毗兰若篇章的注释·初禅的讨论
毗兰若篇义注 · 88 段
初禅的讨论
Paṭhamajjhānakathā
现在,为了说明通过这条修行道路所证得的殊胜成果——从初禅开始,一直到三明为终点——世尊说了“那个我确实……”这样的话。其中,“已远离诸欲,已远离不善法”等语,虽然在《分别论》中已经按这样的方式解释了含义:“那里,什么是欲?欲求是欲,贪是欲,欲贪是欲;思惟是欲,贪是欲,思惟贪是欲——这些就叫作欲。那里,什么是不善法?欲贪……乃至……疑——这些就叫作不善法。这样,从这些欲和这些不善法中已远离、已完全远离,因此说‘已远离诸欲,已远离不善法’。”但如果不借助注释书的方法,还是不能完全清楚明白,所以我们就按注释书的方法来说明它。
Idāni imāya paṭipadāya adhigataṃ paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā vijjattayapariyosānaṃ visesaṃ dassento ‘‘so kho aha’’nti ādimāha. Tattha vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehītiādīnaṃ kiñcāpi ‘‘tattha katame kāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo; saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo – ime vuccanti kāmā. Tattha katame akusalā dhammā? Kāmacchando…pe… vicikicchā – ime vuccanti akusalā dhammā. Iti imehi ca kāmehi imehi ca akusalehi dhammehi vivitto hoti pavivitto, tena vuccati – ‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’’’tiādinā (vibha. 564) nayena vibhaṅgeyeva attho vutto. Tathāpi aṭṭhakathānayaṃ vinā na suṭṭhu pākaṭoti aṭṭhakathānayeneva naṃ pakāsayissāma.
也就是这样:从诸欲中远离,意思是已经从诸欲中分离出来、不在一起、退避开去。而这里这个“eva”(正是、确实)一词,应当知道它是表示决定的意思。既然它是决定的意思,那么在成就并安住于初禅的时候,即使那些欲并不存在,它也说明那些欲是这初禅的对立面,并且说明这初禅的证得正是靠舍弃诸欲。怎么说明呢?因为当说“正是远离诸欲”这样作出决定时,这一点就清楚了:诸欲是这禅那的对立面,那些欲存在时这禅那就不能生起,就像黑暗存在时灯光不能显现一样;而舍弃了那些欲,这禅那才能证得,就像舍弃了此岸才能到达彼岸一样。所以它是在作出决定。
Seyyathidaṃ – vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apasakketvā. Yo panāyamettha evakāro, so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti. Kathaṃ? ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati. Nūnimassa jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā, yesu sati idaṃ na pavattati, andhakāre sati padīpo viya, tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti, orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva, tasmā niyamaṃ karotīti.
这里可能会有人问:为什么这个“eva”(确实)只放在前一句,而不放在后一句?难道不远离不善法也能成就禅那并安住吗?但不能这样看。因为这是从出离的角度来说的,所以它只放在前一句。这个禅那超越了欲界,正好对治欲贪,所以它正是诸欲的出离。正如经中所说:“这就是诸欲的出离,也就是出离。”后一句中也应当像“诸比丘,就在这里才有第一沙门,这里才有第二沙门”那样,把“eva”带进来说。因为不可能不远离其他被称为盖的不善法,却成就禅那并安住。所以应当理解,在“确实已离诸欲,确实已离不善法”这两句中都有这个“eva”。在这两句中,虽然“离”这个共同的说法已经涵盖了彼分远离、身远离等一切远离,但这里应当只取三种:身远离、心远离、镇伏远离。而“诸欲”这个词,应当理解为既包括按照“哪些是事欲?可爱可意的色……”这种方式所说的事欲,也包括在同一处和《分别论》中按照“欲求就是欲……”这种方式所说的烦恼欲,这一切都包含在内。这样,“确实已离诸欲”的意思就可以理解为“连事欲也确实已经远离”,由此就说了身远离。
Tattha siyā – ‘‘kasmā panesa pubbapadeyeva vutto na uttarapade, kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyā’’ti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tannissaraṇato hi pubbapadeeva esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha – ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72). Uttarapadepi pana yathā ‘‘idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139) ettha evakāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ . Tasmā ‘‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’’ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi ‘‘viviccā’’ti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti. Tathāpi kāyaviveko, cittaviveko, vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā. ‘‘Kāmehī’’ti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘katame vatthukāmā manāpiyā rūpā’’tiādinā (mahāni. 1; vibha. 964) nayena vatthukāmā vuttā, ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘chando kāmo’’tiādinā (mahāni. 1) nayena kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitā icceva daṭṭhabbā. Evañhi sati ‘‘vivicceva kāmehī’’ti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati. Tena kāyaviveko vutto hoti.
“已离不善法”这句话的意思是:从烦恼欲远离,或者从一切不善法中远离,这个理解是成立的。由此说的是心远离。在这里,第一句说的是远离事欲,也就是阐明舍离欲乐;第二句说的是远离烦恼欲,也就是阐明摄取离欲之乐。这样一来,仅仅通过远离事欲和烦恼欲的说法,就已经阐明了:第一句舍断杂染的所依,第二句断除杂染;第一句舍弃贪欲的因,第二句舍弃愚痴的因;第一句阐明加行清净,第二句阐明意乐的长养。这就是针对“诸欲”一词在事欲这一方面所作的解释。
Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi dhammehi vā viviccāti attho yujjati. Tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanatoyeva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ; paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa; paṭhamena ca payogasuddhi, dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti viññātabbaṃ. Esa tāva nayo ‘‘kāmehī’’ti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe.
在烦恼欲这一边,“欲”和“贪”等等多种分类,其实指的就是欲贪本身,也就是这里所说的“欲”。它虽然也属于不善法,但在《分别论》里,以“其中什么是欲贪?就是欲……”这样的方式,把它从与禅那相对立的角度单独提出来说明。或者因为它是烦恼欲,所以在第一个词里说;因为它属于不善法,所以在第二个词里说。又因为它有多种分类,所以不说“从欲”,而说“从诸欲”。另外,其他法虽然也有不善的性质,但在《分别论》里,以“其中什么是不善法?欲贪……”这样的方式,为了显示它们与上层的禅支相违、相对立,所以只说了诸盖。盖是禅支的相违者,而禅支正是它们的对治者、摧毁者。正如《藏释》所说:“定是欲贪的对治,喜是嗔恚的对治,寻是昏沉睡眠的对治,乐是掉举后悔的对治,伺是疑的对治。”
Kilesakāmapakkhe pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi samāno, ‘‘tattha katamo kāmachando kāmo’’tiādinā nayena vibhaṅge jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto. Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ. Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā kāmacchando’’tiādinā nayena vibhaṅge (vibha. 564) uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni, tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni, viddhaṃsakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyā’’ti peṭake vuttaṃ.
