaṃ, pavattiyañca rūpadhammānaṃ pavattibhedo vattabbo, so parato paṭiccasamuppādakathāyaṃ āvi bhavissatīti na vuttoti daṭṭhabbo.
识蕴论的注释显示巴利原文
Viññāṇakkhandhakathāvaṇṇanā
451 “任何”:以此双词显示无余遍取,在揭举所说之蕴时,也显示受的种种差别。“以受为相”:以领纳所缘之味为相,即具有受之相者。意指所有那些法类,或应如前于色蕴论中所说,从所缘引述而联结理解。“合为一”:将依过去等差别而区分的所有这一切,藉由慧合为一;如此,蕴义方得成立。“以想为相”:对于青等种种所缘的认知,及通过“青、黄、长、短”等(《法集论》615)想之生起而了知、执取,以此为相者。“以造作为相”:造作、积集、作用的达至或连结;于此二者,因以思为主导,故说行蕴“以造作为相”。正如在经分别中,世尊分别行蕴时,即以“眼触所生思”等(《分别论》21)分别了思。“以识知为相”:犹如有人以斗量物,以具有认知行相的特有方式执取所缘——即所谓“获境”之识,以此为相者。其余的受蕴等易于了知,因为与识同生起等,以及同种类等分别之故。显示巴利原文
451.Yaṃkiñcīti anavasesapariyādānadīpakena padadvayena vedayitassa bahubhedataṃ dassento vuccamānaṃ rāsaṭṭhaṃ ulliṅgeti. Vedayitaṃ ārammaṇarasānubhavanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti vedayitalakkhaṇaṃ. Sabbaṃ taṃ dhammajātanti adhippāyo, pubbe vā rūpakkhandhakathāyaṃ vuttaṃ adhikārato ānetvā sambandhitabbaṃ. Ekato katvāti atītādibhedabhinnaṃ sabbaṃ taṃ buddhiyā ekato katvā. Evañhi rāsaṭṭhassa sambhavo. Nīlādibhedassa ārammaṇassa sañjānanaṃ, ‘‘nīlaṃ pītaṃ dīghaṃ rassa’’nti (dha. sa. 615) ca ādinā saññuppādavasena jānanaṃ gahaṇaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sañjānanalakkhaṇaṃ. Abhisaṅkharaṇaṃ āyūhanaṃ byāpārāpatti, abhisandahanaṃ vā, ubhayathāpi cetanāpadhānatāya saṅkhārakkhandhassa evaṃ vuttaṃ ‘‘abhisaṅkharaṇalakkhaṇa’’nti. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena bhagavatā ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 21) cetanāva vibhattā. Minitabbavatthuṃ nāḷiyā minamāno puriso viya yena sañjānanākāravisiṭṭhena ākārena visayaṃ gaṇhāti, taṃ ārammaṇūpaladdhisaṅkhātaṃ vijānanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti vijānanalakkhaṇaṃ. Itare vedanākkhandhādayo suviññeyyā hontīti viññāṇena ekuppādādibhāvato, samānajātiādivibhāgato ca.
为了以经典证成自己所说“以识知为相”的意义,故说“任何”等。为显示此仅为依缘转起,即所谓自性法,故依状态成就而说“以识知为相”。为显示并无脱离法之自性的作者,故说“识知”。以识知之义为识,以思惟等义为心,以思量义为意,亦以异门令其了知。如是,已从蕴、差别、异门阐明了识。显示巴利原文
Attanā ‘‘vijānanalakkhaṇa’’nti vuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’tiādi vuttaṃ. Yathāpaccayaṃ pavattimattametaṃ, yadidaṃ sabhāvadhammoti dassetuṃ ‘‘vijānanalakkhaṇa’’nti bhāvasādhanavasena vuttaṃ. Dhammasabhāvā vinimutto koci kattā nāma natthīti tasseva kattubhāvaṃ dassetuṃ ‘‘vijānātī’’ti vuttaṃ. Yaṃ vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ, tadeva cintanādiatthena cittaṃ, mananaṭṭhena manoti pariyāyatopi naṃ bodheti. Ettāvatā ca khandhato, bhedato, pariyāyato ca viññāṇaṃ vibhāvitaṃ hoti.
此处,不相似者亦生起相似之相,故称“生”,即同类之相。此“生”虽有多种差别,然为显示此处所意指者,故说“善、不善及无记”。其中,以善之义而为善。何谓善之义?即无病之义、无过之义、乐报之义。以无病之义故,善亦如“您安康否?”等而被称说。以无过之义故,如“尊者,什么是善的身业?大王,即无过的身业”等。以乐报之义故,如“诸比丘,以受持善法为因”等。由于善心能对治贪等心所病、对治有过失之自性,并感得乐报,故为无病、无过、乐报。显示巴利原文
Jāyanti ettha visadisāpi sadisākārāti jāti, samānākāro. Sā panāyaṃ jāti kāmaṃ anekavidhā nānappakārā, taṃ idhādhippetameva pana dassento ‘‘kusalaṃ, akusalaṃ, abyākatañcā’’ti āha. Tattha kusalaṭṭhena kusalaṃ. Koyaṃ kusalaṭṭho nāma? Ārogyaṭṭho anavajjaṭṭho sukhavipākaṭṭho. Ārogyaṭṭhenāpi hi kusalaṃ vuccati ‘‘kacci nu bhoto kusala’’ntiādīsu (jā. 1.15.146; 2.20.129). Anavajjaṭṭhenāpi ‘‘katamo pana, bhante, kusalo kāyasamācāro? Yo kho, mahārāja , anavajjo kāyasamācāro’’tiādīsu (ma. ni. 2.361). Sukhavipākaṭṭhenāpi ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetū’’tiādīsu (dī. ni. 3.80). Kusalacittañhi rāgādīnaṃ cetasikarogānaṃ avajjasabhāvānaṃ paṭipakkhabhāvato, sukhavipākavipaccanato ca arogaṃ, anavajjaṃ, sukhavipākañcāti.
就词义而言,“善”即动摇、摧毁可鄙的恶法。或者,以可鄙的方式躺卧者称为“kusā”(恶法),善即割断、斩断那些恶法。或者,由于能削弱、减薄可鄙的恶法,智被称为“kusa”;依此智而应执取、应把握、应令生起,故名为善。又或者,如同吉祥草割断两端的手足部分,同样,此善法割断已生起与未生起的两端杂染分,就如吉祥草般割断,故为善。或者,由于能动摇、能制止可鄙的有过恶法,故为善。因为依善法之力,不善法由于被遮止现行、被令无有现行,而在意等六门中被制止、被关闭而无现行。或者,善即动摇、震动、去除可鄙的恶法。又或者,由于能磨砺、能锐利可鄙的杀生等恶法,贪嗔等被称为“kusā”。因为依于贪嗔等,思心所变得锐利,杀生等成为大过恶,善即割断、斩断那些“kusā”(贪嗔等),故为善。或者,由于能磨灭、终结、破坏可鄙恶法,依福德行之力量而生起的信等诸根被称为“kusāni”,依此诸根应被执取、应被令生起,故为善。又或者,“ku”称为地(bhūmi),由于作为依止处,对显示巴利原文
Saddatthato pana kucchite pāpadhamme salayati calayati kammeti viddhaṃsetīti kusalaṃ. Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā, pāpadhammā, te kuse lunāti chindatīti kusalaṃ. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena lātabbaṃ gahetabbaṃ pavattetabbanti kusalaṃ. Yathā vā kuso ubhayabhāgagataṃ hatthapadesaṃ lunāti, evamidaṃ uppannānuppannavasena ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ lunāti chindati, tasmā kuso viya lunātīti kusalaṃ. Kucchitānaṃ vā sāvajjadhammānaṃ salanato saṃvaraṇato kusalaṃ. Kusaladhammavasena hi akusalā pavattinivāraṇena, appavattibhāvāpādanena ca manacchaṭṭhesu dvāresu appavattiyā saṃvutā pihitā honti. Kucchite vā pāpadhamme salayati kampeti apanetīti kusalaṃ. Kucchitānaṃ vā pāṇātipātādīnaṃ pāpadhammānaṃ sānato nisānato tejanato kusā, dosalobhādayo. Dosādīnañhi vasena cetanāya tikkhabhāvappattiyā pāṇātipātādīnaṃ mahāsāvajjatā, te kuse lunāti chindatīti kusalaṃ. Kucchitānaṃ vā sānato antakaraṇato vināsanato kusāni, puññakiriyavasena pavattāni saddhādīni indriyāni, tehi lātabbaṃ pavattetabbanti kusalaṃ. ‘‘Ku’’ iti vā bhūmi vuccati, adhiṭṭhānabhāvena taṃsadisassa attano nissayabhūtassa rūpārūpappabandhassa sampati, āyatiñca anudahanena vināsanato kuṃ siyantīti kusā, rāgādayo, te viya attano nissayassa lavanato chindanato kusalaṃ. Payogasampāditā hi kusaladhammā accantameva rūpārūpadhamme appavattikaraṇena samucchindantīti.
不善,即“非善”,意为善的对立面。当通过否定善来解说“不善”一词的词素分解义时,即显示:凡所生之法并非无病、并非无过、并非乐报、也非善巧所生,那便是不善;同样,凡不具有动摇可鄙恶法的自性、不具有割断“恶法”(kusā)的自性、不应依智或依诸根而令生起、也不如吉祥草般割断,那也名为不善。在此,由于善是不善的直接对立面,且因对治心所病等而以无病等异门被说明,因此说不善是善的直接对立面,故说“意为善的对立面”。然而应知,此不善是依渐次应断与应断除的方式而存在。显示巴利原文
Na kusalanti akusalaṃ, kusalapaṭipakkhanti attho. Na kusalanti hi kusalapaṭikkhepena akusalapadassa avayavabhedena atthe vuccamāne yathā yaṃ dhammajātaṃ na arogaṃ, na anavajjaṃ, na sukhavipākaṃ, na ca kosallasambhūtaṃ, taṃ akusalanti ayamattho dassito hoti, evaṃ yaṃ na kucchitānaṃ salanasabhāvaṃ, na kusānaṃ lavanasabhāvaṃ, na kusena kusehi vā pavattetabbaṃ, na ca kuso viya lavanakaṃ, taṃ akusalaṃ nāmāti ayampi attho dassito hoti. Ettha ca yasmā kusalaṃ akusalassa ujuvipaccanīkabhūtaṃ, yato cetasikarogapaṭipakkhādibhāvato arogādipariyāyenapi bodhitaṃ, tasmā akusalaṃ pana kusalassa ujuvipaccanīkabhūtanti vuttaṃ ‘‘kusalapaṭipakkhanti attho’’ti. Taṃ pana yathākkamaṃ pahāyakapahātabbabhāvenevāti daṭṭhabbaṃ.
无记,即“未被记说”,意思是不以善或不善的性质而记说。其中,善的性质即是无过失、乐报之义;不善的性质即是有过失、苦报之义;无记则不被以此二者中的任何一种性质而记说。由此亦应了知,无记被描述为不以无病、有病等性质而记说。在此,由于先说了“善、不善”之后再说“无记”,故知无记唯是不以善与不善的性质而被记说,而非以其他方式。而且,此处“不被记说”并非仅仅因为未被那样言说,而是由于那些法本身具有脱离此二者的自性,应如此理解。因此,这也被称为“无报相”。显示巴利原文
Na byākatanti abyākataṃ, kusalākusalabhāvena akathitanti attho. Tattha kusalabhāvo anavajjasukhavipākaṭṭho. Akusalabhāvo sāvajjadukkhavipākaṭṭho, tadubhayabhāvena avuttanti vuttaṃ hoti. Eteneva arogasarogādibhāvena ca avuttatā vaṇṇitāti daṭṭhabbā. Ettha ca ‘‘kusalaṃ akusala’’nti ca vatvā ‘‘abyākata’’nti vuttattā kusalākusalabhāveneva avuttatā viññāyati, na pakārantarena. Avuttatā cettha na tathā avattabbatāmattena, atha kho tadubhayavinimuttasabhāvatāya tesaṃ dhammānanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hetaṃ ‘‘avipākalakkhaṇa’’nti vuccati.
452 ‘地之差别’:诸法依之而存在,故称为地,即处所与状态。状态也被视为拥有该状态者的生起之处,如此则易于把握。其中,世间地唯应依处所来了知,出世间地依状态而了知。或者,世间地可依处所与状态而了知,出世间地唯依状态而了知。‘欲界’:此处有两种欲,即事欲与烦恼欲。其中,事欲特指五种欲功德,因为它们是所欲求的;烦恼欲即渴爱,因为它欲求。此二者结合,于其中活动的领域,即称为欲界。那是什么?即十一种欲有。善等诸法大多于此中活动、生起,故略去一个‘行境’之词而称为欲界。同样,应了知色界与无色界:即以对色的渴爱为‘色’,以对无色的渴爱为‘无色’而说。或者,以渴爱的欲求为‘欲’(省略后分),在其中活动故为‘行境’,欲之行境即欲界。同样,应了知色界与无色界。‘出世间’:超越世间,故为出世间,这是就善法而言。另一种(出世间)则是已从世间超出,故称为出世间。显示巴利原文
452.Bhūmibhedatoti bhavanti ettha dhammāti bhūmi, ṭhānaṃ, avatthā ca. Avatthāpi hi avatthāvantānaṃ pavattiṭṭhānaṃ viya gayhati, evaṃ nesaṃ sukhaggahaṇaṃ hotīti . Tattha lokiyā bhūmi ṭhānavaseneva veditabbā, lokuttarā avatthāvasena. Lokiyā vā ṭhānāvatthāvasena, lokuttarā avatthāvaseneva. Kāmāvacaranti ettha vatthukāmo kilesakāmoti dve kāmā. Tesu vatthukāmo visesato pañca kāmaguṇā kāmīyantīti, kilesakāmo taṇhā kāmetīti. Te dvepi sahitā hutvā yattha avacaranti, taṃ kāmāvacaraṃ. Kiṃ pana tanti? Ekādasavidho kāmabhavo. Idaṃ yebhuyyena tattha avacarati pavattatīti kāmāvacaraṃ ekassa avacarasaddassa lopaṃ katvā. Evaṃ rūpārūpāvacarānipi veditabbāni rūpataṇhā rūpaṃ, arūpataṇhā arūpanti katvā. Atha vā kāmataṇhā kāmo uttarapadalopena, avacarati etthāti avacaraṃ, kāmassa avacaraṃ kāmāvacaraṃ. Evaṃ rūpāvacarārūpāvacarānipi veditabbāni. Lokato uttaratīti lokuttaraṃ kusalassa adhippetattā. Itaraṃ pana lokato uttiṇṇanti lokuttaraṃ.
‘喜、舍、智、行之差别’:此处,喜与舍的差别首先成立,因为它们的本质不同。然而智与行的差别又如何呢?这并无过失,因为‘智行差别’是指由智与行所造成的差别,而那是基于它们的有无状态。‘善心’:心是美好的,或此心美好。善心的状态为‘喜’,依惯用法指意门乐受。从喜的生起直至坏灭,与之俱行、混杂、相应,即为‘喜俱’。而喜俱的性质应依所缘来理解:对于可意所缘,心是喜俱的。难道可意所缘不是贪的依处吗?在那情况下如何成为善呢?这并非绝对,因为即使在可意所缘上,也能由如理作意等而生起善。对于因四成就轮等因缘而如理作意者,其心已决定‘我只应行善’,并已从不善的生起中脱离而转向行善,且由数数修习而成为惯行,即使面对可意所缘,其心也与无贪等相应,而非与贪等相应。显示巴利原文
Somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedatoti ettha somanassupekkhābhedo tāva yutto tesaṃ bhinnasabhāvattā, ñāṇasaṅkhārabhedo pana kathanti? Nāyaṃ doso ñāṇasaṅkhārakato bhedoñāṇasaṅkhārabhedo, so ca tesaṃ bhāvābhāvakatoti katvā. Sobhanaṃ mano, sundaraṃ vā mano etassāti sumano, sumanassa bhāvo somanassaṃ, mānasikasukhā vedanā ruḷhiyā, somanassena uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā sahagataṃ pavattaṃ saṃsaṭṭhaṃ, sampayuttanti attho. Somanassasahagatatā cassa ārammaṇavasena veditabbā. Iṭṭhārammaṇe hi cittaṃ somanassasahagataṃ hoti. Nanu ca iṭṭhārammaṇaṃ lobhassa vatthu, kathaṃ tattha kusalaṃ hotīti? Nayidamekantikaṃ iṭṭhepi ābhogādivasena kusalassa uppajjanato. Yassa hi catusampatticakkasamāyogādivasena yonisova ābhogo hoti, kusalameva ca mayā kattabbanti kusalakaraṇe cittaṃ niyamitaṃ, akusalappavattito ca nivattetvā kusalakaraṇe eva pariṇāmitaṃ, abhiṇhakaraṇavasena ca samudācaritaṃ, tassa iṭṭhepi ārammaṇe alobhādisampayuttameva cittaṃ hoti, na lobhādisampayuttaṃ.
‘与智相应’:以种种方式与智平等地结合。此处应知,俱生等即是那些方式。其中,业、投生、根成熟、烦恼远离是智相应的原因。若有人为他人说法,教授无过的工巧处、业处、明处等,如是造作趣向智慧之业,依其业习,善心生起时即为智相应。同样,生于无瞋世间者,依其投生,善心为智相应。如经所说:‘于彼处,快乐的法句流淌;比丘们,念的生起是迟缓的,然而彼有情迅速成为殊胜者。’同样,达到慧十法者,依根成熟,善心生起时为智相应。若烦恼已被镇伏,则依烦恼远离,善心为智相应。经中也说:‘由修行而生慧,不修行则慧灭。’由自己或他人的策励所生的心之作用,称为‘行’;没有此行的,为‘无行’。与彼行俱转的,为‘有行’。与智分离、无智的,为‘智不相应’。此处应知,‘不相应’即智的不存在、不转起。‘舍’:平等而观,即使正在感受,也以中舍的状态对所缘作平等观。或者,不违逆苦乐而观察、领受,为‘舍’。或者,于可意与不可意所缘,无偏袒地、适当地观察、领受,为‘舍’。与此舍俱行的,为‘舍俱’。其余一切如前文所说。显示巴利原文
Ñāṇena samaṃ pakārehi yuttanti ñāṇasampayuttaṃ. Ekuppādādayo eva cettha pakārāti veditabbā. Tattha kammūpapattiindriyaparipākakilesadūrībhāvā ñāṇasampayuttatāya kāraṇaṃ. Yo hi paresaṃ dhammaṃ deseti, anavajjāni sippāyatanakammāyatanavijjaṭṭhānāni sikkhāpetīti evamādikaṃ paññāsaṃvattaniyaṃ karoti, tassa kammūpanissayavasena kusalacittaṃ uppajjamānaṃ ñāṇasampayuttaṃ hoti. Tathā abyāpajje loke uppannassa upapattiṃ nissāya ñāṇasampayuttaṃ hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘tassa tattha sukhino dhammapadā plavanti, dandho, bhikkhave, satuppādo, atha kho so satto khippaṃyeva visesabhāgī (a. ni. 4.191) hotī’’ti. Tathā paññādasakapattassa indriyaparipākaṃ nissāya kusalaṃ uppajjamānaṃ ñāṇasampayuttaṃ hoti. Yena pana kilesā vikkhambhitā, tassa kilesadūrībhāvaṃ nissāya ñāṇasampayuttaṃ hoti. Vuttampi cetaṃ ‘‘yogā ve jāyate bhūri, ayogā bhūrisaṅkhayo’’ti (dha. pa. 282). Attano vā parassa vā samussāhajanitaṃ cittapayogasaṅkhātaṃ saṅkharaṇaṃ saṅkhāro, so etassa natthīti asaṅkhāraṃ. Tena pana saha saṅkhārena pavattatīti sasaṅkhāraṃ. Ñāṇena vippayuttaṃ virahitanti ñāṇavippayuttaṃ. Vippayogoti cettha ñāṇassa abhāvo appavattiyevāti daṭṭhabbaṃ. Upekkhatīti upekkhā, vedayamānāpi ārammaṇaṃ ajjhupekkhati majjhattatākārasaṇṭhitattāti attho. Atha vā upetā sukhadukkhānaṃ aviruddhā ikkhā anubhavananti upekkhā. Atha vā iṭṭhe ca aniṭṭhe ca ārammaṇe pakkhapātābhāvena upapattito yuttito ikkhati anubhavatīti upekkhā, tāya sahagatanti upekkhāsahagataṃ. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
在开示了八种欲界善心之后,为显示它们的转起方式,遂开始解说「当……时」等文。其中,「受者等成就」之「等」字,含摄处所、时间、善友等成就。「其他喜因」之「其他」一词,含摄信众多、见清净、见行善之功德、喜结生者、以及十一喜觉支相关法。于「以始导转起」中,「始」字不但指「有布施」等九种正见事,还应知亦摄择法觉支相关法等。「先行」:令为首。此指俱生为首,如「诸法以意为首」等所说,意指相应。「不退没」:不因吝啬名声等而于福行中退没、萎缩,以此显示慷慨等。「未被策励」:未被任何人所策励。这是显示自发的福行。「由他人」则显示由他明显策励。显示巴利原文
Evaṃ aṭṭha kāmāvacarakusalacittāni uddisitvā idāni tesaṃ pavattiākāraṃ dassetuṃ ‘‘yadā hī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha paṭiggāhakādisampattinti ettha ādi-saddena desakālakalyāṇamittādisampattiṃ saṅgaṇhāti. Aññaṃ vā somanassahetunti ettha aññaggahaṇena saddhābahulatā, visuddhadiṭṭhitā, kusalakiriyāya ānisaṃsadassāvitā, somanassapaṭisandhikatā, ekādasa pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammāti evamādīnaṃ saṅgaho. Ādinayappavattanti ettha ādi-saddena na kevalaṃ ‘‘atthi yiṭṭha’’ntiādīnaṃ (ma. ni. 1.441; 2.95) navannaṃyeva sammādiṭṭhivatthūnaṃ gahaṇaṃ, atha kho dhammavicayasambojjhaṅgaṭṭhāniyādīnampi saṅgaho veditabbo. Purakkhatvāti pubbaṅgamaṃ katvā. Tañca kho sahajātapubbaṅgamavasena ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’tiādīsu (dha. pa. 1-2) viya sampayogassa adhippetattā. Asaṃsīdantoti silokamacchariyādivasena puññakiriyāyaṃ saṃsīdaṃ saṅkocaṃ anāpajjanto, tena muttacāgatādiṃ dasseti. Anussāhitoti kenacipi na ussāhito. Sarasato hi puññapaṭipattidassanamidaṃ. Parehīti pana pākaṭussāhanadassanaṃ.
「布施等」:布施、持戒,乃至见正直业,这些是布施等十福;或说布施等即是布施、持戒与修习所成,因为其余七种也含摄于此中。于其相续中生起,能净化彼相续,能产生可敬、有果报的,故称为「福」。指具足福思之人。「不舍」:指对施物有贪着之心。「等」字含摄于持戒等不乐欲等。说「彼即」是因为与喜俱等相似。相似的也可称为「彼即」,如说「那正是鹧鸪,那些正是药草」。在此义中:指对沉滞之心策励的作用。「此」:指「行」一词。「前加行」:当福行中生起退缩时,从中脱离、以策励令心转起的作用。此处说「前」,是依如是转起的前行而作行之故,并非该行是前时的。说「愚者」是为了显示「有布施」等始导转起的正见不存在。说「突然」是为了显示退没与无策励。意指行福时无喜。当知「因无喜因」仅是举例。因为中舍所缘、如理作意等也是舍俱的原因。显示巴利原文
Dānādīnīti dānaṃ sīlaṃ yāva diṭṭhijukammanti imāni dānādīni dasa puññāni, dānādīnīti vā dānasīlabhāvanāmayāni itaresampi sattannaṃ etthevantogadhattā. Yattha sayaṃ uppajjanti, taṃ santānaṃ punanti, pujjaṃ bhavaphalaṃ nibbattentīti vā puññāni. Assa puññacetanāsamaṅgino. Amuttacāgatā deyyadhamme sāpekkhacittatā. Ādi-saddena sīlasamādānādīsu anadhimuttatādiṃ saṅgaṇhāti. Tadevāti somanassasahagatādinā sadisatāya vuttaṃ. Sadisampi hi ‘‘tadevā’’ti voharīyati yathā ‘‘sā eva tittirī, tāniyeva osadhānī’’ti. Imasmiñhi attheti līnassa cittassa ussāhanapayogasaṅkhāte atthe. Etanti ‘‘saṅkhāro’’ti etaṃ padaṃ. Pubbapayogassāti puññakiriyāyaṃ saṅkoce jāyamāne tato vivecetvā samussāhanavasena pavattassa cittapayogassa, pubbaggahaṇañcettha tathāpavattapubbābhisaṅkhāravasena so saṅkhāro hotīti katvā vuttaṃ, na tassa saṅkhārassa pubbakālikattā. ‘‘Atthi dinna’’ntiādi (ma. ni. 1.441; 2.95) nayappavattāya sammādiṭṭhiyā asambhavadassanatthaṃ bāla-ggahaṇaṃ. Saṃsīdanussāhanābhāvadassanatthaṃ sahasā-gahaṇaṃ. Somanassarahitā honti puññaṃ karontāti adhippāyo. Somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgammāti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Majjhattārammaṇatathārūpacetosaṅkhārādayopi hi upekkhāsahagatatāya kāraṇaṃ hontiyevāti.
以上为结语。当知此八种欲界善心,以六种所缘——从色所缘至法所缘——中的某一种为所缘,在舍俱无因唯作意界之后,通过身门等三门,以身业等方式生起。其中,与智相应的四种心,当它们令三因结生生起时,则结生为十六种异熟心;当生起二因结生时,则除去三因,得十二种。若无因结生,则三因心完全不生;二因心则在给予二因结生时产生十二种,在给予无因结生时产生八种。三因结生则绝不会由二因心所生。所谓「八种异熟」,是就能产生结生的业而言。然而,由其他业,依「有因有分对无因有分以无间缘为缘」(《发趣论》3.1.102)之说,有因异熟心对于无因结生者确也会生起。在此情况下,当知由强缘所生者为无行,由弱缘所生者为有行。至于那些依传承主张异熟心有无行、有行差别者,随其见解应配为十二种与八种。如此,以三种方式给予果报的此心,成就欲界善趣的结生,以及善趣与恶趣中的财富圆满。因为即使对于龙和金翅鸟等,所生起的与天界财富圆满相似的财富种类,也是欲界善心的果报。不善心确实没有可爱的果报。显示巴利原文
Evantiādi nigamanaṃ. Tayidaṃ aṭṭhavidhampi kāmāvacaraṃ kusalacittaṃ rūpārammaṇaṃ yāva dhammārammaṇanti chasu ārammaṇesu yaṃ vā taṃ vā ālambitvā upekkhāsahagatāhetukakiriyāmanoviññāṇadhātānantaraṃ kāyadvārādīhi tīhi dvārehi kāyakammādivasena uppajjatīti veditabbaṃ. Tattha ñāṇasampayuttāni cattāri yadā tihetukapaṭisandhiṃ uppādenti, tadā soḷasa vipākacittāni phalanti. Yadā pana duhetukaṃ, tadā dvādasa tihetukavajjāni. Ahetukaṃ pana paṭisandhiṃ tihetukāni na uppādenteva, duhetukāni pana duhetukapaṭisandhidānakāle dvādasa, ahetukapaṭisandhiṃ dānakāle aṭṭha phalanti. Tihetukā pana paṭisandhi duhetukehi na hotiyeva. ‘‘Aṭṭha phalantī’’ti cetaṃ paṭisandhiṃ janakakammavasena vuttaṃ. Aññena pana kammunā ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) vacanato sahetukampi vipākacittaṃ ahetukapaṭisandhikassa hotiyeva. Imasmiṃ ca pakkhe balavatā paccayena uppannaṃ asaṅkhāraṃ, dubbalena sasaṅkhāranti veditabbaṃ. Ye pana āgamanato ca vipākassa asaṅkhārasasaṅkhārabhāvaṃ icchanti, tesaṃ matena dvādasa, aṭṭha ca phalantīti yojetabbaṃ. Evaṃ tidhā phalaṃ dadantañcetaṃ kāmāvacarasugatiyaṃ upapattiṃ, sugatiduggatīsu bhogasampadañca karoti. Nāgasupaṇṇādīnampi hi yaṃ devabhogasampattisadisaṃ bhogajātaṃ uppajjati, tampi kāmāvacarakusalasseva phalaṃ. Na hi akusalassa iṭṭhaṃ phalaṃ atthīti.
色界心中的‘pana’一词表示差别义。这显示:如同欲界心仅是暂时断除烦恼,此色界心则不然,它是镇伏断除;或者,如同欲界心依受、智、行差别分为八种,此色界心不同,它以另一种方式区分——这是为了阐明将说的差别。此色界心当知为有依处、有漏、无盖。称‘有依处’即排除无色界心;称‘有漏’即排除初道心;称‘无盖’即排除与嗔俱行的两种心。为阐明‘某处有五禅支,某处有四,某处有三,某处有二,某处有其他二支’如此依禅支组合差别而有五种这一略义,所以接着说道‘所谓’等。其中应说的内容,在之前的禅那论中已述。此色界心唯是修所成,以上述方式缘取地遍等所缘,在相应的与智俱行善心之后生起。然而,此心依下劣等差别,次第成为梵众天等十六种梵天界的投生之因,应如此了知。显示巴利原文
Rūpāvacaraṃ panāti pana-saddo visesatthajotako. Tena yathā kāmāvacaraṃ kilesānaṃ tadaṅgappahānamattakaraṃ, na evamidaṃ, idaṃ pana vikkhambhanappahānakaraṃ. Yathā vā taṃ vedanāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhadhā bhijjati, na evamidaṃ, idaṃ pana tato aññathā vāti vakkhamānaṃ visesaṃ joteti. Taṃ panetaṃ savatthukaṃ, sāsavaṃ, vinīvaraṇañca rūpāvacaranti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Savatthukaṃ evā’’ti hi iminā arūpāvacaraṃ nivatteti, ‘‘sāsava’’nti iminā paṭhamamaggacittaṃ, ‘‘vinīvaraṇa’’nti iminā paṭighasahitadvayaṃ. Katthaci pañca jhānaṅgāni, katthaci cattāri, katthaci tīṇi, katthaci dve, katthaci aparāni dveti evaṃ jhānaṅgayogabhedato pañcavidhanti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘seyyathida’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā jhānakathāyaṃ (visuddhi. 1.79 ādayo) vuttameva. Tayidaṃ bhāvanāmayameva hutvā vuttanayena pathavīkasiṇādikaṃ ālambitvā yathārahaṃ ñāṇasampayuttakusalānantaraṃ uppajjati, hīnādibhedabhinnaṃ panetaṃ yathākkamaṃ brahmapārisajjādīsu soḷasasupi brahmalokesu upapattinipphādakanti daṭṭhabbaṃ.
无色界心是通过超越色想等而证得的。‘四种无色’是指以舍与定为其特质的四种无色禅。此处是依工具格而作属格解释。或者,依无色法在所缘等方面与相应法的结合及结合差别而说。‘以所说的方式’是指在之前的无色论中以所说的方式。‘第一’是指第一无色界善心。‘第二、第三、第四’亦同此理。这些心唯是修所成,依次缘取破除遍相后的虚空、第一无色识、无所有、非想非非想处,在舍俱与智相应善心之后生起,于四种无色梵天界给予结生与转起的异熟。此处其余应说的内容,在之前已说。出世间心是通过六清净的次第而证得的。其中应说的内容将在后面说明。‘与四道相应’是指与入流道乃至阿罗汉道这四种圣道相应。此四种心亦唯是修所成,缘取涅槃,以空解脱、无相解脱、无愿解脱之名生起,应知能遮止七有等诸有的投生。其意趣是:依不略不广的方式,共有二十一种。显示巴利原文
Rūpasaññāsamatikkamādinā samadhigantabbaṃ arūpāvacaraṃ. Catunnaṃ arūpānanti upekkhāsamādhisaṅkhātehi catūhi arūpajjhānehi. Karaṇe hi etaṃ sāmivacanaṃ. Arūpānaṃ vā yo ārammaṇādikato sampayuttadhammehi yogo yogabhedo, tassa vasena. Vuttappakārenāti heṭṭhā āruppakathāyaṃ (visuddhi. 1.275 ādayo) vuttappakārena. Paṭhamanti paṭhamaṃ arūpāvacarakusalacittaṃ. Dutiyatatiyacatutthānīti etthāpi eseva nayo. Tānimāni bhāvanāmayāneva hutvā yathānupubbaṃ kasiṇugghāṭimākāsaṃ, paṭhamāruppaviññāṇaṃ, natthibhāvaṃ, ākiñcaññāyatananti imāni ālambitvā upekkhāsahagatañāṇasampayuttakusalānantaraṃ uppajjitvā catūsu arūpībrahmalokesu paṭisandhipavattivipākadāyīni. Sesaṃ panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Chavisuddhiparamparāya samadhigantabbaṃ lokuttaraṃ. Tattha vattabbaṃ parato āgamissati. Catumaggasampayogatoti sotāpattimaggo yāva arahattamaggoti imehi catūhi ariyamaggehi sampayogato. Catubbidhampi cetaṃ bhāvanāmayameva hutvā nibbānaṃ ālambitvā suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkhoti nāmena uppajjati, sattabhavādibhavūpapattinivattakanti daṭṭhabbaṃ. Ekavīsatividhaṃ hoti nātisaṅkhepavitthāranayenāti adhippāyo.
