13. 神通解说之阐释显示巴利原文
13. Abhiññāniddesavaṇṇanā
天耳界论之阐释显示巴利原文
Dibbasotadhātukathāvaṇṇanā
400 此处,指在天耳界的解说中。因为通过解说神通经典的方式,阐明了神通的修习方法。这里以神通为首,讲述了神通经典。因此说“在之后的三神通中”。“之后的三者”,是就导师说法的次第和自己的论题次第而言,并非修行的次第。修行者并不依此顺序修行。“一切处”,指在天耳界经典与其余神通经典中,即一切处。或者,“在那里”只是文中的小品词,意为“在那里”或“在如前所述的经文中”。与天耳相似:存在于天界的称为“天”,即诸天的耳界,因为它与那天耳相似。现在为了阐明这种相似性,而说“因为诸天的……”等。其中,“由善行业所生”,指由于具足信心殷重、见解清净、见功德等成就的善行,由那能生天界的善业、福业所生。由胆汁、痰、血等:“等”字包含了风病等。“无障”,即不被恼害。由于不被胆汁等所恼害,且因业的殊胜,应知为远离随烦恼。远离随烦恼过失的业,如同远离杂草等过失的庄稼,其果报殊胜、无污染。并且,通过因的转喻,果也得到同样的称呼,如说“白业有白报”。“即使远处”的“也”字,包含了能领受微细所缘的能力。“净色耳界”,即具有四大种净色特征的耳界。显示巴利原文
400.Tatthāti dibbasotadhātuyā niddese. Abhiññāpāḷiyā hi niddesamukhena abhiññānaṃ nibbattanavidhi vidhīyati. Abhiññāsīsenettha abhiññāpāḷi vuttā. Tenāha ‘‘tato parāsu ca tīsu abhiññāsū’’ti. Tato parāsūti ca satthuno desanākkamaṃ, attano ca uddesakkamaṃ sandhāya vuttaṃ, na paṭipattikkamaṃ. Na hi paṭipajjantā imināva kamena paṭipajjanti. Sabbatthāti dibbasotadhātupāḷiyaṃ, sesābhiññāpāḷiyañcāti sabbattha. Tatrāti vākyopaññāse nipātamattaṃ, tatra vā yathāvuttapāṭhe. Dibbasadisattāti dibbe bhavāti dibbā, devānaṃ sotadhātu, tāya dibbāya sadisattā. Idāni taṃ dibbasadisataṃ vibhāvetuṃ ‘‘devānaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sucaritakammanibbattāti saddhābahulatāvisuddhadiṭṭhitānisaṃsadassāvitādisampattiyā suṭṭhu caritattā sucaritena devūpapattijanakena puññakammena nibbattā. Pittasemharuhirādīhīti ādi-saddena vātarogādīnaṃ saṅgaho. Apalibuddhāti anupaddutā. Pittādīhi anupaddutattā, kammassa ca uḷāratāya upakkilesavimutti veditabbā. Upakkilesadosarahitaṃ hi kammaṃ tiṇādidosarahitaṃ viya sassaṃ uḷāraphalaṃ anupakkiliṭṭhaṃ hoti. Kāraṇūpacārena cassa phalaṃ tathā voharīyati, yathā ‘‘sukkaṃ sukkavipāka’’nti (dī. ni. 3.312; ma. ni. 2.81; a. ni. 4.233). Dūrepīti pi-saddena sukhumassāpi ārammaṇassa sampaṭicchanasamatthataṃ saṅgaṇhāti. Pasādasotadhātūti catumahābhūtānaṃ pasādalakkhaṇā sotadhātu.
由于仅凭精进策励便能成就,一切善的修习都是精进修习;而具足勤行的神足修习,尤其是精进修习,由此威力所生,即是由精进修习力所产生的。智所成的耳界为智耳界。“正是那样的”,指由于远离随烦恼,以及拥有能领受即使远处、微细所缘的能力,因而与那相似。“由于依天住而获得”,即依于称为天住的四地而获得,以此为因,说它具有天的特性。而此处所应说的,前文已经说过。“依止天住”,是指依止具足八支、达到殊胜的、称为根本禅的天住而转起;或者,属于天住的、与自己相应的色界第四禅作为依止缘而依止。这里应当这样理解其义。“以听闻之义”,即以执取声音为义。因为如实获得声音、觉了声音的自性,即是听闻。虽然界还有如持自性等其他含义,但为了显示无我、空,导师宣说界教,因此也说“也以无命之义”。耳界的作用是领受声音,以及作为声音确定之缘。显示巴利原文
Vīriyārambhavaseneva ijjhanato sabbāpi kusalabhāvanā vīriyabhāvanā, padhānasaṅkhārasamannāgatā vā iddhipādabhāvanāpi visesato vīriyabhāvanā, tassā ānubhāvena nibbattā vīriyabhāvanābalanibbattā. Ñāṇamayā sotadhātu ñāṇasotadhātu. Tādisāyevāti upakkilesavimuttatāya, dūrepi sukhumassapi ārammaṇassa sampaṭicchanasamatthatāya ca taṃsadisā eva . Dibbavihāravasena paṭiladdhattāti dibbavihārasaṅkhātānaṃ catunnaṃ bhūmīnaṃ vasena paṭiladdhattā, iminā kāraṇavasenassā dibbabhāvamāha. Yaṃ cettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Dibbavihārasannissitattāti aṭṭhaṅgasamannāgamena ukkaṃsagataṃ pādakajjhānasaṅkhātaṃ dibbavihāraṃ sannissāya pavattattā, dibbavihārapariyāpannaṃ vā attanā sampayuttaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ nissayapaccayabhūtaṃ sannissitattāti evampettha attho daṭṭhabbo. Savanaṭṭhenāti saddagahaṇaṭṭhena. Yāthāvato hi saddūpaladdhi saddasabhāvāvabodho savanaṃ. Santesupi aññesu sabhāvadhāraṇādīsu dhātuatthesu attasuññatāsandassanatthā satthu dhātudesanāti āha ‘‘nijjīvaṭṭhena cā’’ti. Sotadhātukiccaṃ saddasampaṭicchanaṃ, saddasanniṭṭhānapaccayatā ca.
由于智的清净即是随烦恼的离去,所以说“无随烦恼的”。“人间的”,指属于人类的肉耳界,由于它具有执取天界、远处等境的特胜作用,超越了人间,因此称为“超越人间的”。因此说“以超越人间范围而听闻声音”。其中,“人间范围”,即人类的行处,指通常由耳门所取的境。因此说“以闻声”。“天界的”,指属于天界的。而特别是诸天的谈话声,故说“诸天的声音”。“人类的”,指属于人类的,那些人间的。由于如此只执取了天与人声,所以说“部分遍取”,即只执取一部分的意思。“依于自身”,即依止于自身身体。“无余遍取”,即通过执取处所的差别,无余地包含有识等差别的声音。显示巴利原文
Ñāṇassa parisuddhi upakkilesavigamenevāti āha ‘‘nirupakkilesāyā’’ti. Mānusikā manussa santakā, maṃsasotadhātu, dibbavidūrādivisayaggahaṇasaṅkhātena attano kiccavisesena atikkantaṃ mānusikaṃ etāyāti atikkantamānusikā. Tenāha ‘‘manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavanenā’’ti. Tattha manussūpacāranti manussehi upacaritabbaṭṭhānaṃ, pakatiyā sotadvārena gahetabbaṃ visayanti adhippāyo. Tenāha ‘‘saddasavanenā’’ti. Dibbeti devalokapariyāpanne. Te pana visesato devānaṃ kathā saddā hontīti āha ‘‘devānaṃ sadde’’ti. Manussānaṃ eteti mānusā, te mānuse. Evaṃ devamanussasaddānaṃyeva gahitattā vuttaṃ ‘‘padesapariyādāna’’nti, ekadesaggahaṇanti attho. Sadehasannissitā attano sarīre sannissitā. Nippadesapariyādānaṃ ṭhānabhedaggahaṇamukhena saviññāṇakādibhedabhinnassa saddassa anavasesena saṅgaṇhanato.
这是天耳界。以遍作定心:即以那作为遍作的、不共的定心,以为了生起天耳智而依遍作所转起的刹那定心——等持之心,这是其意。所谓遍作定,也被解说为天耳界的近行位;然而应知,那是依种种不同的转向而说。为了见到一切粗显之声,首先执取狮子等音声。据说,鬃毛狮子哪怕在三由旬之顶,其狮子吼声也能被听到。以“等”字,应知包含了雷声、虎声等。而在这里,如同显示粗显声音的转向,只是为显示微细声音的转向方法;同样,依于执取音声的修习之力,更微细声音的执取便得以成就。显示巴利原文
Ayaṃ dibbasotadhātu. Parikammasamādhicittenāti parikammabhūtāveṇikasamādhicittena, dibbasotañāṇassa parikammavasena pavattakkhaṇikasamādhinā samāhitacittenāti attho. Parikammasamādhi nāma dibbasotadhātuyā upacārāvatthātipi vadanti. Sā pana nānāvajjanavasena vuttāti daṭṭhabbā. Sabboḷārikasaddadassanatthaṃ sīhādīnaṃ saddo paṭhamaṃ gahito. Tiyojanamatthakepi kira kesarasīhassa sīhanādasaddo suyyati. Ādi-saddena meghasaddabyagghasaddādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Ettha ca yathā oḷārikasaddāvajjanaṃ yāvadeva sukhumasaddāvajjanūpāyadassanatthaṃ, tathā saddaggahaṇabhāvanābalena sukhumatarasaddaggahaṇasaṃsiddhito.
如此,为了显示:随顺近处声音的执取,远处乃至更远处声音的执取也能成就,而依“东方”等方向关系,开始了对声音作意的方法。其中,“声相”:因为它是智慧生起的因,所以声音本身就是声相;或者,如前所说那样,通过不断执取而获得的诸声音中粗与细的状态,即是声相。因此他说“诸声音的声相”。然而,所言“无论粗声、细声,皆应作意其声相”,是为了显示:即使在被认为粗、细的声音中,也还有粗与细的差异。而这一切,都应视为是为了显示微细之智的熟悉。有些人认为,由于声相并非现前存在的性质,所以“声音本身就是声相”这一观点才是合理的;但这并不合理,因为粗、细声音的声相,就像以颜色为所缘的智慧对蓝、黄等颜色的认知一样,就在那里被执取。而在这里,粗、细的状态正是被意指为声相。“他的”:指那位依所说方法修行的瑜伽行者。“那些声音”:指从最粗开始,作意者次第作意的、越来越微细的那些声音。“即使是平常心”:指在进入基础禅那之前所生起的心。“遍作定心”:指为了生起天耳界,进入基础禅那并出定后,以声音为所缘进行遍作而生起的刹那定心。因为显示巴利原文
Evaṃ āsannasaddaggahaṇānusārena dūradūratarasaddaggahaṇampi samijjhatīti dassetuṃ ‘‘puratthimāyadisāyā’’tiādinā disāsambandhavasena saddānaṃ manasikāravidhi āraddho. Tattha saddanimittanti ñāṇuppattihetubhāvato saddo eva saddanimittaṃ, yo vā yathāvutto upādāyupādāya labbhamāno saddānaṃ oḷārikasukhumākāro, taṃ saddanimittaṃ. Tenevāha ‘‘saddānaṃ saddanimitta’’nti. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘oḷārikānampi sukhumānampi saddānaṃ saddanimittaṃ manasi kātabba’’nti, taṃ oḷārikasukhumasammatesupi oḷārikasukhumasabbhāvadassanatthaṃ. Tañca sabbaṃ sukhume ñāṇaparicayadassanatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Saddanimittassa apaccuppannasabhāvattā ‘‘saddova saddanimitta’’nti ayameva pakkho ñāyāgatoti keci, taṃ na oḷārikasukhumānaṃ saddānaṃ vaṇṇārammaṇena ñāṇena nīlapītādivaṇṇānaṃ viya tattheva gahetabbato. Oḷārikasukhumabhāvo cettha saddanimittanti adhippetanti. Tassāti yathāvuttena vidhinā paṭipajjantassa yogino. Te saddāti ye sabboḷārikato pabhuti āvajjantassa anukkamena sukhumasukhumā saddā āvajjitā, te. Pākatikacittassāpīti pādakajjhānasamāpajjanato pubbe pavattacittassāpi. Parikammasamādhicittassāti dibbasotadhātuyā uppādanatthaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhitassa saddaṃ ārabbha parikammakaraṇavasena pavattakkhaṇikasamādhicittassa. Pubbepi ñāṇena parimadditattā ativiya pākaṭā hontīti sambandho.
“在这些声音中”:指为了呈现遍作的范围而被说到的众多声音,在这些声音中。“某一种”:指他通过遍作的方式,恒常对其作意的那一种声音。“从此以后”:指从证得安止之后。“在那耳中”:在那智耳之中。“已进入”:指天耳界已完全含摄其中,从安止心生起之时起,他便名为得天耳智者,从此不再需要为此更精勤修习——这是其含义。“那”:指天耳界。“已得力量”:指获得力量,达到坚固状态。“应增长的”:是基础禅那的所缘。“多少”:指“在此范围内我听到声音”,如此以一指等量来限定范围。因为,对于基础禅那的所缘——遍相,决意“让它遍满这么多区域”之后,进入基础禅那者的遍相便遍满那等区域而安住。他从等至出定后,对那里出现的声音作意;由于修习善巧,以那里的某一种声音为所缘,生起作意之后,便生起四个或五个速行心。其中最后一个为神通心,其余的则仍需再次进入基础禅那。正是因此,只要是被基础禅那所缘所触对的区域,其中的声音他都能听到——他带着确信这样说。而这里以一指、二指等来执取,是考虑到微细声音而作的。显示巴利原文
Tesu saddesūti ye parikammassa visayadassanatthaṃ bahū saddā vuttā, tesu saddesu. Aññataranti yatthassa parikammakaraṇavasena abhiṇhaṃ manasikāro pavatto, taṃ ekaṃ saddaṃ. Tato paranti tato appanuppattito paraṃ. Tasmiṃ soteti tasmiṃ ñāṇasote. Patito hotīti dibbasotadhātu antogadhā hoti appanācittassa uppattito pabhuti dibbasotañāṇalābhī nāma hoti, na dānissa tadatthaṃ bhāvanābhiyogo icchitabboti attho. Tanti dibbasotadhātuṃ. Thāmajātanti jātathāmaṃ daḷhabhāvappattaṃ. Vaḍḍhetabbaṃ pādakajjhānārammaṇaṃ. Kinti kittakanti āha ‘‘etthantare saddaṃ suṇāmīti ekaṅgulamattaṃ paricchinditvā’’ti. Pādakajjhānassa hi ārammaṇabhūtaṃ kasiṇanimittaṃ ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ pharatū’’ti manasi karitvā pādakajjhānaṃ samāpajjantassa kasiṇanimittaṃ tattakaṃ ṭhānaṃ pharitvā tiṭṭhati . So samāpattito vuṭṭhāya tattha gate sadde āvajjati, subhāvitabhāvanattā tattha aññataraṃ saddaṃ ārabbha uppannāvajjanānantaraṃ cattāri, pañca vā javanāni uppajjanti. Tesu pacchimaṃ iddhicittaṃ, itarassa punapi pādakajjhānaṃ samāpajjitabbameva. Tato eva hi pādakajjhānārammaṇena phuṭṭhokāsabbhantaragatepi sadde suṇātiyevāti sāsaṅkaṃ vadati. Ekaṅguladvaṅgulādiggahaṇañcettha sukhumasaddāpekkhāya kataṃ.
“如此听闻者”:即如此反复地分别限定之后,由听闻成就自在神通,正如对已作意的声音那样听闻着。“各别地”:即使那些声音同时生起,当欲依事体差别而一一确定它们时。显示巴利原文
Evaṃsuṇantovāti evaṃ paricchinditvā paricchinditvā savanena vasīkatābhiñño hutvā yathāvajjite sadde suṇanto eva. Pāṭiyekkanti ekajjhaṃ pavattamānepi te sadde paccekaṃ vatthubhedena vavatthapetukāmatāya sati.
他心智论之阐释显示巴利原文
Cetopariyañāṇakathāvaṇṇanā
401 “遍知”:依有贪等分类而分别后了知。因此他说“即分别,此为其义”。因为对于那些界,“趣向”是它们的含义,“觉”也是它们的含义。“其他众生”:此处“其他”一词指别处,因此他说“将自己除外,即其余的众生”。正如不是其他的,就是自己;不是自己的,就是其他。而这里的“众生”:在色等诸蕴上,由于执著而称为“众生”。然而,这一概念在有识的相续中已约定俗成,即使无有欲贪也仍被称为“众生”,或是依过去曾有的状态。“补”:指地狱,在那里沉沦、坠落者为“补伽罗”,即造恶者。其他在轮回中流转者,由于未超越那种状态,也被称为“补伽罗”。或者,由于在种种众生类中处处受生而充满,并以无常性而沉沦,故依词源说为“补伽罗”。显示巴利原文
401.Pariyātīti sarāgādivibhāgena paricchijja jānāti. Tenāha ‘‘paricchindatīti attho’’ti. Yesañhi dhātūnaṃ gati attho, buddhipi tesaṃ attho. ‘‘Parasattāna’’nti ettha para-saddo aññatthoti āha ‘‘attānaṃ ṭhapetvā sesasattāna’’nti, yathā hi yo paro na hoti, so attā. Yo attā na hoti, so paroti. Sattānanti cettha rūpādīsu sattāti sattā. Tassā pana paññattiyā saviññāṇakasantāne niruḷhattā nicchandarāgāpi sattātveva vuccanti, bhūtapubbagatiyā vā. ‘‘Pu’’nti narakaṃ, tattha galanti papatantīti puggalā, pāpakārino. Itarepi saṃsāre saṃsārino taṃsabhāvānātivattanato puggalātveva vuccanti. Taṃtaṃsattanikāyassa vā tattha tattha upapattiyā pūraṇato, aniccatāvasena galanato ca puggalāti neruttā.
“此即”中的“即”字是表原因之词。因为“此他心智依天眼智而成就”,所以那天眼智是生起此他心智的预备行,因此应这样连接:由已证得天眼智、欲生起他心智的比丘。所谓“心脏色”,并非心脏基色,而是指心脏肉片。据说其外如莲花蕾之状,内似苦瓜之果,正是依此而呈现所说的血液停住。然而心脏基色是依此血液而转起的。那么,如何以天眼见血液颜色而寻求非色的心呢?因此说“当……时”等。又,如何由喜俱等心的转起,而使业生的血液呈现种种颜色呢?或者,谁曾这样说“那血液只是业生的”呢?因为那里也可获得四种相续的色法。因此他说“此色是喜根等起的”等。即便如此,那里非心生的色法,不应有如上所说的颜色差别吗?应有,因为其余三种相续的色法随顺它而转。正如在行走等时,心生色法被时节、业、食等起的色法所随顺,否则身体根本不可能移动到别处;同样,这里心生色法也随顺着其余三种相续的色法而转起。在欢喜与愤怒之时,眼睛的颜色变化,正应视为这一意义的例证。显示巴利原文
Etañhīti ettha hi-saddo hetuattho. Yasmā ‘‘etaṃ cetopariyañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇavasena ijjhatī’’ti taṃ dibbacakkhuñāṇaṃ, etassa cetopariyañāṇassa uppādane parikammaṃ, tasmā tena cetopariyañāṇaṃ uppādetukāmena adhigatadibbacakkhuñāṇena bhikkhunāti evaṃ yojanā kātabbā . Hadayarūpanti na hadayavatthu, atha kho hadayamaṃsapesi. Yaṃ bahi kamalamakuḷasaṇṭhānaṃ, anto kosātakīphalasadisanti vuccati, tañhi nissāya dāni vuccamānaṃ lohitaṃ tiṭṭhati. Hadayavatthu pana imaṃ lohitaṃ nissāya pavattatīti. Kathaṃ pana dibbacakkhunā lohitassa vaṇṇadassanena arūpaṃ cittaṃ pariyesatīti āha ‘‘yadā hī’’tiādi. Kathaṃ pana somanassasahagatādicittavuttiyā kammajassa lohitassa vividhavaṇṇabhāvāpattīti? Ko vā evamāha ‘‘kammajameva taṃ lohita’’nti catusantatirūpassāpi tattha labbhamānattā. Tenevāha ‘‘idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhāna’’ntiādi. Evampi yaṃ tattha acittajaṃ, tassa yathāvuttavaṇṇabhedena na bhavitabbanti? Bhavitabbaṃ, sesatisantatirūpānaṃ tadanuvattanato. Yathā hi gamanādīsu cittajarūpāni utukammāhārasamuṭṭhānarūpehi anuvattīyanti, aññathā kāyassa desantaruppattiyeva na siyā, evamidhāpi cittajarūpaṃ sesatisantatirūpāni anuvattamānāni pavattanti. Pasādakodhavelāsu cakkhussa vaṇṇabhedāpattiyeva ca tadatthassa nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ.