在这里,“已离诸欲”这句话,说的是以镇伏的方式远离欲贪。“已离不善法”这句话,说的是以镇伏的方式远离五种盖。如果按未取和已取来分别,那么第一句是欲贪的镇伏离,第二句是其余诸盖的镇伏离。同样地,在三不善根中,第一句说的是以五种欲功德为对象的贪的镇伏离,第二句说的是以嗔恚事等为对象的嗔和痴的镇伏离。或者在瀑流等法当中,第一句说的是欲瀑流、欲轭、欲漏、欲取、悭贪身系、欲贪结的镇伏离,第二句说的是其余瀑流、轭、漏、取、系、结的镇伏离。第一句还说了渴爱以及和它相应之法的镇伏离,第二句说了无明以及和它相应之法的镇伏离。此外应当知道,第一句说的是八种与贪相应的心生起的镇伏离,第二句说的是其余四种不善心生起的镇伏离。以上就是对“已离诸欲,已离不善法”这句话含义的说明。
Evamettha ‘‘vivicceva kāmehī’’ti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti. ‘‘Vivicca akusalehi dhammehī’’ti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ. Aggahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ. Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmogha-kāmayoga-kāmāsava-kāmupādāna-abhijjhākāyagantha-kāmarāga-saṃyojanānaṃ, dutiyena avasesaogha-yogāsava-upādāna-gantha-saṃyojanānaṃ. Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Apica paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo. Ayaṃ tāva ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’’ti ettha atthappakāsanā.
到这里,已经显示了初禅的断除支;现在要显示相应支,所以说“有寻、有伺”等。其中,思量就是寻,意思是思索。这个寻的特相是让心投向所缘,作用是撞击、反复撞击。正如所说:“由此,瑜伽行者让所缘被寻撞击、被寻反复撞击。”它的现起是把心引向所缘。审察就是伺,意思是随行。这个伺的特相是细细摩触所缘,作用是让俱生法跟随所缘,现起是让心持续不断地系念。虽然这两者在某些地方并不分离,但按粗细来分:寻像撞钟时的初声,是心最初投向所缘,性质粗重;伺像余音的回响,是心持续系念,性质微细。在这里,寻是心的扩散、动荡状态,像想飞上天空的鸟振翅,也像心随香气的蜜蜂朝向莲花;伺是心的寂静运行、不过度动荡的状态,像已飞上天空的鸟展翅盘旋,也像已朝向莲花落下的蜜蜂在莲花上方回旋。它们之间的这种差别,在初禅和第二禅中才变得明显。于是,这个禅与这个寻、这个伺一同生起,就像树与花、果一同存在一样,所以被称为“有寻有伺”。不过在《分别论》中,则是以“以此寻及此伺而具备、等具备……”这样的方式,从人的角度来开示。那里的意思也应当同样理解。
Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassento savitakkaṃ savicārantiādimāha. Tattha vitakkanaṃ vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo, āhananapariyāhananaraso. Tathā hi ‘‘tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotī’’ti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno. Vicaraṇaṃ vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇānumajjanalakkhaṇo, tattha sahajātānuyojanaraso, cittassa anuppabandhanapaccupaṭṭhāno. Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge oḷārikaṭṭhena ghaṇṭābhighātasaddo viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko, sukhumaṭṭhena anuravo viya anuppabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko paripphandanabhāvo cittassa, ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhāvo cittassa, ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge. So pana nesaṃ viseso paṭhama-dutiyajjhānesu pākaṭo hoti. Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena ca phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti vuccati. Vibhaṅge pana ‘‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti samupeto’’tiādinā (vibha. 565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo.
“离生”在这里,“离”就是远离,意思是诸盖的离去。或者,“离”指已远离的状态,意思是已离诸盖的、与禅那相应的一整团法。因此,从远离而生,或者在那远离中生起,就是“离生”。“喜乐”在这里,“喜”是让人喜悦,它的特相是喜爱,作用是让身心满足,或者说是遍满,表现为雀跃。“乐”是安乐,或者说它能好好吞噬、挖除身心的病痛,所以叫乐;它的特相是适意,作用是让相应法增长,表现为资助。虽然这两者在某些情况下不相分离,但获得可意所缘时的欢喜是喜,体验已得之味是乐。有喜的地方就有乐,有乐的地方则不一定有喜。喜归在行蕴里,乐归在受蕴里。喜就像疲惫的旅人看到或听到林中有水,乐就像进入林荫、喝到那水。应当知道,这是就当时明显的情况而说的。这个禅那有这喜和这乐,或者说这喜和这乐存在于这个禅那中,所以这个禅那被称为“喜乐”。
Vivekajanti ettha vivitti viveko, nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ. Pītisukhanti ettha pinayatīti pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇā kāyacittapīnanarasā , pharaṇarasā vā, odagyapaccupaṭṭhānā. Sukhanaṃ sukhaṃ, suṭṭhu vā khādati khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ, taṃ sātalakkhaṇaṃ, sampayuttakānaṃ upabrūhanarasaṃ, anuggahapaccupaṭṭhānaṃ. Satipi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti, paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ. Yattha pīti tattha sukhaṃ, yattha sukhaṃ tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti, vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ. Kantārakhinnassa vanantodakadassanasavanesu viya pīti, vanacchāyappavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayañca pīti, idañca sukhaṃ, assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ ‘‘pītisukha’’nti vuccati.
或者,“喜”和“乐”合起来就是“喜乐”,就像“法”和“律”等复合词一样。这个禅那有从远离而生的喜乐,或者说,从远离而生的喜乐存在于这个禅那之中,所以也可以只用“离生喜乐”这一个词来表达。就像禅那本身是从远离而生的,这里的喜乐也同样是从远离而生的,而且它确实存在于这个禅那之中,因此用“离生喜乐”这一个词来说,也是合适的。不过在《分别论》中,则是用“这个乐与这个喜俱行”等等的方式来说明,但其中的含义在那里也应该这样理解。
Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ, dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃpītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ, evaṃ pītisukhaṃ pettha vivekajameva hoti, tañcassa atthīti tasmā ekapadeneva ‘‘vivekajaṃ pītisukha’’ntipi vattuṃ yujjati. Vibhaṅge pana ‘‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagata’’ntiādinā (vibha. 567) nayenetaṃ vuttaṃ. Attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo.
“第一”是因为按数目顺序排在最前,所以叫第一;又因为这是最先证得的,所以也叫第一。它能烧掉与禅定对立的心所,所以叫禅那;修行的人依靠它来修禅,所以也叫禅那,意思就是烧尽与禅定对立的心所,或者思虑自己的所缘。或者说,它自己去思虑、注视着所缘,所以叫禅那,因此被称为“审察相”。这个禅那有两种:所缘审察和特相审察。其中,所缘审察是指连同近行定在内的八种等至。为什么?因为它是审察遍处等所缘的。特相审察是指观、道、果。为什么?因为它是审察特相的。这里,观是审察无常等特相的;而观的审察作用是由道来完成的,所以道被称为特相审察。果则是审察灭的真实相状的,所以被称为特相审察。不过,在这个地方,只有所缘审察才是这里所说的禅那的意思。
Paṭhamanti gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, idaṃ paṭhamaṃ samāpajjatītipi paṭhamaṃ. Paccanīkadhamme jhāpetīti jhānaṃ, iminā yogino jhāyantītipi jhānaṃ, paccanīkadhamme ḍahanti gocaraṃ vā cintentīti attho. Sayaṃ vā taṃ jhāyati upanijjhāyatīti jhānaṃ, teneva upanijjhāyanalakkhaṇanti vuccati. Tadetaṃ ārammaṇūpanijjhānaṃ , lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhaṃ hoti. Tattha ārammaṇūpanijjhānanti saha upacārena aṭṭha samāpattiyo vuccanti. Kasmā? Kasiṇādiārammaṇūpanijjhāyanato. Lakkhaṇūpanijjhānanti vipassanāmaggaphalāni vuccanti. Kasmā? Lakkhaṇūpanijjhāyanato. Ettha hi vipassanā aniccalakkhaṇādīni upanijjhāyati, vipassanāya upanijjhāyanakiccaṃ pana maggena sijjhatīti maggo lakkhaṇūpanijjhānanti vuccati. Phalaṃ pana nirodhassa tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānanti vuccati. Imasmiṃ panatthe ārammaṇūpanijjhānameva jhānanti adhippetaṃ.