453 ‘唯是欲界’——此处,其他部派认为色界和无色界也有不善心,为了遮止他们的见解,故说‘欲界’。即使它生起于广大地,并在那里的色界给予转起异熟,也决定唯是欲界,为了显示此义而作限定。若问:既然如此,为何说‘唯是欲界’?其理由已如前说。如何说的?‘欲贪为欲,由省略后词而成;于此处转起,故为转起处;欲的转起处,即欲界。’在此,以欲贪为境的范围被说为‘欲界性的理由’,正如以色贪、无色贪为境的范围是‘色界、无色界性的理由’。此义必定应如此理解。否则,遍满的相便不能成立。因为,如果依所缘法来建立地的差别,那么无所缘的法便无法被包含。如果依给予异熟来建立,那么无异的法也无法被包含。因此,对于属于世间之法,应依所缘法来建立;而对于出世间之法,则因超越世间故为出世间,因无更上者故为无上,应如此了知。显示巴利原文
453.Kāmāvacaramevāti ettha nikāyantariyā rūpārūpāvacarampi akusalaṃ icchantīti tesaṃ matinisedhanatthaṃ kāmāvacaraggahaṇaṃ. Mahaggatabhūmiyaṃ uppajjantampi tattha rūpadhātuyaṃ pavattivipākaṃ dentampi ekantena kāmāvacaramevāti dassanatthaṃ avadhāraṇaṃ. Yadi evaṃ, kasmā kāmāvacaramevāti? Tattha kāraṇaṃ vuttameva. Kathaṃ vuttaṃ? ‘‘Kāmataṇhā kāmo uttarapadalopato, avacarati etthāti avacaraṃ, kāmassa avacaraṃ kāmāvacara’’nti. Ettha hi kāmataṇhāvisayatā ‘‘kāmāvacarabhāvassa kāraṇaṃ’’ vuttā yathā rūpārūpataṇhāvisayatā ‘‘rūpārūpāvacarabhāvassa’’. Ekaṃsena cetaṃ evaṃ icchitabbaṃ. Aññathā byāpilakkhaṇaṃ na siyā. Yadi hi ālambitabbadhammavasena bhūmivavatthānaṃ kareyya, evaṃ sati anārammaṇānaṃ saṅgaho na siyā. Atha vipākadānavasena, evampi avipākānaṃ saṅgaho na siyā. Tasmā ālambaṇadhammavasena pariyāpannānaṃ sā kātabbā, apariyāpannānaṃ pana lokato uttiṇṇatāya lokuttaratā, uttaritarābhāvato anuttaratā ca veditabbā.
所谓“被包含”,即指被具有界限作用的渴爱所划定、所容纳,也就是被执取的意思。难道这里不是说“什么是欲爱”?——以欲界法为所缘的渴爱;那什么是欲界法?——欲爱的对象。如果这样定义,岂不有互为依凭的过失?其实并非如此,因为不能将任何一种渴爱就执为欲爱,而是应依无间地狱等十一种生存地的倾向来理解:以具有该地倾向的渴爱所缘这一角度,来标示欲界法。在《分别论》“安置品”(《法集论》985等)中,“此处所系属”一语,也应当理解为是针对从无间地狱到他化自在天所限定的生存地中,渴爱所缘的范围而说。而此处的“生存地性”,应当知道,即是渴爱对该生存地的倾向。显示巴利原文
Pariyāpannāti ca paricchedakārikāya taṇhāya paricchijja āpannā, gahitāti attho. Nanu cettha kāmataṇhā katamā? Kāmāvacaradhammārammaṇā taṇhā, kāmāvacaradhammā katame? Kāmataṇhāvisayāti itaretarasannissayatādosoti? Nayidamevaṃ avīciādiekaādasokāsaninnatāya kañci taṇhaṃ kāmataṇhābhāvena gahetvā taṃsabhāvāya taṇhāya visayabhāvena kāmāvacaradhammānaṃ upalakkhitabbattā. Nikkhepakaṇḍepi (dha. sa. 985 ādayo) ‘‘etthāvacarā’’ti vacanaṃ avīciparanimmitaparicchinnokāsāya kāmataṇhāya visayabhāvaṃ sandhāya vuttanti gahetabbaṃ. Tadokāsatā ca taṇhāya tanninnatāya veditabbā.
从根本上有三种:指贪等三种不善根,依于这些不善根,与它们相应的心也有三种,这是其含义。因为这些不善根如同根本,是令心稳固安住的原因,故称为“根”;“以贪为根”故,为“贪根”。这是以不共的方式来命名,如同说“鼓声”、“麦芽”一样。同样地,以瞋为根,是“瞋根”;“唯以痴为此之根,而非其他”故,是“痴根”。显示巴利原文
Mūlato tividhanti tīṇi akusalamūlāni lobhādīni, tesaṃ vasena taṃsahitampi tividhanti attho. Tāni hi suppatiṭṭhitabhāvakāraṇattā mūlamivāti mūlāni, lobho mūlaṃ etassāti lobhamūlaṃ. Asādhāraṇena niddeso yathā bherisaddo, yavaṅkuroti. Tathā dosamūlaṃ. Moho eva mūlaṃ imassa, nāññanti mohamūlaṃ.
“因喜、舍、邪见、行之差别”:即因喜与舍的差别、因邪见的差别、因行的差别而言,句中各处都应与“差别”一词结合来理解。此处应说的道理,如前文所述方式一样。“与邪见相应”:邪见本身即是邪见,如同说“粪所成”、“尿所成”(《中部》2.119;《增支部》9.11)一样。或者,所谓邪见,是指由于颠倒执取,唯有邪见在此活动,其中并无有实体、有自性的应去之处,故为“邪见”。此邪见因执著“唯此为真,其余为虚妄”(《中部》2.187、202、203、427;3.27-29)的状态,唯与贪俱起,不与瞋相应。显示巴利原文
Somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedatoti somanassupekkhābhedato diṭṭhigatabhedato saṅkhārabhedatoti paccekaṃ bhedasaddo yojetabbo. Yadettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Diṭṭhigatasampayuttanti diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ, muttagata’’nti (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) yathā. Atha vā vipariyesaggāhatāya diṭṭhiyā gatameva, na ettha gantabbavatthu tathā sabhāvanti diṭṭhigataṃ. Tayidaṃ ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 202, 203, 427; 3.27-29) abhinivesabhāvato lobheneva saddhiṃ pavattati, na dosena.
“如所说”等,是显示贪根心生起的形态。“邪见”:指断见等邪见。由于此邪见而心颠倒的众生,认为“生命只是如此而已,仅限于感官领域”,否定他世,认为“诸欲中无过患”,从而以种种方式陷溺于诸欲的堕落中。以“等”字,包括了如“此道早已为升天之道所立,有子者无忧悲,由此道而行。畜生见之,鸟亦见之,故它们甚至与母行淫”等,将见子之面视为天界与解脱道等的诸如此类邪见。显示巴利原文
Yadāhītiādi lobhamūlacittānaṃ pavattiākāradassanaṃ. Micchādiṭṭhinti ucchedadiṭṭhiādimicchādiṭṭhiṃ. Tāya hi vipallatthacittā sattā ‘‘etāvako jīvavisayo yāva indriyagocaro’’ti paralokaṃ paṭikkhipitvā ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’ti yathā tathā kāmesu pātabyataṃ āpajjanti. Ādi-saddena ‘‘esa pantho pageva vihito devayāne, yena yanti puttavanto visokā. Taṃ passanti pasavo, pakkhino ca, tena te mātaripi mithunaṃ carantī’’tiādinā nayena puttamukhadassanaṃ saggamokkhamaggoti evamādikaṃ micchādiṭṭhiṃ saṅgaṇhāti.
“唯欲”者:此处“唯”字表示不确定义,由此,婆罗门认为只有偷取黄金于不与取中有罪,其他则无罪;为尊长、牛、自己、生命及婚姻的利益而妄语无罪,其他则有罪;为尊长等的利益而说离间语无罪,其他则有罪;婆罗多战争、掠走西塔等故事能令恶平息——这些邪执亦被包含。“所见吉祥等”:即所见、所闻、所觉的吉祥。“自性锐利”:即因贪或邪执之力,以其本性而锐利、残酷。“迟钝”:即缓慢、不锐利。然而那样的心是由自己或他人的激励而生起,故说“被激励的”。“或盗取他人财物”:以“或”字,应知亦包含了如此生起的妄语等。“或对所享受的诸欲”:以“或”字,包含了以不如理作意而得到他人所属之物,即应执取者等的执取之类。显示巴利原文
Kāmevāti ettha vā-saddo aniyamattho, tena brāhmaṇānaṃ suvaṇṇaharaṇameva adinnādāne sāvajjaṃ, itaraṃ anavajjaṃ. Garūnaṃ, gunnaṃ, attano, jīvitassa, vivāhassa ca atthāya musāvādo anavajjo, itaro sāvajjo. Garuādīnaṃ atthāya pesuññaharaṇaṃ anavajjaṃ, itaraṃ sāvajjaṃ. Bhāratayuddhasītāharaṇādikathā pāpavūpasamāya hotīti evamādike micchāgāhe saṅgaṇhāti. Diṭṭhamaṅgalādīnīti diṭṭhasutamutamaṅgalāni. Sabhāvatikkhenāti lobhassa, micchābhinivesassa vā vasena saraseneva tikhiṇena kurūrena. Mandenāti dandhena atikhiṇena. Tādisaṃ pana attano, parassa vā samussāhanena pavattatīti āha ‘‘samussāhitenā’’ti. Parabhaṇḍaṃ vā haratīti vā-saddena tathāpavattanakamusāvādādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Kāmānaṃ vā anubhuyyamānānaṃ. Vā-saddena parasantakassa vā ayathādhippetatāya yaṃ laddhaṃ, taṃ gahetabbanti gahaṇādikaṃ saṅgaṇhāti.
由于相应法并无差异,所以唯有两种。若如此,为何还说“与忧俱、与瞋相应”?这是为了以不共法来标示彼心。“于杀生等中”:即指杀生等。以“等”字,包含了不与取、妄语、离间语、粗恶语、杂秽语、瞋恚。以自性锐利而生起的心即是无行,其他为有行——正是以此意旨而说“锐利与迟钝生起之时”。然而,以迟钝而生起的心,不能一概说唯是有行。应知:凡是依于有行、有策励而生起的心,即是迟钝的,故如此说。显示巴利原文
Duvidhameva hoti sampayuttadhammavasena bhedābhāvato. Yadi evaṃ, kasmā ‘‘domanassasahagataṃ paṭighasampayutta’’nti vuttanti? Asādhāraṇadhammehi tassa cittassa upalakkhaṇatthaṃ. Pāṇātipātādīsūti pāṇātipātanādīsu. Ādi-saddena adinnādānamusāvādapesuññapharusasamphappalāpabyāpāde saṅgaṇhāti. Sabhāvatikkhaṃ hutvā pavattamānaṃ cittaṃ asaṅkhārameva hoti, itaraṃ sasaṅkhāranti adhippāyenāha ‘‘tikkhamandappavattikāle’’ti. Mandaṃ pana hutvā pavattamānaṃ ekaṃsena sasaṅkhāramevāti na sakkā viññātuṃ. Yaṃ sasaṅkhārena sappayogena pavattati, taṃ mandameva hotīti katvā tathāvuttanti daṭṭhabbaṃ.
仅以痴为因的心,由于缺少其余根而极为暗昧,且因伴随疑与掉举而动荡不定,故唯与舍俱;这种心在任何时候都不具有自性上的锐利。因为此二种心是以在所缘上游移、散乱的方式而转起,在怎样的作用中能说它有自性的锐利,或需要被激励呢?因此,于此处并无‘行’的差别。掉举虽在其他不善心中亦能获得,但在此处特别强盛,由此成为相应法中的主导而现起,故特别以‘与掉举相应’来简别。正如《法集论》(427)中此处掉举以自性而出现,同样地,依不共的主导法,痴根被说为‘与疑相应’和‘与掉举相应’二种,应如此理解。不决定,即是疑。散乱,即不寂静、迷乱之义。显示巴利原文
Mohekahetukaṃ cittaṃ mūlantaravirahato atimūḷhaṃ, vicikicchuddhaccayogato cañcalañcāti upekkhāsahagatameva hoti, na tassa kadācipi sabhāvatikkhatā atthi. Ārammaṇe hi saṃsappanavasena, vikkhipanavasena ca pavattamānassa cittadvayassa kīdise kicce sabhāvatikkhatāya, ussāhetabbatāya vā bhavitabbaṃ, tasmā na tattha saṅkhārabhedo atthi. Aññesu akusalacittesu labbhamānampi uddhaccaṃ visesato ettheva balavaṃ, tato eva sampayuttadhammesu padhānaṃ hutvā pavattatīti idameva uddhaccena visesetvā vuttaṃ ‘‘uddhaccasampayutta’’nti. Tathā hi pāḷiyaṃ (dha. sa. 427) idha sarūpato uddhaccaṃ āgataṃ, evaṃ asādhāraṇapadhānadhammavasena mohamūlaṃ ‘‘vicikicchāsampayuttaṃ, uddhaccasampayutta’’nti duvidhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Asanniṭṭhānaṃ saṃsayo. Vikkhepo avūpasamo, bhantatāti attho.
应当知道,这十二种不善心,在六所缘中任取一种之后,于无因唯作意界的舍俱心之后,经由身门等三门,以身业等方式,随其所应,依杀生等业道与依业力而生起。显示巴利原文
Tayidaṃ dvādasavidhampi akusalacittaṃ chasu ārammaṇesu yaṃ vā taṃ vā ālambitvā upekkhāsahagatāhetukakiriyāmanoviññāṇadhātānantaraṃ kāyadvārādīhi tīhi dvārehi kāyakammādivasena yathārahaṃ pāṇātipātādikammapathavasena ceva kammavasena ca uppajjatīti veditabbaṃ.
在此,除了与掉举相应者之外,其余十一种不善心都能在四恶道中产生结生,在善趣中也能产生转起之果。而与掉举相应的心则只产生转起之果。对此,有人问:‘是什么原因,一切羸弱的疑相应心能产生结生,而比它更强、有胜解与决定的掉举相应心反而不产生结生呢?’答:‘因为在见所断法中并未提及它。如果它能产生结生,便会结生于恶道,而能导至恶道的法应当在见所断中被提到,但并未被提到。因此,它不产生结生,但并不能否认它会产生转起之果。如《无碍解道·分别》中说:“在掉举相应心中的智是法无碍解,其果报中的智是义无碍解。”’显示巴利原文
Tattha ṭhapetvā uddhaccasahagataṃ sesaṃ ekādasavidhampi catūsupi apāyesu paṭisandhiṃ deti, pavattivipākaṃ sugatiyampi. Uddhaccasahagataṃ pana pavattivipākamevāti. Etthāha – kiṃ pana kāraṇaṃ sabbadubbalaṃ vicikicchāsampayuttaṃ paṭisandhiṃ deti, adhimokkhasabbhāvato tato balavantampi uddhaccasahagataṃ na detīti? Dassanena pahātabbesu avuttattā. Idaṃ hi paṭisandhiṃ dentaṃ apāyesu dadeyya, apāyagamanīyañca dassanapahātabbanti tattha vucceyya, na ca vuttaṃ. Tasmā paṭisandhiṃ na deti, pavattivipākadānaṃ panassa na sakkā paṭikkhipituṃ. Paṭisambhidāvibhaṅge ‘‘uddhaccasahagate ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tassa vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 730 atthato samānaṃ) vacanato.
另有一些人说:于凡夫中生起的掉举相应心,以见所断法为伴,故能产生两种果报;有学圣者则无此伴,因此不产生。对此应作如下思择:此处所说的“产生果报”,那掉举相应心是修所断,还是非修所断?假如是修所断,那么《发趣论》中就应当说到修所断法的异刹那业缘关系。倘若不是修所断,则在“见所断三法”的《分别论》中,就应该说它为“非见所断非修所断”。如果因为它与见所断法性质相违而不在那里说,那么在那个三法中,它就成了不被说到的法,这岂不有过失?答:无过失。何以故?因为在《心生起品》(《法集论》365等)中所说的十二种不善心生起,已用两种范畴总摄无余,由于必然要作分别显示,所以不存在某一特定心生起未被说到的情形;正如在“已生三法”中,过去等法不应被说到的过失未被指出一样,这里也是如此。再者,即使它不能被修习所断,但由于它在凡夫中生起之时,与修所断法有共通的性质,并且是有过失的,因而方便说为“修所断”,所以并无“不应被说到”的过失。而从严格的意义上说,它并非修所断,因而也就不依它而说异刹那业缘关系。显示巴利原文
Apare panāhu – puthujjanassa uppajjamānaṃ uddhaccasahagataṃ dassanappahātabbasahāyasabbhāvato ubhayavipākampi deti, na sekkhassa tadabhāvatoti. Idamettha vicāretabbaṃ, yassa vipākadānaṃ vuttaṃ, kiṃ taṃ bhāvanāya pahātabbaṃ, udāhu noti? Kiñcettha – yadi tāva bhāvanāya pahātabbaṃ, paṭṭhāne bhāvanāya pahātabbassa nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vattabbo siyā. Atha na bhāvanāya pahātabbaṃ, dassanenapahātabbattike ‘‘nevadassanenanabhāvanāyapahātabba’’miccassa vibhaṅge vattabbaṃ siyā. Yadi tabbiruddhasabhāvatāya tattha na vucceyya, evampi tasmiṃ tike tassa navattabbatā āpajjatīti? Nāpajjati, kiṃ kāraṇaṃ? Cittuppādakaṇḍe (dha. sa. 365 ādayo) āgatānaṃ dvādasannaṃ akusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā vibhajitvā dassetabbassa niyogato kassaci cittuppādassa abhāvā, yathā uppannattike atītādīnaṃ navattabbatā na vuttā, evametassāpi. Atha vā bhāvanāya pahātuṃ asakkuṇeyyassāpi tassa puthujjane vattamānassa bhāvanāya pahātabbasabhāvasāmaññato, sāvajjato ca bhāvanāya pahātabbapariyāyo vijjatīti natthi navattabbatāpasaṅgadoso. Nippariyāyena ca na bhāvanāya pahātabbanti tassa vasena nānākkhaṇikakammapaccayabhāvopi na vutto. Dassanapahātabbapaccayassāpi uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ, na kocipi bhāvo anuppādadhammataṃ tassa āpāditoti ekantena bhāvanāya pahātabbatā vuttā. Atha vā apāyagamanīyabhāvāpekkhaṃ dassanappahātabbavacananti tadabhāvato taṃ vibhajanaṃ vuttanti.
454 454. 就“识”这一词而言,“无记”“果报”等属于中性词的表述,正因如此,依于“无记”的增上分而说为二种。否则,由于色法和涅槃也是无记的,便应该说成四种了。果报的欲界等性质,应当依善心中所说的方式来了知。无因性如同有因性,是依相应因来说的,而不是依令生起因来说的。因为果报的有因性,虽然是由有因的业所成就,但仍是依相应因来安立;否则,无因心也会变成有因了。问:为什么有因的业会产生无因的果报呢?答:其中的原因已如前述。而且,在仅由所缘呈现而生起的五识中,正如无贪等的相应不可能存在一样,在以彼为缘而生起的、作用更为微弱的领受心与推度心中,也是如此;由于因不可能生起,所以应知它们是无因的。显示巴利原文
454. ‘‘Viññāṇa’’nti padaṃ apekkhitvā ‘‘abyākataṃ vipāka’’nti ādiko napuṃsakaniddeso, tato eva adhikatābyākatāpekkhāya duvidhanti vuttaṃ. Aññathā rūpanibbānānampi abyākatabhāvato taṃ catubbidhanti vattabbaṃ siyā. Vipākassa kāmāvacarādibhāvo kusale vuttanayeneva veditabbo. Ahetukatā sahetukatā viya sampayuttahetuvasena, na nibbattakahetuvasena. Vipākassa hi sahetukatā sahetukakammavasena sijjhamānāpi sampayuttahetuvaseneva vuccati, aññathā ahetukānampi sahetukatā āpajjeyyāti. Kasmā pana sahetukassa ahetuko vipāko hotīti? Tattha kāraṇaṃ vuttameva. Kiñca ārammaṇābhinipātamattesu pañcasu viññāṇesu yathā alobhādisampayogo na sambhavati, evaṃ mandataramandakiccesu sampaṭicchanasantīraṇesūti hetūnaṃ uppattiyā asambhavatopi nesaṃ ahetukatā daṭṭhabbā.
由于没有从意识生起的、有别于意的特殊作用,它仅仅是意,故称为意界。显示巴利原文
Manoviññāṇato uppajjanavisiṭṭhamananakiccānaṃ abhāvato manomattā dhātu manodhātu.
以眼为依止而了知色,这是它的特相,故称为‘以眼为依止的了知色之特相’。其中,‘以眼为依止’的说法,排除了以色为所缘的其他识。‘了知’一词,排除了以眼为依止的触等心所。而‘眼’与‘色’的表述,则从依止与所缘两方面说明识,因为识的生起是依于这两者的。若眼不存在,盲者也应能见色,但他们实不能见。若没有青等色,便不会有依处等的施设,而施设确实存在;而且,心必有确定所缘的道理早已说过,因此应知‘没有所缘,心也能显现青等相’的说法是邪说。所以世尊说:‘依于眼和色,眼识生起’等。显示巴利原文
Cakkhusannissitaṃ hutvā rūpassa vijānanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ. Tattha cakkhusannissitavacanena rūpārammaṇaṃ aññaṃ viññāṇaṃ nivatteti. Vijānanaggahaṇena cakkhusannissite phassādike nivatteti. Cakkhurūpaggahaṇena nissayato, ārammaṇato ca viññāṇaṃ vibhāveti ubhayādhīnavuttikattā. Yadi hi cakkhu nāma na siyā, andhāpi rūpaṃ passeyyuṃ, na ca passanti. Yadi ca nīlādirūpaṃ nāma na siyā, desādiniyamena na bhavitabbaṃ, attheva ca niyamo, ekantasārammaṇatā ca cittassa vuttāti ‘‘ārammaṇena vinā nīlādiābhāsaṃ cittaṃ pavattatī’’ti evaṃ pavatto vādo micchāvādoti veditabbaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādi (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425; saṃ. ni. 2.44; 4.60; kathā. 465).
问:为什么此处用词有差别呢?答:是为了显示这样的差别:眼只是单一地作为眼识的缘,而色则是多个聚合。问:为何眼只是单一地作为眼识的缘,色却是多个呢?答:因为缘的状态有差别。眼作为眼识的缘,是以依止缘、前生缘、根缘、不相应缘的方式,仅仅以‘有’的状态而成为缘;因为有眼时识才生起,无眼时则不生起。因此,眼被称为以‘有缘’和‘不离去缘’作为识的缘。而眼作为识的依止,不应理解为如同无色法那样以部分附着的方式,而应理解为如同国王和大臣等对于弟子、国王的随从那样,以系属的方式。其他缘则应按各自的特点来理解。而这些缘的关系不可能在单一色法上完全具备,所以眼只是单一地作为眼识的缘,因此用‘依于眼’这样的单数词来表述。显示巴利原文
Kasmā panettha vacanabhedo katoti? Ekampi cakkhu viññāṇassa paccayo hoti, rūpaṃ pana anekameva saṃhatanti imassa visesassa dassanatthaṃ. Kiṃ pana kāraṇaṃ ekampi cakkhu viññāṇassa paccayo hoti, rūpaṃ pana anekamevāti? Paccayabhāvavisesato. Cakkhu hi cakkhuviññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttapaccayehi paccayo hontaṃ atthibhāveneva hoti, tasmiṃ sati tassa bhāvato, asati abhāvato. Yato taṃ atthiavigatapaccayehissa paccayo hotīti vuccati, taṃnissayatā cassa na ekadesena allīyanavasena icchitabbā arūpabhāvato, atha kho garurājādīsu sissarājapurisādīnaṃ viya tappaṭibaddhavuttitāya. Itare pana paccayā tena tena visesena veditabbā. Svāyaṃ paccayabhāvo na ekasmiṃ na sambhavatīti ekampi cakkhu viññāṇassa paccayo hotīti ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’ti ekavacanena niddeso kato.
然而,就色而言,虽然它像眼处一样,以纯前生、有、不离去缘而为缘——因为它在先已存在、于存在的当下即作助益——但它仍是以众多色聚合而成为缘,因为是所缘。凡作为缘法而具有自性,或仅是施设之相的,当识以它为所缘而转起时,即使其他法也具有缘的状态,由于该识具有必有所缘的自性,对于无有所缘即不能转起者,它便成为识依之转起的因,故称为所缘。识以任何方式领纳自性,便获得所缘缘,因此,眼识缘取色而转起时,正是分别其自性而转起。而这种对境的领受,对于依根转起的识来说,并非依一两个聚合的色,也不是依众多聚合的色,而是依随顺作意而呈现在面前的色。因此,为了显示正是众多色以聚合的作用而成为识的缘,世尊以复数说‘于诸色’。显示巴利原文
Rūpaṃ pana yadipi cakkhu viya purejātaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti puretaraṃ hutvā vijjamānakkhaṇeyeva upakārakattā, tathāpi anekameva saṃhataṃ hutvā paccayo hoti ārammaṇabhāvato. Yañhi paccayadhammaṃ sabhāvabhūtaṃ, parikappitākāramattaṃ vā viññāṇaṃ vibhāventaṃ pavattati, tadaññesañca satipi paccayabhāve so tassa sārammaṇasabhāvatāya yaṃ kiñci anālambitvā pavattituṃ asamatthassa olubbha pavattikāraṇatāya ālambanīyato ārammaṇaṃ nāma. Tassa yasmā yathā tathā sabhāvūpaladdhivasena ārammaṇapaccayalābho, tasmā cakkhuviññāṇaṃ rūpaṃ ārabbha pavattamānaṃ tassa sabhāvaṃ vibhāventameva pavattati. Sā cassa indriyādhīnavuttikassa ārammaṇasabhāvūpaladdhi, na ekadvikalāpagatavaṇṇavasena hoti, nāpi katipayakalāpagatavaṇṇavasena, atha kho ābhogānurūpaṃ āpāthagatavaṇṇavasenāti anekameva rūpaṃ saṃhaccakāritāya viññāṇassa paccayo hotīti dassento bhagavā ‘‘rūpe cā’’ti bahuvacanena niddisi.
然而,所谓“色处对眼识界及与其相应诸法以所缘缘为缘”(《发趣论》1.1.2),这是如何说的?这也是针对作为眼识所缘缘的那种色处而说。那么,那是怎样的色处呢?是“聚合的”,此义显而易见。因此,有些人说“以处之相而观,眼识等是以相为所缘,而非以实物之相”,这也合理。在此,不应怀疑眼识以聚合为所缘,因为对聚合的作意并不存在。然而,聚合的色法成为所缘缘。但是各个单独的色法不能起作用,聚合之后如何成为所缘缘呢?难道单独不能见的盲人,聚在一起就能看见吗?这并非定论,因为可以看到,各个无力的人,在抬轿等事中聚合起来便有了能力。又如毛发等,在某个位置单独不能取色,而在同一位置聚合时却能取色,这更清楚地显示了它们的聚合作用。应当知道,由此便遮止了“眼识是以极微色为所缘,还是以聚合色为所缘”等诘难。对于“缘耳与声”等,也是如此。这样,依于两者而转起的眼识,便从依止和所缘两方面得到了说明;对于耳识等,也应依此随宜解说。显示巴利原文
Yaṃ pana ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.2) vuttaṃ, taṃ kathanti? Tampi yādisaṃ rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo hoti, tādisameva sandhāya vuttaṃ. Kīdisaṃ pana tanti? Samuditanti pākaṭoyamattho. Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘āyatanasallakkhaṇavasena cakkhuviññāṇādayo sallakkhaṇārammaṇā, na dabbasallakkhaṇavasenā’’ti, tampi yuttameva hoti. Na cettha samudāyārammaṇatā āsaṅkitabbā samudāyābhogassevābhāvato. Samuditā pana vaṇṇadhammā ārammaṇapaccayā honti. Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthā samuditā ārammaṇā paccayā honti, na hi paccekaṃ daṭṭhuṃ asakkontā andhā samuditā passantīti? Nayidamekantikaṃ visuṃ visuṃ asamatthānaṃ sivikāvahanādīsu samatthatāya dassanato. Kesādīnañca yasmiṃ ṭhāne ṭhitānaṃ paccekaṃ vaṇṇaṃ gahetuṃ na sakkā, tasmiṃyeva ṭhāne samuditānaṃ vaṇṇaṃ gahetuṃ sakkāti bhiyyopi tesaṃ saṃhaccakāritā paribyattā. Etena cakkhuviññāṇassa paramāṇurūpaṃ ārammaṇaṃ, udāhu taṃsamudāyotiādikā codanā paṭikkhittāti veditabbā. ‘‘Sotañca paṭicca sadde cā’’tiādīsupi (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426) eseva nayo. Evaṃ ubhayādhīnavuttikatāya cakkhuviññāṇassa nissayato, ārammaṇato ca vibhāvanaṃ kataṃ, evaṃ sotaviññāṇādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ.
“唯以色为所缘的作用”:是指唯以色处为所缘的作用。其中的“唯”字,既遮除了其他所缘,也遮除了色处中可得的某些差别。因为眼识在色处上,除了取色相之外,不能取任何差别。因此世尊说:“以五识不能通达任何法,除非仅是触及(色)。”眼识生起时,唯以色为所缘而生起,因此以面向色的方式而被把握,故说“现起为面向色”。为了显示:在它之后无间生起的非色法,以及作为等无间、离去的非色法,通过给予转起之机会,以无间、等无间、无、离去缘而为助缘,如同依止与所缘法一样是近因,故说“以对色所缘的唯作意界之离去为足处”。对于耳识等,也应以所说的方法了知其义。显示巴利原文
Rūpamattārammaṇarasanti rūpāyatanamattasseva ārammaṇakaraṇarasaṃ. Mattasaddena yathā ārammaṇantaraṃ nivatteti, evaṃ rūpāyatanepi labbhamāne ekacce visese nivatteti. Na hi cakkhuviññāṇaṃ vaṇṇamattato aññaṃ kiñci visesaṃ tattha gahetuṃ sakkoti. Tenāha bhagavā ‘‘pañcahi viññāṇehi na kiñci dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā’’ti. Cakkhuviññāṇaṃ uppajjamānaṃ rūpārammaṇe eva uppajjanato tadabhimukhabhāvena gayhatīti vuttaṃ ‘‘rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāna’’nti. Attano anantaraṃ uppajjamānānaṃ arūpadhammānaṃ samanantaravigatā arūpadhammā pavattiokāsadānena anantarasamanantaranatthivigatapaccayehi upakārakā nissayārammaṇadhammā viya āsannakāraṇanti dassento āha ‘‘rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagamapadaṭṭhāna’’nti. Sotaviññāṇādīsupi vuttanayeneva attho veditabbo.
它领受眼识等所取的色等所缘,令其在无间之后不致灭去而执取,犹如正在执取一般,故说“作用为领受色等”。它以如是状态——即以领受状态而现前,故说“现起为如是状态”。显示巴利原文
Cakkhuviññāṇādigahitaṃ rūpādiārammaṇaṃ tadanantarameva aparipatantaṃ katvā sampaṭicchantī gaṇhantī viya hotīti vuttaṃ ‘‘rūpādisampaṭicchanarasā’’ti. Tathābhāvena sampaṭicchanabhāvena paccupatiṭṭhatīti tathābhāvapaccupaṭṭhānā.