“寻求者”是指首先依推理发出智、进行探寻的人。因为欲生起他心智的瑜伽行者,应依前文所述的方法,使具足八支的色界第四禅成为堪能发起的近行定,在获得天眼智后,扩大光明,以天眼观察依他人的心脏肉片而转起的血液颜色,以取相的方式确定“现在此人的心是喜俱”、“忧俱”或“舍俱”,然后入根本禅定,出定后作意“我知此人的心”,如此作预备行。即使百次、千次,也应反复入根本禅定,出定后同样地修习。当他这样以天眼见心脏血液颜色等方法修习时,他心智便能生起。那时,所确定的转起之心即被他心智取为所缘,生起意门转向;当彼灭去时,有四个或五个速行心速行。其中前三个或四个是名为遍作等的欲界心,第四个或第五个是色界第四禅的安止心。其中,与最后的安止心一起生起的智,即是他心智。因为它是在以近行作预备之后,现前通达、阐明他人的心而转起,正如天眼智如色、天耳智如声。此后,则以欲界心确定有贪等,如同确定蓝色等。然而,已证得的他心智,其令稳固的方法也与证得的方法相似。为了显示这一点,所以说“因此,由彼……应令稳固”。显示巴利原文
Pariyesantenāti paṭhamaṃ tāva anumānato ñāṇaṃ pesetvā gavesantena. Cetopariyañāṇañhi uppādetukāmena yoginā heṭṭhā vuttanayena rūpāvacaracatutthajjhānaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ abhinīhārakkhamaṃ katvā dibbacakkhuñāṇassa lābhī samāno ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā parassa hadayamaṃsapesiṃ nissāya pavattamānassa lohitassa vaṇṇadassanena ‘‘idāni imassa cittaṃ somanassasahagata’’nti vā ‘‘domanassasahagata’’nti vā ‘‘upekkhāsahagata’’nti vā nayaggāhavasenapi vavatthapetvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘imassa cittaṃ jānāmī’’ti parikammaṃ kātabbaṃ. Kālasatampi kālasahassampi punappunaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tatheva paṭipajjitabbaṃ. Tassevaṃ dibbacakkhunā hadayalohitavaṇṇadassanādividhinā paṭipajjantassa idāni cetopariyañāṇaṃ uppajjissatīti yaṃ tadā pavattatīti vavatthāpitaṃ cittaṃ, taṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe cattāri, pañca vā javanāni javanti. Tesaṃ purimāni tīṇi, cattāri vā parikammādisamaññāni kāmāvacarāni, catutthaṃ, pañcamaṃ vā appanācittaṃ rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ. Tattha yaṃ antena appanācittena saddhiṃ uppannaṃ ñāṇaṃ, idaṃ cetopariyañāṇaṃ. Tañhi yatthānena parikammaṃ kataṃ, taṃ parassa cittaṃ paccakkhato paṭivijjhantaṃ vibhāventameva hutvā pavattati rūpaṃ viya ca dibbacakkhuñāṇaṃ, saddaṃ viya ca dibbasotañāṇaṃ. Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthāpanaṃ hoti nīlādivavatthāpanaṃ viya. Evamadhigatassa pana cetopariyañāṇassa thāmagamanavidhānampi adhigamanavidhānasadisamevāti taṃ dassetuṃ ‘‘tasmā tena…pe… thāmagataṃ kātabba’’nti vuttaṃ.
从“如是稳固之后”等语,是显示稳固的利益。“一切欲界心”是指五十四种欲界心。“一切”一词也应适用于“色界、无色界心”而关联起来。由此,即说十五种色界心、十二种无色界心。“了知”是指根据有贪等类别而了知,即现前通达的意思,这是此处的意旨。此处所说神通是就凡夫而说的,因此未能提及出世间心。因为上位的圣者或同分的圣者也能了知下位者及同分者的心,因此说“或无上心”等。“转近者”是指以智而接近。因为了知某一心后,无需预备行即了知另一心,故称为“从心转近心”。因此说“即使不依心脏色的观察”。因为依心脏色观察等方法,是就初学者而说的。因此说“此虽已说”等。“于任何处”是指在五蕴有或四蕴有中。“未作勤策者”是指未作名为神通修习的勤策之人,即初学者的意思。“此说”是指“扩大光明”等所说的预备行之说。显示巴利原文
Evaṃ thāmagate hītiādi thāmagatānisaṃsadassanaṃ. Sabbampi kāmāvacaracittanti catupaṇṇāsavidhampi kāmāvacaracittaṃ. ‘‘Sabbampī’’ti padaṃ ‘‘rūpāvacarārūpāvacaracitta’’nti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Tena pañcadasavidhampi rūpāvacaracittaṃ, dvādasavidhampi arūpāvacaracittanti vuttaṃ hoti. Pajānātīti sarāgādipakārehi jānāti, paccakkhato paṭivijjhatīti adhippāyo. Puthujjanavasenāyaṃ abhiññākathāti lokuttaraṃ cittaṃ idha anuddhaṭaṃ. Tampi hi uparimo, sadiso vā ariyo heṭṭhimassa, sadisassa ca cittampi pajānāti eva. Tenāha ‘‘anuttaraṃ vā citta’’ntiādi. Saṅkamantoti ñāṇena upasaṅkamanto. Ekaccañhi cittaṃ ñatvā parikammena vinā tadaññaṃ cittaṃ jānanto ‘‘cittā cittaṃ saṅkamanto’’ti vutto. Tenāha ‘‘vināpi hadayarūpadassanenā’’ti. Hadayarūpadassanādividhānaṃ hi ādikammikavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi. Yattha katthacīti pañcavokārabhave, catuvokārabhavepi vā. Na kato abhiññānuyogasaṅkhāto abhiniveso etenāti akatābhiniveso, tassa, ādikammikassāti attho. Ayaṃ kathāti ‘‘ālokaṃ vaḍḍhetvā’’tiādinā vuttaparikammakathā.
“其余”是指上述之外的部分。为了将这种未加分别而说的内容加以分别显示,他说:“四地善及无记心为离贪。”因为那些心以如理作意为缘、以因性为因,没有与贪相应的疑虑,故可得称为“离贪”。其余的不善心由于不与贪相应,故不具“有贪”性;但由于以贪为因,可能有与贪共存的状态,故也不具“离贪”性,因此说它们“不摄入此二中”,即应离于二法。若如此,是否成为片面的他心智?不是,因为它们属于其他的二法。然而,有些长老认为:“即使没有对立状态,不与贪相应在这里就是标准,如同某些无记心一样。”他们亦承认其余不善心为离贪,针对他们而说“然而有些长老也将它们摄入”。关于有嗔二法,也应以同样的方法理解其义。显示巴利原文
Avasesanti vuttāvasesaṃ. Evaṃ avibhāgena vuttaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ cittaṃ vītarāga’’nti āha. Tañhi yonisomanasikārappaccayataṃhetukatāhi rāgena sampayogāsaṅkābhāvato ‘‘vītarāga’’nti vattabbataṃ labhati. Sesākusalacittānaṃ rāgena sampayogābhāvato nattheva sarāgatā, taṃnimittakatāya pana siyā taṃsahitatālesoti nattheva vītarāgatāpīti dukavinimuttatāva yuttāti vuttaṃ ‘‘imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchantī’’ti. Yadi evaṃ padesikaṃ cetopariyañāṇaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, dukantarapariyāpannattā tesaṃ. Ye pana ‘‘paṭipakkhabhāve asatipi sampayogābhāvo evettha pamāṇaṃ ekaccaabyākatānaṃ viyā’’ti sesākusalacittānampi vītarāgataṃ paṭijānanti , te sandhāyāha ‘‘keci pana therā tānipi saṅgaṇhantī’’ti. Sadosadukepi imināva nayena attho veditabbo.
所谓“依个人方式”,即依其特有的方式,意思是:如同于其他善心中,存在着不与贪、嗔混杂的纯粹之痴。于不善根中,与痴俱起,故第一种方式称为“有痴”;第二种方式中,与痴俱起,故亦名“有痴”——由此前后文句的简别,应知两种方式的差异。与自身相应的昏沉与睡眠,随顺而转起,名为“昏沉睡眠随转”,即五种有行不善心,因其于所缘以收缩的方式转起,故称为“收缩”。依所说方式,应知掉举是随转的;而此掉举俱行之心,或指掉举之缘殊胜而强力转起的情况。由于能镇伏烦恼、果报广大、相续长久,故达至广大;或由大欲者、大精进者、大心者、大慧者所行,故称为“广大”。其余者为“有限”与“无量”。与能超越自身者俱,故为“有上”。已超越者,为“上”;以不属世间故超越世间,为“出世间”。因此,无有更上于此者,为“无上”。以具近行定相之定,善安置故,为“安止”。得彼分离解脱者,为欲界善心。得镇伏解脱者,为广大心。得正断解脱者,为道心。得安息解脱者,为果心。得出离解脱者,亦同此两者。虽然某些省察心等以涅槃为所缘,但并非证得出离解脱,因其不具有如此的作用。显示巴利原文
Pāṭipuggalikanayenāti āveṇikanayena, tadaññākusalacittesu viya lobhadosehi amissitassa mohasseva sabbhāvatoti attho. Akusalamūlasaṅkhātesu saha mohenevāti samohaṃ paṭhamanaye, dutiyanaye pana saheva mohenāti samohanti evaṃ uttarapurimapadāvadhāraṇato dvīsu nayesu bhedo veditabbo. Attanā sampayuttaṃ thinamiddhaṃ anuvattanavasena gataṃ pavattaṃ thinamiddhānugataṃ pañcavidhaṃ sasaṅkhārikākusalacittaṃ saṃkhittaṃ, ārammaṇe saṅkocanavasena pavattanato. Vuttanayena uddhaccānugataṃ veditabbaṃ, taṃ pana uddhaccasahagataṃ cittaṃ, yattha vā uddhaccaṃ paccayavisesena thāmajātaṃ hutvā pavattati. Kilesavikkhambhanasamatthatāya, vipulaphalatāya, dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandavīriyacittapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ. Avasesanti parittaappamāṇaṃ. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttaraṃ. Uttiṇṇanti uttaraṃ, loke apariyāpannabhāvena lokato uttaranti lokuttaraṃ. Tato eva natthi etassa uttaranti anuttaraṃ. Upanijjhānalakkhaṇappattena samādhinā sammadeva āhitanti samāhitaṃ. Tadaṅgavimuttippattaṃ kāmāvacarakusalacittaṃ. Vikkhambhanavimuttippattaṃ mahaggatacittaṃ. Samucchedavimuttippattaṃ maggacittaṃ. Paṭippassaddhivimuttippattaṃ phalacittaṃ. Nissaraṇavimuttippattampi tadubhayameva. Kāmaṃ kānici paccavekkhaṇacittādīni nibbānārammaṇāni honti, nissaraṇavimuttippattāni pana na honti tādisakiccāyogato. Pāḷiyaṃ āgatasarāgādibhedavasena ceva tesaṃ antarabhedavasena ca sabbappakārampi.
宿住随念智论之阐释显示巴利原文
Pubbenivāsānussatiñāṇakathāvaṇṇanā
402 402. 回忆过去生,或对此的忆念,即是宿住随念。此智以依止等为缘而生起,故为开显简略所说“宿住随念中之智,即为此义”的涵义,先说过去生,再示其中之念与智,故说“宿住”等。其中,“过去”一词,因有“于一生”等说,在此意指过去有之领域,故说“于过去诸生中”。“住”一词表业所生成的、无有能离蕴而住之法,故说“所住之蕴”。此处“所住”指于自相续中转起,他们如是随其所应经历、生起、转起,于此处生已即灭,故说“所住者,即所经历、所体验、于自相续中生已而灭者”。如是依摄于自相续之法,说“住”词之义已,今为通说一切,言“所住之法或所住者”,为显明此义,而说“以境住”等。因为境亦由对境之习近而被习近,由作所缘而被体验,故亦名为所住。他们有两种,即自识与他识之境,为示此二者,说“自己”等。显示巴利原文
402. Pubbenivāsaṃ anussarati, tassa vā anussaraṇaṃ pubbenivāsānussati, taṃ nissayādipaccayabhūtaṃ paṭicca uppajjanato ‘‘pubbenivāsānussatimhi yaṃ ñāṇaṃ, tadatthāyā’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto pubbenivāsaṃ tāva dassetvā tattha satiñāṇāni dassetuṃ ‘‘pubbenivāso’’tiādimāha. Tattha ‘‘pubbe’’ti idaṃ padaṃ ‘‘ekampi jāti’’ntiādivacanato atītabhavavisayaṃ idhādhippetanti āha ‘‘atītajātīsū’’ti nivāsa-saddo kammasādhano, khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthīti āha ‘‘nivutthakkhandhā’’ti. Nivutthatā cettha sasantāne pavattatā, tathābhūtā ca te anu anu bhūtā jātā pavattā tattha uppajjitvā vigatāva hontīti āha ‘‘nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā’’ti. Evaṃ sasantatipariyāpannadhammavasena nivāsa-saddassa atthaṃ vatvā idāni avisesena vattuṃ ‘‘nivutthadhammā vā nivutthā’’ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘gocaranivāsenā’’tiādi vuttaṃ. Gocarabhūtāpi hi gocarāsevanāya āsevitā ārammaṇakaraṇavasena anubhūtā nivutthā nāma hontīti. Te pana duvidhā saparaviññāṇagocaratāyāti ubhayepi te dassetuṃ ‘‘attano’’tiādi vuttaṃ.
其中,先说“由自识所知”,再以“所辨别”一词阐明此义:那些以境住而成为所住之法,并非仅仅由识而知、仅为识所了知,而是如同过去由生、名、姓、容貌、相、食物等差别,以能辨别的慧辨别而执取,此智亦是如此辨别而执取。或者,由他识所知者亦是所住,此为关联。其意是:并非仅为自识所知,亦由他识所知。此处亦应引入“所辨别”一词而关联:“或由他识所知、所辨别”。其执取的方式,应依所说之方式理解。而且,因为是在尚未到来之生命中,由他人所知、所辨别,他们之中亦有般涅槃者。凡他们所知者,依他们当时转起的相续,亦能了知他们于过去的转起,故为显示已达极致的宿住随念智之境——过去诸生,说“于断轮者之随念等”。断轮者即正自觉者,对其之随念为断轮者随念。诸师说,以“等”字摄独觉、佛弟子之随念。然而,断轮者皆于无余涅槃界般涅槃。对其随念,即对其所行道之随念,而此行道具略说以六所缘执取为相,故此处以他识所知之执取而摄之。不过,这些唯是正自觉者之境,非其他人所能得,故说“他们唯佛能得”。因为在过去,诸佛世尊如何观见、如何修习道、如何证得果与涅槃、如何调伏所化,于一切时,他人之……显示巴利原文
Tattha ‘‘attano viññāṇena viññātā’’ti vatvā ‘‘paricchinnā’’ti vacanaṃ ye te gocaranivāsena nivutthadhammā, te na kevalaṃ viññāṇena viññāṇamattā, atha kho yathā pubbe jātināmagottavaṇṇaliṅgāhārādivisesehi paricchedakārikāya paññāya paricchijja gahitā, tathevetaṃ ñāṇaṃ paricchijja gaṇhātīti imassa atthassa dīpanatthaṃ vuttaṃ. Paraviññāṇaviññātāpi vā nivutthāti sambandho. Na kevalaṃ attanova viññāṇena, atha kho paresaṃ viññāṇena viññātāpi vāti attho. Idhāpi ‘‘paricchinnā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ ‘‘paresampi vā viññāṇena viññātā paricchinnā’’ti. Tassa ca gahaṇe payojanaṃ vuttanayeneva vattabbaṃ. Te ca kho yasmā abhītāsu eva jātīsu aññehi viññātā paricchinnā, te ca parinibbutāpi honti. Ye hi te viññātā, tesaṃ tadā vattamānasantānānusārena tesampi atīte pavatti ñāyatīti sikhāppattaṃ pubbenivāsānussatiñāṇassa visayabhūtaṃ pubbenivāsaṃ dassetuṃ ‘‘chinnavaṭumakānussaraṇādīsū’’ti vuttaṃ. Chinnavaṭumakā sammāsambuddhā, tesaṃ anussaraṇā chinnavaṭumakānussaraṇaṃ. Ādi-saddena paccekasambuddhabuddhasāvakānussaraṇāni gayhantīti vadanti. Chinnavaṭumakā pana sabbeva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutā. Tesaṃ anussaraṇaṃ nāma tesaṃ paṭipattiyā anussaraṇaṃ, sā pana paṭipatti saṅkhepato chaḷārammaṇaggahaṇalakkhaṇāti tāni idha paraviññāṇaviññātaggahaṇena gahitāni, te panete sammāsambuddhānaṃyeva visayā, na aññesanti āha ‘‘te buddhānaṃyeva labbhantī’’ti. Na hi atīte buddhā bhagavanto evaṃ vipassiṃsu, evaṃ maggaṃ bhāvesuṃ, evaṃ phalanibbānāni sacchākaṃsu, evaṃ veneyye vinesunti ettha sabbadā aññesaṃ ñāṇassa gati atthīti. Yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussatīti ānetvā sambandhitabbaṃ.
种种:即由种种生、趣、识住、有情居等而有多类。以诸行相:即与名称、种姓等行相一同,此处具格表伴随义。已转起:即依教说而转起。故说“已阐明”,意为已详细解说。“住处”是包含内部分类的总称,为显示这些分类,欲作分别而总括地说“处处已住之相续”。这是弟子所随念,而非大师,故说“依蕴之次第或依死生”。蕴之次第,即诸蕴的顺序。那是从死开始,依生起次第。但此处有人说“威仪次第即是蕴之次第”。随入随入:即以智行,随入随入。外道:即其他外道,他们或是业论者、或是作论者、或是苦行者等。除上首弟子与大弟子外,其余大师的弟子为普通弟子。显示巴利原文
Anekavidhanti nānābhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsādivasena bahuvidhaṃ. Pakārehīti nāmagottādiākārehi saddhiṃ, sahayoge cetaṃ karaṇavacanaṃ. Pavattitaṃ desanāvasena. Tenāha ‘‘saṃvaṇṇita’’nti, vitthāritanti attho. ‘‘Nivāsa’’nti antogadhabhedasāmaññavacanametanti te bhede byāpanicchāvasena saṅgahetvā dassento ‘‘tattha tattha nivutthasantāna’’nti āha. Sāvakassevetaṃ anussaraṇaṃ, na satthunoti vuttaṃ ‘‘khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā’’ti. Khandhapaṭipāṭi khandhānaṃ anukkamo. Sā ca kho cutito paṭṭhāya uppaṭipāṭivasena. Keci panettha ‘‘iriyāpathapaṭipāṭi khandhapaṭipāṭī’’ti vadanti. Anugantvā anugantvāti ñāṇagatiyā anugantvā anugantvā. Titthiyāti aññatitthiyā, te pana kammavādino kiriyavādino tāpasādayo. Ṭhapetvā aggasāvakamahāsāvake itare satthu sāvakā pakatisāvakā.