这里有人问:“那么,到底什么样的禅那才配得上用‘有寻有伺……喜乐’这样的说法来称呼呢?”回答:就像在“有财有眷属”这类说法里,除了财富和眷属之外,并没有另一个东西配得上“有”这个称呼;同样,除了寻等这些法之外,也没有另一个东西配得上这个称呼。又像说“有车有步兵的军队”时,“军队”这个名称其实就是指军中的各部分;在这里也应当知道,“禅那”这个名称就是指五个支分。是哪五个?寻、伺、喜、乐、心一境性。因为这些正是以“有寻有伺”等方式被说为支分的。如果说“心一境性没有被提到,所以它不算一支”,这也不对。为什么不对?因为它其实已经被说到了。在《分别论》里就说:“禅那即是寻、伺、喜、乐、心一境性。”所以,正如此处说了“有寻有伺”,虽然没有直接说“有心一境性”,但根据《分别论》的这句话,就应当知道心一境性也是禅那的一支。世尊在这里作略说时所依据的意图,在《分别论》中也同样被阐明了。
Etthāha – ‘‘katamaṃ pana taṃ jhānaṃ nāma, yaṃ savitakkaṃ savicāraṃ…pe… pītisukhanti evaṃ apadesaṃ arahatī’’ti? Vuccate – yathā sadhano saparijanotiādīsu ṭhapetvā dhanañca parijanañca añño apadesāraho hoti, evaṃ ṭhapetvā vitakkādidhamme aññaṃ apadesārahaṃ natthi. Yathā pana sarathā sapatti senāti vutte senaṅgesuyeva senāsammuti, evamidha pañcasu aṅgesuyeva jhānasammuti veditabbā. Katamesu pañcasu? Vitakko, vicāro, pīti, sukhaṃ, cittekaggatāti etesu. Etāneva hissa ‘‘savitakkaṃ savicāra’’ntiādinā nayena aṅgabhāvena vuttāni. Avuttattā ekaggatā aṅgaṃ na hotīti ce tañca na. Kasmā? Vuttattā eva. Sāpi hi vibhaṅge ‘‘jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā’’ti evaṃ vuttāyeva. Tasmā yathā savitakkaṃ savicāranti, evaṃ sacittekaggatanti idha avuttepi iminā vibhaṅgavacanena cittekaggatāpi aṅgamevāti veditabbā. Yena hi adhippāyena bhagavatā uddeso kato, so eva tena vibhaṅgepi pakāsitoti.
“具足”是指进入、达到。也可以说,是指使具足、使完成。不过在《分别论》中说:“‘具足’就是初禅的得到、获得、到达、成就、接触、等触、证悟、具足。”这里的意思也应当这样理解。“住”是指:在菩提树下,以称为坐的威仪方式安住,成为具有前面所说的那种禅那的人,使自身的姿态、行为、守护、存续、维持、游行、居住得以完成。这就是它的意思。因为《分别论》中这样说:“‘住’就是行动、进行、守护、存续、维持、游行、居住,因此称为‘住’。”
Upasampajjāti upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā, nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Vibhaṅge pana ‘‘upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā samphusanā sacchikiriyā upasampadā’’ti vuttaṃ. Tassāpi evamevattho veditabbo. Vihāsinti bodhimaṇḍe nisajjasaṅkhātena iriyāpathavihārena itivuttappakārajhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādesinti attho. Vuttañhetaṃ vibhaṅge – ‘‘viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati viharatī’’ti (vibha. 512).
那么,世尊是做了什么之后,才成就并安住于这个禅那的呢?是修习了业处。是哪一个业处呢?是入出息念业处。如果其他人也有这个需求,应该怎么做呢?其他人也应该修习这个业处,或者修习地遍等当中的某一种。这些业处的修习方法,应该按照《清净道论》里所说的那样来理解。但在这里如果详细说明,律藏的因缘部分就会变得太过庞大,所以我们只做圣典义理的阐明而已。
Kiṃ pana katvā bhagavā imaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsīti? Kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā. Kataraṃ? Ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ. Aññena tadatthikena kiṃ kātabbanti? Aññenapi etaṃ vā kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇādīnaṃ vā aññataraṃ bhāvetabbaṃ. Tesaṃ bhāvanānayo visuddhimagge (visuddhi. 1.55) vuttanayeneva veditabbo. Idha pana vuccamāne atibhāriyaṃ vinayanidānaṃ hoti, tasmā pāḷiyā atthappakāsanamattameva karomāti.
第二禅那的讨论
Dutiyajjhānakathā
寻伺的止息,是指寻和伺这两者的止息、超越;也就是说,在第二禅那生起的那一刻,它们不再出现。在这里,虽然第二禅那中初禅的所有法都不存在——初禅里有触等法,而这里则是另外一些法——但应当知道,之所以说“寻伺的止息”,是为了说明:通过超越粗重的禅支,才能从初禅证得第二禅等更高的禅那。“内”在这里指的是自身内在。而在《分别论》中只说到“内,即个人的”。因为这里指的是自身内在,所以此处的意思是:生于自己、在自己的相续中生起。
Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā; dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi, aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo, aññe idha; oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ajjhattanti idha niyakajjhattamadhippetaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘ajjhattaṃ paccatta’’nti (vibha. 573) ettakameva vuttaṃ. Yasmā pana niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ attano santāne nibbattanti ayamettha attho.
“净信”:净信指的就是信。由于与净信相应,禅那本身也叫净信,就像因为与蓝色相应,布就被叫做蓝布一样。或者说,因为那禅那具足了净信,通过止息寻与伺的搅动而使心变得清净澄澈,所以也称它为净信。在这个释义方案里,应当理解“净信”是和“心的”这样搭配的。而在前一个释义方案里,“心的”要和“一境”搭配。那里的意思是:单独生起的就是“一境”,也就是说,因为不被寻和伺所覆盖,它以最上、最殊胜的方式生起。这里的“令生起”,是指令相应法生起,也就是使它们生起的意思。世间也确实把最殊胜者称为“一”。或者,由于远离寻与伺,也可以说“一”即无伴。再者,令相应法生起者为“udi”,即令它们生起之义。以最胜之义为“一”,而它又是“udi”,所以是“ekodi”,这是定的同义词。如此,他修习、增长此“一境”,这就是第二禅的一境性。然而,此一境性因为是心的,不是有情的,不是命者的,所以说它为“心的一境性”。
Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ, nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ceto sampasādayati, tasmāpi sampasādananti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ pana atthavikappe cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ. Tatrāyaṃ atthayojanā – eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahato vā eko asahāyo hutvātipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi, uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi, samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhayatīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa na jīvassa, tasmā etaṃ cetaso ekodibhāvanti vuttaṃ.