于六所缘中,有时能识知五种,或其中若干种,其自性虽为识知,但说其相为能识知六所缘,因不超越其自性,或因其余所缘即包含于六种之中。其作用为推度等,意指推度、彼所缘的作用,或推度、彼所缘、结生、有分、死的作用。所谓「以心所依处为依处」,是就此二种意识界必定依于心所依处而说。然而,依前文所述之理,亦可说为「以各自无间灭去之心的离去为依处」。其分类,即彼异熟意识界被说为「二种」的两种性之分类。「唯于可爱所缘」,即必定于可爱所缘,意即于极可爱所缘。于五门及速行结束时:此处,于五门,是领受与推度之间的位置;于其他处,是速行与有分之间;如是成为二种位置。对于另一种(无因善异熟意识界),在推度、彼所缘时,位置如前所述;但在结生等时,应知:死与有分之间是结生的位置;结生与转向、彼所缘与转向、速行与转向、推度与转向之间是有分的位置;彼所缘与结生、或速行与结生之间是死的位置。显示巴利原文
Chasu ārammaṇesu kadāci pañcannaṃ, tato vā katipayānaṃ vijānanasabhāvāpi chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇā vuttā taṃsabhāvānativattanato, chasveva vā itaresaṃ ārammaṇānaṃ antogadhattā. Santīraṇādikiccāti santīraṇatadārammaṇakiccā vā, santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutikiccā vāti adhippāyo. ‘‘Hadayavatthupadaṭṭhānā’’ti idaṃ imāsaṃ dvinnaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ ekanteneva hadayavatthusannissayatāya vuttaṃ. Heṭṭhā vuttanayena pana taṃtaṃanantarātītaviññāṇāpagamapadaṭṭhānātipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Tassā bhedoti tassā vipākamanoviññāṇadhātuyā ‘‘duvidhā’’ti vuttāya duvidhatāsaṅkhāto bhedo. Ekantamiṭṭhārammaṇeti ekanteneva iṭṭhe ārammaṇe, ativiya iṭṭhārammaṇeti attho. Pañcadvāre ceva javanāvasāne cāti ettha pañcadvāre sampaṭicchanavoṭṭhabbanānaṃ antarāḷaṃ ṭhānaṃ, itaratra javanabhavaṅgānanti evaṃ dviṭhānā hoti. Itarāyapi santīraṇatadārammaṇakāle yathāvuttameva ṭhānaṃ, paṭisandhiādikāle pana cutibhavaṅgānaṃ antarāḷaṃ paṭisandhiyā, paṭisandhiāvajjanānaṃ tadārammaṇāvajjanānaṃ javanāvajjanānaṃ voṭṭhabbanāvajjanānañca antarāḷaṃ bhavaṅgassa, tadārammaṇapaṭisandhīnaṃ javanapaṭisandhīnaṃ vā antarāḷaṃ cutiyā ṭhānanti veditabbaṃ.
「于六」中,此处应依前文所说之理了知分类。由于作为身依止的、非极可爱触所生色之撞击与摩擦的力量强盛,故身识与乐俱行。而所造色彼此的撞击力微弱,故眼识等为舍俱行。因此说「其余与舍俱」。「其余」指所有六种。显示巴利原文
Chasūti ettha pubbe vuttanayeneva vibhāgo veditabbo. Kāyassa nissayabhūtānaṃ nātiiṭṭhaphoṭṭhabbabhūtānaṃ paṭighaṭṭanānighaṃsassa balavabhāvato kāyaviññāṇaṃ sukhasampayuttaṃ. Upādārūpānaṃyeva ghaṭṭanā dubbalāti cakkhuviññāṇādīni upekkhāsahagatāni. Tenāha ‘‘sesaṃ upekkhāyutta’’nti. Sesaṃ chabbidhampi.
无贪、无嗔、无痴,以及无贪、无嗔等合称无贪等,彼无贪等是异熟因,与彼无贪等异熟因相应之心,即称为无贪等异熟因相应心。此心如同欲界善心,有喜、舍、智、行的差别;即如同欲界善心依喜、舍、智、行的差别而有八种,此心也是如此,故显示其于八种性上相似。由于是欲界,故在低劣等方面及于诸趣中受生方面均相似;但在相应法、所缘及转起方式上则不相似。因为善心是依业门而转起,而此心则不依,因为异熟不产生表色。但依生起之门,此心也有转起的差别,因为大异熟心可在五门及意门中作为彼所缘而转起。然而,善心依趣可分为五种,依识住可分为七种,此心则不然,因为它只生起于其中一部分。为了显示在所缘及某种转起方式上的不相似,故说「然而」等。「于六所缘中」指在有限、过去等、内等分类的六种所缘中。显示巴利原文
Alobhādosāmohā ceva alobhādosā ca alobhādayo, tehi alobhādīhi vipākahetūhi sampayuttaṃ alobhādivipākahetusampayuttaṃ. Kāmāvacarakusalaṃ viya somanassādibhedatoti yathā kāmāvacaraṃ kusalaṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ, evamidampīti aṭṭhavidhatāya sadisataṃ dasseti. Kāmāvacarabhāvato hīnādito, yonīsu uppattito ca sadisameva, sampayuttadhammato pana ārammaṇato, pavattiākārato ca visadisaṃ. Tathā hi kusalaṃ kammadvāravasena pavattati, na idaṃ, vipākānaṃ aviññattijanakattā. Uppattidvāravasena pana imassāpi attheva pavattibhedo pañcadvāramanodvāresu mahāvipākānaṃ tadārammaṇavasena pavattisambhavato. Yathā pana kusalaṃ gativasena pañcavidhaṃ, viññāṇaṭṭhitivasena sattavidhañca, na evamidaṃ tadekadese eva uppajjanato. Tattha ārammaṇato, ekaccapavattiākārato ca visadisataṃ dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Chasu ārammaṇesūti parittādiatītādiajjhattādippabhedesu chasu ārammaṇesu.
“依来由等”指依来由与依缘。其中,有些论师认为:犹如镜面上嘴动时,嘴的映像随之而动,无行善的异熟为无行,有行善的异熟为有行,这是依来由而说。另一些论师则认为:由强而显著的缘、业等所生的是无行,由弱的缘等所生的是有行,这是依缘而说。“相应法”指在圣典中依自性而提到的相应法,依这些相应法,异熟与善并无差别。“无勤勇”于此是指:所谓勤勇,即在未断无明、渴爱、慢的相续中,能令异熟生起的作用,名为“行作”;此作用在异熟中不存在,故说彼为“无勤勇”。然而在善心中,即使是依神通而转起的善心,也有此勤勇,故彼为“有勤勇”。显示巴利原文
Āgamanādivasenāti āgamanapaccayavasena. Tattha ekaccānaṃ ācariyānaṃ matena mukhe calite ādāsatale mukhanimittaṃ calanaṃ viya asaṅkhārassa kusalassa vipāko asaṅkhāro, sasaṅkhārassa kusalassa vipāko sasaṅkhāroti evaṃ āgamanavasena. Ekaccānaṃ pana ācariyānaṃ matena balavantehi vibhūtehi paccayehi kammādīhi uppanno asaṅkhāro, dubbalehi sasaṅkhāroti evaṃ paccayavasena. Sampayuttadhammānanti pāḷiyaṃ sarūpato āgatasampayuttadhammānaṃ. Tesaṃ hi vasena kusalato vipākassa visesābhāvo. Nirussāhanti ettha ussāho nāma anupacchinnāvijjātaṇhāmānasantāne vipākuppādanasamatthatāsaṅkhāto byāpāro, so vipākesu natthīti taṃ nirussāhaṃ. Kusalesu pana abhiññāvasapavattesupi atthevāti taṃ saussāhaṃ.
因为贪等纯一有过失,以不如理作意为因,故无异熟性;而无贪等纯一无过失,其因(如理作意)与彼(不如理作意)相异,故绝无成为不善异熟之理,因此说“不善异熟唯是无因”。正如在极可爱与可爱中庸的所缘中,由于受有差别,善异熟意界有两种:喜俱与舍俱;但在极不可爱与不可爱中庸的所缘中,受无差别,故不善异熟意界唯有一种,因此说“七种”。若彼处受有差别,于极不可爱所缘中便应有忧俱,然而忧不会无嗔而生起。显示巴利原文
Lobhādīnaṃ ekantasāvajjatāya ayonisomanasikārahetukānaṃ natthi vipākabhāvo, alobhādīnampi ekantaanavajjasabhāvānaṃ kāraṇassa tabbidhuratāya nattheva akusalavipākabhāvoti āha ‘‘akusalavipākaṃ ahetukamevā’’ti. Yathā atiiṭṭhe, iṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe vedanābhedasabbhāvato kusalavipākamanoviññāṇadhātu duvidhā hoti somanassasahagatā, upekkhāsahagatāti, na evaṃ atianiṭṭhe, aniṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe vedanābhedo atthīti akusalavipākamanoviññāṇadhātu ekamevāti ‘‘sattavidha’’nti vuttaṃ. Sati hi tattha vedanābhede atianiṭṭhe domanassena bhavitabbaṃ, na ca paṭighena vinā domanassaṃ uppajjatīti.
身识具有苦俱性,应依与善异熟中所说相反的道理来理解。舍为低劣:因为是纯一低劣的不善异熟,故虽为舍,亦唯低劣,因其具足苦性。因此说“如苦而非极锐利”。如同苦极锐利、辛辣,此舍则不如是,但仍以苦性而转起,因为不善异熟不可能不苦。而此舍的无苦性,应视如一个被强力逼迫而无力还击的弱者,对于他人加诸其身的逼迫,只得漠然承受一般。“于其余”指在善异熟中。显示巴利原文
Kāyaviññāṇassa dukkhasahagatatā kusalavipāke vuttavipariyāyena veditabbā. Upekkhā hīnāti ekantanihīnassa akusalassa vipākabhāvato upekkhāpi samānā hīnā eva dukkhasabhāvattā. Tenāha ‘‘dukkhaṃ viyanātitikhiṇā’’ti. Yathā dukkhaṃ ativiya tikhiṇaṃ kaṭukaṃ, na evamayaṃ, tathāpi dukkhasabhāveneva pavattati. Na hi akusalassa vipāko adukkho hoti. Upekkhābhāvo cassa balavatā bādhiyamānassa paṭippaharituṃ asakkontassa dubbalassa purisassa tena kariyamānabādhāya upekkhanā viyāti daṭṭhabbo. Itaresūti kusalavipākesu.
“色界”指色界异熟识,因为这是有关异熟的论述。“如善”是说如同色界善心,因为色界异熟并不与色界善以外的善相似。再者,“善”与“异熟”是关联词。因此,就像说到“侍奉母亲”时,虽未明言“自己的母亲”而意义自明一样,此处也是如此,即指“自己的善”。而这里所说的与善相似,应从法(相应法)和所缘来理解:凡是善心中所得的触等心所,在异熟中同样得到;善心于何所缘转起,此异熟识也于彼所缘转起。不过,在此处,第五禅心若是神通善心,则没有它的异熟。为什么没有?因为不可能,也因为是禅那的殊胜功德。此第五禅善心若给与异熟,只能给与色界异熟,因为不同地的业不会给与不同地的异熟。而色界异熟被说为以业相为所缘,所以它不会缘取其他所缘而转起;它也不是有限所缘等类的所缘,这就是不可能的理由。再者,它是禅那的功德,如同布施等能成为在那一生中的助缘一样。显示巴利原文
Rūpāvacaranti rūpāvacaravipākaviññāṇaṃ. Vipākakathā hesāti. Kusalaṃ viyāti rūpāvacarakusalaṃ viya. Na hi rūpāvacaravipāko tadaññakusalasadiso. Apica sambandhisaddā ete, yadidaṃ ‘‘kusalaṃ, vipāko’’ti ca. Tasmā yathā ‘‘mātaraṃ payirupāsatī’’ti vutte attano mātaranti avuttampi siddhamevetaṃ, evaṃ idhāpīti attano kusalaṃ viyāti attho. Kusalasadisatā cettha dhammato, ārammaṇato ca veditabbā. Tathā hi ye phassādayo kusale labbhanti, te vipākepi labbhanti. Yasmiṃ ca ārammaṇe kusalaṃ pavattati, tattheva ayaṃ vipākopi pavattati. Yaṃ panettha pañcamajjhānacittaṃ abhiññāppattaṃ, tassa vipāko eva natthi. Kasmā natthi? Asambhavato, ānisaṃsabhūtattā ca. Tañhi vipākaṃ dentaṃ rūpāvacarameva dadeyya. Na hi aññabhūmikaṃ kammaṃ aññabhūmikaṃ vipākaṃ deti. Kammanimittārammaṇatā ca rūpāvacaravipākassa vuttāti na taṃ aññaṃ ārabbha pavattati. Parittārammaṇādiārammaṇañca taṃ na hotīti ayamasambhavo. Jhānassa ānisaṃsabhūtañca dānādīnaṃ tasmiṃ attabhāve paccayalābho viyāti.
然而,异熟与善在转起上确有差别,为显示此而说“然而善”等。如同善心依所缘的差别——如遍相、虚空等——而有四种,转起的差别如前所述,即依速行和依结生等而转起。显示巴利原文
Pavattito pana vipākassa, kusalassa ca attheva bhedoti taṃ dassetuṃ ‘‘kusalaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Kusalaṃ viya kasiṇugghāṭimākāsādiārammaṇabhedato catubbidhaṃ. Pavattibhedo vuttanayova javanavasena, paṭisandhiādivasena ca pavattanato.
“与四道相应心之果”是指与四种圣道相应的善心之果,即与四种沙门果相应的状态。即使在道心路中生起两次或三次,在果等至中无有限量地转起,由于在两种情形中转起,故说“以两种方式转起”。“一切”指所有异熟识——二十三种欲界异熟、五种色界异熟、四种无色界异熟、四种出世间异熟,以非略非广的方式合为三十六种。显示巴利原文
Catumaggayuttacittaphalattāti catūhi ariyamaggehi sampayuttakusalacittassa phalattā, catubbidhasāmaññaphalasampayuttabhāvatoti attho. Maggavīthiyaṃ dvikkhattuṃ, tikkhattuṃ vā phalasamāpattiyaṃ aparicchinnaparimāṇaṃ pavattamānampi dvīsu ṭhānesu pavattiyā ‘‘dvidhā pavattatī’’ti vuttaṃ. Sabbampīti tevīsatividhaṃ kāmāvacaravipākaṃ, pañcavidhaṃ rūpāvacaravipākaṃ, catubbidhaṃ arūpāvacaravipākaṃ, catubbidhameva lokuttaravipākanti sabbampi vipākaviññāṇaṃ nātisaṅkhepavitthāranayena chattiṃsavidhaṃ hoti.
依地之差别,出世间心有三种,因为没有出世间唯作心。出世间唯作心确实不存在,因为它必然即时给与果报。正如经中所说:“定是即刻的,诸贤者说。”(《小诵》6.5;《经集》228)有学圣者所生起的无上善心,因能引生另一补特伽罗之体,故为有果,暂且不论。而阿罗汉所生起的出世间善心,因不能引生另一补特伽罗之体,故为无果,为何不将它视为唯作呢?这或许可以接受。然而,出世间善心确实只生起一次。若它能反复生起,阿罗汉也会生起道心,如此便有了出世间唯作心,但事实并非如此,因为没有作用(生起之必要)。因此,不存在出世间唯作识。所谓“唯作识”,即仅仅是唯作的识:不像善心、不善心那样产生任何果报,只是单纯作为唯作而生起的识,这就是它的含义。那么,为何它不产生果报呢?答曰:在此,那两种转向心,即使于尚未断除有之根的相续中,也由于未被反复修习而力量微弱,如同无种子能力的花朵,只是无果的。至于在已断除有之根的相续中生起的十八种无因唯作识,应知如同被断根的树一般。显示巴利原文
Bhūmibhedatotividhaṃ lokuttarassa abhāvato. Lokuttarañhi kiriyacittaṃ natthi ekantena anantaravipākadāyibhāvato. Vuttañhi ‘‘samādhimānantarikaññamāhū’’ti (khu. pā. 6.5; su. ni. 228). Hotu tāva sekkhānaṃ uppajjamānaṃ anuttaraṃ kusalaṃ puggalantarabhāvūpanayanato saphalaṃ, arahato pana uppajjamānaṃ puggalantarabhāvūpanayanato nipphalaṃ, tassa kiriyabhāvo kasmā na icchitoti? Icchitabbo siyā. Yadi tassa punappunaṃ uppatti siyā, sakiṃyeva pana lokuttarakusalaṃ pavattati. Yadi hi punappunaṃ pavatteyya, maggacittaṃ arahatopi pavattatīti lokuttarakiriyacittaṃ siyā, na cetaṃ atthi payojanābhāvato. Tasmā natthi lokuttarakiriyaviññāṇaṃ. Kiriyaviññāṇanti ca kiriyāmattaṃ viññāṇaṃ, kusalākusalaṃ viya kiñci vipākaṃ anuppādetvā kiriyāmattameva hutvā pavattanakaviññāṇanti attho. Kasmā panetaṃ vipākaṃ na uppādetīti? Vuccate – ettha hi yadetaṃ āvajjanadvayaṃ, taṃ anupacchinnabhavamūlepi santāne pavattaṃ anāsevanatāya dubbalabhāvato abījasāmatthiyaṃ viya pupphaṃ aphalameva hoti. Yaṃ pana ucchinnabhavamūlāyaṃ santatiyaṃ pavattaṃ aṭṭhārasavidhaṃ viññāṇaṃ, taṃ samucchinnamūlāya latāya pupphaṃ viya phaladāyi na hotīti veditabbaṃ. Aññassa asambhavato kiriyahetunā nāma alobhādināva bhavitabbanti āha ‘‘alobhādikiriyahetuvirahita’’nti.
眼识等(心)以在眼识等之前先行,了知色等所缘为特相,即具有‘眼识等先行、了知色等’的特相。然而,此(意界)虽从意识生起,但因没有殊胜的‘思量’作用,仅仅是‘意’之界,故为意界。同样地,它并不成为意识的缘。此处是其略说,详细内容将在‘界分别’(《清净道论》2.517)中说明。‘转向作用’是指‘作意作用’,或者使心相续从先前状态转向其他(所缘)的作用。‘以有分断为足处’是指以有分相续的断为足处。由于它只对未曾有过的所缘生起一次,不能完全地品尝所缘之味,因此对于可意、不可意等一切所缘,它总是与舍受相应。显示巴利原文
Cakkhuviññāṇādīnaṃ purecarā hutvā rūpādiārammaṇānaṃ vijānanalakkhaṇā cakkhuviññāṇādipurecararūpādivijānanalakkhaṇā. Ayaṃ pana manoviññāṇato uppannāpi visiṭṭhamananakiccābhāvena manomattā dhātūti manodhātu. Tathā hesā manoviññāṇassa paccayo na hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana dhātuniddese (visuddhi. 2.517) āgamissati. Āvajjanarasāti ābhogarasā, cittasantānassa vā purimākārato aññathā oṇojanarasā. Bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānāti bhavaṅgasantānavicchedapadaṭṭhānā. Apubbārammaṇā sakideva pavattamānā sabbathā visayarasaṃ anubhavituṃ na sakkotīti iṭṭhādīsu sabbattha upekkhāyuttāva hoti.
‘共通’是指有学、无学及凡夫所共通的。‘不共’是指唯独无学者特有的。‘确定与转向作用’:在五门中,由于它如同对已被推度所取的所缘进行确定而生起,故有确定作用;在意门中,则依前述方式有转向作用。由于如此的状态,它在五门和意门中依次以确定和转向的状态而现起,故为‘如是状态现起’。在确定时,是三种无因异熟意界(的推度作用);在转向时,是某个有分(的断);这些中的任何一种的离去,是它的近因,故说‘无因…为足处’。显示巴利原文
Sādhāraṇāti sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ sādhāraṇā. Asādhāraṇāti asekkhānaṃyeva āveṇikā. Voṭṭhabbanāvajjanarasāti pañcadvāre santīraṇena gahitārammaṇaṃ vavatthapentī viya pavattanato voṭṭhabbanarasā, manodvāre pana vuttanayena āvajjanarasā. Tathābhāvena pañcadvāramanodvāresu yathākkamaṃ voṭṭhabbanāvajjanabhāvena paccupatiṭṭhatīti tathābhāvapaccupaṭṭhānā. Voṭṭhabbanakāle santīraṇakiccānaṃ tissannaṃ ahetukavipākamanoviññāṇadhātūnaṃ āvajjanakāle yassa kassaci bhavaṅgassāti imesaṃ aññatarāpagamo etissā āsannakāraṇanti āha ‘‘ahetuka…pe… padaṭṭhānā’’ti.
‘阿拉汉’:唯阿拉汉不共而有此心。‘于粗显所缘’:于骨锁、饿鬼形相等,或其他不微细的所缘。‘令笑生起的作用’:唯令笑生起的作用。因此,此心特称‘令笑生起’,并非无有其他能令笑生起的心;其他十二种与喜俱行的欲界善、不善、唯作心,亦能随宜令凡夫等生起笑。然而,此心在无有伺察与慧的情况下,以粗显、不微细的所缘,唯令阿拉汉生起喜受而生起。注释中说:‘世尊也会生起(此心)。’有论师认为,在宣说了于过去世等无碍之智后,据‘具足此三法之佛陀、世尊,一切身业皆以智为先导、以智为随转’(《大义释》69;《小义释·莫伽罗阇童子问经释》85;《无碍解道》3.5)之说,此事应当审察。然而,即便世尊以笑生心示现微笑,由于它随顺宿住智、未来分智及一切知智,仍是以智为随转。如是,在以智为随转这一点上,巴利圣典与注释之间毫无矛盾。而且注释说:‘此心在他们智的惯行终了时生起。’必然应这样认可,否则,世尊生起其他能引发表色的无因心即不合理。因为能引发表色的(心)……显示巴利原文
Arahatanti arahataṃyeva asādhāraṇabhāvato. Anuḷāresūti aṭṭhikasaṅkhalikapetarūpādīsu, aññesu vā appaṇītesu vatthūsu. Hasituppādanarasāti hasitasseva uppādanarasā. Tathā hi taṃ cittaṃ ‘‘hasituppādana’’ntveva vuccati, na aññesaṃ hasituppādakacittānaṃ abhāvato. Aññānipi hi dvādasa somanassasahagatāni parittakusalākusalakiriyacittāni yathārahaṃ puthujjanādīnaṃ hasituppādakāni vijjanti, idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññāvirahitaṃ parittesu appaṇītesu ārammaṇesu arahantānaṃ somanassamattaṃ uppādentaṃ uppajjati. Bhagavatopi uppajjatīti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ atītaṃsādīsu appaṭihatañāṇaṃ vatvā ‘‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’’ti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato vicāretabbanti eke . Tattha hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsānāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā aññassāpi viññattisamuṭṭhāpakassa ahetukacittassa bhagavato uppatti na yujjeyya. Na hi viññattisamuṭṭhāpakassa taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vibandhatīti. Ekantato hadayavatthupadaṭṭhānā pañcavokārabhave eva uppajjanato.
此处所说的差别是:有学与凡夫的相续中生起时,具有能产生果报的能力;在阿拉汉的相续中生起时,则无此能力。这就是依二者相续中的生起而总说的善心与唯作心的差别。如此便排除了‘由于缺缘,就连无果报的善、不善心也会成为唯作’的过失。对于‘与后善的差别’等处,也是同样的道理。显示巴利原文
Ayamettha visesoti ayaṃ sekkhaputhujjanānaṃ uppattiyā vipākuppādanasamatthatā, arahataṃ uppattiyā tadabhāvoti ubhayesaṃ santāne uppattisamupalakkhito ettha kusalakiriyaviññāṇesu viseso. Evañca katvā paccayavekallena avipākassāpi kusalākusalassa kiriyabhāvappasaṅgo nivattito hoti. Parato kusalato visesoti etthāpi eseva nayo.
455 455. 其意是:所有的善、不善、无记识,总计八十九种,既不太简略也不太详细地(进行说明)。所谓结生识等的作用,即是以结生到另一有等方式而转起。除了依此(作用)而假立之外,心并无其他作用,故说‘以十四种行相而转起’。显示巴利原文
455.Sabbānipi kusalākusalabyākatāni ekūnanavuti viññāṇāni honti nātisaṅkhepavitthāranayenāti adhippāyo. Paṭisandhiviññāṇādīnaṃ kiccaṃ nāma bhavantarapaṭisandhādinā ākārena pavatti eva. Tabbinimuttañca cittassa aññaṃ kiccaṃ natthīti āha ‘‘cuddasahi ākārehi pavattantī’’ti.
“以威力”即依其能力。已造已积的业,在其余诸缘和合时给予果报,犹如释放自身威力一般。“于天、人中”即于六欲界天及人间。关于“业、业相、趣相”:其中,“业”指已造已积的欲界善业,且是已获得机会给予果报者,因此说为“现前”。“业相”指造业刹那,作为思心所之缘的布施物等。“趣相”指所投生之趣所含摄的色处。“半择迦等状态”即半择迦、聋哑、愚痴等状态。劣弱的二因善业之果报,是舍俱无因意识界,即劣弱的意识界。“他们无”指已修习色界、无色界善业的有情,没有这些。“唯业相”指地遍等,唯是自业之所缘。显示巴利原文
Ānubhāvenāti sāmatthiyena. Katūpacitaṃ hi kammaṃ avasesapaccayasamavāye vipākaṃ dentaṃ attano ānubhāvaṃ vissajjantaṃ viya hoti. Devamanussesūti chasu kāmāvacaradevesu ceva manussesu ca. Kammakammanimittagatinimittānanti ettha kammaṃ nāma katūpacitaṃ kāmāvacarakusalakammaṃ, tañca kho vipākadānāya laddhokāsaṃ. Tenāha ‘‘paccupaṭṭhita’’nti. Kammanimittaṃ kammāyūhanakkhaṇe cetanāya paccayabhūtaṃ deyyadhammādi. Gatinimittaṃ yaṃ gatiṃ upapajjati, tappariyāpannaṃ rūpāyatanaṃ. Paṇḍakādibhāvanti paṇḍakamūgamammanādibhāvaṃ. Dubbalassa dvihetukakusalassa vipākabhūtā upekkhāsahagatāhetumanoviññāṇadhātu dubbala…pe… manoviññāṇadhātu. Nesanti bhāvitarūpārūpāvacarakusalānaṃ sattānaṃ. Kammanimittamevāti pathavīkasiṇādikaṃ attano kammārammaṇameva.
如是,在此识蕴的解说中,应知仅以略示自性的方式,依结生而了知十九种异熟识的转起。然而,依有缘等分别而于此应说的内容,将于缘起论中述及。显示巴利原文
Evaṃtāvetthāti ettha viññāṇakkhandhaniddese evaṃ saṅkhepato sarūpadassanamatteneva ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhivasena pavatti veditabbā. Bhavālambanādivibhāgena pana yadettha vattabbaṃ, taṃ paṭiccasamuppādakathāyaṃ āgamissatīti.
“彼彼”:于十九种结生识中,凡任何生起而灭者,彼彼无间地随逐于生起。“彼彼之”:任何业以结生识为果报,即彼彼业之。“即于彼”:即于业等。若业为结生识之所缘,则于彼业;若为业相、趣相,则于彼业相、趣相,这是其义。“如是同类”:如同结生识从因、从其余相应法而言,如是同类。“令相续转起者”:即令有分相续转起者。当其他称为转向之心生起时。“以唯作心而见梦”,故说“不见梦者”。即使无量数,亦唯转起。如是,此因成为生有之支分而转起,故称为“有分”。“即他们之”:即唯是结生之他们。显示巴利原文
Taṃ tanti ekūnavīsatiyā paṭisandhiviññāṇesu yaṃ yaṃ uppajjitvā niruddhaṃ, taṃ taṃ anantaraṃ uppattiyā anubandhamānaṃ. Tassa tassevāti yassa yassa kammassa vipākabhūtaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ, tassa tasseva. Tasmiññevāti kammādike eva. Kammañce paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇaṃ, tasmiṃ kamme, atha kammanimittaṃ, gatinimittañca, tasmiṃ kammanimitte gatinimitteti attho. Tādisamevāti yādisaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ hetuto, sesasampayuttadhammato ca tādisameva. Santānavinivattaketi bhavaṅgasantānassa vinivattanake. Aññasmiṃ āvajjanasaṅkhāte cittuppāde. Kiriyamayacitteneva supinadassanaṃ hotīti āha ‘‘supinaṃ apassato’’ti. Aparimāṇasaṅkhyampi pavattatiyeva, tathā hidaṃ upapattibhavassa aṅgabhāvena pavattanato ‘‘bhavaṅga’’nti vuccati. Tesaññevāti paṭisandhibhūtānaṃyeva.
“诸根”,即眼等诸根。“堪能执取所缘者”,指有能力执取色等所缘。如同住于母胎时一般,即使出胎之后,诸根也并非立刻就能发挥各自的作用,而是需要渐次达到明净,那时才能发挥各自的作用,因此说“此处诸处已成熟”。“现于面前者”,即住在适当的位置。依此住于适当位置的色,获得撞击的缘。“撞击”,即触击,依此,在眼的境界中,伴随着由作用等各种缘的差别而生起变异、不生起变异,以及依可意、不可意性而作的助益与损害,这便是它的意义。“由此”,即撞击之后。“依撞击之威力”,即依撞击的力量。“有分波动”,指有分心发生动摇,也就是两次转起的相成为原因,这是它的意义。因为在那心相续中,前位与后位的因彼此相异,所以如同动摇一般,说为“波动”。根据境与有境关系成就的法性,当所缘现前时,净色先有撞击;然而,依他而住的有分,如何会有波动呢?由于它们相互关联的缘故。在这里,有个譬喻:在置于鼓面上的砂粒中,当一粒砂被撞击时,住在另一粒砂上的苍蝇便会动摇。“即彼色”,就是成为有分波动之缘的、现于面前的色处。“如切断有分”,即如同切断有分的相续。因为在所缘生起之后,有分才生起,所以说,执取境的五门转向之后,在应当说“见”等的时候,却不提它们,而说意门转向。显示巴利原文
Indriyānīti cakkhādīni indriyāni. Ārammaṇagahaṇakkhamānīti rūpādiārammaṇaṃ gahetuṃ samatthāni. Mātukucchigatakāle viya hi bahinikkhantakālepi na tāva indriyāni sakiccakāni honti, anukkamena pana visadabhāvaṃ pattakāle eva sakiccakāni honti. Tenevāha ‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’nti. Āpāthagateti yogyadesāvaṭṭhite. Tameva yogyadesāvaṭṭhitaṃ rūpaṃ paṭicca ghaṭṭanā paccayaṃ laddhā. Ghaṭṭanāti paṭighāto, yena byāpārādivisesapaccayantarasahite cakkhussa visaye vikāruppattivisadisuppattivisayassa iṭṭhāniṭṭhabhāvena anuggaho, upaghāto cāti attho. Tatoti ghaṭṭanānantaraṃ. Ghaṭṭanānubhāvenāti ghaṭṭanābalena. Bhavaṅgacalananti bhavaṅgacittassa pakampanaṃ, tathā dvikkhattuṃ pavattiyā visadisassa kāraṇabhāvūpagamananti attho. Tañhi cittasantānassa purimāvatthāya bhinnāvatthāhetutāya calanaṃ viyāti ‘‘calana’’nti vuttaṃ. Visayavisayībhāvasiddhāya dhammatāya ārammaṇassa abhimukhībhāvena pasādassa tāva ghaṭṭanā hotu, aññasannissitassa pana bhavaṅgassa calanaṃ kathaṃ hotīti? Taṃsambandhabhāvato. Bheritale ṭhapitāsu sakkharāsu ekissā sakkharāya ghaṭitāya tadaññasakkharāyaṃ ṭhitamakkhikā calanaṃ cettha udāharaṇanti. Tadeva rūpanti tadeva bhavaṅgacalanassa paccayabhūtaṃ āpāthagataṃ rūpāyatanaṃ. Bhavaṅgaṃ vicchindamānā viyāti bhavaṅgasantānaṃ vicchindantī viya. Tadārammaṇuppattiyā parato bhavaṅgassa uppajjanato visayaggahaṇaṃ pañcadvārāvajjanaṃ vatvā tadanantaraṃ dassanādīsu vattabbesu tāni avatvā manodvārāvajjanassa gahaṇaṃ uddese dvinnaṃ āvajjanānaṃ āvajjanasāmaññena gahitattā.