因为外道仅在梵网等经中能随念四十劫的坏成,故说“不能过此”,并说明其原因:“由于慧弱”等,由此显示:修习毗婆舍那,是宿住随念智的殊胜因。所谓“慧强”,此处应知,名色分别等正是令慧强之因。因为那是他们共通的因。如此数量:即劫的标记,超过此数一劫、二劫乃至无数劫,依时间如此次第,大弟子、上首弟子、独觉的福德智慧愿行、声闻菩提与独觉菩提的波罗蜜已得圆满。若诸圣者的神通智差别由积累菩提资粮的时间所限定,那么诸佛的境域也应被限定了,故说“然而诸佛则无有分限”。依“所知有多少,智就有多少”之说,如一切知智,诸佛的神通智于境域亦无分限。于彼,凡所欲知,皆能了知。或者,即使有时间分限,由于因缘方便善巧等极为超胜,大菩提资粮的般若波罗蜜现行威力无有分限,何况由此所生的神通智?故说“然而诸佛则无有分限”。过去有如是若干劫、无数劫——如此的时间分限是没有的,如同未来的未来分随念智一样。显示巴利原文
Yasmā titthiyānaṃ brahmajālādīsu cattālīsāya eva saṃvaṭṭavivaṭṭānaṃ anussaraṇaṃ āgataṃ, tasmā ‘‘na tato para’’nti vatvā taṃ kāraṇaṃ vadanto ‘‘dubbalapaññattā’’tiādimāha, tena vipassanābhiyogo pubbenivāsānussatiñāṇassa visesakāraṇanti dasseti. Balavapaññattāti ettha nāmarūpaparicchedādiyeva paññāya balavakāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhettha nesaṃ sādhāraṇakāraṇaṃ. Ettakoti kappānaṃ lakkhaṃ, tadadhikaṃ ekaṃ, dve ca asaṅkhyeyyānīti kālavasena evaṃparimāṇo yathākkamaṃ tesaṃ mahāsāvakaaggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro sāvakapaccekabodhipāramitā samitā. Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhāgo, evaṃ sante buddhānampi visayaparicchedatā āpannāti āha ‘‘buddhānaṃ pana paricchedo nāma natthī’’ti. ‘‘Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato sabbaññutaññāṇassa viya buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi visaye paricchedo nāma natthi. Tattha yaṃ yaṃ ñātuṃ icchanti, taṃ taṃ jānanti eva. Atha vā satipi kālaparicchede kāraṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi, kuto tannibbattānaṃ abhiññāñāṇānanti āha ‘‘buddhānaṃ pana paricchedo nāma natthī’’ti. Atīte ettakāni kappānaṃ asaṅkhyeyyānīti evaṃ kālaparicchedo nāma natthi, anāgate anāgataṃsañāṇassa viya.
如是依时间差别显示了六种人的宿住随念后,为再依所缘取、依威力差别、依转起行相而作显示,故说“外道”等。依死生:即对于自己或他人各各的生命体,见其死之后,中间不缘任何事物,唯取结生。为以遮遣及随顺显示已说之义,故说“因为他们的”等。普通弟子亦依死生而转移——此义应依前文所说“由于慧强”的理由来阐明,因为依死生而转移时,中间无所见之用。然此处是为显示智力而说。显示巴利原文
Evaṃ channaṃ janānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ kālavibhāgato dassetvā idāni ārammaṇaggahaṇato ānubhāvavisesato, pavattiākārato ca dassetuṃ ‘‘titthiyā cā’’tiādi vuttaṃ. Cutipaṭisandhivasenāti attano, parassa vā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve cutiṃ disvā antarā kiñci anāmasitvā paṭisandhiyā eva gahaṇavasena. Vuttamevatthaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘tesañhī’’tiādi vuttaṃ. Pakatisāvakā cutipaṭisandhivasenapi saṅkamantīti ayamattho heṭṭhā vuttanayena ‘‘balavapaññattā’’ti hetunā vibhāvetabbo, cutipaṭisandhivasena saṅkamanaṃ vemajjhadassane payojanābhāvato. Ñāṇabaladassanatthaṃ panettha vuttaṃ.
“各各明显”:即如秋日正午时分,有眼之人处四肘深屋中,对面前的色境极为明显,此为世间共许。然而,对于更微细、被遮蔽等类的色境,则可能非其所能及。于诸佛,所欲知的所知境绝无“非其境界”之说,以所知障已善断故,智光所照,如掌中余甘子般极为明显、极为清晰。又如结集时略摄经文:诵结集文时,取“初禅……乃至第五禅”等首尾而略摄讽诵,非逐句诵;如是,此处亦略摄了众多亿劫。“凡所欲”:即于任何劫、任何有中,凡所欲知,便于彼处唯以智趋入所欲知,依狮子入、依狮子步,以智行而行。犹如对百裂之箭,以箭端接箭端而习练穿箭术者;又如与萨罗邦伽相似者,即与萨罗邦伽菩萨相似者;因未达目标而不滞著,因超越、穿行而不偏离。显示巴利原文
Taṃ taṃ pākaṭamevāti yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ, siyā pana tassa sukhumataratirohitādibhedassa rūpagatassa agocaratā. Nattheva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā, atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hoti tathā ñeyyāvaraṇassa supahīnattā. Peyyālapāḷiṃ viya saṅkhipitvāti yathā peyyālapāḷiṃ paṭhantā ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhāna’’nti ādipariyosānameva gaṇhantā saṅkhipitvā sajjhāyanti, na anupadaṃ, evaṃ anekāpi kappakoṭiyo saṅkhipitvā. Yaṃ yaṃ icchantīti yasmiṃ kappe, yasmiṃ bhave yaṃ yaṃ jānituṃ icchanti, tattha tattheva ñātuṃ icchite eva ñāṇena okkamantā. Sīhokkantavasena sīhagatipatanavasena ñāṇagatiyā gacchanti. Satadhā bhinnassa vāḷassa koṭiyā koṭipaṭipādanavasena katavālavedhaparicayassa. Sarabhaṅgasadisassāti sarabhaṅgabodhisattasadisassa (jā. 2.17.50 ādayo). Lakkhaṭṭhānassa appattavasena na sajjati. Atikkamanapassagamanavasena na virajjhati.
“如萤火之光而现前”:即由于智慧之力极为微劣,宿住随念智如萤火之光般现前。其余诸智亦同此理。“如灯光”:即如同寻常灯明之貌。“炬光”:即大火炬之光。“药星之光”:因其星光盛多,依此而持,故称药星;或因其能赋予诸药之力,故得名药星之光。“如秋日之轮”:即于其境界中,能全然破除黑暗。显示巴利原文
Khajjupanakappabhāsadisaṃ hutvā upaṭṭhātīti ñāṇassa ativiya appānubhāvatāya khajjotobhāsasamaṃ hutvā pubbenivāsānussatiñāṇaṃ upaṭṭhāti. Esa nayo sesesupi. Dīpappabhāsadisanti pākatikadīpālokasadisaṃ. Ukkāpabhā mahāummukāloko. Osadhitārakappabhāti ussannā pabhā etāya dhīyatīti osadhi, osadhīnaṃ vā anubalappadāyikattā osadhīti evaṃ laddhanāmāya tārakāya pabhā. Saradasūriyamaṇḍalasadisaṃ savisaye sabbaso andhakāravidhamanato.
如同前往“杖端村”时不脱离五蕴次第一般。为渡过小河,仅用一根树干搭成的桥,称为“木杖桥”。铺上木板、钉上楔子,可容四人或五人通行的桥,称为“步行桥”。适合步行商队通行的桥亦称为“步行桥”,如同步行道。适合车辆通行的桥称为“车道桥”,如同车道。由大型步行商队所走的道路称为“大步行道”。由许多车辆——或二十辆、或三十辆——共同通行的道路,则称为“大车道”。显示巴利原文
Yaṭṭhikoṭigamanaṃ viya khandhapaṭipāṭiyā amuñcanato. Kunnadīnaṃ atikkamanāya ekeneva rukkhadaṇḍena katasaṅkamo daṇḍakasetu. Catūhi, pañcahi vā janehi gantuṃ sakkuṇeyyo phalake attharitvā āṇiyo koṭṭetvā katasaṅkamo jaṅghasetu. Jaṅghasatthassa gamanayoggo saṅkamo jaṅghasetu jaṅghamaggo viya. Sakaṭassa gamanayoggo saṅkamo sakaṭasetu sakaṭamaggo viya. Mahatā jaṅghasatthena gantabbamaggo mahājaṅghamaggo. Bahūhi vīsāya vā tiṃsāya vā sakaṭehi ekajjhaṃ gantabbamaggo mahāsakaṭamaggo.
此处所谓“修习心与慧”(《相应部》1.23, 192;《Peṭakopadesa》22;《弥兰陀问经》2.1.9),是以“心”为首,指示声闻弟子所修的定修习之范畴。显示巴利原文
Imasmiṃ pana adhikāreti ‘‘cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192; peṭako. 22; mi. pa. 2.1.9) cittasīsena sāvakassa niddiṭṭhasamādhibhāvanādhikāre.
403 403.“因此”:因为此处意趣声闻弟子对宿住的随念,故说“因此”。“如是”:即如同他们随念那样,想要如此随念。在下面三禅中,依其适宜,以喜和乐令身心饱足,因此说“入四禅”;否则便只应入基础禅那。开始随念时所坐的那一座,是最后一座。“由此,座位的铺设”:应联系理解为,从那一座向前追溯,作意座位的铺设。此理于其余诸项亦然。在“食事时”等中,以“时”为首,指在各个时刻所做之事。“塔院、菩提树院礼拜时”:即在塔院与菩提树院中礼拜佛塔与菩提树之时。“整个昼夜”:此处为持续相合关系,用业格。显示巴利原文
403.Tasmāti yasmā sāvakānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ idhādhippetaṃ, tasmā. Evanti yathā te anussaranti, evaṃ anussaritukāmena. Heṭṭhā tīsu jhānesu yathārahaṃ pītisukhehi kāyacittānaṃ sampīnanāya ‘‘cattāri jhānāni samāpajjitvā’’ti vuttaṃ, aññathā pādakajjhānameva samāpajjitabbaṃ siyā. Yāya nisajjāya nisinnassa anussaraṇārambho, sā idha sabbapacchimā nisajjā. Tato āsanapaññāpananti tato nisajjāya purimakaṃ āsanapaññāpanaṃ āvajjitabbanti sambandho. Esa nayo sesesupi . Bhojanakālotiādīsu kālasīsena tasmiṃ tasmiṃ kāle katakiccamāha. Cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavandanakāloti cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu cetiyabodhīnaṃ vandanakālo. Sakalaṃ rattindivanti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ.
“有些许应作之事”:指某些应作的事务。“以此”:即通过入基础禅那。因为基础禅那如同磨刀石之于刀匠,能令念与慧变得锋利。由入此禅那,它们达到极净。因此说“如灯火照耀般明显”,意指如同在黑暗中灯火那样明显。“前生”:即于此生紧邻的前一生中。“已转起的名色”:即由自己的诸缘所转起的名色。而且,应先作意色,再作意名;另一些师则说先作意名,后作意色。“能够”:即有能力。所谓“智者”,指对此神通修习已作准备者。显示巴利原文
Kiñci kiccaṃ. Ettakenāti pādakajjhānasamāpajjanena. Pādakajjhānañhi satthakassa viya nisānasilā satipaññānampi nisitabhāvāvahaṃ. Yaṃ tassa, tā taṃ samāpajjanena paramanepakkappattā honti. Tenāha ‘‘dīpe jalite viya pākaṭaṃ hotī’’ti, andhakāraṭṭhāneti adhippāyo. Purimabhaveti imassa bhavassa anantare purimasmiṃ bhave. Pavattitanāmarūpanti attano paccayehi pavattitanāmarūpaṃ. Tañca kho paṭhamaṃ rūpaṃ āvajjitvā nāmaṃ āvajjitabbaṃ. Paṭhamaṃ nāmaṃ āvajjitvā pacchā rūpanti apare. Pahotīti sakkoti. Paṇḍito nāma imissā abhiññābhāvanāya katādhikāro.
“另一个生起”:这是指从某一业有,另一个生有生起,因为它们是过去与现在不同时段的状态。否则,即便在同一有中,名色也是彼此相异而生起,已灭者则无结生。因此他说:显示巴利原文
‘‘Aññaṃ uppanna’’nti idaṃ aññasmā kammabhavā añño upapattibhavo uppannoti katvā vuttaṃ addhāpaccuppannantarabhāvato. Aññathā ekabhavepi aññamaññameva nāmarūpaṃ uppajjati, niruddhañca appaṭisandhikaṃ. Tenevāha –
“诸已灭者,无论是死者,或是住世者,
一切诸蕴悉皆相同,逝去而无结生。”
显示巴利原文 ‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha; Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā’’ti. (mahāni. 39);
‘彼处’:即那舍弃之处。‘āhundarikaṃ’:即四面及上方密集遮蔽的狭迫之处。‘如极暗’:如同黑暗、闇冥一般。显示巴利原文
Taṃ ṭhānanti taṃ nikkhepaṭṭhānaṃ. Āhundarikanti samantato, upari ca ghanasañchannaṃ sambādhaṭṭhānaṃ. Andhatamamivāti andhakāratimisā viya.
‘为尖顶屋的脊檩’:即为了尖顶屋的顶部。应知此譬喻的对应关系如下:宿住随念智好比尖顶屋的脊檩;前生临终刹那转起的名色好比大树;与此相关的此生结生心好比枝叶;遍作修习好比斧刃;基础禅那好比铁匠铺。‘木板譬喻’也应按所说之理了知,即‘譬如一位强壮之人,为了煮饭等而劈粗木柴,斧刃在劈其外皮、内皮时损坏,虽未能劈开粗木柴,却不放下斧柄’等。同样,‘拔发师譬喻’也是如此。显示巴利原文
Kūṭāgārakaṇṇikatthāyāti kūṭāgārassa kūṭatthāya. Kūṭāgārassa kaṇṇikā viya pubbenivāsānussatiñāṇaṃ, mahārukkho viya purimabhave cutikkhaṇe pavattanāmarūpaṃ, sākhāpalāsā viya tena sambandhaṃ imasmiṃ bhave paṭisandhicittaṃ, pharasudhārā viya parikammabhāvanā , kammārasālā viya pādakajjhānanti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Kaṭṭhaphālakopamāpi ‘‘yathā nāma balavā puriso odanapacanādiatthaṃ mahantaṃ dāruṃ phālento tassa tacapheggumattaphālane pharasudhārāya vipannāya mahantaṃ dāruṃ phāletuṃ asakkonto dhuranikkhepaṃ akatvā’’tiādinā vuttanayānusārena veditabbā. Tathā kesohārakūpamā.
宿住随念智之所以不称为‘宿住智’,是因为它并非以过去生中所住之法为所缘。所谓‘彼’,是指从最后一座起,直至结生之间转起的智,此智是作为宿住随念智的遍作而转起的定相应智,即遍作定智。如果将此智当作色界定相应智,则不合理。他们的这种说法,若是针对‘过去分智’而指色界定相应智,则不合理,因为遍作定智属于欲界。在巴利圣典或注释中,并无‘紧邻死心之后,以色界心缘取此方转起之诸蕴而生起’的说法。‘那些速行中,前面的’——应如此连接。‘而当安止心生起时,则于彼’——也应如此连接。这就是所谓的宿住随念智:虽已显示以紧邻之有的临终刹那转起的名色为所缘而转起的智,但那应当视为仅是例示,因为智的共通性已被阐明。正是从那名色开始,遍及一切过去的诸蕴以及与诸蕴相关的一切宿住,以通达他们的方式而转起的智,即成为宿住随念智。因此说:‘以与该智相应的念,随念种种宿住。’显示巴利原文
Pubbenivāsañāṇaṃnāma na hoti atītāsu jātīsu nivutthadhammārammaṇattābhāvā. Tanti pacchimanisajjato pabhuti yāva paṭisandhi pavattaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇassa parikammabhāvena pavattasamādhinā sampayuttañāṇaṃ parikammasamādhiñāṇaṃ. Taṃ rūpāvacaraṃ sandhāya na yujjatīti taṃ tesaṃ vacanaṃ atītaṃsañāṇaṃ ce, rūpāvacaraṃ adhippetaṃ na yujjati parikammasamādhiñāṇassa kāmāvacarabhāvato. Na hi anantaracuticittassa orato pavattikkhandhe ārabbha rūpāvacaraṃ cittaṃ uppajjatīti pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyaṃ vā āgataṃ atthi. Yesaṃ javanānaṃ purimānīti yojanā. Yadā pana appanācittaṃ hoti, tadāssāti sambandho. Idaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāmāti kāmaṃ anantarassa bhavassa cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattañāṇaṃ dassitaṃ, taṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ ñāṇasāmaññassa jotitabhāvato. Yatheva hi tato nāmarūpato pabhuti sabbe atītā khandhā, khandhapaṭibaddhā ca sabbo pubbenivāso, evaṃ tassa paṭivijjhanavasena pavattañāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ. Tenāha ‘‘tena ñāṇena sampayuttāya satiyā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaratī’’ti.
404 ‘一生’:即一有。因为此处‘生’意指由单一业引生、以执取与舍弃为界限、内含诸法差别的蕴相续。因此说‘一生……乃至……蕴相续’。‘衰减’:即耗尽、坏灭。‘劫’:即无数劫。它实际是时间,应知为依彼时转起的诸行之衰减。‘增长’:即增劫,此处亦同此理。然而,在‘时间耗尽’、‘时间吞噬一切众生,一切皆与时间俱去’(《本生经》1.2.190)等说法中,虽也说到时间的灭尽,但此处所指并非此义,否则将导致不当的结论。‘坏’即破坏、灭尽;坏之后如是安住者,名为‘坏住’。‘以其为根本’:即以其为先导。‘成’即生成,或增长,名为‘成劫’。显示巴利原文
404.Ekampi jātinti ekampi bhavaṃ. So hi ekakammanibbatto ādānanikkhepaparicchinno antogadhadhammappabhedo khandhappabandho idha jātīti adhippeto. Tenāha ‘‘ekampi…pe… khandhasantāna’’nti. Parihāyamānoti khīyamāno vinassamāno. Kappoti asaṅkhyeyyakappo. So pana atthato kālo, tadā pavattamānasaṅkhāravasenassa parihāni veditabbā. Vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti etthāpi eseva nayo. Yo pana ‘‘kālaṃ khepetī’’ti, ‘‘kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190) ca ādīsu kālassāpi khayo vuccati, so idha nādhippeto aniṭṭhappasaṅgato. Saṃvaṭṭanaṃ vinassanaṃ saṃvaṭṭo, saṃvaṭṭato uddhaṃ tathā ṭhāyī saṃvaṭṭaṭṭhāyī. Taṃmūlakattāti taṃpubbakattā. Vivaṭṭanaṃ nibbattanaṃ, vaḍḍhanaṃ vā vivaṭṭo.
火劫、水劫、风劫——若依劫灭界限的顺序,在应说诸劫灭时,此处却不那样说,而说‘水劫、火劫或风劫’。有些人认为这是依造成劫灭的大种说法的次第;另一些人则认为是依劫灭的次第。由水而灭,故名水劫。劫灭界限即劫灭的范围。显示巴利原文
Tejosaṃvaṭṭo āposaṃvaṭṭo vāyosaṃvaṭṭoti evaṃ saṃvaṭṭasīmānukkamena saṃvaṭṭesu vattabbesu tathā avatvā ‘‘āposaṃvaṭṭotejosaṃvaṭṭovāyosaṃvaṭṭo’’ti vacanaṃ saṃvaṭṭakamahābhūtadesanānupubbiyāti keci. Saṃvaṭṭānupubbiyāti apare. Āpena saṃvaṭṭo āposaṃvaṭṭo. Saṃvaṭṭasīmāti saṃvaṭṭamariyādā.
‘劫灭’即坏灭。‘恒时’即一切时,意为在三种劫灭时也是如此。显示巴利原文
Saṃvaṭṭatīti vinassati. Sadāti sabbakālaṃ, tīsupi saṃvaṭṭakālesūti attho.