难道这信在第一禅里就没有吗?而那个定也叫“一心”。那为什么只对这里说“心的清净”和“心的一境性”呢?回答说:因为第一禅被寻和伺的搅动所激荡,就像被波浪和涟漪搅乱的水一样,并不很清净,所以即使有信,也不说它是“清净”。也正因为不清净,这里的定也不够明显,所以也不说它是“心的一境性”。但在第二禅里,由于寻和伺的障碍没有了,信得到了空间而变得强有力;又因为得到了强信作为助伴,定也变得明显。所以应当知道,只有在这里才这样说。不过在《分别论》里只说:“清净,就是信、相信、信赖、净信;心的一境性,就是心的安住……正定。”应当知道,这样说的义理解释与前面并不矛盾,反而完全一致、完全契合。
Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi; atha kasmā idameva sampasādanaṃ ‘‘cetaso ekodibhāvañcā’’ti vuttanti? Vuccate – aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya sampasādananti na vuttaṃ. Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo, tasmā ekodibhāvantipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyappaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo; tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘sampasādananti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo, cetaso ekodibhāvanti yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhī’’ti ettakameva vuttaṃ. Evaṃ vuttena panetena saddhiṃ ayaṃ atthavaṇṇanā yathā na virujjhati aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca evaṃ veditabbā.
无寻、无伺:因为通过修习已经断除了,所以在这个禅里没有寻,或者这个禅本身没有寻,因此叫无寻。用同样的方式理解无伺。《分别论》(vibha. 576)里也说:“这样,这个寻和这个伺已经寂静、已经平息、已经安息、已经消失、已经灭去、已经消融、已经消散、已经干涸、已经枯竭、已经终止,因此称为无寻、无伺。”
Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Vibhaṅgepi (vibha. 576) vuttaṃ ‘‘iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā, tena vuccati avitakkaṃ avicāra’’nti.
这里有人问:寻与伺的止息这句话,不是已经把这个道理说明清楚了吗?那为什么还要再说无寻、无伺呢?回答说:确实,这个道理已经成立了,但那句话并不是在阐明这个道理。我们不是说过吗:为了说明通过超越初禅中较粗重的禅支,而能证得第二禅等更高的禅那,所以才说寻与伺的止息。
Etthāha – nanu ca ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamāti imināpi ayamattho siddho, atha kasmā puna vuttaṃ avitakkaṃ avicāra’’nti? Vuccate – evametaṃ siddho vāyamattho, na panetaṃ tadatthadīpakaṃ; nanu avocumha – ‘‘oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vutta’’nti.
另外,寻与伺的寂止使此(第二禅)具有清净,而非因烦恼浑浊而清净。又,寻与伺的寂止所带来之心一境性,不像近行禅那样由舍弃诸盖而得,也不像初禅那样由禅支显现而得。因此,这句话是在说明清净与心一境性二者的原因。同样,寻与伺的寂止使此(第二禅)成为无寻无伺,不像第三禅、第四禅那样因寻伺本不存在,也不像眼识等那样因本来即无。因此,这句话也是在说明无寻无伺状态的原因,而不只是说明寻伺不存在。至于“无寻、无伺”这句话,才仅仅是说明寻伺的不存在。所以,前面虽已说过,后面仍须再说一次。
Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālusiyassa. Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā, na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaavicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca, na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti idaṃ vacanaṃ, tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti.
“定所生”:意思是从初禅的定,或者从与初禅相应的定所生。在这里,虽然初禅也是从相应的定所生,但只有这第二禅,因为远离了寻和伺的扰动,极其稳固、非常清净,才真正配得上称为“定”。所以,为了赞叹这第二禅的功德,才说它是“定所生”。“喜、乐”:和前面所说的一样。
Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva ‘‘samādhī’’ti vattabbataṃ arahati vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca. Tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘samādhija’’nti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva.
“第二”是指按数目顺序排第二;又因为这是进入的第二个禅定,所以也叫第二。“禅那”在这里应当知道:就像初禅以寻等构成五支那样,这第二禅以清净等构成“四支”。正如经中所说:“禅那就是清净、喜、乐、心一境性。”这只是方便说法。如果除去清净,按究竟义来说,这禅其实只有三支。正如经中所说:“那时什么是三支禅那?喜、乐、心一境性。”其余内容如前所说。
Dutiyanti gaṇanānupubbato dutiyaṃ, idaṃ dutiyaṃ samāpajjatītipi dutiyaṃ. Jhānanti ettha pana yathā paṭhamajjhānaṃ vitakkādīhi pañcaṅgikaṃ hoti, evamidaṃ sampasādādīhi ‘‘caturaṅgika’’nti veditabbaṃ. Yathāha – ‘‘jhānanti sampasādo, pīti, sukhaṃ, cittassekaggatā’’ti (vibha. 580). Pariyāyoyeva ceso. Sampasādanaṃ pana ṭhapetvā nippariyāyena tivaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti? Pīti, sukhaṃ, cittassekaggatā’’ti (dha. sa. 161). Sesaṃ vuttanayamevāti.
第三禅那的讨论
Tatiyajjhānakathā
“由喜的离染”这一句里,所说的“喜”就是前面已经解释过的那个喜。“离染”是指对那喜的厌离,或者超越它。两者之间的“ca”这个词是集合连接的作用,它既可以集合“寂止”,也可以集合“寻伺的寂止”。当它集合的只是“寂止”时,就应该这样理解句子的搭配:“由喜的离染,以及更进一步,由寂止。”在这种搭配里,“离染”是厌离的意思。因此应当看出,它的含义是:“由对喜的厌离,以及由寂止。”当它集合的是“寻伺的寂止”时,就应该这样理解搭配:“由喜的离染,以及更进一步,由寻与伺的寂止。”在这种搭配里,“离染”是超越的意思。因此应当看出,它的含义是:“由喜的超越,以及由寻与伺的寂止。”
Pītiyāca virāgāti ettha vuttatthāyeva pīti. Virāgoti tassā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā. Ubhinnamantarā ‘‘ca’’ saddo sampiṇḍanattho, so hi vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti, tadā pītiyā virāgā ca, kiñca bhiyyo vūpasamā cāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāyaṃ virāgo jigucchanattho hoti. Tasmā pītiyā jigucchanā ca vūpasamā cāti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti, tadā pītiyā ca virāgā, kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāyaṃ virāgo samatikkamanattho hoti. Tasmā pītiyā ca samatikkamā, vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo.