“转向之后”,即五门转向之后。有些人就像不承认心所依处一样,也不承认领受等路心,然而,在经中处处都有“于领受的眼识界”等巴利文出现。因为巴利文是无法否定的。显示巴利原文
Āvajjanānantaranti pañcadvārāvajjanānantaraṃ. Ye hadayavatthu viya sampaṭicchanādivīthicittānipi nānujānanti, tesaṃ ‘‘sampaṭicchanāya cakkhuviññāṇadhātuyā’’tiādinā tattha tattha pāḷi āgatā. Na hi sakkā pāḷiṃ paṭisedhetuṃ.
“若是大者”,这是就速行终尽的心转起而说的。因为在这里,寿命为十四个心刹那的所缘被称作“大”,而且应当知道,它生起之后,已经过了两个心刹那,才以现前的方式转起。显示巴利原文
‘‘Sacemahantaṃ hotī’’ti idaṃ javanapariyosānāya cittappavattiyā vuccamānattā vuttaṃ. Cuddasacittakkhaṇāyukañhi ārammaṇamidha ‘‘mahanta’’nti adhippetaṃ, tañca uppajjitvā dviticittakkhaṇātītaṃ hutvā āpāthagamanavasena veditabbaṃ.
“于已确定者”,即如所说依确定而作确定者。因已述及转向与确定,故说“余欲界唯作”,此是取其“余”义。而“六或七”中的“或”字,当知也涵盖了“或五”。因为在昏沉睡等时分,五速行亦能生起。显示巴利原文
Yathāvavatthāpiteti voṭṭhabbanena vuttākārena katavavatthāpane. Āvajjanāya, voṭṭhabbanassa ca vuttattā ‘‘avasesakāmāvacarakiriyāna’’nti avasesaggahaṇaṃ kataṃ. Cha satta vāti vā-saddena ‘‘pañca vā’’ti idampi vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Suttamucchitādikāle hi pañcapi javanāni javantīti.
“即他们”,乃指依“或八”等语所说的二十九种欲界速行心。为显示此后更无于意门转向之后生起之心,故特取“唯”字。“种姓者”,此语亦摄于种姓位的遍作与净化等,而非唯指种姓心本身。“果心”,即依等至转起的果心。“凡已得缘者”,指在种姓心之后,任何诸如色界速行等已获得生起之缘的速行。显示巴利原文
Tāniyevāti ‘‘aṭṭhannaṃ vā’’tiādinā (visuddhi. 2.455) vuttāni ekūnatiṃsa kāmāvacarajavanāniyeva. Ito aññaṃ manodvārāvajjanānantaraṃ uppajjanakacittaṃ nāma natthīti dassanatthaṃ evakāraggahaṇaṃ. ‘‘Gotrabhūto’’ti idaṃ gotrabhuṭṭhāniyānaṃ parikammavodānānampi gahaṇaṃ, na gotrabhuno eva. Phalacittānīti samāpattivasena pavattanakaphalacittāni. Yaṃ yaṃ laddhapaccayanti yaṃ yaṃ javanaṃ rūpāvacarajavanādivasena gotrabhuanantaraṃ uppattiyā laddhapaccayaṃ.
“极大者”,指具有十六个心识刹那的寿量。唯在此处,彼所缘心得生,余处则不生。“明显者”,即极为清晰,且唯是欲界所摄。因为彼所缘唯于此中生起。“于欲界速行结束时”,即唯在欲界速行之末。彼所缘不会紧随由欲贪为因的业所生的广大速行与无上速行,因为它不能产生彼所缘,且须与其产生者相似。譬如一位想从家中外出的少年,只会跟随其父或与父相似者,而不会随从他人;此处亦然。并且,并非从所有速行,彼所缘都能被确定。因为彼所缘应由速行来决定,并由所缘来转换感受。于此处,有这样的定则:在有限所缘上,于善、贪根、痴根中任一种喜俱唯作速行之后,五种喜俱彼所缘之一便生起;同样,于善、不善中任一种舍俱唯作速行之后,六种舍俱彼所缘之一便转起。“依可爱所缘等”,即依可爱、极可爱、中等、不可爱所缘而作联结。这是为了显明感受由所缘而转换。“依先前之业”,则是为了显示彼所缘的差别。因为并非仅有给予结生的业能产生彼所缘,其他业亦能产生。然而,那种应由给予结生之业所引生的彼所缘……显示巴利原文
Atimahantanti soḷasacittakkhaṇāyukaṃ. Tattha hi tadārammaṇacittaṃ uppajjati, na aññattha. Vibhūtanti supākaṭaṃ, tañca kāmāvacarameva. Tattha hi tadārammaṇassa uppatti. Kāmāvacarajavanāvasāneti kāmāvacarajavanasseva avasāne. Na hi taṃ kāmataṇhāhetukakammanibbattaṃ mahaggatānuttarajavanaṃ anubandhati ajanakattā, janakāsadisattā ca. Yathā gehato bahi gantukāmo taruṇadārako janakaṃ, janakasadisaṃ vā anubandhati, na aññaṃ, evamidampi . Tatthāpi na sabbasmā javanā sabbaṃ javanena tadārammaṇassa niyametabbato, ārammaṇena ca vedanāya parivattetabbato. Tatthāyaṃ niyamo – parittakusalalobhamohamūlasomanassasahagatakiriyajavanānaṃ aññatarānantaraṃ atimahati visaye pañcannaṃ somanassasahagatānaṃ aññataraṃ tadārammaṇaṃ uppajjati, tathā parittakusalākusalaupekkhāsahagatakiriyajavanānaṃ aññatarānantaraṃ upekkhāsahagatānaṃ channaṃ tadārammaṇānaṃ aññataraṃ pavattati. Iṭṭhārammaṇādīnanti iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhārammaṇānaṃ vasenāti sambandho. Tayidaṃ ārammaṇena vedanāparivattidassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Purimakammavasenā’’ti idaṃ tadārammaṇavisesadassanatthaṃ. Na hi paṭisandhijanakameva kammaṃ tadārammaṇaṃ janeti, atha kho aññakammampi. Taṃ pana paṭisandhidāyinā kammena nibbattetabbatadārammaṇato visadisampi nibbattetīti. ‘‘Javanacittavasenā’’ti idaṃ tadārammaṇaniyamadassanatthaṃ. ‘‘Javanena tadārammaṇaṃ niyametabba’’nti hi vuttaṃ. Ādi-saddena paṭisandhicittaṃ saṅgaṇhāti. Tañhi attano ukkaṭṭhatarassa tadārammaṇassa paccayo na hoti. Yo yo paccayo laddho hotīti yathāvuttesu iṭṭhārammaṇādīsu yo yo tadārammaṇassa uppattiyā paccayo samaveto hoti. Kiñci antaranti kiñci khaṇantaraṃ. Udakamivāti paṭisotaṃ gacchantaṃ udakamiva.
“两次或一次”是为言辞连贯而说,如“八或十”(《增支部》8.11;《波罗夷》11)等例。然而,实际上仅说两次。由于彼所缘是异熟心,而转向心与之相隔遥远,且因为有分与根本有分等有分在种性上共通,有分便适合在其所缘上转起,而彼速行的所缘即是它的所缘,故称为“彼所缘”,省略了一个“所缘”的词,如同“欲界”“唇口”等之说。此处,有部分人认为:“《发趣论》中说‘善、不善灭尽时,异熟以彼所缘性生起’(《发趣论》1.1.406),这是说唯在异熟法灭去之后才有彼所缘”,因此他们不承许唯作速行之后有彼所缘。他们主张:具有威力的速行,犹如船只,能随有分之流而转;而具足六支舍、寂静而转起的唯作速行,则如叶杯,不能随有分之流而转。但是,即使某些地方有其可得之处,由于某种用意而未予说明,也是有先例的,例如在《法集论》对不善的解说中,虽然可得增上缘却未予开示。再者,所举叶杯的比喻,也与所要比喻的对象并不相似。因为船与叶杯对于河流的漩涡与流向,其随逐情况本不相似,所以船顺流而下、叶杯则不随流,这是合理的;但在此处,唯作速行与其他速行,相对于有分之流的漩涡——显示巴利原文
Dvikkhattuṃ sakiṃ vāti vacanasiliṭṭhavasena vuttaṃ ‘‘aṭṭha vā dasa vā’’tiādīsu (a. ni. 8.11; pārā. 11) viya. Dvikkhattuṃyeva pana vaṇṇenti. Vipākacittattā, āvajjanassa ca vidūrattā, mūlabhavaṅgādibhavaṅgasāmaññasabbhāvato ca bhavaṅgassa ārammaṇe pavattanārahaṃ samānaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ etassāti tadārammaṇanti vuccati ekassa ārammaṇasaddassa lopaṃ katvā ‘‘kāmāvacaraṃ, oṭṭhamukha’’nti ca yathā. Ettha ca keci ‘‘paṭṭhāne ‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’ti (paṭṭhā. 1.1.406) vipākadhammadhammānaṃ eva anantaraṃ tadārammaṇaṃ vutta’’nti kiriyājavanānantaraṃ na icchanti. Vipphāravantaṃ hi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhati, na pana chaḷaṅgupekkhāvato santavuttikiriyajavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi. Tayidaṃ labbhamānassāpi kenaci adhippāyena katthaci avacanaṃ dissati, yathā taṃ dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto. Yañca paṇṇapuṭaṃ nidassitaṃ, tampi nidassitabbena na samānaṃ. Nāvāpaṇṇapuṭānañhi nadīsotassa āvaṭṭanaṃ, gati ca visadisīti nāvāya nadīsotassa anubandhanaṃ, paṇṇapuṭassa ananubandhanañca yujjati, idha pana kiriyajavanetarajavanānaṃ bhavaṅgasotassa āvaṭṭanaṃ, gati ca sadisīti etassa ananubandhanaṃ, itarassa anubandhanañca na yujjati. Tasmā vicāretabbaṃ.
“唯是有分”这一简别,是因为此处并非意指存在的终结。否则,若彼所缘结束时,死心亦不能生起。“见等”指见、闻、嗅、尝、触。iti一词是“等”的意思,由此应知领受等亦被包含。从结生唯是有分,从有分唯是转向,如此依转起心的决定而说。“那也”指的是死心。如同结生心与有分心,死心在意义上也只有十九种,因为彼此并无差别。显示巴利原文
Bhavaṅgamevāti avadhāraṇaṃ bhavapariyosānassa idha na adhippetattā. Aññathā tadārammaṇāvasāne cutipi na hotiyeva. Dassanādīnīti dassanasavanaghāyanasāyanaphusanāni. Iti-saddo ādiattho, tena sampaṭicchanādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Paṭisandhito bhavaṅgameva, bhavaṅgato āvajjanamevāti evaṃ pavattacittaniyamavaseneva. Tampīti cuticittampi. Paṭisandhibhavaṅgacittāni viya ekūnavīsatividhameva hoti atthato bhedābhāvato.
“于有、趣、住、居处中”,即于三有、五趣、七识住、九有情居之中。然而,这些处所中,无心之处在此不应被执取,因为此处是在论说识的流转。“于此处”一词,应与“流转轮回的众生”相连结。意思是:在这些处所中,依上述方式流转的众生,若有人依正行道证得阿罗汉,那位阿罗汉的心,由于不再有结生,便唯归寂灭。显示巴利原文
Bhavagatiṭhitinivāsesūti tīsu bhavesu, pañcasu gatīsu, sattasu viññāṇaṭṭhitīsu, navasu sattāvāsesu ca. Yo panettha acittako, so idha na gahetabbo viññāṇakathābhāvato. ‘‘Etthā’’ti idaṃ ‘‘saṃsaramānānaṃ sattāna’’nti iminā sambandhitabbaṃ. Ettha etesu vuttanayena saṃsaramānesu sattesu yo pana arahattaṃ pāpuṇāti sammāpaṭipattimanvāyāti adhippāyo. Tassa arahato niruddhameva hoti cittaṃ appaṭisandhikabhāvato.
受蕴论的注释显示巴利原文
Vedanākkhandhakathāvaṇṇanā
456 第456条。以感受的方式被领受、已转起者,名为“所受”;应被标记为“所受”的法聚,是“所受相”。而此在意义上即是受,故说“所谓所受相,即是受”。或者,“所受为其相”故,依假立成就的差别,依持业释复合词,亦称为受,故说“所谓所受相,即是受”。“感受、感受着”,此是按作用欲而说,为显示受于自境屡屡转起。为显示自性法之外别无作者,故作作者之表述。“iti”是不定原因义;“kho”唯是言辞庄严;“因此”是决断之义。这即是说:因为依缘而领受所缘之味,所以称为受。显示巴利原文
456. Vedena anubhavanākārena ayitaṃ pavattaṃ vedayitaṃ, vedayitanti lakkhitabbadhammajātaṃ vedayitalakkhaṇaṃ. Taṃ pana atthato vedanā evāti āha ‘‘vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāvā’’ti. Atha vā vedayitaṃ lakkhaṇaṃ etissāti kappanāsiddhaṃ bhedaṃ nissāya aññapadatthasamāsavasenāpi vedanāva vuccatīti āha ‘‘vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāvā’’ti. Vedayati vedayatīti byāpanicchāvasena vacanaṃ vedanāya savisaye abhiṇhappavattidassanatthaṃ. Sabhāvadhammato añño kattā natthīti dassanatthaṃ kattuniddeso. Itīti aniyamato hetuattho. Khoti vacanālaṅkāramattaṃ. Tasmāti tassa niyamanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā yathāpaccayaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavati, tasmā vedanāti vuccatīti.
“与善识相应”应视为对善受的界定。凡是善受,皆与善识相应,但这并非为显示善受之善性成立。因为善受的善性并非从与善识相应而来,而是从如理作意等而来。因此说“依生类”。于不善等,道理亦同。然而,正如依生类,由与善等识相应而有三种,同样,应知由与八十九识相应而有八十九种。所谓“依自性差别”,是指不取由相应、地、所缘等所得之差别,唯依自性所作之差别,此为其义。显示巴利原文
‘‘Kusalaviññāṇenasampayuttā’’ti idaṃ kusalāya vedanāya upalakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yā kāci kusalā vedanā, sabbā sā kusalena viññāṇena sampayuttāti, na pana tassā kusalabhāvasaṃsiddhidassanatthaṃ. Na hi kusalena viññāṇena sampayogato kusalāya vedanāya kusalabhāvo, atha kho yonisomanasikārādikato. Tenāha ‘‘jātivasenā’’ti. Akusalādīsupi eseva nayo. Yathā pana jātivasena kusalādiviññāṇasampayuttatāya tividhā, evaṃ yāva ekūnanavutiviññāṇasampayuttāti ekūnanavutividhā veditabbā. Sabhāvabhedatoti sampayuttabhūmiārammaṇādivasena labbhamānaṃ bhedaṃ aggahetvā kevalaṃ sabhāvakatabhedato evāti attho.
说了“五种”之后,为显示那五种性,而说“乐”等。其中,令快乐故为乐,即令身体及相应法获得喜乐之义。或,善咀嚼、或破坏身病故为乐。另有人说:容易给予机会于此故为乐。令痛苦故为苦,即令身体及相应法遭受逼迫之义。或,恶咀嚼、或破坏身乐故为苦。另有人说:难以给予机会于此故为苦。喜与舍的词义前已说过。忧应依于喜所说之理而了知。然而,为何依身而非心的乐受与苦受,被分别解说为“乐、喜、苦、忧”,而舍受却与心所相应者及另一者合为一说?因为无有差别。正如乐与苦由于有饶益与损害性,对身体作饶益与损害是一种方式,对心是另一种方式,而舍受并非如此。是故,由于无有差别,舍受被合为一说。显示巴利原文
‘‘Pañcavidhā’’ti vatvā taṃ pañcavidhataṃ dassetuṃ ‘‘sukha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sukhayatīti sukhaṃ, kāyaṃ, sampayuttadhamme ca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khaṇati vā kāyikaṃ ābādhanti sukhaṃ. Sukaraṃ okāsadānaṃ etassāti sukhanti apare. Dukkhayatīti dukkhaṃ, kāyaṃ, sampayuttadhamme ca vibādhatīti attho. Duṭṭhu vā khādati, khaṇati vā kāyikaṃ assādanti dukkhaṃ. Dukkaraṃ okāsadānaṃ etassāti dukkhanti apare. Somanassupekkhānaṃ saddattho heṭṭhā vuttoyeva. Domanassassa somanasse vuttanayānusārena veditabbaṃ. Kiṃ pana kāraṇaṃ mānasetarasātāsātavasena sukhaṃ, dukkhañca vibhajitvā vuttaṃ ‘‘sukhaṃ somanassaṃ dukkhaṃ domanassa’’nti, upekkhā pana mānasī, itarā ca ekadhāva vuttāti? Bhedābhāvato. Yathā hi anuggahūpaghātakatāya sukhadukkhāni aññathā kāyassa anuggahamupaghātañca karonti, aññathā manaso, na evamupekkhā. Tasmā bhedābhāvato ekadhāva upekkhā vuttāti.
其中,为使由自性差别而有的五种受在其发生处被显示时更为明显,先为说明发生处,故说“其中”等。在“由不善果报”处,也应当引入“与身识相应”来连接。正如将一团棉花放在砧板上,用铁锤击打时,锤穿过棉花团击中砧板,撞击力强;同样,由于撞击与摩擦的强力性,对于可意、可意中性所缘,身识与乐俱行;对于不可意、不可意中性所缘,则与苦俱行。因此说“善……乃至……苦”。在欲界果报识中,有五种依业所缘而有喜俱;色界果报有四种依业而有;其余的十三欲界、八色界、三十二出世间,各依心行所缘、足处等而有喜俱,故说“喜与六十二识相应”。忧与二不善识相应,依心行所缘等。显示巴利原文
Tattha yena sabhāvabhedena vedanā pañcavidhā, sā pavattiṭṭhāne dassite supākaṭā hotīti pavattiṭṭhānaṃ tāva dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi āraddhaṃ. Akusalavipākenāti etthāpi ‘‘kāyaviññāṇena sampayutta’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā adhikaraṇīmatthake kappāsapicupiṇḍaṃ ṭhapetvā ayokūṭena paharantassa picupiṇḍaṃ atikkamitvā kūṭaṃ adhikaraṇiṃ gaṇhāti, nighaṃso balavā hoti, evaṃ paṭighaṭṭanānighaṃsassa balavabhāvato iṭṭhe, iṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe kāyaviññāṇaṃ sukhasahagataṃ hoti. Aniṭṭhe, aniṭṭhamajjhatte ca dukkhasahagatanti āha ‘‘kusala…pe… dukkha’’nti. Kāmāvacaravipākaviññāṇāni pañca kammārammaṇavasena somanassasahagatāni honti, rūpāvacaravipākāni cattāri kammavasena, sesāni terasa kāmāvacarāni, aṭṭha rūpāvacarāni, dvattiṃsa lokuttarāni, yathārahaṃ cetobhisaṅkhārārammaṇapādakādivasena somanassasahagatāni hontīti āha ‘‘somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayutta’’nti. Domanassaṃ dvīhi akusalaviññāṇehi sampayuttaṃ cetobhisaṅkhārārammaṇādivasena.
“于其余五十五”是指除去前面所说的六十六识后,所剩的五十五识。其中,善与不善果报,对于可意、不可意所缘,虽然理应成为无分别的乐俱或苦俱,但因为如同两团棉花,两种所造色的撞击与摩擦之力微弱,所以依眼等所依的八种识,在一切处只与舍俱;同样,由于乐与苦需要强力的缘,而它们缺少这种缘。转向识与领受识,依前所未曾的所缘、所依而生起;确定识,作为无等无间缘,是作行的开始;以身为苦为主导、作为不善果的近依的不善果报结生等;以及在可意中性所缘生起的欲界善果报识,都只与舍俱。或者,依业而领受果报,对于可意、不可意所缘,不苦不乐性是合理的。当有果报性的舍处于乐与苦的中性时,应当知道依业所缘,善果报属于可意性,不善果报属于不可意性。其余的三十七识,依心行所缘、足处等与舍相应。因此,应知舍与五十五识相应。显示巴利原文
Avasesapañcapaññāsāyāti yathāvuttāni chasaṭṭhi viññāṇāni ṭhapetvā avasesāya pañcapaññāsāya. Tattha kusalākusalavipākāni iṭṭhāniṭṭhesu nibbikappakāni sukhadukkhasampayuttāni bhavituṃ yuttānipi dvinnaṃ picupiṇḍānaṃ viya dvinnaṃ dvinnaṃ upādārūpānaṃ ghaṭṭanānighaṃsassa mandabhāvato cakkhādisannissitāni aṭṭhapi viññāṇāni sabbattha upekkhāsampayuttāneva honti, tathā balavapaccayatāya sukhadukkhānaṃ tesañca tadabhāvato. Apubbārammaṇanissayappavattīni āvajjanasampaṭicchanaviññāṇāni, asadisānantarappaccayaṃ kiriyārambhassa ādibhūtaṃ voṭṭhabbanaṃ, kāyadukkhapadhānatāya akusalaphalassa tadupanissayabhūtaṃ akusalavipākapaṭisandhiādi, iṭṭhamajjhattārammaṇappavattīni kāmāvacarakusalavipākaviññāṇāni ca upekkhāsahagatāniyeva honti. Kammavasena vā vipākānubhavanassa iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu adukkhamasukhabhāvo yutto. Sati ca vipākabhūtāya upekkhāya sukhadukkhamajjhattabhāve kammārammaṇavasena kusalavipākāya iṭṭhabhāvo, akusalavipākāya aniṭṭhabhāvo ca veditabbo. Avasiṭṭhāni pana sattatiṃsa viññāṇāni cetobhisaṅkhārārammaṇapādakādivasena upekkhāsampayuttāni hontīti evaṃ pañcapaññāsāya viññāṇehi upekkhāya sampayuttatā veditabbā.
自相,即诸法不共于他的自性;而领纳则是一切受的共相。为了以特定的所缘来限定而显示它,故说“领纳可意触之相为乐”,因为其无不定故。“upabrūhana”意为强力的增长、增盛、滋益。这虽然在心所乐中也存在,但彼为有分别,且依心行而生。而此身乐是无分别,由自性成就,故比前者更殊胜,因此说“滋益相应法之味”。被享受故为“assāda”,即乐受。因此世尊说:“诸比丘,缘五取蕴而生起乐、喜,诸比丘,此名为于五取蕴中之味。”(相应部3.26)因依于身故,存在于身的即是身味,如此现起,故为“身味现起”。身根为足处,因为没有其他依处。显示巴利原文
Salakkhaṇaṃ nāma dhammānaṃ anaññasādhāraṇo sabhāvo, anubhavanañca sabbavedanānaṃ sādhāraṇalakkhaṇanti taṃ paṭiniyatena ārammaṇena niyametvā dassento āha ‘‘iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukha’’nti tassa byabhicārābhāvato. Bhusaṃ brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ upabrūhanaṃ. Tayidaṃ kāmañca cetasikasukhepi labbhati, taṃ pana savikappakaṃ cetobhisaṅkhāravasenāpi hoti. Idantu nibbikappakaṃ sabhāvasiddhattā tato sātisayanti āha ‘‘sampayuttānaṃ upabrūhanarasa’’nti. Assādiyatīti assādo, sukhāvedanā. Tenāha bhagavā ‘‘yaṃ, bhikkhave, pañcupādānakkhandhe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, pañcupādānakkhandhesu assādo’’ti (saṃ. ni. 3.26). Kāyanissitattā kāye bhavo kāyiko, so eva assādo tathā paccupatiṭṭhatīti kāyikaassādapaccupaṭṭhānaṃ. Kāyindriyapadaṭṭhānaṃ anaññavatthukattā.
苦之相、味、现起与足处,应依所述之理了知。显示巴利原文
Dukkhassa lakkhaṇādīni vuttanayānusārena veditabbāni.
由自性或假想,其特相为体验可爱所缘——即可爱所缘体验的特相。由此故说“以如是或如彼的方式,享受可爱之相为其作用”,意思是:以如实或不如实的可爱之相,受用所缘为其作用,领受为其功能。“轻安为其足处”是依“身轻安者感受乐”之语而说,然应理解为依于非物质的喜悦。显示巴利原文
Sabhāvato , parikappato vā iṭṭhassa ārammaṇassa anubhavanalakkhaṇaṃ iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ. Tenāha ‘‘yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasa’’nti, yathābhūtena vā ayathābhūtena vā iṭṭhākārena ārammaṇassa saṃbhuñjanarasaṃ, paccanubhavanakiccanti attho. ‘‘Passaddhipadaṭṭhāna’’nti idaṃ ‘‘passaddhakāyo sukhaṃ vedetī’’ti (saṃ. ni. 5.376; a. ni. 11.12) suttapadaṃ nissāya vuttaṃ, taṃ pana nirāmisasomanassavasena veditabbaṃ.
与喜悦所述相反,当知忧的特相、味、现起及足处。忧唯生起于欲界,故必定以心所依处为足处,此为其差别。显示巴利原文
Somanasse vuttavipariyāyena domanassassa lakkhaṇādīni veditabbāni. Domanassassa kāmadhātuyaṃ uppajjanato ekantena hadayavatthupadaṭṭhānatā tato viseso.
中舍受:以体验所缘的中舍或中舍感受为特相,故称中舍感受为特相。因为体验中舍,其作用是不令相应的法过度增盛或枯萎。“寂静状态现起”一句,应依无过失的非物质舍来理解,而非依一切舍。显示巴利原文
Majjhattassa, ārammaṇassa majjhattaṃ vā vedayitaṃ anubhavanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti majjhattavedayitalakkhaṇā. Majjhattānubhavanato eva sampayuttānaṃ nātiupabrūhanamilāpanarasā. ‘‘Santabhāvapaccupaṭṭhānā’’ti idaṃ anavajjāya nirāmisāya upekkhāya vasena veditabbaṃ, na sabbāya.
想蕴论的注释显示巴利原文
Saññākkhandhakathāvaṇṇanā
457 457. 所谓“想”等之中,“了知特相”等应说的内容,当依受蕴解说中所说的方法来理解。显示巴利原文
457.Sañjānanalakkhaṇaṃ nāma saññāvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vedanākkhandhaniddese vuttanayeneva veditabbaṃ.
的确,与受不相应的识并不存在,但是由于受的自性差异,有些识与受相应,有些不相应。想则没有这种情况,因此说“无有彼识……与想不相应”。显示巴利原文
Kāmaṃ vedanāyapi vippayuttaṃ viññāṇaṃ natthi, tassā pana sabhāvato bhinnattā kāyaci vedanāya sampayuttampi kāyaci vippayuttaṃ hoti. Saññāya pana īdisaṃ natthīti āha ‘‘na hi taṃ viññāṇaṃ…pe… saññāyā’’ti.
“一切”是指四地的一切想。或者,如同受由自性差异而被说为坏灭特相等,想则并非如此,一切想皆以了知为特相。它对青等种种所缘进行认知,这认知便是想,以了知为特相,故称“了知特相”。因此,它以标记而了知,故说其作用为再了知。确实,以相再了知是它的作用。应知如同木匠在木材上作了标记后,依彼标记再认时的情形。故说“即此”等。再了知的缘即再了知缘,彼相即再了知之相,彼造作即再了知缘的相造作;或者说,再了知缘的相造作便是其作用,故称再了知缘相造作作用。再了知相造作、相作者、以相了知者,应知通于一切想。执取造作应仅见为“此即真实”的想执取,因它如所现境为足处,是无分别的自性。与智相应的想则随顺于智,故非执取作者,亦非颠倒执取者。由此应知,与定相应故,亦非不久住。同样,与贪、见、慢等相应的想,便有随顺贪等的情形。显示巴利原文
Sabbāvāti catubhūmikāpi. Atha vā yathā vedanā bhinnasabhāvattā bhedanalakkhaṇādito vuttā, na evamayaṃ, ayaṃ pana sabbāva sañjānanalakkhaṇā . Nīlādibhedassa ārammaṇassa sañjānanaṃ saññaṃ katvā jānanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti sañjānanalakkhaṇā. Tathā hi sā abhiññāṇena sañjānanato paccābhiññāṇarasāti vuccati. Nimittena hi puna sañjānanakiccā paccābhiññāṇarasā. Tassā vaḍḍhakissa dārumhi abhiññāṇaṃ katvā tena abhiññāṇena paccābhijānanakāle pavatti veditabbā. Tenāha ‘‘tadeveta’’ntiādi. Puna sañjānanassa paccayo punasañjānanapaccayo, tadeva nimittaṃ puna…pe… nimittaṃ, tassa karaṇaṃ, puna…pe… karaṇaṃ, punasañjānanapaccayabhūtaṃ vā nimittakaraṇaṃ puna…pe… karaṇaṃ, tadassā kiccanti punasañjānanapaccayanimittakaraṇarasā. Punasañjānananimittakaraṇaṃ nimittakārikāya, nimittena sañjānanantiyā ca sabbāya saññāya samānaṃ yojetabbaṃ. Abhinivesakaraṇaṃ ‘‘idameva sacca’’nti (ma. ni. 2.187, 202, 203, 427; ma. ni. 3.27-29) saññābhinivesamatteneva daṭṭhabbaṃ. Yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā avikappasabhāvattā. Ñāṇasampayuttā pana saññā ñāṇameva anuvattati, tasmā abhinivesakārikā, viparītaggāhikā ca na hoti. Eteneva samādhisampayuttatāya aciraṭṭhānatā ca na hotīti veditabbā. Evaṃ rāgadiṭṭhimānādisampayuttāya saññāya rāgādianuvattikabhāvoti.
行蕴解释之注释显示巴利原文
Saṅkhārakkhandhakathāvaṇṇanā
458 458. “积聚特相”即集合特相,因此诸行被说为有造作的作用。因以思为导首,行蕴诸法如此说。故有“然而,他们即是行吗?”等语。其中,“造作所造”的意思是:如同自己的果——所造——得以完全成就那样地造作。“扩展现起”中,扩展即具有扩展性,故其意义为有作用的现起。显示巴利原文
458.Rāsikaraṇalakkhaṇanti sampiṇḍanalakkhaṇaṃ, tato saṅkhārā āyūhanarasā vuccanti. Cetanāpadhānatāya hi saṅkhārakkhandhadhammā evaṃ vuttā. Tenevāha ‘‘kiṃ pana tanti saṅkhārāyevā’’tiādi. Tattha saṅkhatamabhisaṅkharontīti yathā attano phalaṃ saṅkhataṃ sammadeva nipphannaṃ hoti, evaṃ abhisaṅkharontīti attho. Vipphārapaccupaṭṭhānāti ettha vipphāro nāma vipphāravantatā, tasmā sabyāpārapaccupaṭṭhānāti attho.
于诸心中生起时必定生起,故为“决定”。它们以自相而来,即不置之于后,而以其自相出现在圣典中。仅有时才生起,故为“不决定”。虽然不决定,它们并非同时生起,但在彼心中具有生起的法性,故说为“三十六”。因此说:“生起时亦非一起生起”。显示巴利原文
Tasmiṃ tasmiṃ citte uppanne niyamena uppajjanato niyatā. Sarūpena āgatāti evaṃ piṭṭhivattake akatvā pāḷiyā sarūpeneva āgatā. Kadācideva uppajjanato na niyatāti aniyatā. Yadipi aniyatā ekajjhaṃ na uppajjanti, tasmiṃ pana citte uppajjanadhammatāya ‘‘chattiṃsā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘uppajjamānāpi ca na ekato uppajjantī’’ti.