“一佛土”者:此处为了确定所指而说,为加以限定而显示,故说“佛土有三种”等。在如来结生智的威力,因福果激发而自然使大地震动的范围内,那一切即称为佛种诞生之地,所以说“生土以一万轮围为界”。所谓“威力现行者”,此处指具足神通、心得自在者。他若在威令土内的任何轮围中安立,为自身利益作护卫,纵使前往其他轮围,所作护卫依然有效。或者,他若在一轮围中安立,为一切众生作护卫时,在威令土内,护卫的威力确实能遍及一切众生,因为那里的诸天会接受护卫。关于境界土,世尊曾承诺“仅于一刹那,以音声令知并示现自身色身”,而说“乃至若欲”。于彼处,即于无边际、无量的境界土中。如来所欲知者,皆能知之,因为佛智唯依欲知即可转起。“安立者”,即正在展开,正在生起。显示巴利原文
‘‘Ekaṃ buddhakhetta’’nti idha yaṃ sandhāya vuttaṃ, taṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘buddhakhettaṃ nāma tividha’’ntiādi vuttaṃ. Yattake ṭhāne tathāgatassa paṭisandhiñāṇānubhāvo puññaphalasamuttejito saraseneva pathavī vijambhati, taṃ sabbampi buddhaṅkurassa nibbattanakhettaṃ nāmāti āha ‘‘jātikhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyanta’’nti. Ānubhāvo vattatīti idha iddhimā cetovasippatto āṇākhettapariyāpanne yattha katthaci cakkavāḷe ṭhatvā attano atthāya parittaṃ katvā tattheva aññaṃ cakkavāḷaṃ gatopi kataparitto eva hoti. Atha vā tattha ekacakkavāḷe ṭhatvā sabbasattānaṃ atthāya paritte kate āṇākhette sabbasattānaṃ abhisambhuṇātveva parittānubhāvo tattha devatāhi parittāṇāya sampaṭicchitabbato. Yaṃ visayakhettaṃ sandhāya ekasmiṃyeva khaṇe sarena abhiviññāpanaṃ, attano rūpadassanañca paṭijānantena bhagavatā ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vuttaṃ. Yatthāti yasmiṃ anantāparimāṇe visayakhette. Yaṃ yaṃ tathāgato ākaṅkhati, taṃ taṃ jānāti ākaṅkhāmattapaṭibaddhavuttitāya buddhañāṇassa. Saṇṭhahantanti vivaṭṭamānaṃ jāyamānaṃ.
405 “如牛所食之量”者,即牛所能食用的量。“于”即于某时。以花果为生的诸天也会生于梵天界,这是句子的关联。显示巴利原文
405.Gokhāyitakamattesūti gohi khāditabbappamāṇesu. Yanti yasmiṃ samaye. Pupphaphalūpajīviniyo ca devatā brahmaloke nibbattantīti sambandho.
“这些”指前面所说“以雨为生者”等众生。“于彼处”即于梵天界。而且应知此梵天界是指少光天等梵天界。说了“依已得禅那之力”后,为显示得禅那的可能性,而说“其时”等。“令世间增长”即令其聚集,故称为“世间聚集者”。据说,人们见到他们之后,无论站着或坐着,都生起悚惧,惊慌失措,便聚集在他们附近之处。因发髻散开而披头散发;因头发四处飘散而乱发纷飞。因畏惧世间毁灭而心怀忧悲,故现出极为丑陋的容貌。“贤友”是对诸天的亲切称呼。然而,他们如何知道劫初呢?诸师说:“由法性所策动。”另一些说:“由见到那样的征兆。”还有一些说:“由梵天所派遣。”显示巴利原文
Etesanti ‘‘vassūpajīvino’’tiādinā vuttasattānaṃ. Tatthāti brahmaloke. So ca kho parittābhādibrahmaloko veditabbo. ‘‘Paṭiladdhajjhānavasenā’’ti vatvā jhānappaṭilābhassa sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘tadā hī’’tiādi vuttaṃ. Lokaṃ byūhenti sampiṇḍentīti lokabyūhā. Te kira disvā manussā tattha tattha ṭhitāpi nisinnāpi saṃvegajātā, sambhamappattā ca hutvā tesaṃ āsanne ṭhāne sannipatanti. Sikhābandhassa muttatāya muttasirā. Ito cito ca vidhūyamānakesatāya vikiṇṇakesā. Lokavināsabhayena sokavantacittatāya ativiya virūpavesadhārino. Mārisāti devānaṃ piyasamudācāro. Kathaṃ panete kappavuṭṭhānaṃ jānantīti? Dhammatāya sañcoditāti ācariyā. Tādisanimittadassanenāti eke. Brahmadevatāhi uyyojitāti apare.
“慈等”即慈心作意等欲界善业。“天界”指欲天界。据说,诸天因惯于领受乐触之风,故于风遍处易成就禅那。因此说“于风遍处作遍作后,获得禅那”。而“其他那些”是针对恶趣众生而言。“于彼处”即在天界。显示巴利原文
Mettādīnīti mettāmanasikārādīni kāmāvacarapuññāni. Devaloketi kāmadevaloke. Devānaṃ kira sukhasamphassavātaggahaṇaparicayena vāyokasiṇe jhānāni sukheneva ijjhanti. Tena vuttaṃ ‘‘vāyokasiṇe parikammaṃ katvā jhānaṃ paṭilabhantī’’ti. Tadaññe panāti āpāyike sandhāyāha. Tatthāti devaloke.
“第二日轮”即第二个日轮。“七日轮”即有关七日轮出现的经。“原本的日轮”即劫初之前已出现的日轮天宫。然而在劫初时,如同其他欲界天,日轮天子也修习禅那,而后往生梵天界,日轮则运行得更为光耀、更具威光。另有人说,那个日轮隐没后,有新的日轮生起。恒河、阎牟那河、萨罗补河、阿致罗筏底河、摩醯河,此为五大河。显示巴利原文
Dutiyo sūriyoti dutiyaṃ sūriyamaṇḍalaṃ. Sattasūriyanti sattasūriyapātubhāvasuttaṃ. Pakatisūriyeti kappavuṭṭhānakālato pubbe uppannasūriyavimāne. Kappavuṭṭhānakāle pana yathā aññe kāmāvacaradevā, evaṃ sūriyadevaputtopi jhānaṃ nibbattetvā brahmalokaṃ upapajjati, sūriyamaṇḍalaṃ pana pabhassaratarañceva tejavantatarañca hutvā pavattati. Taṃ antaradhāyitvā aññameva uppajjatīti apare. Gaṅgā yamunā sarabhū aciravatī mahīti imā pañca mahānadiyo.
“起源”即生起之处。“鸿飞”指曼陀迦河。显示巴利原文
Pabhavāti uppattiṭṭhānabhūtā. Haṃsapātanoti mandākinimāha.
“不存立”即不存留。显示巴利原文
Na saṇṭhātīti na tiṭṭhati.
“润泽已尽”即润泽已耗尽。地界因水界而得以凝聚成团而安住,当六日轮出现时,该水界便耗尽。如同此轮围一样,百千俱胝轮围也是如此;从毁灭大云生起开始,此处所说的一切劫初,都可依此类推。显示巴利原文
Pariyādinnasinehanti parikkhīṇasinehaṃ. Yāya āpodhātuyā tattha tattha pathavīdhātu ābandhattā sampiṇḍatā hutvā tiṭṭhati, sā chasūriyapātubhāvena parikkhayaṃ gacchati. Yathā cidanti yathā ca idaṃ cakkavāḷaṃ. Evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipīti vipattimahāmeghuppattito paṭṭhāya idha vuttaṃ sabbaṃ kappavuṭṭhānaṃ, taṃ tattha atidisati.
“崩解后”即破裂之后。“诸行类”即依大种与所造色而分类的诸行之类。“一切诸行灭尽”即应被烧毁的诸行灭尽。虽然自身也是诸行类,但由于没有燃料,连灰烬也不留,烧尽后便止息,因此说“如酥……般熄灭”。显示巴利原文
Palujjitvāti chijjitvā. Saṅkhāragatanti bhūtupādāyappabhedaṃ saṅkhārajātaṃ. Sabbasaṅkhāraparikkhayāti jhāpetabbasaṅkhāraparikkhayā. Sayampi saṅkhāragataṃ samānaṃ indhanābhāvato chārikampi asesetvā niḍḍahitvā vūpasamatīti āha ‘‘sappi…pe… nibbāyatī’’ti.
406 “经过漫长岁月”是指度过了名为坏灭住劫的无数劫那样的漫长时间。“多罗树干等”中的“等”字,含摄了娑罗树等树木。“令其凝聚”是指不让它散开,而使之聚成一团。因此说“圆形”,即以圆形为界限。“水”指水。“风”指风。“给予空隙”是指就像让水凝聚、团聚一样,在那里又留出间隙。“正在耗尽”是指水先前已被从梵天界以下融为一气的风所蒸干,从而趋于耗尽。“梵天界显现”是句子的衔接。而“梵天界”是指初禅地。“在四欲界天处所之上方”是指夜摩天等四天的立足之处。然而,四大天王天与三十三天的居所,因为与大地相连之故,此时尚未显现。显示巴利原文
406.Dīghassaaddhunoti saṃvaṭṭaṭṭhāyīasaṅkhyeyyakappasaṅkhātassa dīghassa kālassa accayena . Tālakkhandhādīti ādi-saddena sākasālādirukkhe saṅgaṇhāti. Ghanaṃ karotīti visarituṃ adatvā piṇḍitaṃ karoti. Tenāha ‘‘parivaṭuma’’nti, vaṭṭabhāvena paricchinnaṃ. Tanti udakaṃ. Assāti vātassa. Vivaraṃ detīti yathā ghanaṃ karoti sampiṇḍeti, evaṃ tattha antaraṃ deti. Parikkhayamānanti pubbe yāva brahmalokā ekoghabhūtena vātena parisosiyamānatāya parikkhayaṃ gacchantaṃ. Brahmaloko pātubhavatīti yojanā. Brahmalokoti ca paṭhamajjhānabhūmimāha. Upari catukāmāvacaradevalokaṭṭhāneti yāmadevalokādīnaṃ catunnaṃ patiṭṭhānaṭṭhāne. Cātumahārājikatāvatiṃsabhavanānaṃ pana patiṭṭhānaṭṭhānāni pathavīsambandhatāya na tāva pātubhavanti.
“阻止”意为如同不让下方掉落一般,加以制止。显示巴利原文
Rundhantīti yathā heṭṭhā na bhassati, evaṃ nirodhenti.
“最先生起者”一语,是为了显示寿尽的可能性,由此表明:他们是在二劫、四劫或八劫的起始便已生起。“从彼处”是指从光音梵天界。少光天与无量光天也由“光音”一词所摄。“他们具有自身光明,遨游于虚空”,这是就其等近行定福德所具有的大威神力而说。“逐块取食”是指取一块又一块,意思是:将其弄碎、破坏而取食。显示巴利原文
‘‘Paṭhamatarābhinibbattā’’ti idaṃ āyukkhayassa sambhavadassanaṃ, tena dvinnaṃ, catunnaṃ, aṭṭhannaṃ vā kappānaṃ ādimhi nibbattāti dasseti. Tatoti ābhassarabrahmalokato. Parittābhaappamāṇābhāpi hi ābhassaraggahaṇeneva saṅgahaṃ gacchanti. ‘‘Te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā’’ti idaṃ upacārajjhānapuññassa mahānubhāvatāya vuttaṃ. Āluppakārakanti ālopaṃ katvā katvāti vadanti, āluppanaṃ vilopaṃ katvāti attho.
‘Haṭṭhatuṭṭhā’即极为欢喜、心潮澎湃。‘予以命名’即如此称呼。显示巴利原文
Haṭṭhatuṭṭhāti ativiya haṭṭhā uppilāvitacittā. Nāmaṃ karontīti tathā voharanti.
对于须弥山、轮围山与雪山等,此处还应说到‘洲与海’。如后文将说:‘低洼之处为海,平坦之处为洲。’‘重重叠叠’即高高隆起之状。显示巴利原文
Sinerucakkavāḷahimavantapabbatāti ettha dīpasamuddāpīti vattabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘ninnaninnaṭṭhāne samuddā, samasamaṭṭhāne dīpā’’ti. Thūpathūpāti unnatunnatā.
‘轻慢’即超越而思量,意为鄙视。‘依照同一方式’即依照‘有些人容貌端正……’等所说的方法。‘巴达喇藤’是一种以此命名之藤类,据说它的另一个名字叫葛勒吉。‘无需耕作之处即可生长’指在不需耕作之地面自然成熟。‘无糠’即去除谷壳。显示巴利原文
Atimaññantīti atikkamitvā maññanti, hīḷentīti attho. Teneva nayenāti ‘‘ekacce vaṇṇavanto hontī’’tiādinā (dī. ni. 3.123) vuttena nayeneva. Padālatāti evaṃnāmikā latājāti. Tassā kira pārāsavajāti gaḷocīti vadanti. Akaṭṭhe eva bhūmippadese paccanako akaṭṭhapāko. Akaṇoti kuṇḍakarahito.
“似苏摩那花类”者,即与名为苏摩那花之花种相似。“随其味”者,即粥饭等随其各味,意为具有何种味道。味地、地衣、巴达拉藤等被食用时,犹如天食,消除饥饿,仅以味觉增长其味,不因物质微细而成排泄物,唯因微细而成为执取之燃料。然而粥饭被食用时,虽增长味,但因物质粗重而释出排泄物,产生尿与渣滓,故说‘从此以后,屎尿产生’。由于过去生中所修近行定之威力,只要众生相续中镇伏欲贪的力量尚未平息,猛烈欲贪所依之男女根便不出现。但当其被截断,猛烈欲贪得到机会时,他们所依之根便于众生自身中生起。因此说‘男子……出现’。故又说‘即于此处’等。显示巴利原文
Sumanasaṅkhātajātipupphasadiso sumanajātipupphasadiso. Yo yo raso etassāti yaṃyaṃraso, odano, taṃ yaṃyaṃrasaṃ, yādisarasavantanti attho. Rasapathavī, bhūmipappaṭako, padālatā ca paribhuttā sudhāhāro viya khuddaṃ vinodetvā rasaharaṇīhi rasameva brūhentā tiṭṭhanti, na vatthuno sukhumabhāvena nissandā, sukhumabhāveneva gahaṇindhanameva ca honti. Odano pana paribhutto rasaṃ vaḍḍhentopi vatthuno oḷārikabhāvena nissandaṃ vissajjento passāvaṃ, kasaṭañca uppādetīti āha ‘‘tato pabhuti muttakarīsaṃ sañjāyatī’’ti. Purimattabhāvesu pavattaupacārajjhānānubhāvena yāva sattasantāne kāmarāgavikkhambhanavego na samito, na tāva balavakāmarāgūpanissayāni itthipurisindriyāni pāturahesuṃ. Yadā panassa vicchinnatāya balavakāmarāgo laddhāvasaro ahosi, tadā tadupanissayāni tāni sattānaṃ attabhāvesu sañjāyiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘purisassa…pe… pātubhavatī’’ti. Tenevāha ‘‘tatra suda’’ntiādi.
“懒惰性者”者,即不取当日之米而取用次日之米,具有懒惰习性之人。显示巴利原文
Alasajātikassāti sajjukameva taṇḍulaṃ aggahetvā paradivasassatthāya gahaṇena alasapakatikassa.
“叹息”者,即随之悲伤。“我们应当认同”者,即我们应当同意。“于我们之中”者,即在我们当中。“正确地”者,即恰如其分、如法地。“应当受到批评”者,即值得批评、应受谴责。“应当受到诃责”者,即应被鄙视。显示巴利原文
Anutthunantīti anusocanti. Sammanneyyāmāti samanujāneyyāma. Noti amhesu. Sammāti sammadeva yathārahaṃ. Khīyitabbanti khīyanārahaṃ nindanīyaṃ. Garahitabbanti hīḷetabbaṃ.
此即世尊有能力行赏罚之义。“令欢喜”,谓以摄事如法地令喜悦、满足。显示巴利原文
Ayameva bhagavā paṭibalo paggahaniggahaṃ kātunti yojanā. Rañjetīti saṅgahavatthūhi sammadeva rameti pīṇeti.
住劫的阿僧祇劫包含六十四个中间劫。有说包含二十个中间劫。其余的无数劫在时间上也与这些量。显示巴利原文
Vivaṭṭaṭṭhāyīasaṅkhyeyyaṃ catusaṭṭhiantarakappasaṅgahaṃ. Vīsatiantarakappasaṅgahanti keci. Sesāsaṅkhyeyyāni kālato tena samappamāṇāneva.
407 “大水流”:指如棕榈树干般粗大的碱水水流。“从一切处”:即从所有方向。“从地”:即从大地的最底处开始。因为被那碱水触及之处,大地、山等悉如投入水中之盐粒般消溶,故有说:“地与碱水合为一水。”又有说:“持地之水聚与持水之风聚灭尽无余后,于一切处唯成一大洪水而住。”此说合理。三梵天界,即少光天、无量光天、光音天,这是依“然此是差别”而说,否则应说“六梵天界”。于遍净天,以最高说法标示第三禅地。于少净天、无量净天,水亦触及而住。前文“触光音天而住”亦同此理。彼:即彼坏劫之水。随水而行:即被水所随行、触及。征服:即令消溶。显示巴利原文
407.Mahādhārāhīti tālasālakkhandhappamāṇāhi mahatīhi khārudakadhārāhi. Samantatoti sabbaso. Pathavitoti pathaviyā heṭṭhimantato pabhuti. Tena hi khārudakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo udake pakkhittaloṇasakkharā viya vilīyanteva, tasmā pathavīsandhārudakena saddhiṃ ekūdakameva taṃ hotīti keci. Apare ‘‘pathavīsandhārakaṃ udakakkhandhañca udakasandhārakaṃ vāyukkhandhañca anavasesato vināsetvā sabbattha sayameva ekoghabhūtaṃ tiṭṭhatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ. Tayopi brahmaloketi parittābhaappamāṇābhaābhassarabrahmaloke, tayidaṃ ‘‘ayaṃ pana viseso’’ti āraddhattā vuttaṃ, aññathā ‘‘chapi brahmaloke’’ti vattabbaṃ siyā. Subhakiṇheti ukkaṭṭhaniddesena tatiyajjhānabhūmiyā upalakkhaṇaṃ. Parittāsubhaappamāṇāsubhepi hi āhacca udakaṃ tiṭṭhati. Heṭṭhā ‘‘ābhassare āhacca tiṭṭhatī’’ti etthāpi eseva nayo. Tanti taṃ kappavināsakaudakaṃ. Udakānugatanti udakena anugataṃ phuṭṭhaṃ. Abhibhavitvāti vilīyāpetvā.
此一无数劫,即此名为坏劫的一个无数劫。显示巴利原文
Idamekaṃ asaṅkhyeyyanti idaṃ saṃvaṭṭasaṅkhātaṃ kappassa ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ.
408 408. 说“粗尘灭去时,依地之细尘方灭去”,故说“然后细尘”。“令生起”,这是其中的关联。至于“立于不平处的大树”,是就应首先令其生起者而说。显示巴利原文
408. Thūlaraje apagate eva pathavīnissitaṃ saṇharajaṃ apagacchatīti vuttaṃ ‘‘tato saṇharaja’’nti. Samuṭṭhāpetīti sambandho. ‘‘Visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe’’ti idaṃ paṭhamaṃ samuṭṭhāpetabbataṃ sandhāya vuttaṃ.
轮围山与须弥山:因大地翻转,轮围山与须弥山也随之翻转,风更将它们卷起,抛掷于空中。这些即是轮围山等。撞击,即相互碰撞。彼此:即一个世界之轮围山、雪山、须弥山,与另一世界之轮围山等,因相会而彼此撞击。一切诸行,即持地之水与持水之风等一切诸行,灭尽之后,自身亦随之而灭,因为已无安立之处。显示巴利原文
Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampīti mahāpathaviyā viparivattaneneva viparivattitaṃ cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi vāto ukkhipitvā ākāse khipati. Te cakkavāḷapabbatādayo. Abhihantvāti ghaṭṭetvā. Aññamaññanti ekissā lokadhātuyā cakkavāḷahimavantasineruṃ aññissā lokadhātuyā cakkavāḷādīhīti evaṃ aññamaññaṃ samāgamavasena ghaṭṭetvā. Sabbasaṅkhāragatanti pathavīsandhārakaudakaṃ, taṃsandhārakavātanti sabbaṃ saṅkhāragataṃ vināsetvā sayampi vinassati avaṭṭhānassa kāraṇābhāvato.