这些寻与伺虽然在第二禅里就已经止息了,但这里之所以这样说,是为了指明此禅的道途,同时也是为了赞叹它。因为一旦说到“寻与伺的止息”,人们就会明白:“寻与伺的止息,正是此禅的道途。”就像在第三圣道那里,对于那些并非在第三道中被断除的身见等烦恼,经文说“断除五种下分结”,这种说法本身就是一种赞叹,能让那些为了证得它而精进的人生起策励;同样地,这里对于并非在此第三禅中止息的寻与伺,说它们“止息”,也是一种赞叹。因此,这个意思就被表述为:“由喜的超越,以及寻与伺的止息。”
Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. ‘‘Vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti hi vutte idaṃ paññāyati – ‘‘nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassā’’ti. Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (ma. ni. 2.132) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti tadadhigamāya ussukānaṃ ussāhajanakaṃ; evamevaṃ idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti. Tenāyamattho vutto – ‘‘pītiyā ca samatikkamā, vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti.
“他住于舍”:这里的“舍”(upekkhā)来自“观照”(upapattito ikkhati)——即平等地看待,也就是不偏袒任何一方地看待。因为具足了那清净、广大、稳固的舍,第三禅的具足者被称为“住于舍者”。舍有十种:六支舍、梵住舍、觉支舍、精进舍、行舍、受舍、观舍、中舍性舍、禅舍、遍净舍。这十种舍,应当依照各处经文所述,从地、人、心、所缘,以及依《法集论注·殊胜义论》中蕴摄、同一刹那、善三法摄要的方式来了知。这里之所以没有广说,是因为会使律藏的因缘部分变得过于繁重。不过,就特相等而言,这里所指的舍,以中舍为特相,以不关切为作用,以无作为为现起,以离喜为足处。
Upekkhako ca vihāsinti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ passati, apakkhapatitāva hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī ‘‘upekkhako’’ti vuccati. Upekkhā pana dasavidhā hoti – chaḷaṅgupekkhā, brahmavihārupekkhā, bojjhaṅgupekkhā, vīriyupekkhā, saṅkhārupekkhā, vedanupekkhā, vipassanupekkhā, tatramajjhattupekkhā, jhānupekkhā, pārisuddhupekkhāti. Evamayaṃ dasavidhāpi tattha tattha āgatanayato bhūmipuggalacittārammaṇato, khandhasaṅgaha-ekakkhaṇakusalattikasaṅkhepavasena ca aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya vuttanayeneva veditabbā. Idha pana vuccamānā vinayanidānaṃ atibhāriyaṃ karotīti na vuttā. Lakkhaṇādito pana idha adhippetupekkhā majjhattalakkhaṇā, anābhogarasā, abyāpārapaccupaṭṭhānā, pītivirāgapadaṭṭhānāti.
这里有人问:难道这个舍在意义上不就是中舍性舍吗?而它在初禅和第二禅里也存在,所以在那里也应该说“住于舍”,为什么没说呢?因为它的作用不明显。在那里,它的作用确实不明显,因为被寻等法压住了。但在这里,它没有被寻、伺、喜压住,就像抬起头来一样,作用变得明显了,所以才说出来。
Etthāha – nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti, sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi, tasmā tatrāpi ‘‘upekkhako ca vihāsi’’nti evamayaṃ vattabbā siyā, sā kasmā na vuttāti? Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi tassā tattha kiccaṃ, vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti.
对“住于舍者”这一句的完整义释,到此结束。
Niṭṭhitā ‘‘upekkhako ca vihāsi’’nti etassa sabbaso atthavaṇṇanā.
现在解释“具念与正知”这一句。其中,能忆念就是“具念”,能完全了知就是“正知”。这是从人的角度来说念和正知。在这当中,念以忆念为特征,以不忘失为作用,以守护为显现;正知以不迷惑为特征,以审察为作用,以简择为显现。在这里,虽然这种念与正知在之前的诸禅那中也存在——因为失念、没有正知的人,连近行定都不能成就,更不用说安止定了——但由于那些禅那比较粗显,心在那里的运作就像人在平地上行走一样容易,念与正知的作用在那里并不明显。而由于舍离了粗显的禅支,这第三禅变得微细,心在这里的运作应当被理解为像人走在刀刃上一样,完全由念与正知的作用所摄持,所以只在这里特别说明。还有什么呢?就像跟随着母牛的牛犊,被从母牛身边带走后,如果不加看护,又会再回到母牛那里;同样,这第三禅的乐虽然已经从喜中脱离出来,但如果不以念与正知的守护来看护,就可能再次接近喜,变成与喜相应。或者,众生容易贪着于乐,而这里的乐极为甜美,因为从此以上再没有乐了。然而,在这里,依靠念与正知的力量,对乐才能不贪着,否则就不能。为了显示这一层特殊的义理,应当知道就是在这里才这样说。
Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato, sampajānātīti sampajāno. Puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā; asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ. Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi, muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacārajjhānamattampi na sampajjati, pageva appanā; oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitāyeva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo? Yathāpi dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati; evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya pītisampayuttameva siyā. Sukhe vāpi sattā rajjanti, idañca atimadhuraṃ sukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā . Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idaṃ idheva vuttanti veditabbaṃ.
现在解释“以身体感受乐”这一句。成就第三禅的人虽然没有对乐受的贪著,但即便如此,因为与名身相应的乐,由它所生的极细色遍满了色身,由于色身被这极细色所遍满,即使出定之后也能感受乐。为了说明这个道理,所以说“以身体感受乐”。
Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedesinti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhappaṭisaṃvedanābhogo natthi, evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo, yassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya, tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedesi’’nti āha.
现在来说明“诸圣者所称说的住于舍、具念、住于乐者”这句话。在这里,因为该禅那、以该禅那为因,佛陀等诸圣者称说、宣示、施设、建立、开显、分别、阐明、光显那位成就第三禅的人,其用意是赞叹。怎样称说呢?就是“住于舍、具念、住于乐者”。成就第三禅而住。应当知道这里应当这样连接理解。
Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgīpuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti, pasaṃsantīti adhippāyo. Kinti? ‘‘Upekkhako satimā sukhavihārī’’ti. Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsinti evamettha yojanā veditabbā.
他们为什么这样赞叹他呢?因为他值得赞叹。这位修行者在极其甜美、已经达到乐的顶点的第三禅中,仍然保持舍,不被对乐的贪著所牵引;同时喜不再生起,因而念现前,具足正念。又因为他以名身感受那圣者所喜爱、只有圣者才修习、没有杂染的乐,所以值得赞叹。应当知道,诸圣者正是因为他值得赞叹,为了显示这些作为赞叹原因的功德,才这样赞叹他:住于舍、具念、住于乐。
Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati, yathā ca pīti na uppajjati; evaṃ upaṭṭhitassatitāya satimā. Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti, tasmā pasaṃsāraho. Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsentā ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ.