459 459. “触”是施事者的解释。其中因由,如前已说。或者,依彼而触,故名为触。当相应诸法在所缘中转起时,如同是以触的特相而在触。或者,仅只是触知所缘,便称为触,如此三种成就的诠释皆可成立。于自性法中,施事者成就与工具成就的说法,是依彼行相的假立之说;唯有状态成就的说法才是究竟说,因此说“触的特相”。这些都是为了成立前面所说的特相等。如果此法(触)是心所,它又是无色法,怎么会有触的特相、撞击的作用等呢?为净除心中此疑,故说“虽是无色法”等。其中,“以触的行相而转起”这句显示,即使是无色,此法也有这样的自性。触行相的转起,比如看见别人吃酸芒果时,旁观者会流口水;见他人遭受逼恼,心怀悲愍者身体颤动;见有人站在树枝顶端,在地上怖畏者双腿颤抖;见到鬼魅等可怖之事而腿脚僵硬等,在这些情况下便可以明显地了知。显示巴利原文
459.Phusatīti kattuniddeso. Yaṃ tattha kāraṇaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Phusanti etenāti vā phasso. Sampayuttadhammā hi ārammaṇe pavattamānā taṃ phusanalakkhaṇena phassena phusantā viya honti. Ārammaṇaphusanamattaṃ vā phassoti sādhanattayampi yujjateva. Sabhāvadhammesu kattukaraṇasādhanavacanaṃ tadākārasamāropanato pariyāyakathā, bhāvasādhanavacanameva nippariyāyakathāti vuttaṃ ‘‘phusanalakkhaṇo’’ti. Ayañhītiādi yathāvuttalakkhaṇādisamatthanaṃ. Yadi ayaṃ dhammo cetasiko, svāyaṃ arūpadhammo samāno kathaṃ phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanarasādiko ca hotīti antolīnaṃ codanaṃ hadaye ṭhapetvā tassa sodhanatthaṃ ‘‘arūpadhammopi samāno’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘phusanākāreneva pavattatī’’ti iminā arūpassāpi tassa dhammassa ayaṃ sabhāvoti dasseti. Sā ca tassa phusanākārappavatti ambilaambapakkādiṃ khādantaṃ passantassa parassa kheḷuppatti, paraṃ vibādhiyamānaṃ disvā dayālukassa sarīrakampanaṃ, rukkhasākhagge duṭṭhitaṃ purisaṃ disvā bhūmiyaṃ ṭhitassa bhīrukapurisassa jaṅghacalanaṃ, pisācādibhāyitabbaṃ disvā ūrukhambhoti evamādīsu paribyattā hoti.
“Ekadesena”意为如同两根木棍等,只以自己的一侧(接触)。“Anallīyamānopi”意为即使不黏着。与色、声等一起时,触的共性只是不黏着的撞击,而非所缘境的关系。正如色、声对于眼、耳,虽然不黏着却被说为“已触”等,同样,触也是对所缘的触知与撞击。而撞击,就是触令心与所缘相会合的状态。因此说“撞击心与所缘”。以作用之义、以味而说为撞击味,或者由于依处与所缘的会合而成就,所以具有撞击成就的触即称为撞击味。如同“两手相击”的例子中,手与手的撞击是彼特殊的色法,同样,心于所缘的撞击也应被视为彼特殊的一个心所法。由于“三者和合为触”的说法,应理解为眼、色、识等以和合的方式来把握,故说“称为三者和合的”等。作为彼触之因的、与彼相应的等至,称为彼相应等至。意思是:根朝向于彼,以及作意令成为所缘,即境被准备、被作意,从而令识转向境的状态。如同无皮的牛无论走到何处,处处都只遭受痛苦,同样,当触存在时,受必定生起。而受具有苦箭等性质,所以说“然而由于是受的立足处,应被视为犹如无皮牛一般”。显示巴利原文
Ekadesenāti kaṭṭhadvayādi viya attano ekapassena. Anallīyamānopīti asaṃsiliyamānopi. Rūpasaddehi saha phassassa sāmaññaṃ anallīyamānasaṅghaṭṭanameva, na visayabhāvo. Yathā rūpasaddā cakkhusotāni anallīyamānā eva ‘‘phusita’’ntiādinā vuttā, evaṃ phassassāpi ārammaṇaphusanasaṅghaṭṭanānīti. Saṅghaṭṭanañca phassassa cittārammaṇānaṃ sannipatanabhāvo eva. Tenāha ‘‘cittamārammaṇañca saṅghaṭṭetī’’ti. Kiccaṭṭhena rasena saṅghaṭṭanarasatā vuttā, vatthārammaṇasannipātena vā sampajjatīti saṅghaṭṭanasampattiko phasso saṅghaṭṭanaraso vutto. Yathā ‘‘dve pāṇī vajjeyyu’’ntiādīsu (mi. pa. 2.3.8) pāṇissa pāṇimhi saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūtā rūpadhammā, evaṃ cittassa ārammaṇe saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūto eko cetasikadhammo daṭṭhabbo. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-44; 4.60) vacanato cakkhurūpaviññāṇādīnaṃ saṅgativasena gahetabbattā āha ‘‘tikasannipātasaṅkhātassā’’tiādi. Tassa phassassa kāraṇabhūto tadanurūpo samannāhāro tajjāsamannāhāro. Indriyassa tadabhimukhabhāvo, āvajjanāya ca ārammaṇakaraṇaṃ visayassa parikkhatatā abhisaṅkhatatā, viññāṇassa visayabhāvakaraṇanti attho. Yathā niccammā gāvī yaṃ yaṃ ṭhānaṃ upagatā, tattha tattha dukkhameva pāpuṇāti, evaṃ phasse sati vedanā uppajjateva. Vedanā ca dukkhasallādisabhāvāti vuttaṃ ‘‘vedanādhiṭṭhānabhāvato pana niccammagāvī viya daṭṭhabbo’’ti.
460 460. “Abhisandahati”意为连接、结合、令转起。“pabandhati”意为系缚、相续。“pavatteti”意为令转起、令持续。思的状态即是造作的状态。“Āyūhanaṃ”是思惟、策励、发动。“Saṃvidahanaṃ”是安排、审决。当具有策励之味的思转起时,一切相应法也都各自致力于自己的作用,因此它被称为成就自作用与他作用。如同最年长的学僧督促其他学僧背诵时,自己也背诵;如同大木匠开始工作时,其他人也都随之工作。以策励的状态,即是作意的状态,因为它自身即是作意,令相应法作意。应以策励的方式来看待此处的策励,而非以精进策励的方式。显示巴利原文
460.Abhisandahati pabandhati pavatteti. Cetanābhāvo byāpārabhāvo. Āyūhanaṃ cetayanaṃ īriyanaṃ. Saṃvidahanaṃ vicāraṇaṃ. Āyūhanarasāya cetanāya pavattamānāya sabbepi sampayuttadhammā yathāsakaṃ kiccappasutā hontīti sā sakiccaparakiccasādhikā vuttā. Jeṭṭhasisso pare sajjhāyane uyyojento sayampi sajjhāyati. Mahāvaḍḍhakimhi vaḍḍhakikammaṃ kātumāraddhe itarepi karontiyeva. Ussāhanabhāvenāti ādarakaraṇabhāvena. Sā hi sayaṃ ādarabhūtā sampayuttadhamme ādarayatīti. Āyūhanavasena ussāhanaṃ daṭṭhabbaṃ, na vīriyussāhavasena.
461 “Vīrabhāvo”意为:因之而成为英雄的那个法。或者,应以方法令其转起、令其持续者,名为精进,也就是策励、着手种种应作之事,或勇猛。支持,即不让相应法落入懈怠分而持守、给予助力,或予以策励。不沉没,是对治沉没的法,并非仅仅是不沉没的状态;由于它以不沉没的状态而现起,故说“不沉没状态为现起”。“Saṃvegapadaṭṭhānaṃ”意为:以八种悚惧事为前导的善业之精进基础,为其近因。即所谓:“有路可行,我已行路;有事应作,我已作事;轻微疾病生起,已从病中痊愈;病愈不久;为乞食而行于村落或城镇时,未得粗劣或精美食物的充分饱足,或已得充分饱足”——这便是所说的八种精进基础事,与如理的审察相应,或以彼为根的审察。显示巴利原文
461.Vīrabhāvoti yena vīro nāma hoti, so dhammoti attho. Vidhinā īretabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ, ussāho, taṃtaṃkiccasamārambho, parakkamo vā. Upatthambhanaṃ sampayuttadhammānaṃ kosajjapakkhe patituṃ adatvā dhāraṇaṃ anubalappadānaṃ, sampaggaṇhanaṃ vā. Saṃsīdanapaṭipakkho dhammo asaṃsīdanaṃ, na saṃsīdanābhāvamattanti asaṃsīdanabhāvena paccupatiṭṭhatīti vuttaṃ ‘‘asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhāna’’nti. Saṃvegapadaṭṭhānanti aṭṭhasaṃvegapubbikāya (a. ni. aṭṭha. 1.1.418) kusalakiriyāya vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ. ‘‘Maggo gantabbo hoti, maggo gato, kammaṃ kātabbaṃ, kammaṃ kataṃ, appamattako ābādho uppanno, gilānā vuṭṭhito hoti, aciravuṭṭhito gelaññā, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya vicaranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, labhati…pe… pāripūri’’nti evaṃ vuttāni etāni anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni, taṃmūlakāni vā paccavekkhaṇāni.
462 护持自身应护持的俱生法,是命的作为;同时这也是那些俱生法的活命,因此将此确立为其因相,而说“它们以此而活”。再者,从义理上说,那也只是活命本身,故说“或者,那只是活命本身”。显示巴利原文
462. Attanā anupāletabbānaṃ sahajātadhammānaṃ anupālanaṃ jīvitassa byāpāro, tañca nesaṃ jīvananti taṃ tassa kāraṇabhāvaṃ purakkhatvā vuttaṃ ‘‘jīvanti tenā’’ti. Tampi cassa atthato jīvanamevāti āha ‘‘jīvanamattameva vā ta’’nti.
463 “Ādhiyatīti”意为安置。不散乱,即其自身具有不散失的性质。不散乱,即相应法的不散乱状态;使相应法成为不散乱的那个法,即是“不散乱”。由于它是对治具有不寂静相的散乱,故以令心安寂的方式现起,因此是“寂静为现起”。“Visesato”意为通常。因为即使没有快乐,也有定。以灯焰为喻,可显示定的相续安住状态。显示巴利原文
463.Ādhiyatīti ṭhapeti. Avisāro attano eva avisaraṇasabhāvo. Avikkhepo sampayuttānaṃ dhammānaṃ avikkhittatā. Yena sampayuttā avikkhittā honti, so dhammo avikkhepoti. Avūpasamalakkhaṇassa vikkhepassa paṭipakkhatāya cittassa upasamanākārena paccupatiṭṭhatīti upasamapaccupaṭṭhāno. Visesatoti yebhuyyena. Sukhavirahitopi hi atthi samādhīti. Dīpaccinidassanena santānaṭhitibhāvaṃ samādhissa dasseti.
464 “他们以此而信”:对那些以信的行动而转起的诸法,依增上缘之义显示信的缘力。因为当这些法具有那样的缘时,便有“人相信”的称呼。信是对应信之事的归投,这是它的特相,故说信以归投为相。“信解之相”是指进入后以“正是如此”而认可的特相。清除浑浊之垢,令相应法或人本身清净、无有浑浊,这是它的味,故说以清净为味。“信入”是以决意的方式进入所缘。无浑浊的状态即是无浑浊性。在应清净之处,与清净相反的、不善的无信与邪胜解,他们之对立者即是具清净性的、基于事理的确定胜解,而非掉举性的胜解。三宝、业与业果是应信之事。亲近善士、听闻正法、如理作意、法随法行是入流支。应如是看待:执取善法如同手,能赐予一切成就如同财富,能结出不死寂静之果如同种子。显示巴利原文
464.Saddahantietāyāti saddahanakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena saddhāya paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathāpaccayabhāve sati puggalo saddahatīti vohāro hoti. Saddahanaṃ saddheyyavatthuno pattiyāyanaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etissāti saddahanalakkhaṇā. Okappanalakkhaṇāti anupavisitvā evametanti kappanalakkhaṇā. Kālussiyamalaṃ vidhametvā sampayuttānaṃ, puggalasseva vā pasādanaṃ anāvilabhāvakaraṇaṃ raso etissāti pasādanarasā. Pakkhandanaṃ adhimuccanavasena ārammaṇassa anupavisanaṃ. Akālusabhāvo akālussiyaṃ, anāvilabhāvoti attho. Pasādanīyaṭṭhānesu pasādaviparītaṃ akusalaṃ assaddhiyaṃ, micchādhimutti ca, tappaccanīkova pasādabhūto vatthugato nicchayo adhimutti, na yevāpanakādhimokkho. Ratanattayaṃ, kammaṃ, kammaphalañca saddheyyavatthu. Sappurisasaṃsevanasaddhammasavanayonisomanasikāradhammānudhammappaṭipattiyo sotāpattiyaṅgāni. Kusaladhammānaṃ ādāne hatthaṃ viya, sabbasampattisampadāne vittaṃ viya, amatakasiphalaphalane bījaṃ viya daṭṭhabbā.
465 “他们依此而忆念”:对那些以忆念行为而转起的诸法,正念以增上缘的方式显示其缘力。因为当这些法具有那样的缘时,具足该法之人便被称为“忆念者”。忆念如同不让葫芦漂浮于水面,而像石头般安住不动,将所缘固定,令不忘失、不漂散。其作用是不忘失,即与忘失相对的作用,而非仅仅没有忘失。由“以守护心”一语可知,其现起为守护。由此,从别处而来,立于心之境域,称为“面对所缘”,这就是正念。以身等为依处的身等念处,是正念的所依;或者,前一正念是后一正念的近因。显示巴利原文
465.Saranti tāyāti saraṇakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena satiyā paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathāpaccayabhāve sati taṃsamaṅgipuggalo saratīti vohāro hoti. Udake alābu viya pilavitvā gantuṃ adatvā pāsāṇassa viya niccalassa ārammaṇassa ṭhapanaṃ saraṇaṃ asammuṭṭhatākaraṇaṃ apilāpanaṃ. Sammosapaccanīkaṃ kiccaṃ asammoso, na sammosābhāvamattaṃ. ‘‘Satārakkhena cetasā’’ti (a. ni. 10.20) vacanato ārakkhapaccupaṭṭhānā. Aññato āgantvā cittavisaye abhimukho bhavati etāyāti visayābhimukhabhāvo, sati. Satiyā vatthubhūtā kāyādayova kāyādisatipaṭṭhānāni, sati eva vā purimā pacchimāya padaṭṭhānaṃ.
466 “由身恶行等”:此处是表示原因的具格。惭,是以羞耻的方式厌恶恶行。即由那些身恶行等本身。愧,是感到怖畏。惭视恶法如粪便而厌恶,故说“惭以厌恶恶行为相”。愧视他们如炽热之物而恐惧,故说“愧以怖畏为相”。依上述方式,即以羞耻的方式和怖畏的方式。惭以自重为近因,因它是自内而发、以自我为主。愧以尊重他人为近因,因它是从外而发、以世间为主。为使此义更明了,故说“以自己……”等语。而惭与愧的内发性等,在各处已明确宣说,但并非说它们有时会彼此分离,因为没有无怖畏的羞耻,也没有无羞耻的恶行怖畏。关于“世间守护者”,应引述“诸比丘,此二白法守护世间”之经文,以及关于以自我为主、以世间为主的经文:“他以自己为主宰后……他以世间为主宰后……”等。显示巴利原文
466.Kāyaduccaritādīhīti hetumhi karaṇavacanaṃ. Hiriyatīti lajjākārena jigucchati. Tehiyevāti kāyaduccaritādīhiyeva. Ottappatīti ubbijjati. Hirī pāpadhamme gūthaṃ viya passantī jigucchatīti āha ‘‘pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī’’ti. Ottappaṃ te uṇhaṃ viya passantaṃ tato uttasatīti vuttaṃ ‘‘uttāsalakkhaṇaṃ ottappa’’nti. Vuttappakārenāti lajjākārena, uttāsākārena ca. Attagāravapadaṭṭhānā hirī ajjhattasamuṭṭhānatāya, attādhipatitāya ca. Paragāravapadaṭṭhānaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānatāya, lokādhipatitāya ca. Tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘attānaṃhī’’tiādi vuttaṃ. Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca hiriottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā, na panetesaṃ kadāci aññamaññavippayogā. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti. Lokapālakāti ettha ‘‘dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālentī’’ti (a. ni. 2.9; itivu. 42) suttapadaṃ attādhipati, lokādhipatibhāve ca ‘‘so attānaṃyeva adhipatiṃ karitvā, so lokaṃyeva adhipatiṃ karitvā’’ti (a. ni. 3.40) ca suttapadāni āharitvā vattabbāni.
467 由于无贪是贪的对治,因此与无贪相应的诸法,或具足无贪的有情,便因无贪而不贪;无贪自身亦任何时候皆不贪,或从意义上说,它即是不贪的状态,故说“不贪”等。同理,以“他们不嗔恚”等,指示三种行为者的关联。无贪求,即不渴望、不希求。无粘着,即不执取。无执持,即对任何事物不执为“我所”。不亲近的状态是其含义,故称“不亲近的状态”。如此,譬喻方得相应。显示巴利原文
467. Yasmā lobhapaṭipakkho alobhoti ye dhammā tena sampayuttā, taṃsamaṅgino vā sattā tena na lubbhanti, sayaṃ kadācipi na lubbhateva, atthato vā alubbhanākāro eva ca hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘na lubbhantī’’tiādi. Eseva nayoti ‘‘na dussanti tenā’’tiādinā kārakattayayojanaṃ atidisati. Agedho agijjhanaṃ anabhikaṅkhanaṃ. Alaggabhāvo anāsattatā. Apariggaho kassaci vatthuno mamattavasena asaṅgaho. Anallīno bhāvo adhippāyo etassāti anallīnabhāvo. Evañhi upamāya sameti.
468 凶暴的状态为凶暴,即忿怒。其对治是无凶暴,即无嗔。无对立、无争斗。随顺之友,即随顺者。律仪之味,即调伏之味。柔和的状态,乃以如醍醐般令人愉悦为性。显示巴利原文
468. Caṇḍikassa bhāvo caṇḍikkaṃ, kopo. Tappaṭipakkho acaṇḍikkaṃ, abyāpādo. Avirodho aviggaho. Anukūlamitto anuvattako. Vinayarasoti vinayanaraso. Sommabhāvo mejjanavasena hilādanīyatā.
469 对诸法各自的体性、如其自性而通达,是如实通达。无错误、不偏离地通达,是无错谬通达。照亮所缘,即破除那遮蔽所缘的痴暗,是照亮所缘。于任何所缘,皆以不痴迷的方式现起,或以与痴对立而令痴不存在的方式现起,故说“不痴迷为现起”。作为一切善法的根本,是指令一切四地善法善巧安住而成为其根基,并非通过成就那些善法的善性。因为若善法的善性系属于善根,那么由彼善法所生的色法便不会有因缘的关系。事实上,它们既不成办那些法的善性等,也并非不是缘。正如所说:“因对因相应诸法及由他们所生诸色法,以因缘为缘”(《发趣论·1.1.1》)。如同善性,无记性也会系属于无记根。若如此,无因心的无记性将不会存在;而在不善法中,若只有一根,其不善性亦不会存在。然而两者确实都存在。因此,善性等并非系属于根,而是系属于如理作意等。但应知,根是令它们善巧安住的成就者。显示巴利原文
469. Dhammānaṃ yo yo sabhāvo yathāsabhāvo, tassa tassa paṭivijjhanaṃ yathāsabhāvapaṭivedho. Akkhalitaṃ avirajjhitvā paṭivedho akkhalitapaṭivedho. Visayassa obhāsanaṃ tappaṭicchādakasammohandhakāravidhamanaṃ visayobhāsanaṃ. Katthacipi visaye asammuyhanākāreneva paccupatiṭṭhati, sammohapaṭipakkhatāya vā tadabhāvaṃ paccupaṭṭhapetīti asammohapaccupaṭṭhāno. Sabbakusalānaṃ mūlabhūtāti sabbesaṃ catubhūmakakusaladhammānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanena patiṭṭhābhūtā, na tesaṃ kusalabhāvasādhanena. Yadi hi tesaṃ kusalabhāvo kusalamūlapaṭibaddho siyā, evaṃ sati taṃsamuṭṭhānarūpesu hetupaccayatā na siyā. Na hi te tesaṃ kusalādibhāvaṃ sādhenti, na ca paccayā na honti. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1). Yathā ca kusalabhāvo, evaṃ abyākatabhāvopi abyākatamūlappaṭibaddho siyā. Tathā sati ahetukacittānaṃ abyākatabhāvo eva na siyā, akusalesu ca yattha ekaṃyeva mūlaṃ, tassa akusalabhāvo na siyā, ubhayampi hotiyeva. Tasmā na mūlappaṭibaddho kusalādibhāvo, atha kho yonisomanasikārādipaṭibaddho. Tesaṃ pana suppatiṭṭhitabhāvasādhanāni mūlānīti gahetabbaṃ.
470 平息,即不安的止息。“身”一词为集合语,此处特指受等三蕴,故说“此处之‘身’即受等三蕴”。因此说:“那时,什么是身轻安?即那时受蕴的……”等(《法集论·40》)。不安,即躁动,是指以忧受为缘、以掉举为主的烦恼,或指如此现起的四蕴。通过镇伏不安,远离热恼与躁动,成就清凉——无躁动的清凉。以掉举为首的烦恼,称为掉举等烦恼;或以掉举为始,包摄一切烦恼。其余诸法,亦同此理。显示巴利原文
470.Passambhanaṃ darathavūpasamo. Kāyasaddo samūhavācī, so ca kho vedanādikkhandhattayavasenāti āha ‘‘kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā’’ti. Tenevāha ‘‘tattha katamā tasmiṃ samaye kāyapassaddhi hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassā’’tiādi (dha. sa. 40). Daratho sārambho, domanassapaccayānaṃ uddhaccādhikānaṃ kilesānaṃ, tathāpavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Darathanimmaddanena pariḷāhaparipphandavirahito sītibhāvo aparipphandasītibhāvo. Uddhaccappadhānā kilesā uddhaccādikilesā, uddhaccaṃ vā ādiṃ katvā sabbakilese saṅgaṇhāti. Sesesupi eseva nayo.
沉重,即迟钝,是对以昏沉睡眠为主的烦恼,或对这些现起的四蕴的称呼。与迟钝相对的是不迟钝,而非仅仅是迟钝的消失。显示巴利原文
Garubhāvo dandhatā, thinamiddhādhikānaṃ, tathāpavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Dandhatāya paṭipakkho adandhatā, na dandhatāya abhāvamattaṃ.
僵硬的状态,即僵硬,是对以见、慢为主的烦恼,或以之为主的四蕴的称呼。由于镇伏了僵硬的状态,它们在任何所缘上以无碍的方式现起,或者使相应法于彼处无碍地现起,故说“无碍为现起”。显示巴利原文
Thaddhabhāvo thambho, diṭṭhimānādhikānaṃ, tappadhānānaṃ vā catunnaṃ khandhānametaṃ nāmaṃ. Thaddhabhāvanimmaddanato eva katthaci ārammaṇe appaṭihatākārena paccupatiṭṭhanti, sampayuttānaṃ vā tattha appaṭighātaṃ paccupaṭṭhāpentīti appaṭighātapaccupaṭṭhānā.
善的适业性即是适业性,不适业性则并非适业性;此不适业性的状态,便是不适业性,指对于布施、持戒等福德行的不适应性。从义理上说,即是欲贪等杂染法,或以它们为主的四种不善蕴。以适业性的方式圆满地执取所缘,即是所缘成就。其余所说的欲贪等,以及与它们俱起的杂染法,即其余诸盖等。由于摧破系缚而成为乐生起之因,故于可生净信处带来净信。犹如黄金的纯净,如同离垢的黄金堪能用于种种庄严修饰,此心亦因杂染的离去而堪能行于利益。显示巴利原文
Kammani sādhu kammaññaṃ, na kammaññaṃ akammaññaṃ, tassa bhāvo akammaññabhāvo, dānasīlādipuññakiriyāyaṃ ayogyatā. Atthato kāmacchandādisaṃkilesadhammā, tappadhānā vā cattāro akusalakkhandhā. Kammaññabhāveneva sampannākārena ārammaṇassa gahaṇaṃ ārammaṇakaraṇasampatti. Vuttāvasesā kāmacchandādayo, tadekaṭṭhā ca saṃkilesadhammā avasesanīvaraṇādayo. Vinibandhanimmaddanena sukhappavattihetutāya pasādanīyavatthūsu pasādāvahā. Suvaṇṇavisuddhi viyāti yathā suvaṇṇavisuddhi apagatakāḷakā alaṅkāravikativiniyogakkhamā, evamayampi saṃkilesavigamena hitakiriyāviniyogakkhamā.
身与心的疾病,即不信等,以及与它们俱起的恶法。与疾病相对的是无病,此无病状态是这些法的特相,故称以无病状态为特相。正是由于摧破了如前所述的疾病,这些法便没有过患与过失;或者说,这些法不以贫困、不幸的方式转起,故为无过患。它们以此方式现起,或令相应法现起无过患,故称以无过患为现起。显示巴利原文
Kāyacittānaṃ gelaññaṃ, assaddhiyādi, tadekaṭṭhā ca pāpadhammā. Gelaññapaṭipakkho agelaññaṃ , tabbhāvo lakkhaṇaṃ etāsanti agelaññabhāvalakkhaṇā. Yathāvuttagelaññanimmaddaneneva natthi etāsaṃ ādīnavo doso, na vā etā ādīnaṃ kapaṇaṃ vanti pavattantīti nirādīnavā, tenākārena paccupatiṭṭhanti, taṃ vā sampayuttesu paccupaṭṭhapentīti nirādīnavapaccupaṭṭhānā.
由于应被理解为与身和心相关的正直性,故以身心正直为特相。由于摧破了所谓犁头、月牙尖、牛尿弯曲等身心的歪曲状态,故以摧破身心歪曲状态为作用。因此,以完全无歪曲的方式现起,或令相应法现起无歪曲,故以无歪曲为现起。‘以覆藏过失为特相的是谄,以假装无有功德为特相的是诳’,这样所说的以其方式转起的不善蕴,以及与它们俱起的杂染法,即谄、诳等。在此,由心轻安等,心变得轻安、轻快、柔软、适业、熟练、正直;而由身轻安等,色身亦变得如此。因此,世尊在这里说诸法有两种分类,并非在所有处都如此。显示巴利原文
Kāyasambandhī, cittasambandhī ca ujubhāvoti lakkhitabbatāya kāyacittaajjavalakkhaṇā. Kāyacittānaṃ naṅgalasīsacandakoṭigomuttavaṅkatāsaṅkhātānaṃ kuṭilabhāvānaṃ nimmaddanato kāyacittakuṭilabhāvanimmaddanarasā. Tato eva sabbathāpi ajimhabhāvena paccupatiṭṭhanti, sampayuttānaṃ vā ajimhataṃ paccupaṭṭhapentīti ajimhatāpaccupaṭṭhānā. ‘‘Santadosapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, asantaguṇasambhāvanalakkhaṇaṃ sāṭheyya’’nti evaṃ vuttā tadākārappavattā akusalā khandhā, tadekaṭṭhā ca saṃkilesadhammā māyāsāṭheyyādikā. Ettha ca cittapassaddhiādīhi cittameva passaddhaṃ, lahu, mudu, kammaññaṃ, paguṇaṃ, uju ca hoti. Kāyapassaddhiādīhi pana rūpakāyopi. Tenevettha bhagavatā dhammānaṃ duvidhatā vuttā, na sabbattha.
471 ‘Chandanaṃ chando’,欲求即是欲,指对所缘的需求。然而,在‘欲即是贪’等(《分别论》564)中,渴爱也被称为欲;在‘生起欲、精勤’等(《分别论》432)中,精进也被称为欲。为简别这些含义,故说‘此是欲作之事的同义语’。欲作之事即是想要造作的意愿。由于心所法必有所缘,所谓想要造作的意愿,正是以想要执取所缘的方式而存在。因此,欲以‘对所缘想要造作之欲’为特相,亦即以欲作之事为特相。所以说‘以寻求所缘为作用,以对所缘的需求为现起’。由于此欲以寻求自己的所缘为作用,对于相应法,因所缘同一性,也以此为其作用。因此说‘此欲在执取所缘时,当知犹如心的伸手’。此欲若于善法中生起,即称为善欲,因为是由如理作意所生起。显示巴利原文
471. Chandanaṃ chando, ārammaṇena atthikatā. ‘‘Chando kāmo’’tiādīsu (vibha. 564) pana taṇhāpi vuccati, ‘‘chandaṃ janeti vāyamatī’’tiādīsu (vibha. 432) vīriyampīti tato nivattanatthaṃ ‘‘kattukāmatāyetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Kattukāmatā vuccati karaṇicchā. Cetasikassa ca dhammassa sārammaṇattā karaṇicchā nāma ālambanassa ālambitukāmatāmukheneva hotīti ārammaṇakaraṇicchālakkhaṇo chando kattukāmatālakkhaṇo vutto. Tenevāha ‘‘ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno’’ti ca. Yadaggena panāyaṃ attano ārammaṇapariyesanaraso, tadaggena sampayuttānampi hotiyeva ekārammaṇatāya tena tesaṃ. Tenevāha ‘‘ārammaṇaggahaṇe cāyaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo’’ti. Svāyaṃ kusalesu uppanno kusalacchandoti vuccati yonisomanasikārasamuṭṭhānattā.
472 胜解应依据于所缘上的决定来理解,而不是依据净信。因为于所缘上的确定即是胜解。若无胜解,则于杀生等不善,或布施等善行中便无转起。信则是对可净信之事的净信胜解,这是它们之间的差别。至于决意,犹如在确定义中,以决定的方式转起之后,成为后续同类转起的缘。那么,在疑相应心中又如何呢?那些心中也应视为以单一方式犹豫之状态的缘。犹如孩童犹豫不决、‘做还是不做’,没有决定;其对立面即是不犹豫。在那些心的生起中,此具有决定特相的胜解,其现起的所缘法即是应决定之法。显示巴利原文
472.Adhimuccanaṃ ārammaṇe sanniṭṭhānavasena veditabbaṃ, na pasādanavasena. Yathā tathā vā hi ārammaṇe nicchayanaṃ adhimuccanaṃ anadhimuccantassa pāṇātipātādīsu, dānādīsu vā pavattiyā abhāvā, saddhā pana pasādanīyesu pasādādhimokkhāti ayametesaṃ viseso. Voṭṭhabbanaṃ pana yathā santīrite atthe nicchayanākārena pavattitvā parato ttamānānaṃ tathā pavattiyā paccayo hoti. Yadi evaṃ, vicikicchāsampayuttesu kathanti? Tesampi ekaṃseneva saṃsappanākārassa paccayatāya daṭṭhabbaṃ. Dārakassa viya ito cito ca saṃsappanassa ‘‘karissāmi na karissāmī’’ti anicchayassa paṭipakkhakiriyā asaṃsappanaṃ, yesu cittuppādesu ayaṃ sanniṭṭhānalakkhaṇo adhimokkho, tesaṃ ārammaṇadhammo eva sanniṭṭheyyadhammo.
473 ‘行为之相’,这是说‘kāra’一词的依主释义。‘于意中的行为’,即于意中对所缘的造作。因为意通过它而被造作于所缘——通过它与所缘结合,由此,所缘也被造作于意中。‘前意’即是有分意。‘异于彼之意’,即令路心、速行心造作之意,以此显明以作意之通名,而令路心、速行心得以生起。显示巴利原文
473.Kiriyākāroti kārasaddassa bhāvasādhanatamāha. Manamhi kāroti manasi ārammaṇassa karaṇaṃ. Yena hi mano ārammaṇe karīyati ārammaṇenassa saṃyojanato, tato eva tena ārammaṇampi manasi karīyatīti. Purimamanatoti bhavaṅgamanato. Visadisamananti vīthijavanaṃ manaṃ karotīti manasikārasāmaññena vīthijavanapaṭipādake dasseti.
作意犹如驱使相应法朝向所缘,故称其以驱策为特相。念以不忘失为性,其现起为面向所缘的状态;而作意则以联结为性,其现起为面向所缘的状态,这是两者间的差别。说明“令所缘生起者”属于行蕴,此言是为了显示其他作意唯独属于其他蕴;如此开示后,为了将其纳入识蕴而作说明,故说“令路心生起者”等。显示巴利原文
Sampayuttadhamme ārammaṇābhimukhaṃ sārento viya hotīti manasikāro sāraṇalakkhaṇo vutto. Satiyā asammussanavasena visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānatā, manasikārassa pana saṃyojanavasena ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānatāti ayametesaṃ viseso. Ārammaṇapaṭipādakassa saṅkhārakkhandhapariyāpannatāvacanaṃ itaramanasikārānaṃ tadaññakkhandhapariyāpannatāmattaṃ jotetīti tathājotitaṃ taṃ viññāṇakkhandhe otāretvā dassetuṃ ‘‘vīthipaṭipādako’’tiādi vuttaṃ.