409 虽然诸行的自性灭是无因的,因为并没有一个破坏者,但相续灭若无因则不可能,正如在有情身中那样。器世间也必定是有因而灭,因此他问:“世间因何而如此毁灭?”另一位为显示:如同世间最初因投生其中的有情们的福力而展开,同样地,也因他们的恶力而收缩,故说“以不善根为因”。正如由于贪、嗔、痴的增盛,依次在住劫的无数大劫中生起疾疫劫、刀兵劫、饥馑劫这三种中间劫;为说明所说的这三种毁灭也恰恰因贪等的增盛而有,故说“在诸不善根中”等。“极为增盛”是指极度地增盛。当嗔极为增盛时,如同被极锐利的碱水所灭,所以说“嗔极增盛时,被水所灭”。应知某些论师的说法意趣是:嗔如明显的敌人,与火相似;贪如不明显的敌人,与碱水相似,因此“嗔极增盛时被火灭,贪极增盛时被水灭”是合理的。贪在众生中多分生起,故说世间多因贪力而毁灭。显示巴利原文
409. Yadipi saṅkhārānaṃ ahetuko sarasanirodho vināsakābhāvato, santānanirodho pana hetuvirahito natthi yathā taṃ sattakāyesūti. Bhājanalokassāpi sahetukena vināsena bhavitabbanti hetuṃ pucchati ‘‘kiṃ kāraṇā evaṃ loko vinassatī’’ti. Itaro yathā tattha nibbattanakasattānaṃ puññabalena paṭhamaṃ loko vivaṭṭati, evaṃ tesaṃ pāpabalena saṃvaṭṭatīti dassento ‘‘akusalamūlakāraṇā’’ti āha. Yathā hi rāgadosamohānaṃ adhikabhāvena yathākkamaṃ rogantarakappo, satthantarakappo, dubbhikkhantarakappoti ime tividhā antarakappā vivaṭṭaṭṭhāyimhi asaṅkhyeyyakappe jāyanti, evamete yathāvuttā tayo saṃvaṭṭā rāgādīnaṃ adhikabhāveneva hontīti dassento ‘‘akusalamūlesu hī’’tiādimāha. Ussannatareti ativiya ussanne. Dose ussannatare adhikataradosena viya tikkhatarena khārudakena vināso yuttoti vuttaṃ ‘‘dose ussannatare udakena vinassatī’’ti. Pākaṭasattusadisassa dosassa aggisadisatā, apākaṭasattusadisassa rāgassa khārudakasadisatā ca yuttāti adhippāyena ‘‘dose ussannatare agginā, rāge ussannatare udakenā’’ti kecivādassa adhippāyo veditabbo. Rāgo sattānaṃ bahulaṃ pavattatīti rāgavasena bahuso lokavināso.
410 如此以连带的方式说明了毁灭等内容之后,现在为了显示他们所忆念的方式,开始叙述“忆念过去生时”等。显示巴利原文
410. Evaṃ pasaṅgena saṃvaṭṭādike pakāsetvā idāni yathādhikataṃ nesaṃ anussaraṇākāraṃ dassetuṃ ‘‘pubbenivāsaṃ anussarantopī’’tiādi āraddhaṃ.
“在那个毁灭劫”一句,是因为经典中从毁灭劫的开头便采用了此语。因为在那里也可得知,他于诸有等中轮回了一段时间。或者应这样看待:在毁灭劫中,他于正在进行的诸有等中有了投生,这句话便是显示此点。又或者,“在那个毁灭劫”中,应视为省略了“或”字,由此以不确定之义,其他无数劫也被含摄而得以成立。在“于有”等当中,是指于欲有等、于卵生等胎、于天等趣、于异身异想等识住、于有情居、于刹帝利等有情类中。“曾是”即曾经是。“或容色成就”中的“或”字,是显示还有“或容色衰损”的情形。显示巴利原文
‘‘Amumhi saṃvaṭṭakappe’’ti idaṃ saṃvaṭṭakappassa ādito pāḷiyaṃ (dī. ni. 1.244) gahitattā vuttaṃ. Tatthāpi hi imassa katipayaṃ kālaṃ bhavādīsu saṃsaraṇaṃ upalabbhatīti. Saṃvaṭṭakappe vā vaṭṭamānesu bhavādīsu imassa upapatti ahosi, taṃdassanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā amumhi saṃvaṭṭakappeti ettha vā-saddo luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo, tena ca aniyamatthena itarāsaṅkhyeyyānampi saṅgaho siddho hoti. Bhave vātiādīsu kāmādibhave vā aṇḍajādiyoniyā vā devādi gatiyā vā nānattakāyanānattasaññīādiviññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā khattiyādi sattanikāye vā. Āsinti ahosiṃ. Vaṇṇasampattiṃ vāti vā-saddena vaṇṇavipattiṃ vāti dasseti.
“或食米肉之食”指在俗家时。“或食自然果食”指作苦行者等时。“有味的”指依著家庭的喜等。“无味的”指依著出离的。以“等”字则包含了离生喜乐之定等。显示巴利原文
Sālimaṃsodanāhāro vā gihikāle. Pavattaphalabhojano vā tāpasādikāle. Sāmisā gehassitā somanassādayo. Nirāmisā nekkhammassitā. Ādi-saddena vivekajasamādhijasukhādīnaṃ saṅgaho.
以“曾于彼处”等显示了随其所欲的一切随念之后,现在为以另一种方式显示其义,而说“再者”等。这其中,“曾于彼处”是总说,或省略了遍计,即说为“于彼处、于彼处”。在“渐次上升者随其所欲地随念”中,“上升者”是指以逆观智向过去生上升者。“观察”是指对已随念及未随念的观察,并非随念。“如是”是对所说之义的指示。为显示那是随其所宜,而非随其次第,故说“以名、以姓”等。“以容色等”意指以容色、食物、感受、寿量等种种差别。“白色的”中,“的”字表起始义或种类义,由此显示“如此、此类种种”。显示巴利原文
‘‘Amutrāsi’’ntiādinā sabbaṃ yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ dassetvā idāni aññathā atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha amutrāsinti sāmaññaniddesoyaṃ, byāpanicchālopo vā, amutra amutrāsinti vuttaṃ hoti. Anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇanti ettha ārohantassāti paṭilomato ñāṇena pubbenivāsaṃ ārohantassa. Paccavekkhaṇanti anussaritānussaritassa paccavekkhaṇaṃ, na anussaraṇaṃ. Itīti vuttatthanidassanaṃ. Tañca kho yathārahato, na yathānupubbatoti dassento ‘‘nāmagottavasenā’’tiādimāha. Vaṇṇādīhīti vaṇṇāhāravedayitāyuparicchedehi. Odātotīti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena evamādi evaṃpakāranānattatoti dassitaṃ hoti.
死生智论注解。显示巴利原文
Cutūpapātañāṇakathāvaṇṇanā
411 “于死”指在死时。“于生”指在生时。此处为近处依格,即说为死刹那附近、生刹那附近。正如接下来将说“那些临近死者”等。由于以天眼智了知众生的死与生,故说“即是天眼智之义”。在“因与天相似故”等句中,之前已说过的道理此处应说。但这里有其差别:彼处是着眼于“耳界”一词而以阴性说明,此处则应以中性说明。彼处无有以光明摄持的必要,此处则有,故说“因以光明摄持故,因有大光辉故亦是天”,意思是:由以遍光明摄持而可证得,以及自身以智光明遍满而有广大光辉。因为有大光辉者亦被称为“天”,如“这天宫”等。“因有大行境故”指有可敬的所行境,即有可惊异的转起。因为其转起可惊异,能见墙等之外的事物。“因与天相似故”是低劣譬喻的显示,因为此智比诸天的天眼更具大威力。由此,瑜伽行者为了获得天眼而作遍业,于义理上是对彼对治的征服,即名为征服欲;而获得天眼者具有神通,能如大目犍连长老等那样,以领受诸天所说、忍可法的布施而行于布施领受之相及世间共称中。如此,以住处、征服欲、共称、光辉、行境这些义理,确立了此神通智的天眼性。而声论师在这些义理上欲求di显示巴利原文
411.Cutiyāti cavane. Upapāteti upapajjane. Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ, cutikkhaṇasāmantā, upapattikkhaṇasāmantā cāti vuttaṃ hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘ye pana āsannacutikā’’tiādi (visuddhi. 2.411). Dibbacakkhuñāṇeneva sattānaṃ cuti ca upapatti ca ñāyatīti āha ‘‘dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hotī’’ti. Dibbasadisattātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Ayaṃ pana viseso – tattha ‘‘sotadhātū’’ti padaṃ apekkhitvā itthiliṅgavasena vuttaṃ, idha napuṃsakaliṅgavasena vattabbaṃ. Tattha ca ālokapariggahena payojanaṃ natthi, idha atthīti vuttaṃ ‘‘ālokapariggahena mahājutikattāpi dibba’’nti, kasiṇālokānuggahena pattabbattā, sayaṃ ñāṇālokapharaṇabhāvena ca mahājutikabhāvatoti attho. Mahājutikampi hi ‘‘dibba’’nti vuccati ‘‘dibbamidaṃ byamha’’ntiādīsu. Mahāgatikattāti mahanīyagamanattā, vimhayanīyapavattikattāti attho. Vimhayanīyā hissa pavatti tirokuṭṭādigatarūpadassanato. ‘‘Dibbasadisattā’’ti ca hīnūpamādassanaṃ devatānaṃ dibbacakkhutopi imassa mahānubhāvattā. Tena dibbacakkhulābhāya yogino parikammakaraṇaṃ tappaṭipakkhābhibhavassa atthato tassa vijayicchā nāma hoti, dibbacakkhulābhī ca iddhimā devatānaṃ vacanaggahaṇakkhamanadhammadānavasena mahāmoggallānattherādayo viya dānaggahaṇalakkhaṇe, vohāre ca pavatteyyāti evaṃ vihāravijayicchāvohārajutigatisaṅkhātānaṃ atthānaṃ vasena imassa abhiññāñāṇassa dibbacakkhubhāvasiddhito . Saddavidū ca tesu eva atthesu divu-saddaṃ icchantīti vuttaṃ ‘‘taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabba’’nti.
“见”的意思是:以见色的功能。因为众生以眼见到色。如同依止于识的肉眼,仿佛在指示平坦与不平坦那样运作,但此天眼并非如此。它自身能更殊胜地执行眼的作用,因此说“因执行眼的作用而如同眼,故也称为眼”。为了展开略说的“由于是见清净之因”的含义,而说“因为……”等。执取断见,是由于看不到他世的再生,认为“这个有情就在这里断灭了”,其他邪见也是如此。至于执取新七种有身见,则如同认为得者是偶然生起一般。“佛子们确实见到”,这是对后句的限定,而非对前句的限定。如此,则与《胜敌本生》等经典不相违,得以成立。显示巴利原文
Dassanaṭṭhenāti rūpadassanabhāvena. Cakkhunā hi sattā rūpaṃ passanti. Yathā maṃsacakkhu viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattati, na tathā idaṃ. Idaṃ pana sayameva tato sātisayaṃ cakkhukiccakārīti āha ‘‘cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhū’’ti. ‘‘Diṭṭhivisuddhihetuttā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti parato upapattiyā adassanato etthevāyaṃ satto ucchinno, evamitarepīti. Navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti lābhī adhiccasamuppattiko viya. Buddhaputtā passantiyevāti uttarapadāvadhāraṇaṃ, na purimapadāvadhāraṇaṃ. Evaṃ hi jayaddisajātakādīhi avirodho siddho hoti.
“属于人类的”即人间的,是众生所行境之色所缘。由于能见到与之不同的、属于天、非天、极微细等类别的色,故称为“超越人间的”。而这样的色,即称为超越了人间施设的范围,因此说“以超越人间施设而见色”。如此从境的角度开示后,现在从能观者的角度开示,而说“或者人间的……”等。在此,超越肉眼也应理解为是通过超越其作用而实现的。显示巴利原文
Manussānaṃ idanti mānusakaṃ, manussānaṃ gocarabhūtaṃ rūpārammaṇaṃ. Tadaññassa pana dibbatirohitātisukhumādibhedassa rūpassa dassanato atikkantamānusakaṃ. Evarūpañca manussūpacāraṃ atikkantaṃ nāma hotīti āha ‘‘manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanenā’’ti. Evaṃ visayamukhena dassetvā idāni visayīmukhena dassetuṃ ‘‘mānusakaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāpi maṃsacakkhātikkamo tassa kiccātikkameneva daṭṭhabbo.
“以天眼”即是以天眼智。由于刹那极为迅速、极为微细,某些色是无法被看见的。再者,天眼的所缘是现在的色,此色是前生缘,并且没有转向与遍作,广大心便不能生起;正在生起或正在坏灭的色,也不能成为所缘缘。因此,“在死生刹那的色,不能以天眼看见”,此为善说。如果天眼智唯以色为所缘,那为什么说“看见有情”呢?因为多数是见到属于有情相续的色,所以这样说。或者,有些论师认为,这是依于执取有情的因相,以世俗言说的方式而说的。所说“那些正在死去的”等,即是所指,这是关联。在此类色中,意指不是与死生刹那俱有的色。显示巴利原文
Dibbacakkhunāti dibbacakkhuñāṇenapi. Daṭṭhuṃ na sakkā khaṇassa atiittaratāya atisukhumatāya kesañci rūpassa. Apica dibbacakkhussa paccuppannaṃ rūpārammaṇaṃ, tañca purejātapaccayabhūtaṃ, na ca āvajjanaparikammehi vinā mahaggatassa pavatti atthi, nāpi uppajjamānameva rūpaṃ ārammaṇapaccayo bhavituṃ sakkoti, bhijjamānaṃ vā. Tasmā ‘‘cutūpapātakkhaṇe rūpaṃ dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā’’ti suvuttametaṃ. Yadi dibbacakkhuñāṇaṃ rūpārammaṇameva, atha kasmā ‘‘satte passatī’’ti vuttanti? Yebhuyyena sattasantānagatarūpadassanato evaṃ vuttaṃ. Sattagahaṇassa vā kāraṇabhāvato vohāravasena vuttantipi keci. Te cavamānāti adhippetāti sambandho. Evarūpeti na cutūpapātakkhaṇasamaṅginoti adhippāyo.
依痴所生之业低劣,其果亦低劣,故说“由痴之等流所成”。与此相反,即与彼被轻视等相背反的状态,意指被尊重、不被轻视、不被蔑视、不被鄙弃,而得恭敬。妙色,即美丽的容貌;丑色,即丑陋的容貌。此妙色与丑色,依其次第,乃是依无嗔与有嗔之业而生,故说“由无嗔之等流所成”等。往生善妙之趣,故为善逝;因此说“往生善趣”,意为已投生善趣。怀有无贪意乐的有情,是知恩者、远离悭吝者;依无贪之业而成为幸福、圆满者,故说“或由无贪之等流,成为富裕、大财富者”。堕入苦趣,故为恶逝;因此说“往生恶趣”。怀有贪欲意乐的有情,是贪婪者、悭吝者;依贪欲之业而成为生于恶趣、不得善生者,故说“或由贪之等流,成为贫穷、饮食匮乏者”。显示巴利原文
Mohūpanissayaṃ nāma kammaṃ nihīnaṃ nihīnaphalaṃ hotīti āha ‘‘mohanissandayuttattā’’ti. Tabbiparīteti tassa hīḷitādibhāvassa viparīte , ahīḷite anohīḷite anoññāte anavaññāte cittīkateti attho. Suvaṇṇeti sundaravaṇṇe. Dubbaṇṇeti asundaravaṇṇe. Sā panāyaṃ suvaṇṇadubbaṇṇatā yathākkamaṃ kammassa adosadosūpanissayatāya hotīti āha ‘‘adosanissandayuttattā’’tiādi. Sundaraṃ gatiṃ gatā sugatāti āha ‘‘sugatigate’’ti, sugatiṃ upapanneti attho. Alobhajjhāsayā sattā vadaññū vigatamaccherā alobhūpanissayena kammunā subhagā samiddhā hontīti āha ‘‘alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane’’ti. Dukkhaṃ gatiṃ gatā duggatāti āha ‘‘duggatigate’’ti. Lobhajjhāsayā sattā luddhā maccharino lobhūpanissayena kammunā duggatā durupetā hontīti āha ‘‘lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne’’ti.
“已积集”的,即已造作而能招感果报。若已造之业具备感果的能力,如此所造即称为已积集。以“正在死去”等语句,说明了天眼的作用,这是就所缘境的角度来阐明能观者的作用。或者,“先前的”是指“以天眼”等语句。“等”字在此表示省略。因此,其意是:通过“以天眼……看见”等语句,以及“正在死去”等语句,说明了天眼的作用。显示巴利原文
Upacitanti phalāvahabhāvena kataṃ. Yathā kataṃ hi kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Cavamānetiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttanti visayamukhena visayībyāpāramāha. Purimehīti vā ‘‘dibbena cakkhunā’’tiādīni padāni sandhāya vuttaṃ. Ādīhīti ettha ca-saddo luttaniddiṭṭho . Tasmā ‘‘dibbena…pe… passatī’’ti imehi, ‘‘cavamāne’’tiādīhi ca dibbacakkhukiccaṃ vuttanti attho.
“以此句”,即指“了知众生随业往生”这一语句。此处“比丘”意指处于此教法中的比丘,即获得天眼智者。那位天眼智获得者,现量见到地狱有情后安住。他如此作意:出于想要了知那些地狱有情感得地狱之业的愿望,进入根本禅那,出定后以遍作的方式作意。“是什么……”等,是显示作意的方式。如此做了遍作后,再入根本禅那;出定者以彼业为所缘而生起意门转向;彼转向灭后,四或五个速行心路生起,一切皆如前说。“没有单独的遍作”,是就“除了天眼智之外,随业往生智没有单独的遍作”的意图而说。应如此理解,否则随业往生智的广大性便不成立。对于见到天人的情形,道理亦同。此处的地狱与天人之说,应视为仅是举例。因为,若愿意,天眼获得者对其他趣的有情也如此修行。正如(《清净道论》)将说:“以恶趣之说,显示畜生趣”;“以善趣之说,也包括人趣”。以彼地狱之业为所缘的,即是“以彼业为所缘”。在“粗语林”等中,“等”字包括了“心花林”等。显示巴利原文
Iminā pana padenāti ‘‘yathākammūpage satte pajānātī’’ti iminā vākyena. Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu, dibbacakkhuñāṇalābhīti adhippāyo. So ca dibbacakkhuñāṇalābhī nerayike ca satte paccakkhato disvā ṭhito. Evaṃ manasi karotīti tesaṃ nerayikānaṃ nirayasaṃvattaniyassa kammassa ñātukāmatāvasena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammavasena manasi karoti. Kiṃ nu khotiādi manasikāravidhidassanaṃ. Evaṃ pana parikammaṃ katvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhitassa taṃ kammaṃ ārammaṇaṃ katvā āvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe cattāri, pañca vā javanāni javantītiādi sabbaṃ vuttanayameva. ‘‘Visuṃ parikammaṃ nāma natthī’’ti idaṃ pana dibbacakkhuñāṇena vinā yathākammūpagañāṇassa visuṃ parikammaṃ natthīti adhippāyena vuttaṃ. Evañcetaṃ icchitabbaṃ, aññathā yathākammūpagañāṇassa mahaggatabhāvo eva na siyā. Devānaṃ dassanepi eseva nayo. Nerayikadevaggahaṇaṃ cettha nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Ākaṅkhamāno hi dibbacakkhulābhī aññagatikesupi evaṃ paṭipajjatiyeva. Tathā hi vakkhati ‘‘apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpetī’’ti (visuddhi. 2.411), ‘‘sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhatī’’ti (visuddhi. 2.411) ca. Taṃ nirayasaṃvattaniyaṃ kammaṃ ārammaṇaṃ etassāti taṃkammārammaṇaṃ. Phārusakavanādīsūti ādi-saddena cittalatāvanādīnaṃ saṅgaho.