第三:按计数顺序来说是第三。这也是因为进入这第三禅,所以叫第三。禅:在这里,就像第二禅具有净信等四支,这第三禅具有舍等五支。正如经中所说:“禅就是舍、念、正知、乐、心一境性。”(《分别论》591)这只是方便的说法。如果除去舍、念、正知,按非方便的说法,这禅就只有两支。正如经中所说:“那时,什么是二支禅?乐和心一境性。”(《法集论》163)其余部分和前面所说的一样。
Tatiyanti gaṇanānupubbato tatiyaṃ. Idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ. Jhānanti ettha ca yathā dutiyaṃ sampasādādīhi caturaṅgikaṃ; evamidaṃ upekkhādīhi pañcaṅgikaṃ. Yathāha – ‘‘jhānanti upekkhā sati sampajaññaṃ sukhaṃ cittassa ekaggatā’’ti (vibha. 591). Pariyāyoyeva ceso. Upekkhāsatisampajaññāni pana ṭhapetvā nippariyāyena duvaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti ? Sukhaṃ, cittassekaggatā’’ti (dha. sa. 163). Sesaṃ vuttanayamevāti.
第四禅那的讨论
Catutthajjhānakathā
“由舍断乐与由舍断苦”,就是舍断身体的乐和身体的苦。“先前”是指在那之前,而不是在第四禅的刹那。“喜与忧的息灭”,就是心里的乐和心里的苦——这两者的息灭也是说在先前就已舍断。那么,它们什么时候被舍断呢?在四禅的近行刹那。因为喜是在第四禅的近行刹那才被舍断;苦、忧、乐则是在初禅、二禅、三禅的近行刹那被舍断。这样,虽然这里没有按照舍断的次第来说,但在《根分别》中,诸根是依照列举的次第而说,这里也一样,应当知道乐、苦、喜、忧的舍断就是依此理。
Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā. Pubbevāti tañca kho pubbeva, na catutthajjhānakkhaṇe . Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa ca cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā pahānā icceva vuttaṃ hoti. Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hoti? Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassañhi catutthajjhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati, dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyānaṃ upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānaṃ, indriyavibhaṅge pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassa domanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ.
如果这些受只是在各个禅那的近行刹那才被断除,那为什么经典里又说:“已生起的苦根在哪里无余灭尽?比丘们,在这里,比丘远离诸欲……成就初禅而住,已生起的苦根就在这里无余灭尽。已生起的忧根……乐根……喜根在哪里无余灭尽?比丘们,在这里,比丘由于舍断乐……成就第四禅而住,已生起的喜根就在这里无余灭尽”(《相应部》5.510),像这样把灭尽说成就是在诸禅那之中呢?这是因为在诸禅那中有殊胜的灭尽。因为在初禅等之中,它们的灭尽是殊胜的灭尽,而不只是灭尽;但在近行刹那,只是灭尽,而不是殊胜的灭尽。就像这样,在转向不同所缘时,即使在初禅近行中已经灭尽的苦根,也可能因为蚊虻等接触,或者因为坐姿不适的压迫而再次生起,但在安止之内则绝不会生起。或者说,在近行中被灭尽的它,并没有彻底灭尽,因为还没有被它的对立面所摧毁。然而在安止之内,由于喜的遍满,全身都被乐所浸润。对于全身被乐所浸润的人,苦根就彻底灭尽,因为它已被对立面所摧毁。再者,在转向不同所缘时,即使在第二禅近行中已被舍断的忧根,由于它是在有寻有伺为缘、有身体疲劳和心受伤害时才会生起,在没有寻伺时就不会生起。而它生起的地方,就是有寻有伺的地方。而且在第二禅近行中,寻伺还没有被舍断,所以它在那里还可能生起,因为它的生起条件还没有被断除。但在第二禅中就不会了,因为它的生起条件已被断除。同样,在第三禅近行中,即使已被舍断的乐根,对于被喜所产生的殊胜色法所触及的身体,还可能生起,但在第三禅中就不会了。因为在第三禅中,作为乐之条件的喜已经彻底灭尽。同样,在第四禅近行中,即使已被舍断的喜根,由于它接近,又因为尚未达到安止的舍还不存在,所以还没有完全超越,还可能生起,但在第四禅中就不会了。也正是因为这个原因,经典中在各处都采用“在这里已生起的苦根无余灭尽”这种“无余”的说法。
Yadi panetāni tassa tassa jhānassupacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā ‘‘kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati, etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ… sukhindriyaṃ… somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthajjhānaṃ upasampajja viharati, etthuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti (saṃ. ni. 5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti? Atisayanirodhattā. Atisayanirodho hi nesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva; nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho. Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānūpacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, na tveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti; paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti. Sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ; paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjane eva ca dutiyajjhānūpacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārappaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve neva uppajjati. Yattha pana uppajjati tattha vitakkavicārabhāve. Appahīnā eva ca dutiyajjhānūpacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti; appahīnapaccayattā. Na tveva dutiyajjhāne; pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānūpacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa siyā uppatti, na tveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhāti. Tathā catutthajjhānūpacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā, appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti, na tveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca ‘‘etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti.
这里有人问:这些受在每一种禅的近行阶段就已经被断除了,那为什么还要在这里把它们都拿出来说呢?是为了容易把握。因为这里说的“不苦不乐”受,非常微细,极难辨认,没办法容易地把握它。所以,就好比有一头凶恶的公牛,不管从哪个方向靠近都抓不住它,牧牛人为了抓住它,就把所有的牛都赶进一个牛栏里,然后一头一头地往外牵,按顺序轮到它的时候,就说“就是这头,抓住它”,这样就能让人把它抓住。同样地,世尊为了容易把握,就把所有这些受都集合在一起。这样把它们集合起来展示之后,就能让人认识到:“那个既不是乐、也不是苦,既不是喜悦、也不是忧愁的,就是不苦不乐受。”
Etthāha – ‘‘athevaṃ tassa tassa jhānassūpacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāharī’’ti? Sukhaggahaṇatthaṃ. Yā hi ayaṃ ‘‘adukkhamasukha’’nti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā atidubbiññeyyā na sakkā sukhena gahetuṃ. Tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā vā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa gahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbe gāvo samāharati, athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘‘ayaṃ so, gaṇhatha na’’nti tampi gāhāpayati; evameva bhagavā sukhaggahaṇatthaṃ sabbā etā samāhari. Evañhi samāhaṭā etā dassetvā ‘‘yaṃ neva sukhaṃ na dukkhaṃ na somanassaṃ na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhā vedanā’’ti sakkā hoti esā gāhayituṃ.
另外也要知道,这些受之所以被说到,是为了显示不苦不乐心解脱的缘。因为舍断乐等,确实就是它的缘。就像经里说的:“贤友,有四种缘,能成就进入不苦不乐心解脱。贤友,在这里,比丘因为舍断了乐……成就并安住于第四禅。贤友,这就是四种能成就进入不苦不乐心解脱的缘。”(《中部》1.458)又或者,就像在其他地方,身见等虽然早已被舍断,但为了称赞第三道,仍然在那里说它们被舍断;同样,这里也是为了称赞这个禅那,才说这些受被舍断,这也应当知道。又或者,应当知道,这里说这些是为了通过断除它们的缘,来显示贪和嗔在这里已经极其遥远。因为在这些受当中,乐是喜的缘,喜是贪的缘;苦是忧的缘,忧是嗔的缘。而由于乐等已被断除,那些有缘的贪和嗔也就被摧毁,因此变得极其遥远。
Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā. Sukhappahānādayo hi tassā paccayā. Yathāha – ‘‘cattāro kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso, bhikkhu, sukhassa ca pahānā…pe… catutthajjhānaṃ upasampajja viharati. Ime kho, āvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti (ma. ni. 1.458). Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttā; evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttātipi veditabbā. Paccayaghātena vā ettha rāgadosānaṃ atidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā. Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa, dukkhaṃ domanassassa, domanassaṃ dosassa. Sukhādighātena ca te sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti.