474 474. 关于“这些法”,是指那些自身所生,且与自身相应的心法与心所法。因为即便没有所缘,对于这些平等而转的法,由于其舍离偏颇的状态,故称为“处中舍性”。所谓“等持运载的特相”,是指平等、不偏不倚地令诸法各随其作用而转的特相。因为,即使它自身以中舍的状态运作,也能令相应法各依其用而转,犹如国王虽默然安坐,却能令身处裁决处的官员们依法行事,于各各自职责中不放逸而运作一般。其作用为成就“不昏沉、不掉举”运转的因缘,即遮止不足与过度,这是就其作用而言。若问:既然如此,那么俱生增上缘又是如何呢?那同样也是它的作用。所谓“对俱生法具有增上的状态”,也只是指它如斯运作而已,因此并无过失。其意趣是:它似乎是以一种偏袒的方式运作,即所谓“令此作用低劣,令彼作用殊胜”,而它本身又仿佛断除了这种偏袒。显示巴利原文
474.Tesu dhammesūti yesu dhammesu sayaṃ uppannā, tesu attanā sampayuttesu cittacetasikadhammesu. Anārammaṇattepi hi tesu samappavattesu udāsinabhāvato ‘‘tatramajjhattatā’’ti vuccati. Samavāhitalakkhaṇāti samaṃ avisamaṃ yathāsakakiccesu pavattanalakkhaṇā. Udāsinabhāvena pavattamānāpi hesā sampayuttadhamme yathāsakakiccesu pavatteti, yathā rājā tuṇhī nisinnopi atthakaraṇe dhammaṭṭhe yathāsakakiccesu appamatte pavatteti. Alīnānuddhatapavattipaccayatā ūnādhikatānivāraṇarasā, kiccavasena cetaṃ vuttaṃ. Yadi evaṃ, sahajātādhipatino kathanti? Tampi tassā kiccameva. Yaṃ sahajātadhammānaṃ adhipatibhāvoti, tassāpi tathāpavattanamevāti nāyaṃ doso. ‘‘Idaṃ nihīnakiccaṃ hotu, idaṃ atirekatarakicca’’nti evaṃ pakkhapātavasena viya pavatti pakkhapāto, taṃ upacchindantī viya hotīti adhippāyo.
“于不定中欲求”,以此表示因心所之间的差异而欲求。无瞋即是慈。正如那样,它即是被表述为“慈、慈爱”等(《法集论》1062)的那个心所。所谓舍,即人们与慈一起所构想的那种舍,那正是处中舍。显示巴利原文
‘‘Aniyatesu icchantī’’ti iminā cetasikantarabhāvena icchantīti dasseti. Adosoyeva mettā. Tathā hi soyeva ‘‘mettā mettāyanā’’tiādinā (dha. sa. 1062) niddiṭṭho. Upekkhāti yaṃ upekkhaṃ mettāya saddhiṃ parikappenti, sā tatramajjhattupekkhāyeva.
475 “身恶行等事”,即指对其他有情、其他财物、其他妇女等。不摧破,是摧破的对立状态。应知,这是借由从身恶行等事中退缩的行为之名,而说为从身恶行等中退缩的行为。因为离并非以对恶行之事的不作为为现起,而是以对恶行的退缩为现起。离以自制等为退缩的表现,而不作为的惭与愧则以厌恶等为退缩的表现,这是它们的差别。显示巴利原文
475.Kāyaduccaritādivatthūnanti parapāṇaparadhanaparaitthiādīnaṃ. Amaddanaṃ maddanapaṭipakkhabhāvo. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanakiriyāpadesena kāyaduccaritādito eva saṅkocanakiriyā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Na hi viratiyo duccaritavatthuno akiriyapaccupaṭṭhānā yujjanti, atha kho duccaritassa, viratīnañca soraccavasena saṅkocanaṃ, akiriyānañca hirottappānaṃ jigucchanādivasenāti ayametesaṃ viseso.
476 “诸行”,是就行蕴诸法而说的。因为这些法正是此处所指,否则便应说为三十八(法)。正如心如此,那些与之相应的法在第二禅也同样“有行”,因此说:“此处唯‘有行’这一状态作为差别。”其余则是初禅中所说的法。显示巴利原文
476.Saṅkhārāti saṅkhārakkhandhadhamme sandhāyāha. Te hi idhādhippetā, aññathā aṭṭhatiṃsāti vattabbaṃ siyā. Yathā cittaṃ, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi dutiye sasaṅkhārā evāti āha ‘‘sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso’’ti. Avasesā paṭhame vuttadhammā.
“其余者与第五禅相应”,在此,悲与喜如何能与舍俱生呢?这是由于前分的缘故。因为诸师说:只有达到安止的悲与喜,便不与舍俱生;然而,在其他情况下,它们也可以与舍俱生。显示巴利原文
Avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchantīti ettha kathaṃ karuṇāmuditāupekkhāsahagate sambhavantīti? Pubbabhāgabhāvato. Appanāppattā eva hi karuṇāmuditā upekkhāsahagatā na honti, tato aññattha pana upekkhāsahagatāpi hontīti ācariyā.
由于身业等极清净,依于心等持之力而生起色界、无色界善,此非由净化身业等而生,亦非由断除、止息恶行与邪命而生。因此,在广大心生起中,三离确实不存在,故说“除三离外”。从色界初禅所说之心所中,这些正是色界第五禅所说之心所。若问“如此与色界有何差别?”则答:“此处唯以无色界的状态为差别。”显示巴利原文
Suvisuddhassa kāyakammādikassa cittasamādhānavasena rūpārūpāvacarakusalappavatti, na kāyakammādīnaṃ sodhanavasena, nāpi duccaritadurājīvānaṃ samucchindanapaṭippassambhanavasenāti mahaggatacittuppādesu viratīnaṃ asambhavoyevāti āha ‘‘ṭhapetvā viratittaya’’nti. Tatoti rūpāvacarapaṭhame vuttacetasikato. Teyevāti rūpāvacarapañcame vuttacetasikā eva. Yadi eva rūpāvacarato ko visesoti āha ‘‘arūpāvacarabhāvoyeva hi ettha viseso’’ti.
“初禅的”,即拥有初禅。应知:此理于四种道识中,亦依所说方式而了知。此处关联中,“第二禅等分类的道识”以“等”字包含第三、第四、第五禅。为显示“依所说方式”是否无差别而说之诘问,故引述“悲、喜”等。其中,由于道识以涅槃为所缘,而悲与喜以有情为所缘,故它们于道识中不存在。在道法中,依基础等而定,有时可无正思惟,但必定有离,因为圣道正是以断除身恶行等的方式而运作,是故决定有离。显示巴利原文
Paṭhamajjhāniketi paṭhamajjhānavati. Maggaviññāṇeti catubbidhepi maggaviññāṇe vuttanayeneva veditabbāti sambandho. Dutiyajjhānikādibhede maggaviññāṇeti ettha ādi-saddena tatiyacatutthapañcamajjhānikāni saṅgaṇhāti. ‘‘Vuttanayenā’’ti vuttaṃ kiṃ avisesenāti codanāyane taṃ dassento ‘‘karuṇāmuditāna’’ntiādimāha. Tattha maggaviññāṇānaṃ nibbānārammaṇattā, karuṇāmuditānañca sattārammaṇattā na tāsaṃ tattha sambhavo. Maggadhammesu ca pādakādiniyamena kadāci sammāsaṅkappaviraho siyā , na pana virativiraho kāyaduccaritādīnaṃ samucchindanavaseneva ariyamaggassa pavattanatoti niyataviratitā.
478 478. 不羞耻、不惭愧,是为“无惭”,指那人,或心,或彼相应法之集合。本当说“无惭”(ahirikka),省去一k音而说为“无惭”(ahirika)。“无愧”者,是说与愧相反之法。不厌恶、不鄙弃,即是无惭;无羞耻、不畏缩,即是无愧。它们正是从身恶行等中而生。无愧,即无畏惧、无怖畏,无恐惧、无惊惶。依相反义而说:无惭以不羞耻而行恶为作用,无愧以不怖畏而行恶为作用。依此所说,它们以于恶不退缩为现起,以不尊重自己与他人为近因。当知:如村中猪对不净物不厌,无惭者于烦恼不净亦不厌恶;如飞蛾赴火而不畏,无愧者于恶亦不怖畏。依相反义,应如此详知。显示巴利原文
478.Na hiriyati na lajjatīti ahiriko, puggalo, cittaṃ, taṃsampayuttadhammasamudāyo vā. ‘‘Ahirikka’’nti vattabbe ekassa kakārassa lopaṃ katvā ‘‘ahirika’’nti vuttaṃ. ‘‘Na ottappa’’nti ottappassa paṭipakkhabhūtaṃ dhammamāha. Ajigucchanaṃ ahīḷanaṃ. Alajjā aviriḷā. Tehevāti kāyaduccaritādīhi eva. Asārajjaṃ nibbhayatā. Anuttāso asambhamo. Vuttapaṭipakkhavasenāti alajjanākārena pāpānaṃ karaṇarasaṃ ahirikaṃ, anuttāsākārena anottappaṃ, vuttappakāreneva pāpato asaṅkocanapaccupaṭṭhānāni attani, paresu ca agāravapadaṭṭhānāni. Gāmasūkarassa viya asucito kilesāsucito ajigucchanaṃ ahirikena hoti, salabhassa viya aggito pāpato anuttāso anottappena hotīti evaṃ vuttappaṭipakkhavasena vitthāro veditabbo.
479 关于“以此而贪”等应说的内容,应依前文所述之理而了知。“贪”,即极度贪求。“痴”,即不觉了。对所缘的执取,是以“这是我的”之渴爱执著而顽固执取所缘、不肯舍离,并非仅仅是作所缘而已。贪著,是以面向所缘的方式而生的黏着。不弃舍,即不放弃,或难以解脱。见味著,即味著于见。正如经中所说:“随观味著者,渴爱增长”(《相应部》2.52, 54, 57)。显示巴利原文
479.Lubbhanti tenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Lubbhantīti abhigijjhanti. Muyhantīti na bujjhanti. Ārammaṇaggahaṇaṃ ‘‘mama ida’’nti taṇhābhinivesavasena abhinivissa ārammaṇassa avissajjanaṃ, na ārammaṇakaraṇamattaṃ. Abhisaṅgo abhimukhabhāvena āsatti. Apariccāgo avijahanaṃ, dummocanīyatā vā. Assādadassanaṃ assādadiṭṭhi. ‘‘Assādānupassino ca taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52, 54, 57) hi vuttaṃ.
480 不如实见法之自性,是心的盲目状态。无明,是智的对立面。不能通达,即无法通达。正如没有智慧便不能通达所缘的自性,痴的运作同样也是遮蔽所缘的自性。它令邪行现前;或者,由于与正行相反,故称为邪行现前。对于生起它的人,它作黑暗,即是黑暗;由此现前,故称黑暗现前。显示巴利原文
480. Dhammasabhāvassa yāthāvato adassanaṃ cittassa andhabhāvo. Aññāṇaṃ ñāṇapaṭipakkho. Sampaṭivijjhituṃ asamatthatā asampaṭivedho. Yathā ñāṇaṃ ārammaṇasabhāvaṃ paṭivijjhituṃ na labbhati, mohassa tathā pavatti ārammaṇasabhāvacchādanaṃ. Asammāpaṭipattiṃ paccupaṭṭhapeti, sammāpaṭipattiyā paṭipakkhabhāvena gayhatīti vā asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno. Yassa uppajjati, tassa andhakaraṇaṃ andhakāro, tathā paccupatiṭṭhatīti andhakārapaccupaṭṭhāno.
481 “邪”,是指与法的自性相反,即常等颠倒。非如理作意的执取,是不善巧的执取、邪道的执取。超越了法的自性而向外执取,称为执取。以颠倒执取的方式,固执于“唯有此是真实,其余皆虚妄”(《中部》二,187、202、203;三,27-29),即是邪执取。显示巴利原文
481.Micchāti dhammasabhāvassa viparītaṃ, niccāditoti attho. Ayoniso abhiniveso anupāyābhiniveso uppathābhiniveso. Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanaṃ parāmāso. Viparītaggāhavasena ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 202, 203; 3.27-29) abhinivisanaṃ micchābhiniveso.
482 凡以某法之力令心掉举,或那些与掉举相应的诸法,该法即是掉举。所谓“不寂静”,是指未平息、不清净的状态。“不安住”的作用,即动摇的作用。“如疯狂般”指旋转的状态。在“心的不寂静”这一表述中,于应成就之事上为处格,或指作为不寂静之缘的所缘,故说为“不寂静”。由于不善法一向低劣,故说“以不善性而卑劣”。显示巴利原文
482. Yassa dhammassa vasena uddhataṃ hoti cittaṃ, taṃsampayuttadhammā vā, so dhammo uddhaccaṃ. Avūpasamoti asannisinnaappasannabhāvamāha. Anavaṭṭhānarasanti calanakiccaṃ. Bhantattanti paribbhamanākāraṃ. Cetaso avūpasameti nipphādetabbe payojane bhummaṃ, avūpasamapaccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ vā ‘‘avūpasamo’’ti vuttaṃ. Akusaladhammānaṃ ekantanihīnatāya ‘‘akusalabhāvena ca lāmakatta’’nti vuttaṃ.
483 在此,昏沉与睡眠是不定的,而非慢等。因此,昏沉与睡眠的不定性,即是此处第二不善心与第一不善心的差别所在。显示巴利原文
483. Thinamiddhamettha aniyataṃ, na mānādīti thinamiddhassa aniyatatā ca ettha dutiyacitte paṭhamākusalato viseso.
由不精进而沉没——也就是萎缩的状态——即是昏沉。由于与昏沉相应,心便成为昏沉的,这种状态即昏沉性。由无能、障碍而导致的不适业性,即是睡眠。正因如此,与之相应的诸法变得迟钝、能力被破坏,故说“睡眠性即睡眠”。“不精进的特征”,即精进的对立特征。对精进的摧破、舍弃,便是精进的摧破。它以令相应诸法沉没的方式出现,或令它们沉没而出现,因此它的现起为沉没。不适业性的特征:在此,虽然昏沉本身也是不适业性的,但它是心的不适业,而睡眠是受等三蕴的不适业,这是此处的差别。如圣典中云:“其中,什么是昏沉?即心的不适业、不适业性。其中,什么是睡眠?即身的不适业、不适业性。”(《法集论》1162-1163)等,如是开示其定义。覆盖,是指对识门的关闭。懈怠,是懈怠的状态,即于执取所缘时的萎缩。因为昏沉仅仅是心的萎缩,而睡眠则如同受等三蕴的萎缩,也如同色身的萎缩,所以它令点头睡眠的状态出现,因此说它的现起是点头睡眠。不乐,是对边远的坐卧处及殊胜善法的不喜悦。伸懒腰,是即名为伸懒腰的身粗重之因的杂染生起。在不乐、伸懒腰等中,“等”字包含了疲倦等。于应成就之事显示巴利原文
Anussāhanāvasīdanabhāvena saṃhatabhāvo thinaṃ, tena yogato cittaṃ thinaṃ, tassa bhāvoti thinatā. Asamatthatāvighātavasena akammaññatā middhaṃ. Yasmā tato eva tena sampayuttadhammā medhitā vihatasāmatthiyā honti, tasmā ‘‘middhanatā middha’’nti vuttaṃ. Anussāhalakkhaṇanti ussāhapaṭipakkhalakkhaṇaṃ. Vīriyassa avanodanaṃ khipanaṃ vīriyāvanodanaṃ. Sampayuttadhammānaṃ saṃsīdanākārena paccupatiṭṭhati, tesaṃ vā saṃsīdanaṃ paccupaṭṭhapetīti saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Akammaññatālakkhaṇanti ettha kāmaṃ thinampi akammaññasabhāvameva, taṃ pana cittassa, middhaṃ vedanādikkhandhattayassāti ayamettha viseso. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘tattha katamaṃ thinaṃ? Yā cittassa akallatā akammaññatā. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā kāyassa akallatā akammaññatā’’ti (dha. sa. 1162-1163) ca ādinā imesaṃ niddeso pavatto. Onahanaṃ viññāṇadvārānaṃ pidahanaṃ. Līnatā līnākāro ārammaṇaggahaṇe saṅkoco. Yasmā thinena cittasseva saṃhananaṃ hoti, middhena pana vedanādikkhandhattayassa viya rūpakāyassāpi, tasmā taṃ pacalāyikāniddaṃ paccupaṭṭhapetīti pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Arati pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca arocanā. Vijambhikā vijambhanasaṅkhātassa kāyaduṭṭhullassa kāraṇabhūtā saṃkilesappavatti. Arativijambhikādīsūti ca ādi-saddena tandiādīnaṃ gahaṇaṃ. Nipphādetabbe payojane cetaṃ bhummavacanaṃ.
其余十六种。然而,慢在此处并不确定,与它合在一起便有十七种。于《发趣论》中:‘缘取结法,结法生起,以因缘故’——在此,通过四次依欲贪、三次依嗔恚,以及慢、疑、有贪这三种斯陀含的结,显示了十种结与结的关联方式。依此十种关联方式,既说‘以欲贪结为缘,生起慢结、无明结’(发趣论 3.4.1),又说‘以欲贪结为缘,生起无明结’(发趣论 3.4.1),同样说‘以慢结为缘,生起有贪结、无明结’(发趣论 3.4.1),又说‘以有贪结为缘,生起无明结’(发趣论 3.4.1),正是通过这些关联方式,显示了慢的不定性。如果慢是确定的,那么欲贪就不会有不与慢俱的生起,有贪也是如此。若是那样,在《发趣论》中便不会有四次依欲贪的关联,而只会是三次;也不会有以有贪为根本的关联。并且,结与结的关联方式就会是八种,而非十种。但确实显示了十种。以‘我胜’等的方式向上而行,即是高举。正是以高举的方式,具有执取的作用,并非如同精进那样以努力成就种种事务的方式。即便是对自卑者,以轻视自己而执取,也应视为以执取的方式。幢,是指高高升起的旗帜,但在此处,显示巴利原文
Avasesā soḷasa. Māno panettha aniyato hoti, tena saddhiṃ sattaraseva honti. Paṭṭhāne hi ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti ettha catukkhattuṃ kāmarāgena, tikkhattuṃ paṭighena ca māno vicikicchā bhavarāgoti tayopete sakadāgāmino saṃyojanānaṃ saṃyojanehi dasavidhā yojanāti dassitāya dasavidhāya yojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā. 3.4.1) vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā. 3.4.1) tathā ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā 3.4.1) vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā. 3.4.1) ca evamāgatāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Yadi hi māno niyato siyā, kāmarāgassa mānarahitā pavatti na siyā, tathā bhavarāgassa. Evaṃ sati paṭṭhāne catukkhattuṃ kāmarāgena yojanā na siyā, tikkhattuṃyeva siyā. Bhavarāgamūlikā ca na siyā. Evañca saṃyojanānaṃ saṃyojanehi aṭṭhavidhena yojanā siyā, na dasavidhena. Dasavidhāva ca dassitāti. Seyyādivasena uccato namanaṃ unnati. Unnamanavaseneva saṃpaggaharaso. Na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhane abbhussahanavasena. Omānassāpi attānaṃ avaṃ katvā gahaṇampi sampaggahaṇavasenevāti daṭṭhabbaṃ. Ketu vuccati accuggatadhajo, idha pana ketu viyāti ketu, uḷāratamādibhāvo. Taṃ ketubhāvasaṅkhātaṃ ketuṃ kāmetīti ketukamyaṃ, cittaṃ. Yassa dhammassa vasena ketukamyaṃ, sā ketukamyatā. ‘‘Aha’’nti pavattanato mānassa diṭṭhisadisī pavattīti so diṭṭhiyā saddhiṃ ekacittuppāde na pavattati, attasinehasannissayo cāti āha ‘‘diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno’’ti.
此处亦以‘也’字,将惛沉睡眠包含在内。显示巴利原文
Etthāpi cāti ca-saddena thinamiddhaṃ ākaḍḍhati.
485 ‘损害’即恼害。粗暴即愤怒。它依自身相续的状况,以及能令丑陋、不可爱之色生起的状况,而有扩散的作用。由于能让身体产生被刺穿的状态,故有烧毁自身依处的作用。这种损害,于自己及他人受用果报之时,因其不可爱,应被视为犹如掺毒的腐尿,由此显示完全不应执取。显示巴利原文
485.Dussantīti byāpajjanti. Caṇḍikkaṃ kujjhanaṃ. Attano pavattiākāravasena, virūpasaṃsappanakaaniṭṭharūpasamuṭṭhāpanavasena ca visappanaraso. Kāyassa vijjhattabhāvāpādanato attano nissayadahanaraso. Dussanaṃ attano, parassa ca upabhogaphalakālesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabboti sabbena sabbaṃ aggahetabbataṃ dasseti.
486 为了说明“对他人的成就生起嫉妒,这就是嫉”,而说“嫉妒即是嫉”。嫉妒就是不能忍受。“就在那里”指唯独针对他人的成就。与喜悦相对立,是嫉的作用,并非仅是喜悦的缺失,因此说“以不喜悦为作用”。显示巴利原文
486. Yaṃ parasampattīsu issākaraṇaṃ, sā issāti dassento āha ‘‘issāyanā issā’’ti . Usūyanaṃ asahanaṃ. Tatthevāti parasampattīsu eva. Abhiratipaṭipakkhabhūtaṃ issāya kiccaṃ, na abhiratiyā abhāvamattanti āha ‘‘anabhiratirasā’’ti.
487 取“悭吝者”(maccharī)一词,依“以悭吝之行为”而转起,故说“悭吝的状态即是悭吝”。然而据词源学,古师说:“此物不当为他人所有,唯有我才应拥有”,这便是悭吝。此悭吝总摄所述诸相状等而安立。以收缩为其现起:由于令自己的资具不与他人共享,故以收缩为现起。行相艰涩,心性刻薄。自己的资具,指住处等。显示巴利原文
487. Maccharayogena ‘‘maccharī’’ti pavattamānaṃ maccharisaddaṃ gahetvā āha ‘‘maccharabhāvo macchariya’’nti. Niruttinayena pana mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhameva hotūti macchariyanti porāṇā. Taṃ macchariyaṃ vuccamānāni lakkhaṇādīni pariyādāya tiṭṭhati. Saṅkocanapaccupaṭṭhānanti attasampattīnaṃ parehi asādhāraṇabhāvakaraṇena saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ. Kaṭukākāragati kaṭukañcukatā. Attasampatti āvāsādi.
488 “恶作”:此处,未作之事也被称为恶作。因为有这样的说法:“我所未做的,便是恶作。”正如后文将说:“以追悔已作、未作为作用”。如是,已作、未作的恶行与善行都成为恶作,而缘于此以追悔之行相转起的心,由于与彼俱行的性质,在这里取名为“恶作”,应知即说“其状态是恶作”。事后的懊恼、逼恼,称为后追悔。依转起的已作、未作之状所区分的恶行与善行,以追悔之相而邪行反顾,是为追悔。由从属于他的因性,应视如奴役。正如有奴役时,奴仆属于他人所有;有恶作时,具恶作者也是如此。他确实不能依自性在善法中得以转起。又或者,在对已作未作、不善与善的追悔中,由于从属于他,具恶作者被这两者所制伏,为恶作所主宰,因此他如同奴役。显示巴利原文
488.Kukatanti ettha akatampi kukatameva. Evañhi vattāro honti ‘‘yaṃ mayā na kataṃ, taṃ kukata’’nti. Tathā hi vakkhati ‘‘katākatānusocanarasa’’nti. Evaṃ katākataṃ duccaritaṃ, sucaritañca kukataṃ, taṃ ārabbha vippaṭisāravasena pavattaṃ pana cittaṃ taṃsahacaritatāya idha ‘‘kukata’’nti gahetvā ‘‘tassa bhāvo kukkucca’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Pacchā anutāpanaṃ vibādhanaṃ pacchānutāpo. Yathāpavattassa katākatākāravisiṭṭhassa duccaritasucaritassa anusocanavasena virūpaṃ paṭisaraṇaṃ vippaṭisāro. Parāyattatāhetutāya dāsabyamiva daṭṭhabbaṃ. Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti, evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgī. Na hi so attano dhammatāya kusale pavattituṃ sakkoti. Atha vā katākatākusalakusalānusocane āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti taṃ dāsabyaṃ viya hotīti.
于不定法中,昏沉睡眠唯与嫉妒等俱生,故应引入“且”字加以连接。显示巴利原文
Aniyatesu issādīsu thinamiddhasambhavova cāti ca-saddaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.
490 “仅以转起而住立”者:即仅以刹那而住立。正如“如无风处灯焰之住立”所说之心住立,并不能成为相续住立之缘,因其无决定而不安住,心唯为转起之缘,故称“仅以转起而住立”。因此说“弱定”。“无治疗”者:因难以治疗而说,并非谓遍计的疑全无对治,唯是显示其义之量。“如是耶?非如是耶?”等,以爬行之相而住,故为疑。以摇动为味者:心有于种种所缘摇动之作用。掉举则唯安住于自所执取之行相而旋转,故唯于一所缘以翻腾之相转起。疑则虽唯于色等一所缘生起,然以“如是耶?非如是耶?此耶?他耶?”而期待另一应执取之行相,故于种种所缘有摇动。令现起不决定、二歧者:以不决定为现起。由于现起时于所缘执取多分、种种自性之行相,故以多分执取为现起。显示巴利原文
490.Pavattiṭṭhitimattoti khaṇaṭṭhitimatto. ‘‘Nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viyā’’ti hi evaṃ vuttacittaṭṭhiti viya santānaṭṭhitiyā paccayo bhavituṃ asamattho nicchayābhāvena asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya pavattiṭṭhitimatto. Tenāha ‘‘dubbalo samādhī’’ti. Vigatā cikicchāti cikicchituṃ dukkaratāya vuttaṃ, na sabbathā vicikicchāya cikicchābhāvatoti tadatthamattaṃ dasseti. ‘‘Evaṃ nu kho, nanu kho’’tiādinā saṃsappanavasena setīti saṃsayo. Kampanarasāti nānārammaṇe cittassa kampanakiccā. Uddhaccañhi attanā gahitākāre eva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanavasena pavattati. Vicikicchā pana yadipi rūpādīsu ekasmiṃyeva ārammaṇe uppajjati, tathāpi ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, idaṃ nu kho, aññaṃ nu kho’’ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe kampanaṃ hotīti. Anicchayaṃ dveḷhakaṃ paccupaṭṭhapetīti anicchayapaccupaṭṭhānā. Anekaṃsassa ārammaṇe nānāsabhāvassa gahaṇākārena paccupatiṭṭhatīti anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā.
491 以有情为所缘者:即以有情施设为所缘。难道没有以施设为所缘的异熟吗?为遮此难,故说:“欲界异熟唯以极微细为所缘。”于“离亦不存在于异熟中”处,亦念及“难道某些异熟中不是也有离吗?”的质难,于是说:“因为五学处唯是善,已如前说。”由此显示世间异熟中并无离。显示巴利原文
491.Sattārammaṇattāti sattapaññattiārammaṇattā. Nanu ca paññattiārammaṇāpi vipākā hontīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ekantaparittārammaṇā hi kāmāvacaravipākā’’ti. Viratiyopi vipākesu na santīti etthāpi nanu kesuci vipākesu viratiyopi santīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘pañca sikkhāpadā kusalāyevāti hi vutta’’nti, tena lokiyavipākesu viratiyo na santīti dasseti.
“他们”者:指色界等异熟识。在应令生与能令生的关系中,此为属格。显示巴利原文
Tesanti rūpāvacarādivipākaviññāṇānaṃ. Janetabbajanakasambandhe hi idaṃ sāmivacanaṃ.
492 “他们”者:指无因唯作诸行。其中,与善异熟意界相应者相同者,为无因唯作意界相应;与喜俱推度相应者相同者,为笑生相应;与舍俱推度相应者相同者,为确定相应。为说明此义,说“善……相同”后,又为显示依此所得之差别,而说“然于意识界有二”等。因精进存在,故定能达力,名为“精进即力”。显示巴利原文
492.Teti te ahetukakiriyasaṅkhārā. Tattha kusalavipākamanodhātusampayuttehi samānā ahetukakiriyamanodhātusampayuttā, somanassasahagatasantīraṇasampayuttehi samānā hasituppādasampayuttā, upekkhāsahagatasantīraṇasampayuttehi samānā voṭṭhabbanasampayuttāti imamatthaṃ dassentena ‘‘kusala…pe… samānā’’ti vatvā tato labbhamānaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘manoviññāṇadhātudvaye panā’’tiādi vuttaṃ. Vīriyasabbhāvato balappatto samādhi hoti ‘‘vīriyantaṃ bala’’nti katvā.
由于正断离,阿罗汉的断除作用已圆满,故唯作心中无离,因此说“除离外”。欲界有因唯作诸行与欲界善,于离上有差别;然而在大心中,则无此类差别,故说“以一切行相”,即从法、所缘、转起行相等一切行相而言。显示巴利原文
Samucchedaviratīhi eva arahantānaṃ viramanakiccassa niṭṭhitattā kiriyacittesu viratiyo na santīti āha ‘‘ṭhapetvā viratiyo’’ti. Kāmāvacarasahetukakiriyasaṅkhārānaṃ kāmāvacarakusalehi viratikato viseso atthi, mahaggatesu pana tādisopi natthīti āha ‘‘sabbākārenapī’’ti, dhammato, ārammaṇato, pavattiākāratoti sabbapakārenapīti attho.
过去等分别说之注释显示巴利原文
Atītādivibhāgakathāvaṇṇanā
虽也摄于阿毗达摩中,但经分别属于经藏的方法;纯粹的阿毗达摩方法则为阿毗达摩分别,所以称为“依阿毗达摩中分分别的方法”。显示巴利原文
Abhidhammantogadhampi suttantabhājanīyaṃ suttantanayo eva, ekantaabhidhammanayo pana abhidhammabhājanīyanti āha ‘‘abhidhamme padabhājanīyanayenā’’ti.
493 “然而,世尊已如此详说诸蕴”——这是前后衔接。因此,如今我也依此圣典来注释诸蕴,这是本意。“任何”一语中,“何”是以总相显示无确定;“任何”则是触及种类差别而显示无确定。由这两者,无论过去……或近处,或少或多,或如是或那般,凡是可以用中性词来表述的,都遍取而包摄,故说“无余遍取”。如此,见到在其余可用中性词表述之处有过失,为了在那方面遮止过度扩展,才说“色”以遮止过度扩展,所以说“色者,为遮止过度扩展”。再者,“任何”里的“何”字是一个词,“任何”里的“何”字也是一个词,取此二词,正是为了显示无确定这一义理,故说“以二词”。这里的“色”,即指色。以过去等加以分别,即所谓过去、未来、现在等。显示巴利原文
493. Bhagavatā pana evaṃ khandhā vitthāritāti sambandho. Tasmā imāyapi pāḷiyā vasena khandhānaṃ saṃvaṇṇanaṃ karissāmāti adhippāyo. Yaṃ kiñcīti ettha yanti sāmaññena aniyamadassanaṃ. Kiñcīti pakārabhedaṃ āmasitvā aniyamadassanaṃ. Ubhayenāpi atītaṃ vā…pe… santike vā appaṃ vā bahuṃ vā yādisaṃ vā tādisaṃ vā napuṃsakaniddesārahaṃ sabbaṃ byāpetvā gaṇhātīti āha ‘‘anavasesapariyādāna’’nti. Evaṃ pana aññesupi napuṃsakaniddesārahesu pasaṅgaṃ disvā tattha adhippetatthaṃ aticca pavattanato atippasaṅgassa niyamanatthaṃ rūpanti vuttanti dassento ‘‘rūpanti atippasaṅganiyamana’’nti āha. Yaṃ kiñcīti ca yaṃ-saddaṃ ekaṃ padaṃ, sanipātaṃ kiṃ-saddañca ekaṃ padanti gahetvā aniyamekatthadīpanato ‘‘padadvayenāpī’’ti vuttaṃ. Assāti rūpassa. Atītādinā vibhāgaṃ ārabhati atītānāgatapaccuppannantiādinā.