正如对此(随业趣智)没有单独的遍作,对未来分智亦复如是,这说明两者都不需单独的遍作。对此,他说了原因:‘因为这两种智都是以天眼为足处的。’这里的意趣是:如同得天眼者增长面向地狱等处的光明,看见地狱等有情后,对他们过去所累积的引向地狱等之业,藉由那样的执取与相应的作意,在已遍净的心中如实地了知;同样地,若有人想了解某个有情紧接着的未来有身,他便逐一增长光明,以随业趣智看见该有情过去或现在所累积的、能产生该未来有身的业,然后欲了知由此业所应产生的未来有身,亦以同样的执取与相应的作意,在已遍净的心中如实地了知。对于此后的其他有身,也以相同的方法了知。这便称为未来分智。因为这两种智只有在天眼智成就时才成就,天眼智不成就时则不成就,因此说:‘这些智与天眼一同成就。’显示巴利原文
Yathā cimassāti yathā ca imassa yathākammūpagañāṇassa visuṃ parikammaṃ natthi, evaṃ anāgataṃsañāṇassapīti visuṃ parikammābhāvaṃ nidasseti. Tattha kāraṇamāha ‘‘dibbacakkhupādakāneva hi imānī’’ti. Tatrāyamadhippāyo – yathā dibbacakkhulābhī nirayādiabhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā, nerayikādike satte disvā tehi pubbe āyūhitaṃ nirayasaṃvattaniyādikaṃ kammaṃ tādisena samādānena, tajjena ca manasikārena parikkhate citte yāthāvato jānāti, evaṃ yassa yassa sattassa samanantarā anāgataṃ attabhāvaṃ ñātukāmo taṃ taṃ odissa ālokaṃ vaḍḍhetvā tena tena atīte, etarahi vā āyūhitaṃ tassa nibbattakaṃ kammaṃ yathākammūpagañāṇena disvā tena nibbattetabbaṃ anāgataṃ attabhāvaṃ ñātukāmo tādisena samādānena, tajjena ca manasikārena parikkhate citte yāthāvato jānāti. Eseva nayo tato paresupi attabhāvesu. Etaṃ anāgataṃsañāṇaṃ nāma. Yasmā etaṃ dvayaṃ dibbacakkhuñāṇe satiyeva sijjhati, nāsati. Tena vuttaṃ ‘‘imāni dibbacakkhunā saheva ijjhantī’’ti.
‘身恶行’应这样解释:以身所作的恶行,或因从身生起的烦恼污秽而称为恶行,故为身恶行。此处的‘身’是指能造作之身。藉由身表而转起的不善身业,即是身恶行。‘其余’指语恶行与意恶行。在某个相续中造作并累积了业,即使该相续中断,由于应当受果报的性质不会消失,所以应说‘他与彼(业)同在’,因此说‘具足者即成为具足者’。‘成为不欲利益者’——以此显示,如同父母对待子女、师长与戒师对待弟子那样,若真是欲利益者,就不会成为呵责者、诽谤者。‘以破坏功德’即破坏、毁灭其存在之功德,这是它的意思。难道以究竟事诽谤不也是破坏功德吗?确实如此。但这里所说的‘功德’是指禅那等殊胜的上人法,因此才将破坏戒单独列出。所以说‘他们没有沙门法’等。‘沙门法’是就戒律的约束而言的。‘知’指知道所诽谤者的圣者性;‘不知’指不知道。在这里,知与不知并非标准,圣者性本身才是标准。因此说:‘无论哪种情况,都是诽谤圣者。’但是,若不知者并无恶意,只是表明对方没有圣者功德,则并未破坏功德,因此他不构成诽谤圣者。不过,这种情况仍有对治之法,可通过忏悔治愈,并非像无间业那样不可治。显示巴利原文
Kāyena duṭṭhu caritaṃ, kāyato vā uppannaṃ kilesapūtikattā duṭṭhaṃ caritaṃ kāyaduccaritanti evaṃ yojetabbo. Kāyoti cettha copanakāyo adhippeto. Kāyaviññattivasena pavattaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ kāyaduccaritanti. Itaresūti vacīmanoduccaritesu. Yasmiṃ santāne kammaṃ katūpacitaṃ, asatissa antarupacchede vipākārahabhāvassa avigacchanato so tena sahitoyevāti vattabboti āha ‘‘samannāgatāti samaṅgībhūtā’’ti. ‘‘Anatthakāmā hutvā’’ti etena mātāpitaro viya puttānaṃ, ācariyupajjhāyā viya ca nissitakānaṃ atthakāmā hutvā garahakā upavādakā na hontīti dasseti. Guṇaparidhaṃsanenāti vijjamānānaṃ guṇānaṃ viddhaṃsanena, vināsanenāti attho. Nanu ca antimavatthunāpi upavādo guṇaparidhaṃsanamevāti? Saccametaṃ. Guṇāti panettha jhānādivisesā uttarimanussadhammā adhippetāti sīlaparidhaṃsanaṃ visuṃ gahitaṃ. Tenāha ‘‘natthi imesaṃ samaṇadhammo’’tiādi. Samaṇadhammoti ca sīlasaṃyamaṃ sandhāya vadati. Jānaṃ vāti yaṃ upavadati, tassa ariyabhāvaṃ jānanto vā. Ajānaṃ vāti ajānanto vā. Jānanaṃ ajānanaṃ cettha appamāṇaṃ, ariyabhāvo eva pamāṇaṃ. Tenāha ‘‘ubhayathāpi ariyūpavādova hotī’’ti. ‘‘Ariyo’’ti pana ajānato aduṭṭhacittasseva tattha ariyaguṇābhāvaṃ pavedentassa guṇaparidhaṃsanaṃ na hotīti tassa ariyūpavādo natthīti vadanti. Satekicchaṃ pana hoti khamāpanena, na anantariyaṃ viya atekicchaṃ.
‘Rujjhatī’的意思是刺伤、产生苦受。‘Taṃ’指那位长老,或者指那件事。长老明知故问:‘贤友,你有立足处吗?’对方则说:‘我是须陀洹’,意指他在教法中已有了立足处,即现观了真理。长老出于悲悯,便表明自己:‘你所诽谤的是漏尽者。’显示巴利原文
Rujjhatīti tudati, dukkhaṃ vedanaṃ uppādetīti attho. Tanti taṃ theraṃ, taṃ vā kiriyaṃ. Jānanto eva thero ‘‘atthi te, āvuso, patiṭṭhā’’ti pucchi. Itaropi saccābhisamayo sāsane patiṭṭhāti āha ‘‘sotāpanno aha’’nti. Thero taṃ karuṇāyamāno ‘‘khīṇāsavo tayā upavadito’’ti attānaṃ āvikāsi.
如果住在该寺院中的比丘较为新学,‘即便当面不能忏悔’是指即便当面也无法请求忏悔。或读作‘akhamante’(不忏悔者)。这应依须陀洹的情况来理解。显示巴利原文
Sace navakatarā honti tasmiṃ vihāre bhikkhū. Sammukhā akhamāpentepīti purato khamāpane asambhavantepi. ‘‘Akhamante’’ti vā pāṭho. Taṃ sotāpannassa vasena veditabbaṃ.
‘般涅槃处’指的是应当供养之处,故如此说。显示巴利原文
Parinibbutamañcaṭṭhānanti pūjākaraṇaṭṭhānaṃ sandhāyāha.
以应被执取之义而称为‘执取’。以业为执取者,名为‘业执取者’;基于邪见执取业者,名为‘邪见业执取者’;或者,将‘因’义含摄其中,以邪见令他人执取于业者,名为‘邪见业执取者’。为显示此义,他说‘以邪见’等。‘戒具足’等语,是就根器已成熟、具足道支者的角度而说。至于安住于最上道者,则无法以言语表述。‘其他’指阿罗汉果。‘如是成就’意为:正如那必然如此,此处也是如此。在‘不舍彼语’等文句中,就诽谤圣者而言,若说‘我不再说这样的话’,名为舍语;若心想‘我不再生起这样的心’,名为舍心;若舍弃‘我不再执取这样的见’,名为舍见。若不这样行持,则既非舍弃,也非放下。‘就如被带来投入者那样住于地狱’的意思是:如同被地狱狱卒带来并安置于地狱之中,他便这样住于地狱。以邪见而言,没有不可做的恶事,由此甚至成为生死轮回的桩柱,故说:‘诸比丘,邪见是诸罪中之最。’显示巴利原文
Samādātabbaṭṭhena samādānāni, kammāni samādānāni yesaṃ, te kammasamādānā, micchādiṭṭhivasena kammasamādānā, hetuatthaṃ vā antogadhaṃ katvā micchādiṭṭhivasena pare kammesu samādāpakā micchādiṭṭhikammasamādānā. Tayimamatthaṃ dassento ‘‘micchādiṭṭhivasenā’’tiādimāha. Sīlasampannotiādi paripakkindriyassa maggasamaṅgino vasena vuttaṃ. Aggamaggaṭṭhe pana vattabbameva natthi. Aññanti arahattaṃ. Evaṃsampadanti yathā taṃ avassambhāvī, evamidampīti attho. Taṃ vācaṃ appahāyātiādīsu ariyūpavādaṃ sandhāya ‘‘puna evarūpiṃ vācaṃ na vakkhāmī’’ti vadanto vācaṃ pajahati nāma, ‘‘puna evarūpaṃ cittaṃ na uppādessāmī’’ti cintento cittaṃ pajahati nāma, ‘‘puna evarūpiṃ diṭṭhiṃ na gaṇhissāmī’’ti pajahanto diṭṭhiṃ pajahati nāma, tathā akaronto neva pajahati, na paṭinissajjati. Yathābhataṃnikkhitto, evaṃ nirayeti yathā nirayapālehi āharitvā niraye ṭhapito, evaṃ niraye ṭhapitoyevāti attho. Micchādiṭṭhivasena akattabbaṃ nāma pāpaṃ natthi, yato saṃsārakhāṇubhāvopi nāma hotīti āha ‘‘micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti.
如同“诸比丘,如来已断生有之结,其身安住,唯此身及外名色”(长部1.147)等处,此处“身”字指五蕴范畴,故说“身坏”即舍弃所执蕴。对于未离贪者,死后即是执取他有的蕴,故说“死后”即紧接着执取结生之蕴。身依命根而住立,命根断则身坏,故说“身坏”即命根断绝。显示巴利原文
‘‘Ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati, ayañceva kāyo, bahiddhā ca nāmarūpa’’nti (dī. ni. 1.147) evamādīsu viya idha kāya-saddo khandhapañcakavisayoti āha ‘‘kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā’’ti. Avītarāgassa maraṇato paraṃ nāma bhavantarūpādānamevāti āha ‘‘paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe’’ti. Yena tiṭṭhati, tassa upacchedeneva kāyo bhijjatīti āha ‘‘kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā’’ti.
“从此处有乐”(eti imasmā sukha),故名为“铁”(ayo),即福德,所以说“被称为福德的铁”。“乐从此处来”(ayanti etasmā sukhāni),故名为“铁”(āyo),即福业等乐的资具,因此说“或因无乐之来故”。“被享受”(iyati assādiyati),故名为“铁”(ayo),即味,所以说“称为味的铁”。显示巴利原文
Eti imasmā sukhanti ayo, puññanti āha ‘‘puññasammatā ayā’’ti. Ayanti etasmā sukhānīti āyo, puññakammādisukhasādhanaṃ. Tenāha ‘‘sukhānaṃ vā āyassa abhāvā’’ti. Iyati assādiyatīti ayo, assādoti āha ‘‘assādasaññito ayo’’ti.
“龙王等”:其中“等”字包含金翅鸟等。“与阿修罗相似”:即与饿鬼阿修罗相似。“彼”:指阿修罗身。“以一切积聚”:即以一切成就的积聚。“以所述相反的方式”:即与“善行,或因其无过失而称为妙行”等文句所述“身恶行”等词义相反的方式。显示巴利原文
Nāgarājādīnanti ādi-saddena supaṇṇādīnaṃ saṅgaho. Asurasadisanti petāsurasadisaṃ. Soti asurakāyo. Sabbasamussayehīti sabbehi sampattisamussayehi. Vuttavipariyāyenāti ‘‘suṭṭhu caritaṃ, sobhanaṃ vā caritaṃ anavajjattā’’tiādinā ‘‘kāyaduccaritenā’’tiādīnaṃ padānaṃ vuttassa atthassa vipariyāyena.
“结语”:即对已说之义再作宣说。此处所谓“略义”,即“以天眼……见”等,此即如上所述的略义。显示巴利原文
Nigamanavacanaṃ vuttassevatthassa puna vacananti katvā. Ayamettha saṅkhepatthoti ‘‘dibbena cakkhunā…pe… passatī’’ti ettha ayaṃ yathāvutto saṅkhepattho.
412 “遍所缘”:即依于八遍的遍所缘。“以一切方式”:即“以十四种调心、具足八支、成就地、足、根本”等一切方式。令心堪能转向、适于引向天眼智而作。“应令邻近”:即应令天眼智生起之近因成就。于此,应令近行定纯熟并扩大所缘。故说:“应令成为近行定行境后,扩大而安立”。“于此”:即在那已扩大的遍所缘中。“安止”:即依于禅那的安止。因为未作遍作者,其神通安止不能成就。故说:“依止于基础禅那”,意为以基础禅那为所缘。并非依止于遍作:即那遍所缘并非遍作的依止处;若是,则不能见色。“于这些中”:即所述的光遍等三遍中。“令生起”:即由近行定的生起而令生起;因为与近行定转起同时,似相生起。“于此”:即于遍的解释中。显示巴利原文
412.Kasiṇārammaṇanti aṭṭhannampi kasiṇānaṃ vasena kasiṇārammaṇaṃ. Sabbākārenāti ‘‘cuddasavidhena cittaparidamanena aṭṭhaṅgasamannāgamena bhūmipādapadamūlasampādanenā’’ti iminā sabbappakārena. Abhinīhārakkhamaṃ dibbacakkhuñāṇābhimukhaṃ pesanārahaṃ pesanayoggaṃ katvā. Āsannaṃ kātabbanti dibbacakkhuñāṇuppattiyā samīpabhūtaṃ kātabbaṃ. Tattha upacārajjhānaṃ paguṇataraṃ katvā ārammaṇañca vaḍḍhetabbaṃ. Tenāha ‘‘upacārajjhānagocaraṃ katvāvaḍḍhetvā ṭhapetabba’’nti. Tatthāti tasmiṃ vaḍḍhite kasiṇārammaṇe. Appanāti jhānavasena appanā. Na hi akataparikammassa abhiññāvasena appanā ijjhati. Tenāha ‘‘pādakajjhānanissayaṃ hotī’’ti, pādakajjhānārammaṇaṃ hotīti attho. Na parikammanissayanti parikammassa taṃ kasiṇārammaṇaṃ apassayo na hoti. Tathā sati rūpadassanaṃ na siyā. Imesūti yathāvuttesu tejokasiṇādīsu tīsu kasiṇesu. Uppādetvāti upacārajjhānuppādanena uppādetvā. Upacārajjhānapavattiyā hi saddhiṃ paṭibhāganimittuppatti. Tatthāti kasiṇaniddese.
应只见内在之色,而非外在,因为外在是导致散乱之因。“遍作的阶段超过”:此处所谓遍作,即前述遍所缘的近行定;当观色者见色时,彼近行定不转起。而见色依于遍光明,遍光明又依于遍作,故两者皆因遍作不转起而不可得。故说:“由此光明消失,彼消失时,色亦不见”。当观色者见色时,遍作的阶段超过;对于超过遍作者,则无有遍所缘之智,故色不见。那么应如何修习?故说:“于此,彼……”等。如此次第:即一再进入基础禅那,出定后,屡屡以光明遍满的方式,令光明强固且久住。若能如此,则于彼处,即使极久亦能见色。因此说:“此处光明……成为……”。显示巴利原文
Antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ na bahiddhā vikkhepāpattihetubhāvato. Parikammassa vāro atikkamatīti idha parikammaṃ nāma yathāvuttakasiṇārammaṇaṃ upacārajjhānaṃ, taṃ rūpagataṃ passato na pavattati. Kasiṇālokavasena ca rūpagatadassanaṃ, kasiṇāloko ca parikammavasenāti tadubhayampi parikammassa appavattiyā na hoti. Tenāha ‘‘tato āloko antaradhāyati, tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissatī’’ti. Rūpagataṃ passato parikammassa vāro atikkamati, parikammamatikkantassa kasiṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ na hotīti rūpagataṃ na dissati, kathaṃ pana paṭipajjitabbanti āha ‘‘athānenā’’tiādi. Evaṃ anukkamenāti punappunaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā tato tato vuṭṭhāya abhiṇhaṃ ālokassa pharaṇavasena āloko thāmagato hoti ciraṭṭhāyī. Tathā ca sati tattha sucirampi rūpagataṃ passateva. Tena vuttaṃ ‘‘ettha āloko…pe… hotī’’ti.
为阐明此义应以火炬喻来说明,故说:“夜间,如火炬……”等。其中,“一再进入”:即一再进入基础禅那。“强力光明依所划定处而住”:即依所划定之范围扩大遍已,那强力光明便遍满该范围而安住。显示巴利原文
Svāyamattho tiṇukkūpamāya vibhāvetabboti dassento āha ‘‘rattiṃ tiṇukkāyā’’tiādi. Tattha punappunaṃ pavesananti punappunaṃ pādakajjhānasamāpajjanaṃ. Thāmagatālokassayathāparicchedena ṭhānanti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā kasiṇaṃ vaḍḍhitaṃ, thāmagatassa ālokassa tattakaṃ pharitvā avaṭṭhānaṃ.
“未入行境者”:这是依能进入行境的可能性而说。至于腹内等,因无此可能,故唯应以此简别。“彼即”:即天眼本身。“于此”:即在这些缘色而生起的心中。“能见色者”:即能如实显了色的,犹如眼识。“前分心”:即称为转向心、遍作心的前分心。因为这些心虽也执取所缘,却不如实显了彼所缘而转起,如同转向心、领受心等。显示巴利原文
Anāpāthagatanti āpāthagamanayogyassa vasena vuttaṃ. Antokucchigatādi pana tadabhāvato tena visesitabbameva. Tadevāti dibbacakkhumeva . Etthāti etesu rūpamārabbha pavattacittesu. Rūpadassanasamatthanti rūpaṃ sabhāvato vibhāvanasamatthaṃ cakkhuviññāṇaṃ viya. Pubbabhāgacittānīti āvajjanaparikammasaṅkhātāni pubbabhāgacittāni. Tāni hi ārammaṇaṃ karontānipi na yāthāvato taṃ vibhāvetvā pavattanti āvajjanasampaṭicchanacittāni viya.
此即天眼。“障碍”:即障碍者。“禅那迷乱者”:即因禅那而疯狂者,由修习禅那而致迷乱。“应不放逸而住”:即不应以“我已证得天眼”而生满足,应依随修观行,或依谛现观,而不放逸地安住。显示巴利原文
Taṃ panetaṃ dibbacakkhu. Paripanthoti antarāyiko. Jhānavibbhantakoti jhānummattako jhānabhāvanāmukhena ummādappatto. Appamattena bhavitabbanti ‘‘dibbacakkhu mayā adhigata’’nti santosaṃ anāpajjitvā vipassanānuyogavasena vā saccābhisamayavasena vā appamattena bhavitabbaṃ.
“以欲见者……”等,显示了天眼种种转向的遍作及天眼智,而非其生起次第。为说明此义,故说“此中,此……”等。因前文已明,故易可了知。显示巴利原文
‘‘Evaṃ passitukāmenā’’tiādinā dibbacakkhussa nānāvajjanaparikammañceva dibbacakkhuñāṇañca dassitaṃ, na tassa uppattikkamoti taṃ dassetuṃ ‘‘tatrāya’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva.