不苦不乐:因为没有苦,所以不苦;因为没有乐,所以不乐。这里是用这个说法来指出与苦、乐相对立的第三种受,而不只是说没有苦也没有乐而已。所谓第三种受,就叫不苦不乐,也叫舍。应当知道,它以领受可爱与不可爱之外的中性境为特征,以中立为作用,以不显现为表现,以乐的止息为近因。舍念清净:就是由舍所产生的念的清净。在这个禅那中,念极其清净。而那个念的清净是由舍造成的,不是由别的什么造成的,所以称为舍念清净。《分别》中也这样说:这个念依靠这个舍而变得明净、清净、洁白,因此称为舍念清净。在这里使念清净的那个舍,从意义上应当知道就是中舍性。而且在这里不只是念清净,一切相应法也都是清净的;只是以念为首来作这个开示。
Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ, sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha dukkhasukhapaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma – adukkhamasukhā, upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā, majjhattarasā, avibhūtapaccupaṭṭhānā, sukhanirodhapadaṭṭhānāti veditabbā. Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatipārisuddhiṃ. Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati. Yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā na aññena; tasmā etaṃ upekkhāsatipārisuddhinti vuccati. Vibhaṅgepi vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati imāya upekkhāya visadā hoti parisuddhā pariyodātā, tena vuccati – ‘upekkhāsatipārisuddhi’’’nti (vibha. 597). Yāya ca upekkhāya ettha satiyā pārisuddhi hoti, sā atthato tatramajjhattatā veditabbā. Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā, apica kho sabbepi sampayuttadhammā; satisīsena pana desanā vuttā.
在这里,虽然这种舍在下面的三种禅那里也存在,但就像白天的月亮,虽然白天有月亮,却因为被太阳的光辉压住,本身又很柔和,或者因为没有得到与之相应的夜晚作为助缘,所以也是不清净、不洁白的。同样,这种中舍性的月亮,在初禅等各个禅那中虽然也存在,但因为被寻、伺等敌对法的光焰压住,又没有得到与之相应的舍受之夜作为助缘,所以也是不清净的。当它不清净的时候,就像白天不清净的月亮一样,与它同时生起的念等法也都不清净。所以在那些禅那里,连一个也不能称为“舍念清净”。但在这里,因为没有寻等敌对法光焰的压制,又得到了与之相应的舍受之夜,这种中舍性的月亮就极其清净。因为它清净,就像清净月亮的光辉一样,与它同时生起的念等法也都清净洁白。因此应当知道,只有这第四禅才被称为“舍念清净”。
Tattha kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati, yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā; evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkavicārādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā alābhā vijjamānāpi paṭhamādijjhānabhedesu aparisuddhā hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti; tasmā tesu ekampi ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti na vuttaṃ. Idha pana vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā, tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā, tasmā idameva upekkhāsatipārisuddhinti vuttanti veditabbaṃ.
“第四”是指按数目顺序排到第四。因为进入这个第四禅,所以也叫第四。“禅”在这里的意思是:就像第三禅由舍等五支组成,这个第四禅由舍等三支组成。正如经中所说:“禅就是舍、念、心一境性。”这只是一种引申的说法。如果去掉念,只取舍和一境性,按严格的说法,这个禅就只有两支。正如经中所说:“那时什么是二支禅?舍和心一境性。”其余部分和前面说的一样。
Catutthanti gaṇanānupubbato catutthaṃ. Idaṃ catutthaṃ samāpajjatītipi catutthaṃ. Jhānanti ettha yathā tatiyaṃ upekkhādīhi pañcaṅgikaṃ; evamidaṃ upekkhādīhi tivaṅgikaṃ. Yathāha – ‘‘jhānanti upekkhā, sati cittassekaggatā’’ti. Pariyāyo eva ceso. Ṭhapetvā pana satiṃ upekkhekaggatameva gahetvā nippariyāyena duvaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti? Upekkhā, cittassekaggatā’’ti (dha. sa. 165). Sesaṃ vuttanayamevāti.
关于宿命通的讨论
Pubbenivāsakathā
12这四种禅那,对某些人来说是为了达到心一境性,对某些人来说是为了作为观禅的基础,对某些人来说是为了作为神通的基础,对某些人来说是为了作为灭尽定的基础,对某些人来说则是为了投生到更高的存在界。其中,对漏尽者(阿罗汉)来说,是为了达到心一境性。因为他们进入禅那后,心想:“我们将以专一的心,安乐地度过这一天。”就这样修习遍相的前方便后,生起八种等至。对有学圣者和凡夫来说,如果他们生起禅那是为了“从等至出定后,以入定的心修观”,那么这些禅那就成为观禅的基础。如果有人生起八种等至后,进入作为神通基础的禅那,从等至出定后,希求如经中所说“一身变成多身”等神通而修习,那么这些禅那对他们来说就成为神通的基础。如果有人生起八种等至后,心想:“进入灭尽定,七天里没有心识,在今生就证得灭尽涅槃,安乐地安住。”因而修习,那么这些禅那对他们来说就成为灭尽定的基础。如果有人生起八种等至后,心想:“不退失禅那,投生到梵天界。”因而修习,那么这些禅那对他们来说就是为了投生到更高的存在界。
12. Iti imāni cattāri jhānāni kesañci cittekaggatatthāni honti, kesañci vipassanāpādakāni, kesañci abhiññāpādakāni, kesañci nirodhapādakāni, kesañci bhavokkamanatthāni. Tattha khīṇāsavānaṃ cittekaggatatthāni honti, te hi samāpajjitvā ‘‘ekaggacittā sukhaṃ divasaṃ viharissāmā’’ti iccevaṃ kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbattenti. Sekkhaputhujjanānaṃ ‘‘samāpattito vuṭṭhāya samāhitena cittena vipassissāmā’’ti nibbattentānaṃ vipassanāpādakāni honti. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya ‘‘ekopi hutvā bahudhā hotī’’ti vuttanayā abhiññāyo patthentā nibbattenti, tesaṃ abhiññāpādakāni honti. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā ‘‘nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā sattāhaṃ acittakā hutvā diṭṭheva dhamme nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti nibbattenti, tesaṃ nirodhapādakāni honti. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā ‘‘aparihīnajjhānā hutvā brahmaloke uppajjissāmā’’ti nibbattenti, tesaṃ bhavokkamanatthāni honti.
世尊在菩提树下所证得的这第四禅,对他来说既是观的基础,也是神通的基础,也是灭尽定的基础,能成办一切事务,赐予一切世间与出世间的功德,应当如此了知。为了显示它所带来的功德中的一部分,世尊说:“他如此入定的心……”等等。
Bhagavatā panidaṃ catutthajjhānaṃ bodhirukkhamūle nibbattitaṃ, taṃ tassa vipassanāpādakañceva ahosi abhiññāpādakañca nirodhapādakañca sabbakiccasādhakañca sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakanti veditabbaṃ. Yesañca guṇānaṃ dāyakaṃ ahosi, tesaṃ ekadesaṃ dassento ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādimāha.