494 于“依长时、相续时、刹那”之中,此处“长时”一词是指以死和生为分际的时间,这可以通过“我是否曾存在于过去的长时”等经文(中部1.18;相应部2.20)来了解。同样,在《一夜贤者经》中,“不应追念过去”等(中部3.272, 275, 276, 277)也正是指依长时而说的过去等状态。然而,“诸比丘,时有三种。哪三种?过去时、未来时、现在时”(长部3.305;如是语63)则是从胜义上被限定的时,依《语义经》被说为刹那所限定。因为其中,“诸比丘,已出生的色……已显现,‘有’是其称法”(相应部3.62)是在说存在者的现在性,在此之前和之后,则被说为过去性和未来性。但在其他诸经中,大多是以死生为分际的过去等时被宣说,因此这里也以此为依据,称为“依长时”。显示巴利原文
494.Addhāsantatisamayakhaṇavasenāti ettha cutipaṭisandhiparicchinne kāle addhā-saddo vattatīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādisuttavasena (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) viññāyati. Tathā hi bhaddekarattasuttepi ‘‘atītaṃ nānvāgameyyā’’tiādinā (ma. ni. 3.272, 275, 276, 277) addhāvaseneva atītādibhāvo vutto. ‘‘Tayome, bhikkhave, addhā, katame tayo? Atīto addhā anāgato addhā paccuppanno addhā’’ti (dī. ni. 3.305; itivu. 63) pana paramatthato paricchijjamāno addhā niruttipathasuttavasena khaṇaparicchinno vutto. Tattha hi ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ jātaṃ…pe… pātubhūtaṃ. Atthīti tassa saṅkhā’’ti (saṃ. ni. 3.62) vijjamānassa paccuppannatā, tato pubbe, pacchā ca atītānāgatatā vuttā. Tadaññasuttesu pana yebhuyyena cutipaṭisandhiparicchinno atītādiko addhā vuttoti so eva idhāpi ‘‘addhāvasenā’’ti vutto.
冷与冷同类,热与热同类。然而,当冷或热在体内聚集,以相续的方式流转,无减无增、保持单一状态时,便称之为“单一时节”。由于同类的时节有多种,故说“一”以概括之;饮食方面也是如此。“同一路、同一速行所生”是依五门、六门而说。相续时之说,在注释书中是为利益观修者而说。能生起者为因,能支持者为缘;生起与支持是它们的作用。如同种子有生芽的作用,地等有支持芽的作用;业有生起业生色的异熟作用,食等则有支持它的作用。同样地,对于每一色聚及每一心识的生起,应随宜配合能生起它们的业、无间等缘的作用,以及能支持它们的俱生、前生、后生缘的作用。由于时节等既有同类也有异类的情形,所以依相续而说他们所生色的过去等分别。然而,对于能生起一有的业,因为不存在同类异类的差别,故不说彼业所生色依相续的过去等分别,只说依支持力而有的分别。但是,当发生性别转变时,以强力的不善令男性相隐没,以弱力的善令女性相显现;或者以弱力的不善令女性相隐没,以强力的善令男性相显现。由此可见,业生色也有异类性,因此他们依相续的过去等分别也是可能的,但并非一切时都如此,所以不被采纳。显示巴利原文
Sītaṃ sītassa sabhāgo, tathā uṇhaṃ uṇhassa. Yaṃ pana sītaṃ, uṇhaṃ vā sarīre sannipatitaṃ santānavasena pavattamānaṃ anūnaṃ anadhikaṃ ekākāraṃ, taṃ eko utūti vuccatīti sabhāgautuno anekattā eka-ggahaṇaṃ kataṃ, evaṃ āhārepi. Ekavīthiekajavanasamuṭṭhānanti pañcachaṭṭhadvāravasena vuttaṃ. Santatisamayakathā vipassakānaṃ upakāratthāya aṭṭhakathāsu kathitā. Janako hetu, upathambhako paccayo, tesaṃ uppādanaṃ, upatthambhanañca kiccaṃ. Yathā bījassa aṅkuruppādanaṃ, pathavīādīnañca tadupatthambhanaṃ, kammassa kaṭattārūpavipākuppādanaṃ, āhārādīnaṃ tadupatthambhanaṃ, evaṃ ekekassa kalāpassa, cittuppādassa ca janakānaṃ kammānantarādipaccayabhūtānaṃ, upatthambhakānañca sahajātapurejātapacchājātānaṃ kiccaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ utuādīnaṃ sabhāgavisabhāgatāsambhavato taṃsamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ santativasena atītādivibhāgo vutto, kammassa pana ekabhavanibbattakassa sabhāgavisabhāgatā natthīti taṃsamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ santativasena atītādivibhāgaṃ avatvā upatthambhakavaseneva vutto. Yadā pana liṅgaparivattanaṃ hoti, tadā balavatā akusalena purisaliṅgaṃ antaradhāyati, dubbalena kusalena itthiliṅgaṃ pātubhavati. Dubbalena ca akusalena itthiliṅgaṃ antaradhāyati, balavatā kusalena purisaliṅgaṃ pātubhavatīti kammasamuṭṭhānarūpānampi attheva visabhāgatāti tesampi santativasena atītādivibhāgo sambhavati, so pana na sabbakālikoti na gahito.
“各各时”指一须臾等各各的时间,此色即彼“各各时”,意为具有各各时。显示巴利原文
Taṃtaṃsamayanti ekamuhuttādiko so so samayo etassāti taṃtaṃsamayaṃ, rūpaṃ, taṃtaṃsamayavantanti attho.
“其前”指此三刹那所含摄的前时。由于未生起,故为未来。“其后”指此后。由于已越过三刹那,故为过去。应知:凡因的作用与缘的作用已究竟而成为过去的,彼即过去;在生刹那,因的作用已究竟,因为已产生了果;在三刹那中,缘的作用都存在。地等有持等作用,触等有触等作用,这些自作用称为“自作用”;作自作用的刹那为“自作用刹那”;或与作用俱者为“自作用”;凡于彼刹那,无论色或非色法,若有自作用,彼刹那即“自作用刹那”;于彼刹那即为现在。在此刹那论中,“其前为未来,其后为过去”的说法,因为没有像长时等那样的差别,所以是非迂曲之说。依长时等,确实有些法是过去,有些是未来,有些是现在;而依刹那等,则没有法体的差别,只有时间的差别。生起之前为未来,正安住于三刹那为现在,此后为过去,这是非迂曲之说,因为不像长时现在等那样,能够以某种方式说为过去或未来。显示巴利原文
Tatopubbeti tato khaṇattayassa pariyāpattito pubbe. Anuppannattā anāgataṃ. Pacchāti tato pacchā. Khaṇattayaṃ atikkantattā atītaṃ. Yassa hetukiccaṃ, paccayakiccañca niṭṭhitattā atikkantaṃ, taṃ atītaṃ uppādakkhaṇe hetukiccaṃ, uppannaphalattā niṭṭhitañcāti daṭṭhabbaṃ. Tīsupi khaṇesu paccayakiccaṃ. Pathavīādīnaṃ sandhāraṇādikaṃ, phassādīnaṃ phusanādikañca attano kiccaṃ sakiccaṃ, sakiccassa karaṇakkhaṇo sakiccakkhaṇo, saha vā kiccena sakiccaṃ, yasmiṃ khaṇe sakiccaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā hoti, so sakiccakkhaṇo, tasmiṃ khaṇe paccuppannaṃ. Ettha ca khaṇādikathāyaṃ ‘‘tato pubbe anāgataṃ, pacchā atīta’’nti vacanaṃ addhādīsu viya bhedābhāvato nippariyāyaṃ. Addhādivasena hi aññeva dhammā atītā aññe anāgatā aññe paccuppannā labbhanti, khaṇādivasena pana natthi dhammato bhedo, kālato eva bhedo. Uppādato pubbe anāgato , khaṇattaye vattamāno, tato paraṃ atītoti nippariyāyā, addhāpaccuppannādi viya kenaci pariyāyena atītamanāgatanti ca vattabbatābhāvato.
495 关于前文所说的内外分别,在说“即如前说”之后,对此不满足者认为:虽然在那里,“内”一词的字面含义仅可理解为“内在的”,但“内”与“内在的”这两个词,以及“外”与“外在的”这两个词,彼此之间确实存在意义的差别。正如“内在的”一词,可用于自他相续中的眼等、色等,如同“外在的”一词那样;而“内”一词,则唯用于各各有情自相续中的眼、色等,如同“外”一词用于其他处那样。因此,为了显示这个意义,故说“复次”等。这里,“于此”是指在此经的方式中。“自内”并非如前所说的“内在的”本身;“属他人”也并非如前所说的“外在的”本身,这是意旨所在。显示巴利原文
495. Heṭṭhā vuttaṃ ajjhattikabāhirabhedaṃ sandhāya ‘‘vuttanayo evā’’ti vatvā tena aparitussamānena yadipi tattha ajjhattameva ajjhattikanti saddattho labbhati, tathāpi attheva ajjhattaajjhattikasaddānaṃ, bahiddhābāhirasaddānañca aññamaññaṃ atthabhedo. Tathā hi ajjhattikasaddo saparasantānikesu cakkhādīsu rūpādīsu bāhirasaddo viya pavattati, ajjhattasaddo pana tassa tassa sattassa sasantānikesveva cakkhurūpādīsu tato aññesu bahiddhāsaddo viya pavattati. Tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha idhāti imasmiṃ suttantanaye. Niyakajjhattampi na pubbe vuttaajjhattikameva, parapuggalikampi na pubbe vuttabāhiramevāti adhippāyo.
496 劣与胜的差别,应从迂回说与非迂回说两方面来了解,这是连结。那即是善见者之色。这里的“何处”,是指作为所缘的那个对象。缘于某个所缘而生起不善异熟识,那所缘就是劣,因为它是非可爱的。缘于某个所缘而生起善异熟识,那所缘就是胜,因为它是可爱的。正如不善异熟自身是非可爱的,只会在非可爱上生起,不会在可爱上;同样地,善异熟自身是可爱的,也只会在可爱上生起,不会在非可爱上。正如注释书中所说:显示巴利原文
496. Hīnapaṇītabhedo pariyāyato, nippariyāyato ca veditabboti sambandho. Tadeva sudassīnaṃ rūpaṃ. Yatthāti yasmiṃ ārammaṇabhūte. Yaṃ ārammaṇaṃ katvā akusalavipākaviññāṇaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ aniṭṭhabhāvato. Yaṃ kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ iṭṭhabhāvato. Yathā hi akusalavipāko sayaṃ aniṭṭho aniṭṭhe eva uppajjati, na iṭṭhe, evaṃ kusalavipākopi sayaṃ iṭṭho iṭṭhe eva uppajjati, na aniṭṭhe. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
“依不善业力,五种非可爱的欲境得以分别;而由善业所生者,则没有任何非可爱,一切皆是可爱。依善业力,五种可爱的欲境得以分别;由善业所生者,确实没有任何非可爱,一切皆是可爱。”(《分别论注》6)显示巴利原文
‘‘Akusalakammajavasena aniṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā, kusalakammajaṃ pana aniṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ iṭṭhameva. Kusalakammajavasena iṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā. Kusalakammajañhi aniṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ iṭṭhamevā’’ti (vibha. aṭṭha. 6) ca.
其中,有些悦意的〔色〕,例如象的形状等,是由不善业所生;但它们并不因此就成为那些象等〔有情〕自身的乐因。因为,唯有各个有情由自己所造善业所生起的〔色〕,才是乐的缘;由不善业所生起的〔色〕,则是苦的缘。因此,业生〔色〕的可意与不可意,应就造业有情而建立关联。此处,虽然说了‘善业所生的不可意〔色〕,名为无有’,但并未说‘不善业所生的可意〔色〕,名为无有’,由此可知,不善业所生的美好〔色〕,对于其他有情是可意的,这将被承许为存在;而善业所生〔色〕,则对一切有情唯是可意的。显示巴利原文
Tattha manāpānipi kānici hatthirūpādīni akusalakammanibbattāni santi, na pana tāni tesaṃyeva hatthiādīnaṃ sukhassa hetubhāvaṃ gacchanti. Tassa tasseva hi sattassa attanā katena kusalena nibbattaṃ sukhassa paccayo hoti, akusalena nibbattaṃ dukkhassa. Tasmā kammajānaṃ iṭṭhāniṭṭhatā kammakārakasattassa vasena yojanārahā siyā. Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī’’ti, na ca vuttaṃ ‘‘akusalakammajaṃ iṭṭhaṃ nāma natthī’’ti, tena akusalakammajampi sobhanaṃ parasattānaṃ iṭṭhaṃ atthīti anuññātaṃ bhavissati, kusalakammajaṃ pana sabbesaṃ iṭṭhamevāti.
然而,有些旁生的〔色〕,例如人的形相,对某些旁生而言是不可意的,因为它们一见便会逃跑;而人类见到天神的形相也会感到恐惧。对于他们,以彼色为所缘而生起的异熟识,唯是善异熟;但由于缺乏相应的福业,他们对此并不感到喜乐。然而,正如善业所生的不可意〔色〕不存在,不善业所生的可意〔色〕也不存在,这应当被阐明。因为,象等旁生的不善业所生〔色〕,正是人类不善异熟的所缘;而善业所生〔色〕,则是在转起中生起的善异熟的所缘。不过,由于〔色〕与可意所缘相杂,可以理解,少量的不善业所生〔色〕并不会成为大量不善异熟生起的原因;但异熟本身却是不可欺诳的。因此,依异熟来建立可意与不可意所缘的决定,是极为合理的。至于所说‘五种欲功德是不可意的’,那是从色等的一般状态而言,因为与欲功德相似,所以将彼名称用于相似者。在经藏中,唯是可意的色等才被称为‘欲功德’。或者,与欲功德不相似的色等,也被称为‘欲功德’,如同把不吉祥称为吉祥一样;又或者,一切可意与不可意的色等,因为是渴爱的所依处,故都可称为欲功德。正如经中所说:‘世间中,色是可'显示巴利原文
Tiracchānagatānaṃ pana kesañci manussarūpaṃ amanāpaṃ, yato te disvāva palāyanti, manussā ca devatārūpaṃ passitvā bhāyanti, tesampi vipākaviññāṇaṃ taṃ rūpaṃ ārabbha kusalavipākameva uppajjati, tādisassa pana puññassa abhāvā na tesaṃ tattha abhirati hoti. Kusalakammajassa pana aniṭṭhassa abhāvo viya akusalakammajassa ca iṭṭhassa abhāvo vattabbo. Hatthiādīnampi hi akusalakammajaṃ manussānaṃ akusalavipākasseva ārammaṇaṃ, kusalakammajaṃ pana pavatte samuṭṭhitaṃ kusalavipākassa. Iṭṭhārammaṇena pana vomissakattā appakaṃ akusalakammajaṃ bahulaṃ akusalavipākuppattiyā kāraṇaṃ na bhavissatīti sakkā viññātuṃ, vipākaṃ pana na sakkā vañcetunti vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ suṭṭhu yujjati. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘aniṭṭhā pañca kāmaguṇā’’ti, taṃ rūpādibhāvasāmaññato kāmaguṇasadisatāya taṃsadisesu tabbohārena vuttaṃ. Iṭṭhāneva hi rūpādīni ‘‘kāmaguṇā’’ti pāḷiyaṃ (ma. ni. 1.164-165, 177-178, 287; 2.155, 280; 3.57, 190; saṃ. ni. 5.30) vuttāni. Kāmaguṇavisabhāgā vā rūpādayo ‘‘kāmaguṇā’’ti vuttā asive sivoti vohāro viya, sabbāni vā iṭṭhāniṭṭhāni rūpādīni taṇhāvatthubhāvato kāmaguṇā eva. Vuttañhi ‘‘rūpā loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133). Atisayena pana kamanīyattā suttesu kāmaguṇāti iṭṭharūpādīni vuttāni.
‘即依所说的方法’:这是通过〔论中的〕教示,从相状上显示了远与近,因此说道:‘此处,依于处所,辗转地应知远与近。’其中,从多远的距离开始,色依处所而称为‘近’?又从多远的距离开始称为‘远’?在通常的言谈中,十二肘的范围是听闻可达之处,在此之内为近,在此之外为远。其中,微细色在远处时,从相状和处所两方面来说都是远;在近处时,仅从处所上说是近,而非从相状上。粗色在近处时,从相状和处所两方面来说都是近;在远处时,仅从处所上说是远,而非从相状上。然而,由于提到了‘辗转地’,自身的色称为近,即使是在母胎中的〔其他有情的色〕,也称为远。在母胎中的〔色〕称为近,在母胎外的〔色〕称为远。如此,依于母胎、房舍、僧园、界场、村落、田地、国土、王国、大海、轮围世界等的内外之别,应当了知远与近。显示巴利原文
Vuttanayamevāti abhidesena lakkhaṇato dūrasantikaṃ dassitanti āha ‘‘okāsatopettha upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā’’ti. Tattha kittakato paṭṭhāya rūpaṃ okāsavasena santike nāma, kittakato pana paṭṭhāya dūre nāma? Pakatikathāya kathentānaṃ dvādasa hatthā savanūpacāro nāma, tassa orato santike, parato dūre. Tattha sukhumarūpaṃ dūre hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi dūre hoti, santike hontaṃ pana okāsatova santike hoti, na lakkhaṇato. Oḷārikarūpaṃ santike hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi santike hoti, dūre hontaṃ okāsatova hoti, na lakkhaṇato. ‘‘Upādāyupādāyā’’ti pana vuttattā attano rūpaṃ santike nāma, antokucchigatassāpi parassa dūre. Antokucchigatassa santike, bahi ṭhitassa dūreti evaṃ antogabbhapamukhapariveṇasaṅghārāmasīmāgāmakhettajanapadarajjasamuddacakkavāḷesu tadantogatabahigatānaṃ vasena dūrasantikatā veditabbā.
497 497. ‘统合为一’(tadekajjhaṃ):即‘会聚一处’之义。‘积聚’(abhisaṃyūhitvā):即收摄,或合为一堆之义。‘概括’(abhisaṅkhipitvā):即摄略,作总摄之义。‘一切色……乃至……已被显示’——以此语句,显示‘色’与‘蕴’二词处于同格复合词(同一所指)的关系。因此论文随后说:‘除色之外,并无另一个名为色蕴者存在。’显示巴利原文
497.Tadekajjhanti taṃ ekajjhaṃ ekato. Abhisaṃyūhitvāti saṃharitvā, samūhaṃ vā katvā. Abhisaṅkhipitvāti saṅkhipitvā saṅkhepaṃ katvā. ‘‘Sabbampi rūpaṃ…pe… dassitaṃ hotī’’ti iminā rūpakhandhasaddānaṃ samānādhikaraṇasamāsabhāvaṃ dasseti. Tenevāha ‘‘na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthī’’ti.
498 ‘以积聚的状态,受蕴等被显示’:应引出并加以连接。显示巴利原文
498. Rāsibhāvūpagamanena vedanākkhandhādayoti dassitā hontīti ānetvā sambandhitabbaṃ.
‘依相续而说,依刹那等而说’:在此,未依长时和时节而说过去等的分类,是由于已依乐等而说其过去等的状态。因为并非只有乐受依长时和时节成为过去等,苦受、不苦不乐受也是如此;它们依身心等状态而划分。因此,受的集合,依长时和时节应说为过去等,因为集合须由这些(长时和时节)来限定;然而,当取受的一部分时,则适合依相续和刹那来限定,因为应如此限定而把握。在一相续中,乐受等有种种不同的类别,其中,作为应被限定而把握的那一类别,其一种显著的类别,其限定者便是伴随彼(类别)的门与所缘而转起的;其无间地生起、与同一所缘结合的转起,可成为相续。因此,不触及其它类别,而以限定者的身份把握,这是可行的。或者,由于非色法迅速转变,适合以转变本身为限定而作限定,故唯依相续和刹那而说限定。与同一所缘结合的转起,例如,即使整天瞻仰佛像、听闻佛法者,其与信等俱行的受,也是现在(受)。‘属于前际、后际、中际’:此句显示依因缘作用而说的方式。显示巴利原文
Santativasena, khaṇādivasena cāti ettha addhāsamayavasena atītādivibhāgassa avacanaṃ sukhādivasena bhinnāya atītādibhāvavacanato. Na hi sukhā eva addhāvasena, samayavasena ca atītādikā hoti, tathā dukkhā eva, adukkhamasukhā eva ca kāyikacetasikādibhāvena bhinnā, tena vedanāsamudāyo addhāsamayavasena atītādibhāvena vattabbataṃ arahati samudāyassa tehi paricchinditabbattā, vedanekadesā pana gayhamānā santatikhaṇehi paricchedaṃ arahanti tathā paricchinditvā gahetabbato. Ekasantatiyaṃ pana sukhādīsu anekabhedabhinnesu yo bhedo paricchinditabbabhāvena gahito, tassa ekappakārassa pākaṭassa paricchedikā taṃsahitadvārālambanappavattā, avicchedena taduppādakekavidhavisayasamāyogappavattā ca santati bhavituṃ arahatīti tassā bhedantaraṃ anāmasitvā paricchedakabhāvena gahaṇaṃ kataṃ, lahuparivattino vā arūpadhammā parivattaneneva paricchedena paricchindanaṃ arahantīti santatikhaṇavaseneva paricchedo vutto. Ekavidhavisayasamāyogappavattā divasampi buddharūpaṃ passantassa, dhammaṃ suṇantassa pavattasaddhādisahitavedanā paccuppannā. ‘‘Pubbantāparantamajjhattagatā’’ti etena hetupaccayakiccavasena vuttanayaṃ dasseti.
499 为了显示善、不善、无记三者共通的‘有恼、有勤勇、有异熟’并不共通,故说‘以有罪过的行为为因’等语。其中,‘以有罪过的行为为因’是指以杀生等应受谴责的行为为原因。‘以烦恼的燃烧为状态’是指因烦恼的热恼而有躁动之状态。相对于以寂静为自性的善受而言,它是粗重的。‘有恼’意为有嗔害。由此,在说明它如此生起时,其异熟应当如何,便是在说它能生起异熟的适合性。‘有勤勇’意为有策励,由此说明其能生起异熟的能力。‘有异熟’意为有异熟的存在,由此说明在其余诸缘的和合下,它能够产生异熟。这三句都是在显示异熟法性。或者,也可这样理解其义:‘有恼’是由于有身业等的恼害存在;‘有勤勇’是由于有速行策励的力量;‘有异熟’是由于有能生起异熟的能力。唯作也像善一样有恼、有勤勇,却不生异熟,因此不取那两者,在唯作无记的部分只说‘有异熟’。‘有苦’是指因烦恼之苦而有苦。‘依所说相反之理’是指:以无罪过的行为为因、无烦恼的燃烧、无苦,且是寂静的生起——如此与不善所说相反。‘随宜’是指随顺于理。在三因中,哪一因与哪一受相应,便随顺于它,这就是它的含义。显示巴利原文
499. Sabyāpārasaussāhasavipākatā kusalādīhi tīhipi sādhāraṇāti asādhāraṇameva dassetuṃ ‘‘sāvajjakiriyahetuto’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāvajjakiriyahetutoti pāṇātipātādigārayhakiriyānimittato. Kilesasantāpabhāvatoti kilesapariḷāhena sadarathabhāvato . Vūpasantasabhāvāya kusalāya vedanāya oḷārikā. Sabyāpāratoti saīhato. Tena yathā pavattamānāyassā vipākena bhavitabbaṃ, tathā pavattiṃ vadanto vipākuppādanayogyatamāha. Saussāhatoti sasattito, tena vipākuppādanasamatthataṃ. Savipākatoti vipākasabbhāvato, tena paccayantarasamavāyenassā vipākanibbattanaṃ. Tīhipi padehi vipākadhammataṃyeva dasseti. Kāyakammādibyāpārasabbhāvato vā sabyāpārato, javanussāhavasena saussāhato, vipākuppādanasamatthatāvasena savipākatoti evamettha attho veditabbo. Vipākaṃ anuppādentīpi kiriyā kusalā viya sabyāpārā, saussāhā eva ca hotīti tadubhayaṃ anāmasitvā kiriyābyākatavāre ‘‘savipākato’’ icceva vuttaṃ. Sabyābajjhatoti kilesadukkhena sadukkhato. Vuttavipariyāyatoti anavajjakiriyahetuto, kilesasantāpābhāvato, abyābajjhato ca vūpasantavuttīti evaṃ akusalāya vuttavipallāsato. Yathāyoganti yogānurūpaṃ. Tīsu kāraṇesu yaṃ yaṃ yassā yassā yujjati, tadanurūpanti attho. Kusalākusalavedanāhi vipākabyākatāya tīhipi kāraṇehi oḷārikā. Kiriyābyākatāya savipākato savipākatāvisiṭṭhasabyāpārasaussāhato vāti. Vuttapariyāyenāti vipākabyākatā abyāpārato , anussāhato, avipākato ca tāhi kusalākusalavedanāhi sukhumā. Kiriyābyākatā avipākato, avipākatāvisiṭṭhasabyāpārasaussāhato vāti evaṃ kusalākusalāya vuttavipallāsena. Kammavegakkhittā hi kammapaṭibimbabhūtā ca kāyakammādibyāpāravirahato nirussāhā vipākā. Saussāhā ca kiriyā avipākadhammā. Savipākadhammā hi sagabbhā viya oḷārikāti.
500 ‘无味’是指因无有味而否定了乐。‘有震荡’是指有躁动,即不寂静之义。‘能征服’是指能压倒。乐中没有中舍性,舍中则有乐味。然而,寂静性等在一切处,于乐与舍中都可获得,故说‘随宜’。‘明显’是指因可见到‘乐者、苦者’而可被了知,即显著的状态。那是非苦非乐受。显示巴利原文
500.Nirassādatoti assādābhāvato sukhapaṭikkhepato. Savipphāratoti saparipphandato, anupasantatoti attho. Abhibhavanatoti ajjhottharaṇato. Sukhāya majjhattatā natthi, upekkhāya sātatā. Santatādayo pana sabbattha sukhupekkhāsu labbhantīti ‘‘yathāyoga’’nti vuttaṃ. Pākaṭatoti sukhito dukkhitoti disvāpi jānitabbattā vibhūtabhāvato. Sā adukkhamasukhā vedanā.
501 此处应知,通过‘未入等至者与入等至者’这一概括,也依地而说明了受的粗细。另一者,是入等至者的受。显示巴利原文
501.Asamāpannasamāpanna-ggahaṇena cettha bhūmivasenāpi vedanānaṃ oḷārikasukhumatā vuttāti veditabbā. Itarā samāpannassa vedanā.
“属暴流”:以暴流为所缘而应被超越。同样,“属轭”、“属系缚”——此处“系缚”即结缚,于彼有益、以所缘性而相连结,故为“应系缚”。如此,“应盖”、“应取”亦应了知。系属于杂染,或应受杂染者,名为“有杂染”。彼是无漏。显示巴利原文
Oghaniyatoti oghehi ārammaṇaṃ katvā atikkamitabbato. Tathā yoganiyato, ganthaniyato cāti etthāpi ganthova ganthanaṃ, tassa hitaṃ ārammaṇabhāvena sambandhanatoti ganthaniyaṃ. Evaṃ nīvaraṇiyaṃ, upādāniyañca veditabbaṃ. Saṃkilese niyuttā, saṃkilesaṃ vā arahantīti saṃkilesikā. Sā anāsavā.
502 “于此”:即依所说的粗细。“混杂”即混淆。虽已说“粗”、“细”,但为了避免依生等又产生粗细的过失,应如此避免。为依经显示依生而细的受,依自性、人、世间而成为粗,故说“此已说”等。如此,乐受等亦应如此了知:此处,不善受依生为粗,依自性为细;与善禅那相应的乐受依生为粗,依人——等至者的受故——依人为细。应以如这些方式结合。“不应执取”:以此表明生等四种部分应各各不相混杂地执取。如此避免混淆,而非其他方式。犹如依无记,亦依善、不善;犹如依生,亦依自性等门应显示——为此义而说“此理趣于一切处”。显示巴利原文
502.Tatthāti yathāvuttāya oḷārikasukhumatāya. Sambhedoti saṅkaro. ‘‘Oḷārikā, sukhumā’’ti ca vuttānampi jātiādivasena puna sukhumoḷārikabhāvāpattidoso yathā na hoti, tathā pariharitabbo. Jātivasena sukhumāya vedanāya sabhāvapuggalalokiyavasena oḷārikataṃ pāḷivasena dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Evaṃ sukhādayopīti ettha akusalā vedanā jātivasena oḷārikā, sabhāvavasena sukhumā. Kusalajjhānasahagatā sukhā vedanā jātivasena oḷārikā, samāpannassa vedanāti katvā puggalavasena sukhumāti evamādinā yojetabbā. ‘‘Na parāmasitabbo’’ti etena jātiādayo cattāro koṭṭhāsā aññamaññaṃ avomissakā eva gahetabbā. Evaṃ sambhedassa parihāro, na aññathāti dasseti. Yathā abyākatamukhena, evaṃ kusalākusalamukhenapi, yathā ca jātimukhena, evaṃ sabhāvādimukhenapi dassetabbanti imamatthaṃ ‘‘esa nayo sabbatthā’’ti atidisati.
现在,为了显示在生等部分中,不善等彼此相待的粗细,故开始说“再者”等。“以所依的燃烧”:以此显示与嗔俱的受有明显的粗显转起。“决定”:即以邪性决定而决定,成为无间业,因异熟住劫而名为住劫,如提婆达多等。“无行”因自性锐利为粗。“与见相应”因大罪过为粗。与见相应且决定者为粗,住劫者为粗,无行者为粗——此三种依前说之理虽合在一起说,但应各自分别结合。因此说“其他是细”。“无差别”是指与嗔俱、与贪俱不加区分。不善多异熟者,因嗔增盛而为粗;同样,善少异熟者亦然。因过失少,不善少异熟者为细;同样,善多异熟者为细。显示巴利原文
Idāni jātiādikoṭṭhāsesupi mitho akusalādīnaṃ upādāyupādāya oḷārikasukhumataṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. ‘‘Nissayadahanato’’ti iminā dosasahagatāya pākaṭaṃ kurūrappavattiṃ dasseti. Niyatāti micchattaniyāmena niyatā, ānantariyabhāvappattā kappatiṭṭhanakavipākatāya kappaṭṭhitikā devadattādīnaṃ viya. Asaṅkhārikā sabhāvatikhiṇatāya oḷārikā. Diṭṭhisampayuttā mahāsāvajjatāya oḷārikā. Sāpi diṭṭhisampayuttā niyatā oḷārikā, tato kappaṭṭhitikā, tato asaṅkhārikāti tividhāpi heṭṭhā vuttanayattā ekajjhaṃ vuttā visuṃ visuṃyeva yojetabbā. Tenāha ‘‘itarā sukhumā’’ti. Avisesenāti dosasahagatā, lobhasahagatāti abhedena. Akusalā bahuvipākā dosussannatāya oḷārikā. Tathā kusalā appavipākā. Mandadosattā akusalā appavipākā sukhumā. Tathā kusalā bahuvipākā.
由于是粗爱与细爱的所依之故,欲界等有粗、细之别;而出世间则唯是细。对此,后文还将进一步分别。所谓‘修习所成亦’者,应知:由修习所成的分类,也依同理显示了布施、持戒所成等的分类。在修习熟练而强力的阶段等,有时亦以不与智相应之心作意,故说‘修习所成亦为二因’。在‘各各地之异熟、唯作、受’中,依‘欲界异熟为粗,色界异熟为细’等,应一直类推至阿罗汉果;依‘欲界唯作为粗,色界唯作为细’等;以及依‘以布施行相转起者为粗,以持戒行相转起者为细’等,应一直类推至非想非非想处。为了显示‘如同在生类之分中,此分别亦存在于自性类分等中’,故说‘苦等’。显示巴利原文
Oḷārikasukhumanikantivatthubhāvato kāmāvacarādīnaṃ oḷārikasukhumatā, lokuttarā pana ekantasukhumāva. Tatthāpi ca vibhāgaṃ parato vakkhati. Bhāvanāmayāpīti bhāvanāmayāya bhedanena dānasīlamayānampi bhedanaṃ nayato dassitanti veditabbaṃ. Bhāvanāya paguṇabalavakālādīsu kadāci ñāṇavippayuttacittenapi manasikāro hotīti vuttaṃ ‘‘bhāvanāmayāpi duhetukā’’ti. Taṃtaṃbhūmivipākakiriyāvedanāsūti ettha ‘‘kāmāvacaravipākā oḷārikā, rūpāvacarā sukhumā’’tiādinā yāva arahattaphalā netabbaṃ. ‘‘Kāmāvacarakiriyā oḷārikā, rūpāvacarakiriyā sukhumā’’tiādinā kāmāvacarā ca ‘‘dānākārappavattā oḷārikā, sīlākārappavattā sukhumā’’tiādinā yāva nevasaññānāsaññāyatanā netabbaṃ. Yathā ca jātikoṭṭhāse ayaṃ vibhāgo, evaṃ sabhāvakoṭṭhāsādīsupīti dassetuṃ ‘‘dukkhādī’’tiādi vuttaṃ.