杂论注解。显示巴利原文
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
413 “如是”:即依所说方式之义。以此,他回顾了如“彼于如是等持之心……”等(长部1.244-245;中部1.384, 431-433;巴帝摩卡12-14)所显示的圣典文句及其释义之理。犹如诸谛之中,圣谛摄于诸蕴,而取蕴亦含摄其中。对于此二者,从自性、集、灭、味、患、离,以自然智如实了知、遍知、通达、宣说,故以殊胜的五蕴觉悟唯应赞叹世尊,是故说“五蕴了知者”。了知之后,应知之义,此为衔接。“于这些”:即于五神通中。又因此处含摄了附属之智,故说为“五”。因此说:“盖于这些中……”等。显示巴利原文
413.Itīti evaṃ vuttappakārenāti attho. Tena ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādinā (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.384, 431-433; pārā. 12-14) yathādassitapāḷigatiṃ, tassā atthavivaraṇanayañca paccāmasati. Saccesu viya ariyasaccāni khandhesu upādānakkhandhā antogadhā. Tadubhaye ca sabhāvato, samudayato, atthaṅgamato, assādato, ādīnavato, nissaraṇato ca yathābhūtaṃ sayambhuñāṇena avedi aññāsi paṭivijjhi pavedesi vāti sātisayena pañcakkhandhāvabodhena bhagavāva thometabboti āha ‘‘pañcakkhandhavidū’’ti. Ñatvā viññeyyāti sambandho. Tāsūti pañcasu abhiññāsu. Taggahaṇeneva ca paribhaṇḍañāṇānaṃ gahitattā ‘‘pañcā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘etāsu hī’’tiādi.
此中,“paribhaṇḍañāṇāni”即周边智。正如须弥山周围那些因其成就而得以成立的腰带之处被称为“paribhaṇḍa”(周边),同样,这些智也因天眼的成就而成就,故被称为其周边智。“Idhāgatāni”:此处的“idha”是就所示现的经文语句而言。然而,在其他如《沙门果经》等中,意所成智也作为单独的神通智出现。显示巴利原文
Tattha paribhaṇḍañāṇānīti parivārañāṇāni. Yathā hi sinerussa parivāraṭṭhānāni yāni taṃsiddhiyā siddhāni mekhalaṭṭhānāni paribhaṇḍānīti vuccanti, evaṃ imānipi dibbacakkhusiddhiyā siddhāni tassa paribhaṇḍānīti vuttāni. Idhāgatānīti ettha idhāti yathādassitāni suttapadāni sandhāya vuttaṃ. Tato aññesu pana sāmaññaphalādīsu manomayañāṇampi visuṃ abhiññāñāṇabhāvena āgataṃ.
“Tesū”一词的复指,是指三界,还是指所缘?对此,如果是指三界,那是不合理的,因为神通智并不在三界中生起。如果是指所缘,那也是不合理的,因为不应在解说某一事物后,却去复指另一事物。随你所许,暂且认为是指三界吧——难道不是说过“神通智不在三界中生起”吗?这并没有矛盾,因为是以三界的名称来指称所缘本身。或者,就算是所缘,难道不是说过“不应在解说某一事物后,却去复指另一事物”吗?基于刚才所说的理由,这也不是过失。显示巴利原文
‘‘Tesū’’ti idaṃ paccāmasanaṃ kiṃ tikānaṃ, udāhu ārammaṇānanti? Kiñcettha yadi tikānaṃ, tadayuttaṃ. Na hi tikesu abhiññāñāṇāni pavattanti. Atha ārammaṇānaṃ, tampi ayuttaṃ. Na hi aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ yuttanti. Yathā icchati, tathā bhavatu tāva tikānaṃ, nanu vuttaṃ ‘‘na hi tikesu abhiññāñāṇāni pavattantī’’ti? Nāyaṃ virodho tikavohārena ārammaṇānaṃyeva gayhamānattā. Atha vā pana hotu ārammaṇānaṃ, nanu vuttaṃ ‘‘na hi aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ yutta’’nti? Ayampi na doso yathāvuttakāraṇenevāti.
414 414. 即使没有所依处的差别,由于地、时、相续的差别,所缘也被分为七种。因为这种差别是以三界来把握的。由于神变智不以道为所缘,所以这里没有以道为所缘的三界。“Taṃ”是指神变智。“令身依止于心”等句中所应说的内容,前文已述。“Upayogaladdhaṃ”即获得了业格形式。以第二格说“kāyaṃ pariṇāmeti”(变化身)。因此,说“以身为所缘”,意即以“色身的颜色为所缘”。显示巴利原文
414. Asatipi vatthubhede bhūmikālasantānabhedavasena bhinnesu sattasu ārammaṇesu. Tikavasena hesa bhedo gahito. Iddhividhañāṇassa maggārammaṇatāya abhāvato idha maggārammaṇatiko na labbhati. Tanti iddhividhañāṇaṃ. Kāyaṃ cittasannissitaṃ katvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Upayogaladdhanti laddhaupayogavacanaṃ. Dutiyāvibhattivasena vuttaṃ ‘‘kāyaṃ pariṇāmetī’’ti. Tenāha ‘‘rūpakāyārammaṇato’’ti, rūpakāyassa vaṇṇārammaṇatoti attho.
“Tadeva cittaṃ”即是彼以身变化心时所说的基础禅心。在罗摩村建塔后,以神通从其余七处塔中取来舍利,于王舍城地宫曼荼罗中营造了大舍利藏。“以这些香”等,即便取用现前存在的香等,由于具有不干涸等殊胜特征,它们未来的色法才是决意心的所缘,因为这是对未来进行决意的缘故。名为“Vattaniyasenāsana”的寺院,位于文阇耶林中。“Dadhira”即乳清,对此作决意者,未来的乳色为其所缘。以现在的色身为所缘时,则是现在所缘。显示巴利原文
Tadeva cittanti yadeva kāyavasena cittapariṇāmane vuttaṃ pādakajjhānacittaṃ, tadeva. Rāmagāme cetiyaṃ ṭhapetvā sesesu sattasu cetiyesu dhātuyo iddhiyā āharitvā rājagahe bhūmigharamaṇḍape kataṃ mahādhātunidhānaṃ. ‘‘Ime gandhā’’tiādinā paccuppanne gandhādike gahetvāpi asussanādivisesayuttaṃ anāgatameva nesaṃ rūpaṃ adhiṭṭhānacittassa ārammaṇaṃ hoti anāgatādhiṭṭhānattā. Vattaniyasenāsanaṃ nāma viñjhāṭaviyaṃ vihāro. Dadhirasanti dadhimaṇḍo, taṃ adhiṭṭhahantassa anāgataṃ dadhivaṇṇaṃ ārammaṇaṃ hoti. Paccuppannārammaṇaṃ hoti paccuppannassa rūpakāyassa ārammaṇakaraṇato.
“Sakāyacittānaṃ”指自己的身体与心。显示巴利原文
Sakāyacittānanti attano kāyassa, cittassa ca.
415 415. 声音也是有限的,因为一切色法皆属欲界。“Vijjamānameva”意为当下存在的。显示巴利原文
415.Saddo ca paritto sabbassa rūpassa kāmāvacarabhāvato. Vijjamānamevāti vattamānaṃyeva.
416 416. “Sotāpannassacittaṃ”指须陀洹特有的心。对于“Sakadāgāmissa”等句,道理相同。应如此推演直至阿罗汉:“斯陀含不了知阿那含的心,阿那含不了知阿罗汉的心。”“Sabbesaṃ”指能知一切圣者的心,凡夫更不待言。而且,较上的阿那含等也能了知较下的斯陀含等的心,这便是其中的关联。显示巴利原文
416.Sotāpannassacittanti sotāpannassa āveṇikaṃ cittaṃ. Sakadāgāmissātiādīsupi eseva nayo. Yāva arahato netabbanti ‘‘sakadāgāmī anāgāmino cittaṃ na jānāti, anāgāmī arahato’’ti evaṃ netabbaṃ. Sabbesanti sabbesaṃ ariyānaṃ jānāti, ko pana vādo anariyānaṃ. Aññopi ca uparimo anāgāmiādi heṭṭhimassa sakadāgāmiādikassa cittaṃ jānātīti sambandho.
对于过去和未来他人的心,了知是可能的;对于现在的心,则不可能。基于此意趣,问:“如何以现在为所缘?”对方为了显示在何种情况下可能,先对现在进行分别,说:“现在有三种”等。其中,“uppādaṭṭhitibhaṅgappattaṃ”是指达到生、住、灭,含摄三个刹那。应知在此期间的“一、二相续转”等,即在此期间生起的色相续转,称为“一、二相续转”。如同从光亮处进入暗室,原本坐在那里的人,其色身会逐渐变得清晰可见。其中,一半时间是不明显的相续转,一半时间是明显的相续转,合此二者,说为“二相续转”。但这并非一概而论,因为有些人很快就能清晰,所以也说“一、二相续转”,用了“一”字;或者,由极其微细的自性、时节等所生起的,应知为“一、二相续转”。显示巴利原文
Atītassa, anāgatassa ca parassa cittassa jānanaṃ sambhavati, paccuppannassa pana na sambhavatīti adhippāyena pucchati ‘‘kathaṃ paccuppannaṃ ārammaṇaṃ hotī’’ti. Itaro yattha sambhavati, taṃdassanatthaṃ paccuppannaṃ tāva vibhajitvā dassento ‘‘paccuppannaṃ nāma tividha’’ntiādimāha. Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattanti uppādaṃ, ṭhitiṃ, bhaṅgañca pattaṃ, khaṇattayapariyāpannanti attho. Etthantare ekadvesantativārā veditabbāti etthantare pavattā rūpasantativārā ekadvesantativārā nāmāti veditabbāti attho. Ālokaṭṭhānato ovarakaṃ paviṭṭhassa pageva tattha nisinnassa viya yāva rūpagataṃ pākaṭaṃ hoti. Tattha upaḍḍhavelā avibhūtavārā, upaḍḍhavelā vibhūtavārā, tadubhayaṃ gahetvā ‘‘dve santativārā’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ na sabbasādhāraṇaṃ, ekaccassa sīghampi pākaṭaṃ hotīti ‘‘ekadvesantativārā’’ti ekaggahaṇampi kataṃ, atiparittasabhāvautuādisamuṭṭhānā vā ekadvesantativārā veditabbā.
“岸边被踩踏的水纹”是指靠近岸边变得浑浊的水纹。“Yāva na vippasīdati”即直到浑浊消失、水变得清澈为止。然而,有些人这样解释此处的意思:“在过远的岸边,用湿脚踩踏时,只要脚边的水纹还未澄清、未沉淀、未平息”。应知这些是由于动作差别而说的时间差别,它们并非完全等同,而是有短有长。二、三个速行转应依欲界速行来理解,不应依其他速行。因为它们并非限定的时间,紧接着生起的有分等也应视为包含在内。“Tadubhayaṃ”是指色与非色两种相续。显示巴利原文
Tīre akkantaudakalekhā nāma kālussiyaṃ gatā tīrasamīpe udakarāji. Yāva na vippasīdatīti kālussiyavigamena yāva vippasannā na hoti. Keci pana ‘‘atinte tīre allapādena akkante yāva pāde udakalekhā na vippasīdati, na saṃsīdati, na vūpasammatī’’ti evamettha atthaṃ vadanti. Te panete kiriyābhedena vuttā kālavisesā, na aññamaññaṃ samasamā, ūnādhikabhāgavantova daṭṭhabbā. Dve tayo javanavārā kāmāvacarajavanavasena veditabbā, na itarajavanavasena. Na hi te parimitakālā, anantarā pavattabhavaṅgādayopi tadantogadhāva daṭṭhabbā. Tadubhayanti rūpārūpasantatidvayaṃ.
“被一生所限定”是指被结生和死亡所限定。包含在一生中的法聚,应说为“现在”,即称为“分位现在”。“意”是指与相应法俱起的识。“法”是指所缘的法。或者,“意”是指意处,“法”是指受等无色蕴。这两者都是“现在”,即两者都是分位现在。“识”是指渴爱之识,因为它对那现在[的所缘]以欲贪的方式被系缚。“欢喜”是指以渴爱和邪见的欢喜而欢喜。由于对事相缺乏遍知,那如此状态者对于现在那些法便被束缚,被渴爱和邪见所牵引。在此,由于十二处在[《中部》]中被称为“这是现在”,为了显示其中生起的欲贪是以分位现在为所缘,而非以刹那现在为所缘,所以说:“关于此,在《一夜贤者经》中……被束缚,是这么说的。”在“于此时此处,观照现在法”中,也应理解为:观照的心是刹那现在,所观照的法是分位现在。否则,观照本身便不可能发生。并没有说“刹那现在出现在经典中”,因为在注释书中,没有提到以它作为所缘的情况。显示巴利原文
Ekabhavaparicchinnanti paṭisandhicutiparicchinnaṃ. Ekabhavapariyāpannaṃ dhammajātaṃ etarahīti vattabbaṃ addhāpaccuppannaṃ nāma. Manoti sasampayuttaṃ viññāṇamāha. Dhammāti ārammaṇadhammā. Manoti vā manāyatanaṃ. Dhammāti vedanādayo arūpakkhandhā. Ubhayametaṃ paccuppannanti addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho. Viññāṇanti nikantiviññāṇaṃ. Tañhi tasmiṃ paccuppanne chandarāgavasena paṭibaddhaṃ hoti. Abhinandatīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi abhinandati. Tathābhūto ca vatthupariññāya abhāvato tesu paccuppannesu dhammesu saṃhīrati taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhīyati. Ettha ca dvādasāyatanānaṃ ‘‘etaṃ paccuppanna’’nti (ma. ni. 3.284) āgatattā tattha pavatto chandarāgo addhāpaccuppannārammaṇo, na khaṇapaccuppannārammaṇoti viññāyatīti dassento ‘‘yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte…pe… saṃhīratīti vutta’’nti āha. ‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassatī’’ti (ma. ni. 3.272, 285) etthāpi vipassanācittaṃ khaṇapaccuppannaṃ, vipassitabbadhammā addhāpaccuppannāti gahetabbaṃ. Aññathā vipassanāva na sambhaveyya. ‘‘Khaṇapaccuppannaṃ pāḷiyaṃ āgata’’nti na vuttaṃ tassa vasena ārammaṇakaraṇassa aṭṭhakathāyaṃ anāgatattā.
“某些人”指无畏山寺的住众。他们说“心在同一刹那生起”,意在显示神通心与他人的心同时生起是合理的。如同“在虚空中”等,是举出相似的譬喻。然而,他们的这种说法并不合理。为什么呢?因为在道果心路之外的不适当之处,转向心和速行心会取不同所缘的过失便会出现,这是有力的驳斥。显示巴利原文
Kecīti abhayagirivāsino. Ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti iddhicittassa uppattisamakālameva paracittassapi uppattisambhavatoti yuttidassanaṃ. Yathā ākāsetiādi sadisūdāharaṇaṃ. Taṃ pana tesaṃ vacanaṃ ayuttaṃ. Kasmā? Maggaphalavīthito aññattha aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvappattidosatoti yuttivacanaṃ.
若如此,他心智何以是以现在为所缘的呢?因此说:“然而,是以相续现在……”等等。其意旨是:分位现在应通过速行轮来阐明,而非通过整个现在时来阐明。显示巴利原文
Yadi evaṃ kathaṃ cetopariyañāṇaṃ paccuppannārammaṇaṃ hotīti āha ‘‘santatipaccuppannaṃ panā’’tiādi . Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabbaṃ, na sakalena paccuppannaddhunāti adhippāyo.
在此,所谓“此中阐明如下”等,是通过阐明速行轮的分位现在性,来显示神通心生起的方式。“其他诸心”指转向心和遍作心。此处,虽然“某些人”指无畏山寺的住众,但他们不承认心有住时,因此不应说“在住时或灭时通达”。同样地,那些主张“神通心与他人的心在同一刹那生起”的人,其“在住时或灭时通达”的说法也不相符。因为在住时和灭时这两个刹那中,所生起的心并不能与他人的心在同一刹那生起;而且,在住时和灭时生起的心,一部分以现在为所缘,一部分以过去为所缘。又,所谓“以‘我将知道他人的心’的方式转向大众的心聚”,这里的“大众”实质上就是其他众多的人,因此应说为“以‘我将知道他人的心’的方式转向生起”。即便“他人的”可理解为“大众的”,但转向一个人的心聚或大众的心聚之后,只通达其中某一个心,也是不合理的;因为转向整个聚,并不等于转向其中的一部分。因此,他们不应说“转向大众的心”等等。显示巴利原文
Tatrāyaṃ dīpanātiādi javanavārassa addhāpaccuppannabhāvadīpanamukhena iddhicittassa pavattiākāradīpanaṃ. Itarānīti āvajjanaparikammacittāni. Ettha ca ‘‘kecī’’ti yadipi abhayagirivāsino adhippetā, te pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ na icchantīti ‘‘ṭhitikkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti na vattabbaṃ siyā. Tathā ye ‘‘iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī’’ti vadanti, tesaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti vacanaṃ na sameti. Na hi tasmiṃ khaṇadvaye uppajjamānaṃ paracittena saha ekakkhaṇe uppajjati nāmāti. Ṭhitibhaṅgakkhaṇesu ca uppajjamānaṃ ekadesaṃ paccuppannārammaṇaṃ, ekadesaṃ atītārammaṇaṃ āpajjati. Yañca vuttaṃ ‘‘parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite’’ti, ettha ca mahājano atthato pare anekapuggalāti ‘‘paresaṃ cittaṃ jānissāmī’’ti āvajjanappavatti vattabbā siyā. Athāpi parassāti mahājanassāti attho sambhaveyya, tathāpi tassa ekapuggalasseva vā cittarāsiṃ āvajjitvā ekassa paṭivijjhanaṃ ayuttaṃ. Na hi rāsiāvajjanaṃ ekadesāvajjanaṃ hotīti, tasmā tehi ‘‘mahājanassa citte āvajjite’’tiādi na vattabbaṃ.
然而,他们所说的“神通者与他人的心在同一刹那生起”,对此,以下意旨或许合理:一位获得他心智的人,想要了知他人的心,先进入基础禅那,出定后不作过去、未来等区分,而以心的共相作意“我知此人之心,我知此人之心”,如此作遍作;随后再次进入基础禅那而出定,以共相转向心。经三次或四次遍作之后,便以他心智通达、明了他人之心,犹如以天眼观察色法。此后,再以欲界心辨识有贪等,犹如辨识蓝色等。在此,以天眼见到心脏色法时,对于面对着的众生之心,以心的共相转向心,转向心即以面对着的、存在的心为所缘而转向。遍作心也各各以存在的心、以心的共相为所缘,作为了知心的遍作心生起。而他心智在通达、明了存在之心的同一刹那,与之同时生起。显示巴利原文
Yaṃ pana te vadanti ‘‘yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī’’ti. Tatthāyaṃ adhippāyo yutto siyā, cetopariyañāṇalābhī parassa cittaṃ ñātukāmo pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya atītādivibhāgaṃ akatvā cittasāmaññena ‘‘imassa cittaṃ jānāmi, imassa cittaṃ jānāmī’’ti parikammaṃ katvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sāmaññeneva cittaṃ āvajjitvā tiṇṇaṃ, catunnaṃ vā parikammānaṃ anantarā cetopariyañāṇena paracittaṃ paṭivijjhati vibhāveti rūpaṃ viya dibbacakkhunā. Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthānaṃ hoti nīlādivavatthānaṃ viya. Tattha dibbacakkhunā diṭṭhahadayavatthurūpassa sattassa abhimukhībhūtassa cittasāmaññena cittaṃ āvajjayamānaṃ āvajjanaṃ abhimukhībhūtaṃ vijjamānaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āvajjeti. Parikammāni ca taṃ taṃ vijjamānaṃ cittaṃ cittasāmaññeneva ārammaṇaṃ katvā cittajānanaparikammāni hutvā pavattanti. Cetopariyañāṇaṃ pana vijjamānaṃ cittaṃ paṭivijjhantaṃ vibhāventaṃ tena saha ekakkhaṇe eva uppajjati.