说此一切分别皆依于相而说后,又说‘亦依处所之力’等。‘乐亦’者,以‘亦’字将不苦不乐也含摄在内。‘于一切处’者,于一切地中。‘随其适当’者,随某受于某处可得,即如其适当。‘依所依之力’者,亦依彼所缘之事物而生起受之力。所谓‘依劣所依’者,以劣事物为所缘而生起之受,因所依劣而为粗;食粳米、肉、米饭之人的受,因所依胜妙而为细。显示巴利原文
Sabbo cāyaṃ vibhāgo lakkhaṇasannissito vuttoti katvā āha ‘‘okāsavasena cāpī’’tiādi. Sukhāpīti pi-saddena adukkhamasukhaṃ sampiṇḍeti. Sabbatthāti sabbāsu bhūmīsu. Yathānurūpanti yā yā vedanā yattha yattha labbhati, tadanurūpaṃ. Vatthuvasenāti yaṃ vatthuṃ ārabbha vedanā pavattati, tassa vasenāpi. Hīnavatthukāti hīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā kaṅgubhattaṃ bhuñjantassa vedanā hīnavatthukatāya oḷārikā. Sālimaṃsodanaṃ bhuñjantassa paṇītavatthukatāya sukhumāti.
503 所谓‘以等起之理’者,涵盖一切圣典文句。依生等而不相等之类分,为异分。依苦异熟等而不相似之作用,为不混杂,非不相应。若是那样,则由远之异门而有近,便成混杂、近,而受与受之间并无相应。且在‘近’词之解释中,也将说‘由同类及相似故’,其义应依所说之理而了知。所谓不相似之自性,为不相似。‘于一切处’者,于应依所说粗细分别之理而说之一切处。依生等而相等之类分,为同分;依苦异熟等而相似之自性,为相似。故说‘然不善……近’。显示巴利原文
503.Ādinā nayenāti sabbaṃ pāḷigatiṃ āmasati. Jātiādivasena asamānakoṭṭhāsatā visabhāgatā. Dukkhavipākatādivasena asadisakiccatā asaṃsaṭṭhatā, na asampayogo. Yadi siyā, dūravipariyāyena santikaṃ hotīti saṃsaṭṭhatā santikatā āpajjati, na ca vedanāya vedanāsampayogo atthi. Santikapadavaṇṇanāya ca ‘‘sabhāgato ca sarikkhato cā’’ti vakkhatīti vuttanayeneva attho veditabbo. Asadisasabhāvatā asarikkhatā. Sabbavāresūti oḷārikasukhumabhede vuttanayānusārena vattabbesu sabbesu vāresu. Jātiādivasena samānakoṭṭhāsatā sabhāgatā, dukkhavipākatādivasena pana sadisasabhāvatā sarikkhatā. Tenāha ‘‘akusalā pana…pe… santike’’ti.
业等决择说之注释显示巴利原文
Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā
504 此者,即如是依过去等分别而广说之门。'智差别义'者,乃种种智差别之义。'次第'者,从说示次第而言,即此说示次第所依之因缘,其义为由彼。'由差别'者,由分别,即蕴与取蕴之区分义。'无减无增'者,因有五之故。'由譬喻'者,由诸譬喻而应被譬喻。'由见'者,应以二种行相由智而见。'见者之义成就'者,即如所见者,如其意趣而成就义。'能分别者'者,具慧者。显示巴利原文
504.Etanti evaṃ atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ. Ñāṇabhedatthanti nānappakāraṃ ñāṇappabhedatthaṃ. Kamatoti desanākkamato, yena kāraṇenāyaṃ desanākkamo kato, tatoti attho. Visesatoti bhedato, khandhupādānakkhandhavibhāgatoti attho. Anūnādhikatoti pañcabhāvato. Upamātoti upamāhi upametabbato. Daṭṭhabbato dvidhāti dvīhi ākārehi ñāṇena passitabbato. Passantassatthasiddhitoti yathā passantassa yathādhippetatthanipphattito. Vibhāvināti paññavatā.
'生起次第'者,谓依缘而生起之诸法,其生起之顺序。'应断见等'者,先应断者先说,后应断者后说,此为断之次第。修习戒清净后,当修习心清净,乃至其后亦复如是,故说'戒清净……修习次第'。渐次殊胜之诸地依次安立,此为地之次第。'四念处'等,因于同一刹那,亦有念处等生起,故为说示之次第。布施论等,乃由渐次增上而说,然因无生起等之安立,故此处将布施等视为说示次第。盖若有生起等安立之因,如'初为羯罗蓝'等说示,虽同为教说,却唯依生起等次第而说。然若不如是安立,则众多言说不能同时俱起,故须依某种前后而说;唯依彼彼意趣而说之次第,应视为说示之次第。'由前后安立'者,谓初为色蕴,次为受蕴,如是依前后安立而不依生起。'非应断'者,于诸蕴中,某些蕴并无应断性,何有断之次第?若一切皆应断,则可依断次第而说示。'非应修习'者,由非依正行道而应修习故。'由摄于四地'者,以此显示受等不定地之特性。盖于定地,可有地之次第。显示巴利原文
Uppattikkamoti yathāpaccayaṃ uppajjantānaṃ uppajjanapaṭipāṭi. ‘‘Dassanenapahātabbā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 8, 9) paṭhamaṃ pahātabbā paṭhamaṃ vuttā, dutiyaṃ pahātabbā dutiyaṃ vuttāti ayaṃ pahānakkamo. Sīlavisuddhiṃ paṭipajja cittavisuddhi paṭipajjitabbā, tathā tato parāpīti āha ‘‘sīlavisuddhi…pe… paṭipattikkamo’’ti, anupubbapaṇītā bhūmiyo anupubbena vavatthitāti ayaṃ bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādiko (vibha. 355) ekakkhaṇepi satipaṭṭhānādisambhavato desanākkamo ca. Dānakathādayo anupubbukkaṃsato kathitā, uppattiādivavatthānābhāvato pana dānādīnaṃ idha desanākkamavacanaṃ. Uppattiādivavatthānahetukatāya hi ‘‘paṭhamaṃ kalalaṃ hotī’’tiādikā (saṃ. ni. 1.235; kathā. 692) desanāpi samānā uppattiādikamabhāveneva vuttā. Yathāvuttavavatthānābhāvena pana anekesaṃ vacanānaṃ sahapavattiyā asambhavato yena kenaci pubbāpariyena desetabbatāya tena tena adhippāyena desanāmattasseva kamo desanākkamo daṭṭhabbo. Pubbāpariyavavatthānenāti paṭhamaṃ rūpakkhandho, tato vedanākkhandhoti evaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito. Appahātabbatoti khandhesu ekaccānaṃ pahātabbatāva natthi, kuto pahānakkamo. Sati hi sabbesaṃ pahātabbatāya pahānakkamena nesaṃ desanā siyā. Appaṭipajjanīyatoti sammāpaṭipattivasena na paṭipajjitabbato. ‘‘Catubhūmipariyāpannattā’’ti iminā vedanādīnaṃ aniyatabhūmikataṃ dasseti. Niyatabhūmikānañhi bhūmikkamo sambhaveyya.
'不破碎'者,即不将色等诸法作别别区分,而以整体总括的方式把握。'堕入我执'者,即堕入名为我执的邪见之流。'以见聚合密集的分离'者,即通过将非色从色中分离,以照见色与非色聚合中密集之区分。'眼等也是境域的一部分'者,是以部分表示整体的色蕴。此处,感受可意与不可意之色,即是受蕴;意即开示了感受可意与不可意之色的受蕴,如此衔接。一切处皆依此类推。可意中舍与不可意中舍,因其本质为可意与不可意,故仅由把握可意与不可意即视为已被把握。'如是'者,即依上述之理。于依想而把握的相状之境中,有行之转起,故说'依想而造作者'。识对相应诸法的依止性明显,而受等则不然,故说'受等的依止'。由'诸法以意为前导'、'诸法随心而转'、'六门之主宰王'等语,可知以识为增上。显示巴利原文
Abhedenāti rūpādīnaṃ bhedaṃ vibhāgaṃ akatvā ekajjhaṃ piṇḍaggahaṇena. Attagāhapatitanti attagāhasaṅkhāte diṭṭhoghe nipatitaṃ. Samūhaghanavinibbhogadassanenāti rūpato arūpaṃ vivecento rūpārūpasamūhe ghanavinibbhujjanadassanena. Cakkhuādīnampi visayabhūtanti ekadesena samudāyabhūtaṃ rūpakkhandhaṃ vadati. Yā ettha iṭṭhaṃ, aniṭṭhañca rūpaṃ saṃvedeti, ayaṃ vedanākkhandhoti iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ vedanaṃ desesīti sambandho. Evaṃ sabbattha. Iṭṭhamajjhattaaniṭṭhamajjhattānampi iṭṭhāniṭṭhasabhāvattā iṭṭhāniṭṭhaggahaṇeneva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evanti yathāvuttanayena. Saññāya gahitākāre visaye abhisaṅkhārappavattīti āha ‘‘saññāvasena abhisaṅkhārake’’ti. Yathā viññāṇassa sampayuttadhammānaṃ nissayabhāvo pākaṭo, na tathā vedanādīnanti āha ‘‘vedanādīnaṃ nissaya’’nti. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā (dha. pa. 1-2), cittānuparivattino dhammā (dha. sa. dukamātikā 62), chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.181 erakapatthanāgarājavatthu) vacanato viññāṇaṃ adhipati.
505 在色蕴中说“有漏、可执取”,是为了遮止色蕴具有无漏法之本质,因为无漏法存在;而非为了遮止无漏的色。显示巴利原文
505. Rūpakkhandhe ‘‘sāsavaṃ upādāniya’’nti vacanaṃ anāsavānaṃ dhammānaṃ sabbhāvato rūpakkhandhassa taṃsabhāvatānivattanatthaṃ, na anāsavarūpanivattanatthaṃ.
“无漏法就在诸蕴中被说”一句中,eva 字在此处用作限定,意思是“无漏法唯在诸蕴中被说”。然而,在《清净道论》此处,所有这些既是蕴,也是取蕴。显示巴利原文
Anāsavāva khandhesu vuttāti ettha aṭṭhānappayutto eva-saddo, anāsavā khandhesveva vuttāti attho. Idha pana visuddhimagge sabbepete khandhāpi upādānakkhandhāpi.
506 “一切有为法以共性总集为一”,是指一切有为法由共性合为一聚。因为以共性本质总集时,一切有为法即成为五蕴。其中,以变坏等共相而具有相同分者,应知为“同类”。在它们当中,造作有为的功用——以策励为味、力量强大的思,特称为“行蕴”。其他如触等,虽无变色等别相,但以造作有为之共性,亦应如此看待;然而触等的自性不能单独称为蕴,所以通达法自性的如来,未说“触蕴”等。又依“诸比丘,凡任何沙门或婆罗门持常见、施设常我及世间,他们一切皆依此五取蕴或其中某一”等经,应知执着我与我所以此为最上。由此及将说之经,即说明唯依于蕴,以劣所缘等而不应说的见便生起,因为除蕴与涅槃外,无有自性法。所谓“色”,即指有变坏自性之法类。受等亦同此理。由于有“戒蕴、定蕴”等语,为遮止“非仅五蕴”的诘难,因为存在其他可称为蕴的戒蕴等,故说“其他被包含于此中”。显示巴利原文
506. Sabbasaṅkhatānaṃ sabhāgena ekajjhaṃ saṅgaho sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgaho. Sabhāgasabhāvena hi saṅgayhamānā sabbasaṅkhatā pañcakkhandhā honti. Tattha ruppanādisāmaññena samānakoṭṭhāsā sabhāgāti veditabbā. Tesu saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccaṃ āyūhanarasāya cetanāya balavanti sā ‘‘saṅkhārakkhandho’’ti vuttā. Aññe ca ruppanādivisesalakkhaṇarahitā phassādayo saṅkhatābhisaṅkharaṇasāmaññenāti daṭṭhabbā, phusanādayo pana sabhāvā visuṃ khandhasaddavacanīyā na hontīti dhammasabhāvaññunā tathāgatena phassakkhandhādayo na vuttāti veditabbā. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te ime eva pañcupādānakkhandhe nissāya paṭicca, etesaṃ vā aññatara’’nti evamādisuttānañca vasena attattaniyagāhassa etapparamatā daṭṭhabbā. Etena ca vakkhamānasuttavasena ca khandhe eva nissāya parittārammaṇādivasena na vattabbā ca diṭṭhi uppajjati khandhanibbānavajjassa sabhāvadhammassa abhāvatoti vuttaṃ hoti. Rūpanti ruppanasabhāvaṃ dhammajātamāha. Vedanantiādīsupi eseva nayo. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādi (dī. ni. 3.355) vacanato aññesañca khandhasaddavacanīyānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ sabbhāvato na pañcevāti codanaṃ nivattetumāha ‘‘aññesaṃ tadavarodhato’’ti.
507 因为是转起之处,如同住处,故说“从住处”。应以苦苦、变易苦、行苦的角度,观察受的恼害性。与贪等相应而有的变易等苦,以执取男女等相、以种种思惟为根本的想,是其生起因。如胆汁等是病的近因,为生起因;如时节不调、食物不调、不适当的护理等是根本因,为根源。心所是心的组成部分,因此,识被比喻为病者。如同麻风病患者涂油会加重病情,愚者以福行等转起,便带来受之苦,如同服用了不适宜之物。所谓“为了受性”,即为了受的自性,意思是“为了获得受性”。由于是原因之处,以及是食物的支持,色如牢狱之喻、容器之喻。由于以净想等作为受之原因的因性,以及覆盖受之食物,想如罪犯之喻、调味品之喻。从受之因而言,行蕴如造因者之喻、分发食物者之喻。因为做饭者大多负责分发食物,故取分发者。由于被受所恼害,以及应被资助,识如罪犯之喻、食者之喻。显示巴利原文
507. Pavattiṭṭhānabhūtaṃ vasanaṭṭhānaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘nivāsaṭṭhānato’’ti. Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatāvasena vedanāya ābādhakattaṃ daṭṭhabbaṃ. Rāgādisampayuttassa vipariṇāmādidukkhassa itthipurisādiākāragāhikā taṃtaṃsaṅkappamūlabhūtā saññā samuṭṭhānaṃ. Pittādi viya rogassa āsannakāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ. Utubhojanavisamatāvisamaparihārādi viya mūlakāraṇaṃ nidānaṃ. Cittassa aṅgabhūtā cetasikāti viññāṇaṃ gilānūpamaṃ vuttaṃ. Kuṭṭharogavato siniyhanaṃ tassa bhiyyobhāvāya viya bālassa puññābhisaṅkhārādivasena pavatti vedanādukkhāvahā asappāyasevanasadisī. Vedanattāyāti vedanāsabhāvatthaṃ, vedanattalābhāyāti attho. Kāraṇaṭṭhānatāya, bhojanādhāratāya ca cārakūpamaṃ, bhājanūpamañca rūpaṃ. Subhasaññādivasena vedanākāraṇassa hetubhāvato, vedanābhojanassa chādāpanato ca aparādhūpamā, byañjanūpamā ca saññā. Vedanāhetuto kāraṇakārakūpamo, parivesakūpamo ca saṅkhārakkhandho. Bhattakāro eva yebhuyyena parivisatīti parivesakaggahaṇaṃ. Vedanāya vibādhitabbato, anuggahetabbato ca aparādhikūpamaṃ, bhuñjakūpamañca viññāṇaṃ vuttaṃ.
508 在《蛇喻经》中:“诸比丘,五取蕴即名为五杀手、怨敌、举刀者”,故说为杀手;在《负担经》中:“诸比丘,五取蕴即名为负担”,故说为负担;在《所食》教示中:“过去我亦如此被色所食,现在被现在色所食。若我欣求未来色,未来我亦如此被色所食”,故说为能食者;在《双连经》中:“彼不如实知无常之色为‘无常之色’”等,故说为无常等。此处虽然总结说“然而在此,所有这一切总集起来,意指为蕴”,但应知通常是指五取蕴,以及包含于其中的内容。因为这是毗婆舍那的境地的简别。显示巴利原文
508. ‘‘Pañca vadhakā paccatthikā ukkhittāsikāti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti āsīvisūpame (saṃ. ni. 4.238) vadhakāti vuttā, ‘‘bhāroti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti bhārasutte (saṃ. ni. 3.22) bhārāti, ‘‘atītampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjeyyaṃ, seyyathāpi…pe… khajjāmī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.79) khajjanīyapariyāye khādakāti, ‘‘so aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.85) yamakasutte aniccādikāti. Yadipi ‘‘idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā’’ti vuttaṃ, bāhullena pana upādānakkhandhānaṃ tadantogadhānaṃ daṭṭhabbatā veditabbā. Vipassanāya bhūmivicāro hesoti.
在“如泡沫团”等句中,应当这样看待色等与泡沫团等的相似性:如同泡沫团无实质、极脆弱、不可执取,即使执取了也不能成就任何意义,它多孔、有缝隙,由许多接合处组合而成,是众多小虫的居所,次第累积而成,在一切阶段都会坏灭,必定会破碎;同样,色法也因缺乏常恒的实质等而无实质,如同浮木般脆弱,因乐受可被破坏而不应执取为常、或恒、或我、或我所,即使执取了也不会成为那样,它多孔,由三百六十骨节等接合而成,是无数虫类的居所,从凝滑等阶段次第累积而成,从凝滑时起,在一切阶段都会灭去,并且必定会毁坏。不过,在注释书(相应部注 2.3.95;分别论注 26 业处分别抉择说)中,只说“不堪碾压”是譬喻与所喻之间的关联。显示巴利原文
Pheṇapiṇḍoviyātiādīsu rūpādīnaṃ evaṃ pheṇapiṇḍādisadisatā daṭṭhabbā, yathā pheṇapiṇḍo nissāro paridubbalo agayhupago; gahitopi kiñci atthaṃ na sādheti, chiddāvachiddo anekasandhisaṅghaṭito bahūnaṃ pāṇakānaṃ āvāso anupubbūpacito sabbāvatthanipātī avassaṃbhedī, evaṃ rūpampi niccasārādivirahato nissāraṃ pheggu viya, sukhabhañjanīyato dubbalaṃ, niccanti vā dhuvanti vā ahanti vā mamanti vā na gahetabbaṃ, gahitampi tathā na hoti, bahuchiddaṃ asītisatasandhisaṅghaṭitaṃ anekakimikulāvāsaṃ kalalādivasena anupubbūpacitaṃ kalalakālato paṭṭhāya sabbāsupi avatthāsu vinassati, avassameva ca bhijjati. Aṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.95; vibha. aṭṭha. 26 kamādivinicchayakathā) pana parimaddanāsahanameva upamūpameyyasambandho vutto.
如同水泡没有实质、极为脆弱、不可执取,即便执取了也毫无用处,且不能久住;同样,受也是如此。又如同水泡依水面、水滴、水垢和执取之风这四种原因而生起;同样,受也依事(依处)、所缘、烦恼垢和触的撞击这四种原因而生起。正如在水面上,由水滴落下所生的风将名为水垢的水膜聚拢成泡,便称为水泡;同样,在依处上,由所缘境现起所生的触,以俱生缘的方式将未断的烦恼垢聚集起来,便称为受。这是指由作为根本因的烦恼和味著所缘的烦恼所产生的轮回中的受。或者,这是以最高限度而说四种缘,但即使少于这些缘,受也会生起。在此,短暂而令人愉悦,便是譬喻与所喻之间的关联。显示巴利原文
Yathā pubbuḷo nissāro paridubbalo agayhupago, gahitopi na kiñci atthaṃ sādheti, na ciraṭṭhitiko, tathā vedanāpi. Yathā ca pubbuḷo, udakatalaṃ, udakabinduṃ, udakajallikaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca jāyati, evaṃ vedanāpi vatthuṃ, ārammaṇaṃ, kilesajallaṃ, phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati. Yathā hi udakatale bindunipātajanito vāto udakajallikasaṅkhātaṃ udakalasikaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā pubbuḷaṃ nāma karoti, evaṃ vatthumhi ārammaṇāpāthagamanajanito phasso anupacchinnaṃ kilesajallaṃ sahakārīpaccayabhāvena saṅkaḍḍhitvā vedanaṃ nāma karoti. Idañca kilesehi mūlakāraṇabhūtehi, ārammaṇassādanabhūtehi ca nibbattaṃ vaṭṭagataṃ vedanaṃ sandhāya vuttaṃ. Ukkaṭṭhaparicchedena vā cattāro paccayā vuttā, ūnehipi pana uppajjateva. Idha muhuttaramaṇīyatā upamopameyyasambandho vutto.
然而,如同阳焰没有实质、不可执取,因为不能取它来饮用、沐浴或装满容器;同样,想也没有实质、不可执取。又如同阳焰闪动不停,看似具有涌流之相,欺诳大众;同样,想也以“青、黄、长、短”等方式在所缘上转起,不立于自性本身,而成为执取“净、乐、常”等邪见的原因,从而欺诳世间。显示巴利原文
Yathā pana marīcikā asārā agayhupagā. Na hi taṃ gahetvā pātuṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ sakkā, evaṃ saññāpi asārā agayhupagā. Yathā ca marīcikā vipphandamānā sañjātūmivegā viya khāyantī mahājanaṃ vippalambeti, evaṃ saññāpi ‘‘nīlaṃ pītaṃ dīghaṃ rassa’’ntiādinā ārammaṇe pavattamānā sabhāvamatte aṭṭhatvā ‘‘subhaṃ sukhaṃ nicca’’ntiādimicchāgāhassa kāraṇabhāvena lokaṃ vippalambeti.
如同芭蕉树干没有实质、不可执取,因为不能取它来用作椽子等,即便取用了也不能真的当作椽子来用,而且它是由许多叶鞘聚合而成的;同样,行蕴也没有实质、不可执取,因为不能以常等方式来执取它,即便执取了也并非如此,而且它是由许多法聚合而成的。触的特相是一种,思等的特相是另一种,然而将它们全部聚合起来,便称为行蕴。显示巴利原文
Yathā kadalikkhandho asāro agayhupago. Na hi taṃ gahetvā gopānasīādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā, upanītampi tathā na hoti, bahuvaṭṭisamodhāno ca hoti, evaṃ saṅkhārakkhandhopi asāro agayhupago. Na hi taṃ niccādivasena gahetuṃ sakkā, gahitampi tathā na hoti, bahudhammasamodhāno ca. Aññadeva hi phassassa lakkhaṇaṃ, aññaṃ cetanādīnaṃ, te pana sabbe samodhānetvā saṅkhārakkhandhoti vuccati.
又如幻术,无有实质、不可执取,因为无法执取它来成办任何意义的所作,它是短暂、容易现起的,将非摩尼等物显现为摩尼等相而欺诳大众;同样,识也无实质、短暂、容易现起。正是以同一颗心,而将它执取为好像在来、好像在去、好像在站、好像在坐,然而在来之时是一种心,在去等之时是另一种心。如此,识与幻术相似。显示巴利原文
Yathā ca māyā asārā agayhupagā. Na hi taṃ gahetvā kiñci atthaṃ kiccaṃ sādhetuṃ sakkā, ittarā lahupaccupaṭṭhānā amaṇiādimeva maṇiādirūpena dassentī mahājanaṃ vañceti, evaṃ viññāṇampi asāraṃ ittaraṃ lahupaccupaṭṭhānaṃ, teneva cittena āgacchantaṃ viya, gacchantaṃ viya, ṭhitaṃ viya, nisinnaṃ viya ca katvā gāhāpeti, aññadeva cittaṃ āgamane, aññaṃ gamanādīsūti. Evaṃ viññāṇaṃ māyāsadisaṃ.
五取蕴正应以不净等来观见,因为它们具有不净等的自性,是杂染、不净物的所依等。尽管如此,在某些情况下,某种差别是容易把握的,因此说‘特别而言’等。其中,四念处是断除四种颠倒的,因此以四念处的所行境——即色蕴等中,应以不净等来观见,这是所阐述的。显示巴利原文
Pañcapi upādānakkhandhā asubhādisabhāvā eva saṃkilesāsucivatthubhāvāditoti asubhādito daṭṭhabbā eva, tathāpi katthaci koci viseso sukhaggahaṇīyo hotīti āha ‘‘visesato cā’’tiādi. Tattha cattāro satipaṭṭhānā catuvipallāsappahānakarāti tesaṃ gocarabhāvena rūpakkhandhādīsu asubhādibhāvena daṭṭhabbatā vuttā.
509 509. 由于已遍知诸蕴的自性,故不为诸蕴所恼害。即便是观照者,于诸蕴衰损时也不会感到痛苦,至于漏尽者,则更不必说。因为他们未来也不会被诸蕴所逼恼。显示巴利原文
509.Khandhehi na vihaññati parividitasabhāvattā. Vipassakopi tesaṃ vipattiyaṃ na dukkhamāpajjati, khīṇāsavesu pana vattabbameva natthi. Te hi āyatimpi khandhehi na bādhīyantīti.
“他遍知段食”的意思是:依“由食之集而有色之集”(相应部 3.56,57)之说,当断除对内在色的欲贪时,也断除了对作为其生起因的段食的欲贪。这是断遍知。而把握内在色时,也把握了作为其缘的段食,这是知遍知;他观照色与食二者的生灭,这是度遍知,应如此配合。当这三种遍知成就时,这些颠倒等便得以破除,因此说“断除‘于不净为净’的颠倒”等。其中,“贪欲身系”是针对作为欲贪的贪欲而说。因为通过不净随观能断除欲贪,或者,通过欲贪之门而说断除一切贪。他不执取、不执持、不令生起。显示巴利原文
Kabaḷīkārāhāraṃ parijānātīti ‘‘āhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (saṃ. ni. 3.56,57) vacanato ajjhattikarūpe chandarāgaṃ pajahanto tassa samudayabhūte kabaḷīkārāhārepi chandarāgaṃ pajahatīti attho. Ayaṃ pahānapariññā. Ajjhattikarūpaṃ pana pariggaṇhanto tassa paccayabhūtaṃ kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhātīti ñātapariññā. Tassa ca udayabbayānupassī hotīti tīraṇapariññā ca yojetabbā. Evaṃ pariññattaye sijjhante ime vipallāsādayo vidhamīyanti evāti āha ‘‘asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahatī’’tiādi. Tattha kāmarāgabhūtaṃ abhijjhaṃ sandhāyāha ‘‘abhijjhākāyagantha’’nti. Asubhānupassanāya hi kāmarāgappahānaṃ hoti , kāmarāgamukhena vā sabbalobhappahānaṃ vadati. Na upādiyati na gaṇhati na uppādeti.
由“触缘受”(中部·尼耶 3.126;相应部·尼耶 2.39;大品 1;优陀那 1;导论 24)所说,故依“于受断除欲贪者,亦于其缘之触食断除欲贪”等,应如遍知食中所说之理,配合遍知触。以见受为苦,而断除于彼“乐”之颠倒。因为对有之渴爱唯是求乐,故于受断除渴爱者,便渡越有流,由此脱离有轭,且成为无有漏者。见一切受皆苦者,不思“自己或他人曾生未曾有之苦,或曾灭乐”,由此断除“彼于我不利”等嗔害事,故破嗔恚身结。不执取“于多乐之善趣有中得清净”,因为那些执取牛戒、狗戒等为清净者,唯依求乐而执取,故于受断除渴爱时,便不取戒禁取。显示巴利原文
‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.39; mahāva. 1; udā. 1; netti. 24) vuttattā ‘‘vedanāya chandarāgaṃ pajahanto tassā paccayabhūte phassāhārepi chandarāgaṃ pajahatī’’tiādinā āhāraparijānane vuttanayena phassaparijānanaṃ yojetabbaṃ. Vedanāya dukkhato dassanena tattha sukhanti vipallāsaṃ pajahati. Sukhatthameva bhavapatthanā hotīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto bhavoghaṃ uttarati. Tato eva bhavayogena visaṃyujjati. Bhavāsavena ca anāsavo hoti, sabbavedanaṃ dukkhato passanto attano parena apubbaṃ dukkhaṃ uppāditaṃ, sukhaṃ vā vināsitaṃ na cinteti, tato ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādi (dha. sa. 1237; vibha. 909) āghātavatthuppahānato byāpādakāyaganthaṃ bhindati. ‘‘Sukhabahule sugatibhave suddhī’’ti aggahetvā gosīlagovatādīhi suddhiṃ parāmasanto sukhapatthanāvaseneva parāmasatīti vedanāya taṇhaṃ pajahantopi sīlabbatupādānaṃ na upādiyati.
意思是行蕴,想则与之相应。因此,观察想与行为无我者,断除对意思的欲贪,并把握、审察它,故说“遍知想、行……”。为表明观察想与行为无我者,因我见为一切见之根本,故如同破除我见一般,也破除一切见,而说“渡越见流……不取我语取”。显示巴利原文
Manosañcetanā saṅkhārakkhandho, saññā pana taṃsampayuttāti saññāsaṅkhāre anattato passanto manosañcetanāya chandarāgaṃ pajahati, tañca pariggaṇhāti, tīreti cāti ‘‘saññaṃ saṅkhāre…pe… parijānātī’’ti vuttaṃ. Saññāsaṅkhāre anattāti passanto attadiṭṭhimūlakattā sabbadiṭṭhīnaṃ attadiṭṭhiṃ viya sabbadiṭṭhiyopi vidhamatīti dassento ‘‘diṭṭhoghaṃ uttarati…pe… attavādupādānaṃ na upādiyatī’’ti āha.
观识为无常者,即以无常随观之门精勤于三随观,以三遍知而遍知识食。于此特应明了者:彼断除于无常执为常之颠倒。于彼处,因执常习气深重,无明于识中生起密集之执,故作密集之分离而观彼为无常者,则渡越无明流。由此脱离无明轭,成为无无明漏者。而戒禁取唯依痴力而生,故断除彼者,即破除戒禁取身结。显示巴利原文
Viññāṇaṃ aniccato passanto aniccānupassanāmukhena tissopi anupassanā ussukkanto tīhipi pariññāhi viññāṇāhāraṃ parijānāti. Visesato panettha anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati. Tattha niccaggāhabāhullato avijjāya viññāṇe ghanagahaṇaṃ hotīti ghanavinibbhogaṃ katvā taṃ aniccato passanto avijjoghaṃ uttarati. Tato eva avijjāyogena visaṃyutto avijjāsavena anāsavo ca hoti. Mohabaleneva sīlabbataparāmasanaṃ hotīti taṃ pajahanto ‘‘sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati.
“诸比丘,凡此所谓心、意、识者,于此,无闻凡夫不能厌离、不能离欲、不能解脱。何以故?诸比丘,因为长久以来,无闻凡夫对此执取、视为我所、执取为‘此是我的,此是我,此是我的我’等。”——《相应部·尼耶2.62》显示巴利原文
‘‘Yañca kho idaṃ, bhikkhave, vuccati cittaṃ itipi, mano itipi, viññāṇaṃ itipi, tatrāssutavā puthujjano nālaṃ nibbindituṃ, nālaṃ virajjituṃ, nālaṃ vimuccituṃ. Taṃ kissa hetu? Dīgharattaṃ hetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’tiādi (saṃ. ni. 2.62) –
据此说,正如观识为常者执取见取,观彼为无常者则不执取见取。显示巴利原文
Vacanato yathā viññāṇaṃ niccato passanto diṭṭhupādānaṃ upādiyati, evaṃ taṃ aniccato passanto diṭṭhupādānaṃ na upādiyatīti.
像这样有大利益,即如前所说,因为是摧破颠倒等一切杂染的方法,所以有如此广大的果。以“杀贼等”为喻,即以举刀杀贼等为喻。“见”的意思,是以智见现量而见。显示巴利原文
Evaṃ mahānisaṃsanti vuttappakārena vipallāsādisakalasaṃkilesavidhamanupāyabhāvato evaṃ vipuludayaṃ. Vadhakādivasenāti ukkhittāsikavadhakādivasena. Passeyyāti ñāṇadassanena paccakkhato passeyya.