其中,由于将相续执取为单一相续,便以同一性说转向等生起的即是“心”。而彼心差别智所明了的,也正是心。因此,由于以相似的行相生起,在非所期望的道果路心以外的其他处,转向与速行不会有所缘的多样性。而且,以现前所缘为遍作,对于以现前所缘为所缘的心差别智,以习行缘为缘,这便得以成立。对过去三法也是如此成立。否则,若此处所说的“现在”是指相续现在和时分现在,则过去与未来也会变成现在。若是那样,就应当说“现在法对现在法以无间缘为缘”,但并未那样说。依据“过去法对现在法以无间缘为缘。前前的过去蕴对后后的现在蕴以无间……乃至……随顺、种姓”等说法(《发趣论》2.18.5),可知并非仅就时分现在和相续现在而言,无间过去的四蕴是过去。而且,在阿毗达摩论母(《法集论》三法论母18-19)中出现的“现在”一词,任何经典都未说其词义为时分现在和相续现在。因此,他们以神通者自身与他人于同一刹那生起心为由,说心差别智以现在为所缘。然而,当作了“我知道此已生起的心,我知道那将生起的心”这样的转向,并作基础禅那的入定等时,那……显示巴利原文
Tattha yasmā santānassa santānaggahaṇato ekattavasena āvajjanādīni ‘‘citta’’ntveva pavattāni. Tañca cittameva, yaṃ cetopariyañāṇena vibhāvitaṃ. Tasmā samānākārappavattito na aniṭṭhe maggaphalavīthito aññasmiṃ ṭhāne nānārammaṇatā āvajjanajavanānaṃ hoti. Paccuppannārammaṇañca parikammaṃ paccuppannārammaṇassa cetopariyañāṇassa āsevanapaccayena paccayoti siddhaṃ hoti. Atītattiko ca evaṃ upapanno hoti. Aññathā santatipaccuppanne, addhāpaccuppanne ca ‘‘paccuppanna’’nti idha vuccamāne atītānāgatānañca paccuppannatā āpajjeyya. Tathā ca sati ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti vattabbaṃ siyā, na ca taṃ vuttaṃ. ‘‘Atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo. Purimā purimā atītā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ paccuppannānaṃ khandhānaṃ anantara …pe… anulomaṃ gotrabhussā’’tiādi vacanato (paṭṭhā. 2.18.5) na addhāsantatipaccuppannesveva ca anantarātītā cattāro khandhā atītāti viññāyanti. Na ca abhidhammamātikāyaṃ (dha. sa. tikamātikā 18-19) āgatassa paccuppannapadassa addhāsantatipaccuppannapadatthatā katthaci pāḷiyaṃ vuttā. Tasmā tehi iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittuppattiyā cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vuttā. Yadā pana ‘‘yaṃ imassa cittaṃ pavattaṃ, taṃ jānāmi. Yaṃ bhavissati, taṃ jānāmī’’ti vā ābhogaṃ katvā pādakajjhānasamāpajjanādīni karoti, tadā āvajjanaparikammāni, cetopariyañāṇañca atītānāgatārammaṇāneva honti āvajjaneneva vibhāgassa katattā.
然而,有些人依据这样的说法:“神通者为了了知他人的心而转向,转向以刹那现在为所缘,即与彼心一同灭去。此后生起四或五个速行心,其中最后一个为神通心,其余为欲界心,所有这些心都以那个已灭去的心为所缘,并且它们并非所缘多样,因为就时分而言是以现在为所缘。”他们宣称:“如同转向与速行即使以现在和过去为所缘,也没有所缘的多样性,同样,即使转向一个、两个、三个、四个、五个心刹那的未来心时,转向与速行随其可能,即使缘取未来、现在、过去,也不会有所缘的多样性。因此,当转向四或五个心刹那的未来时,在以未来为所缘的遍作之后,便成立了以刹那现在为所缘的心差别智。”他们的这种说法不能成立,因为“以未来为所缘的法对以现在为所缘的法以习行缘为缘,以现在为所缘的法对以过去为所缘的法以习行缘为缘”这些问题未被论及,且在计数中说了“习行中有三种”(《发趣论》2.19.39)。因为不存在善、唯作、广大法没有习行的情况。而且,此说所依据的“转向与速行以刹那现在已灭者为所缘”的说法也不能成立,因为那正是针对未作“已生起、将……显示巴利原文
Ye pana ‘‘iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti, āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati. Tato cattāri, pañca vā javanāni, yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni, tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ hoti, na ca tāni nānārammaṇāni honti addhānavasena paccuppannārammaṇattā’’ti idaṃ vacanaṃ nissāya ‘‘āvajjanajavanānaṃ paccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatābhāvo viya ekadviticatupañcacittakkhaṇānāgatesupi cittesu āvajjitesu āvajjanajavanānaṃ yathāsambhavaṃ anāgatapaccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatā na siyā. Tena catupañcacittakkhaṇānāgate āvajjite anāgatārammaṇaparikammānantaraṃ khaṇapaccuppannārammaṇaṃ cetopariyañāṇaṃ siddha’’nti vadanti. Tesaṃ vādo ‘‘anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo, paccuppannārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’ti imesaṃ pañhānaṃ anuddhaṭattā, gaṇanāya ca ‘‘āsevane tīṇī’’ti (paṭṭhā. 2.19.39) vuttattā na sijjhati. Na hi kusalakiriyāmahaggataṃ anāsevanaṃ atthīti. Etassa ca vādassa nissayabhāvo āvajjanajavanānaṃ khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa na sijjhati, ‘‘yaṃ pavattaṃ, pavattissati cā’’ti visesaṃ akatvā gahaṇe āvajjanassa anāgataggahaṇābhāvaṃ, tadabhāvā javanānampi vattamānaggahaṇābhāvañca sandhāyeva tassa vuttattā. Tadā hi bhavaṅgacalanānantaraṃ abhimukhībhūtameva cittaṃ ārabbha āvajjanā pavattatīti jānanacittassapi vattamānārammaṇabhāve āvajjanajānanacittānaṃ sahaṭṭhānadosāpattiyā, rāsiekadesāvajjanapaṭivedhe sampattasampattāvajjanajānane ca aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvadosāpattiyā ca yaṃ vuttaṃ ‘‘khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī’’ti, taṃ ayuttanti paṭikkhipitvā yathāvuttadosāpattiṃ, kālavasena ca addhāsantatipaccuppannārammaṇattā nānārammaṇatābhāvaṃ disvā āvajjanajavanānaṃ vattamānataṃ niruddhārammaṇabhāvo vuttoti. Tampi vacanaṃ purimavādino nānujāneyyuṃ. Tasmiṃ hi sati ‘‘āvajjanā kusalāna’’ntiādīsu (paṭṭhā 1.1.417) viya aññapadasaṅgahitassa anantarapaccayavidhānato ‘‘paccuppannārammaṇaāvajjanā atītārammaṇānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti ca vattabbaṃ siyā, na ca vuttanti.
然而,为何要这样审察心差别智的现在所缘性呢?因为在“过去法对现在法,未来法对现在法,以所缘缘为缘”(《发趣论》2.18.2)等的分别中这样说:“过去蕴对神变智、心差别智、宿住随念智、随业趣智的转向,以所缘缘为缘;未来蕴对神变智、心差别智、未来分智的转向,以所缘缘为缘”;在已生未生三法中,也提到“未生蕴对已生蕴、对神变智、心差别智、未来分智的转向,以所缘缘为缘”(《发趣论》2.17.3)。这其中都提到了心差别智。但是,在“现在法对现在法”(《发趣论》2.18.3)的分别中,只说了“现在蕴对神变智的转向,以所缘缘为缘”;在已生未生三法中也只说了“已生蕴对神变智的转向,以所缘缘为缘”(《发趣论》2.17.2),仅此而已。由此可知,心差别智不于现在心生起。因为如果它能生起,就应当像前面和其余那些情况一样,提到心差别智,不是吗?确实应当提到,但这只是为了通过理路显示其义而省略了,从其他经典中可以得知这一点。显示巴利原文
Kasmā panevaṃ cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vicāritā, nanu ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa, anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.2) etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘atītā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo, anāgatā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti, uppannattike ca ‘‘anuppannā khandhā uppādino khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.3) cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā’’ti (paṭṭhā. 2.18.3) etassa vibhaṅge ‘‘paccuppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.3), uppannattike ca ‘‘uppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.2) ettakasseva vuttattā paccuppanne citte cetopariyañāṇaṃ nappavattatīti viññāyati. Yadi hi pavatteyya, purimesu viya itaresu ca cetopariyañāṇaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyāti? Saccaṃ kattabbaṃ, nayadassanavasena pana taṃ saṃkhittanti aññāya pāḷiyā viññāyati.
“以过去为所缘的法,对以现在为所缘的法,以所缘缘为缘;以未来为所缘的法,对以现在为所缘的法;以现在为所缘的法,对以现在为所缘的法。”(《发趣论》2.19.20-22)因为在上述这些分别中说:“以他心智了知具有过去所缘的现在心,那些以过去为所缘的现在诸蕴,对他心智的转向,以所缘缘为缘;以他心智了知具有未来所缘的现在心,那些以未来为所缘的现在诸蕴,对他心智的转向,以所缘缘为缘;以他心智了知具有现在所缘的现在心,那些以现在为所缘的现在诸蕴,对他心智的转向,以所缘缘为缘。”这就是说,他心智是在以现在为所缘的情况下生起的。应知,正是因此,才作了这番审察。显示巴利原文
‘‘Atītārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa, paccuppannārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassā’’ti (paṭṭhā. 2.19.20-22) etesaṃ hi vibhaṅgesu ‘‘cetopariyañāṇena atītārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti, atītārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo, cetopariyañāṇena anāgatārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti, anāgatārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo, cetopariyañāṇena paccuppannārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti, paccuppannārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.20-22) cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇe pavatti vuttāti. Tenevāyaṃ vicāraṇā katāti veditabbā.
417 417. “其中”是指在两种智中,这是简别中的属格。意思是:心本身就是所缘,因为是他心智。因此说:“不了知其他的蕴或与蕴相关者。”其中,“与蕴相关者”指名、姓等。如果这样,为何称为“以道为所缘”呢?回答说:“然而,由于以与道相应的心为所缘,所以方便地说为‘以道为所缘’。”意思是:它只是以思为所缘,因此它被称为“随业趣智”。关于“与蕴相关者”,这里涅槃也是与蕴相关的,他们说,因为被蕴作为对象。正如在《法集论注》中所说:“过去诸佛修习道、证得果、于无余依涅槃界般涅槃——以忆念已断轮转者的方式,从观察道、果、涅槃的角度,也是无量所缘。”(《法集论注》1421)其中,观察道、果,是依宿住随念智而在关于道、果的智中生起;而观察涅槃,则是在以涅槃为所缘的无量法之智中生起。应知,这些对道等的观察,成就了宿住随念智的无量所缘性。因为确实在《发趣论》中说:“无量的蕴,对宿住随念智以所缘缘为缘”(《发趣论》9.12.58),而没有说“涅槃”。因此,即使说宿住智能完成观察道、果的作用,也不能说它能观察涅槃。然而,在注释书中,却显示了以涅槃为所缘的情况。显示巴利原文
417.Tesanti tesu dvīsu ñāṇesūti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Cittameva ārammaṇaṃ cetopariyañāṇattāti adhippāyo. Tenāha ‘‘aññaṃ khandhaṃ vā khandhappaṭibaddhaṃ vā na jānātī’’ti. Tattha khandhappaṭibaddhaṃ nāmagottādi. Yadi evaṃ kathaṃ maggārammaṇanti āha ‘‘maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti vutta’’nti. Cetanāmattameva ārammaṇaṃ, tathā hi taṃ ‘‘yathākammūpagañāṇa’’nti vuccatīti adhippāyo. Khandhappaṭibaddhesūti ettha nibbānampi khandhappaṭibaddhameva. Khandhehi visayīkatattāti vadanti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘atīte buddhā maggaṃ bhāvayiṃsu, phalaṃ sacchākaṃsu, anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsūti chinnavaṭumakānussaraṇavasena maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopi appamāṇārammaṇa’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1421). Tattha maggaphalapaccavekkhaṇāni tāva pubbenivāsānussatiñāṇena maggaphalesu ñāṇesu pavattanti. Nibbānapaccavekkhaṇañca nibbānārammaṇesu appamāṇadhammesu ñāṇesūti maggādipaccavekkhaṇāni pubbenivāsānussatiñāṇassa appamāṇārammaṇataṃ sādhentīti veditabbāni. ‘‘Appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’icceva (paṭṭhā. 9.12.58) hi vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘nibbāna’’nti. Tasmā pubbenivāsañāṇena eva maggaphalapaccavekkhaṇakicce vuccamānepi nibbānapaccavekkhaṇatā na sakkā vattuṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana nibbānārammaṇatā nidassitā.
“善蕴”是着眼于神变智、宿住随念智、未来分智的复数表述,并非着眼于他心智与随业趣智,因为无法成立此二智以四蕴为所缘吗?并非如此,因为在别处有言:“无寻唯伺的蕴与伺,对他心智、宿住随念智、未来分智以所缘缘为缘”(《发趣论》2.6.72),以及“有寻有伺的蕴与寻,对他心智、宿住随念智、未来分智以所缘缘为缘”(《发趣论》2.6.73)。因此,着眼于他心智的复数表述,其意义同样成立。即便如此,由于在“无寻唯伺的蕴与伺”等句中并未提及随业趣智,便能认定它不以四蕴为所缘吗?并非如此,彼处未说,另有原因。因为随业趣智是通过业之门,来执取与业相应的四蕴。它并不像他心智那样,依前加行而作“无寻”等差别、“有贪”等差别的分别了知,它并不那样分别了知。它只是依业而总合地了知,因此,在作“无寻唯伺的蕴与伺”等分别时,并未提到它,并非因为它不以四蕴为所缘。然而,有些人认为这不成理由。他们在彼处也读到了:“宿住随念智、随业趣智、未来分智”。因为它并非像不能分别善与不善那样,不能以“有寻”等差别来分别了知业。因为,对于恶行显示巴利原文
Kusalākhandhāti iddhividhapubbenivāsānāgataṃsañāṇāpekkho bahuvacananiddeso, na cetopariyayathākammūpagañāṇāpekkhāti tesaṃ catukkhandhārammaṇabhāvassa asādhakoti ce? Na, aññattha ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.72), ‘‘savitakkasavicārā khandhā ca vitakko ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.73) ca vuttattā cetopariyañāṇāpekkhāpi bahuvacananiddesoti imassa atthassa siddhito. Evampi yathākammūpagañāṇassa ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādīsu avuttattā catukkhandhārammaṇatā na sijjhatīti? Na, tattha avacanassa aññakāraṇattā. Yathākammūpagañāṇena hi kammasaṃsaṭṭhā cattāro khandhā kammamukhena gayhati. Tañhi yathā cetopariyañāṇaṃ purimaparikammavasena avitakkādivibhāgaṃ, sarāgādivibhāgañca cittaṃ vibhāveti, na evaṃ vibhāgaṃ vibhāveti. Kammavaseneva pana samudāyaṃ vibhāveti, tasmā ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādike vibhāgakaraṇe taṃ na vuttaṃ, na catukkhandhānārammaṇatoti. Idaṃ panassa akāraṇanti keci. Tatthāpi ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassā’’ti paṭhanti eva. Na hi taṃ kusalākusalavibhāgaṃ viya savitakkādivibhāgaṃ kammaṃ vibhāvetuṃ asamatthaṃ. Duccaritasucaritavibhāvanampi hi lobhādialobhādisampayogavibhāgavisesavibhāvanaṃ hotīti.
在注释书中,仅说了这么多:“宿住随念智在随念名与姓时,为不可说的所缘。”然而,名与姓是依属于蕴的、依世俗而成立的,是文义,而不是文。这是此处我们所认可之见,也是导师自己的见解。而对于所说“不是文”的论证,则是“因为文……”等。显示巴利原文
‘‘Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāmagottānussaraṇakāle na vattabbārammaṇa’’nti ettakameva aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Nāmagottaṃ pana khandhūpanibandho sammutisiddho byañjanattho, na byañjananti. Ayamettha amhākaṃ khantīti ācariyassāyaṃ attano mati. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘na byañjana’’nti, tassa samatthanaṃ ‘‘byañjanañhī’’tiādi.
419 419. “将生于欲界”是说,了知那将生起的蕴。显示巴利原文
419.Kāmāvacarenibbattissatīti nibbattikkhandhajānanamāha.
420 此处是指:在以‘内所缘等三法’来考察神通智的所缘分别时。古注中把‘内所缘及外所缘’合在一起而说的内容,是以‘有时……乃至……是存在的’这样的意趣而说,这就是它的含义。因为并不存在一个单独名为‘内外’的独立事物,也不能把两者合为一个所缘来作意。如果说这样三法便不成立,因为前两句已将其摄尽,第三句并无别别含义——并非如此,因为三法的解说是以‘方式差别’为范围的。正如义注中所说:‘正是那些法,以三种方式来说’。意思就是:正是那些法,依内等而分为三种方式。这里不说‘正是那些法’,而说‘以三种方式’,是为了显示:这一三法教说,是建立在方式差别之上的。譬如,善三法等教说,是依法的种类、相应、断除、学地、所缘差别、决定、时间等差别为依据;而这一三法,既不以种类等差别为依据,也不像有见三法、因二法等教说那样以自性等差别为依据,而是以方式差别为依据。因为,正是这五蕴,依摄属于自己相续而说为‘内’,依摄属于他人相续而说为‘外’,依此二者合说而说为。显示巴利原文
420.Etthāti etasmiṃ ajjhattārammaṇattikavasena abhiññāñāṇānaṃ, ārammaṇavicāre. ‘‘Ajjhattārammaṇañceva bahiddhārammaṇañcā’’ti ekajjhaṃ gahetvā yaṃ vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ, taṃ ‘‘kālena…pe… hotiyevā’’ti iminā adhippāyena vuttanti attho. Na hi ajjhattabahiddhā nāma visuṃ ekaṃ atthi, nāpi taṃ ekajjhaṃ ārammaṇaṃ karīyatīti. Yadi evaṃ tiko eva na pūrati padadvayāsaṅgahitassa tatiyassa atthantarassa abhāvato, na, pakārabhedavisayattā tikaniddesassa. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘te eva tippakārepi dhamme’’ti vuttaṃ. Te eva ajjhattādivasena tividhepi dhammeti attho. Ettha hi ‘‘te eva dhamme’’ti avatvā ‘‘tippakāre’’ti vacanaṃ pakārabhedanibandhanā ayaṃ tikadesanāti dassanatthaṃ. Yathā hi kusalattikādīnaṃ desanā yathārahaṃ dhammānaṃ jātisampayogappahānasikkhābhūmiārammaṇappabhedaniyamakālādibhedanibandhanā, na evamayaṃ jātiādibhedanibandhanā, nāpi sanidassanattikahetudukādidesanā viya sabhāvādibhedanibandhanā, atha kho pakārabhedanibandhanā. Pañceva hi khandhā sasantatipariyāpannataṃ upādāya ‘‘ajjhattā’’ti vuttā, parasantatipariyāpannataṃ upādāya ‘‘bahiddhā’’ti, tadubhayaṃ upādāya ‘‘ajjhattabahiddhā’’ti. Tenāha ‘‘anindriyabaddharūpañca nibbānañca ṭhapetvā sabbe dhammā siyā ajjhattā, siyā bahiddhā, siyā ajjhattabahiddhā’’ti (dha. sa. 1435). Nanu cettha atthantarābhāvato, pakārantarassa ca anāmaṭṭhattā tatiyo rāsi natthīti? Nayidamevaṃ. Yadipi hi paṭhamapadena asaṅgahitasaṅgaṇhanavasena dutiyapadassa pavattattā sabbepi sabhāvadhammā padadvayeneva pariggahitā, tehi pana visuṃ visuṃ gahitadhamme ekajjhaṃ gahaṇavasena tatiyapadaṃ vuttanti attheva tatiyo rāsi. Na hi samudāyo avayavo hoti, bhinnavatthuke pana dhamme adhiṭṭhānabhedaṃ amuñcitvā ekajjhaṃ gahaṇaṃ na sambhavatīti kālena ajjhattaṃ, kālena bahiddhā jānanakāleti vuttanti daṭṭhabbaṃ.