这里,“彼”指的就是我。“如是”是显示进入第四禅的次第。这句话的意思是:依照这个次第证得第四禅。“入定”是指以这第四禅的定而入了定。“清净”等词中,因为舍念清净而清净;正因为清净,所以洁白,也就是说明亮。“无秽”是指:由于断除了乐等诸缘,摧毁了贪等污秽,所以无秽;正因为无秽,所以远离随烦恼,因为污秽会染污心。由于善加修习而柔软,也就是达到了自在。能随自在运作的心,就称为柔软。正因为柔软,所以堪任,也就是堪能作业、适合作业。柔软的心就像精炼过的黄金一样堪能作业,而柔软和堪任这两者,都是因为善加修习才有的。正如经中所说:“诸比丘,我看不到有别的任何一法,像心这样经过修习、多修习之后,变得如此柔软、如此堪任。”
Tattha soti so ahaṃ. Evanti catutthajjhānakkamanidassanametaṃ. Iminā kamena catutthajjhānaṃ paṭilabhitvāti vuttaṃ hoti. Samāhiteti iminā catutthajjhānasamādhinā samāhite. Parisuddhetiādīsu pana upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe. Parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātena vihatarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇe. Anaṅgaṇattāyeva ca vigatūpakkilese; aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissati. Subhāvitattā mudubhūte, vasībhāvappatteti vuttaṃ hoti. Vase vattamānañhi cittaṃ mudūti vuccati. Muduttāyeva ca kammaniye, kammakkhame kammayoggeti vuttaṃ hoti. Mudu hi cittaṃ kammaniyaṃ hoti sudhantamiva suvaṇṇaṃ, tadubhayampi ca subhāvitattā eva. Yathāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ mudu ca hoti kammaniyañca, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.22).
安住于这些清净等状态,所以叫“住立”。正因为住立,才说达到不动、不动摇、无染污。或者,因为柔软、适业而能随自己心意安住,所以叫“住立”;因为被信等法所摄持,所以达到不动。因为被信摄持的心不会因无信而动摇,被精进摄持的心不会因懈怠而动摇,被念摄持的心不会因放逸而动摇,被定摄持的心不会因掉举而动摇,被慧摄持的心不会因无明而动摇,被光明摄持的心不会因烦恼的黑暗而动摇。被这六种法摄持的心,就达到不动。这样具足八支的心,就能堪任引导,能以证智证得那些应当以证智证得的法。
Etesu parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhite. Ṭhitattāyeva āneñjappatte, acale niriñjaneti vuttaṃ hoti. Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhite, saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte. Saddhāpariggahitañhi cittaṃ assaddhiyena na iñjati, vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati, satipariggahitaṃ pamādena na iñjati, samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati, paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati, obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati. Imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ āneñjappattaṃ cittaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya.
另一种说法:以第四禅的定而得到等持,因为远离了五盖而清净,因为超越了寻等而明净,因为没有那些由证得禅那而产生的、属于欲求界的恶法而无垢,因为贪欲等心随烦恼的消失而离随烦恼。这两者都应依照《离垢经》等(中部1.57等)来理解。因为达到了自在而柔软,因为成就了神足而适合作业,因为修习圆满而达到殊胜、住立、达到不动。意思是:就像达到不动那样而住立。如此具足八支的心,就能堪任引导,能够以证智证得那些应被证智证得的法,也就是说,它成为基础、成为近因。
Aparo nayo – catutthajjhānasamādhinā samāhite. Nīvaraṇadūrībhāvena parisuddhe. Vitakkādisamatikkamena pariyodāte. Jhānappaṭilābhapaccayānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena anaṅgaṇe. Abhijjhādīnaṃ cittūpakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilese. Ubhayampi cetaṃ anaṅgaṇavatthasuttānusārena (ma. ni. 1.57 ādayo) veditabbaṃ. Vasippattiyā mudubhūte. Iddhipādabhāvūpagamena kammaniye. Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhiteāneñjappatte. Yathā āneñjappattaṃ hoti; evaṃ ṭhiteti attho. Evampi aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya, pādakaṃ padaṭṭhānabhūtanti attho.
为了宿住随念智:当这样成为证智基础的心生起时,在这个心中,为了那宿住随念中的智。其中,宿住是指过去在已过去的生中曾住过的诸蕴。曾住是指曾经住过、曾经经验过,在自己的相续中生起后又灭去的曾住之法;或者以行境之住而住;被自己的识所知、所限定;或者也被他人的识所知,比如在忆念断灭之途等中。宿住随念是指以那念随念宿住,那即是宿住随念。智是指与那念相应的智。如此,为了这宿住随念智——为了证得此智——而这样说。引导是指引导出来。
Pubbenivāsānussatiñāṇāyāti evaṃ abhiññāpādake jāte etasmiṃ citte pubbenivāsānussatimhi yaṃ ñāṇaṃ tadatthāya. Tattha pubbenivāsoti pubbe atītajātīsu nivutthakkhandhā. Nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā nivutthadhammā vā nivutthā, gocaranivāsena nivutthā, attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇaviññātāpi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu. Pubbenivāsānussatīti yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussati. Ñāṇanti tāya satiyā sampayuttañāṇaṃ. Evamimassa pubbenivāsānussatiñāṇassa atthāya pubbenivāsānussatiñāṇāya etassa ñāṇassa adhigamāya pattiyāti vuttaṃ hoti. Abhininnāmesinti abhinīhariṃ.
“我”就是指我。“种种”是指多种多样,或者是以种种方式发生、被说明的意思。“宿住”是指以刚刚过去的那个生命为起点,在各处曾经住过的相续。“随念”是指“一生、二生……”这样沿着生命的次第一直追溯、一直追溯而忆念,或者说是随顺而忆念,这表明心一旦被引导过去就能忆念起来。已经圆满波罗蜜的大士们不需要先做准备工作,所以他们只要把心引导过去就能忆念。但初学的善男子必须先做完准备工作才能忆念,因此针对他们来说,预备行是应该要讲的。可是如果讲那个预备行,就太繁重了,会变成像律藏因缘部分那样,所以我们不讲。想要了解的人,应该按照《清净道论》(清净道论2.402等)里所说的方法去掌握。在这里,我们只注解圣典本身。
Soti so ahaṃ. Anekavihitanti anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītaṃ bhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussarāmīti ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti evaṃ jātipaṭipāṭiyā anugantvā anugantvā sarāmi, anudeva vā sarāmi, citte abhininnāmitamatte eva sarāmīti dasseti. Pūritapāramīnañhi mahāpurisānaṃ parikammakaraṇaṃ natthi, tena te cittaṃ abhininnāmetvāva saranti. Ādikammikakulaputtā pana parikammaṃ katvāva saranti, tasmā tesaṃ vasena parikammaṃ vattabbaṃ siyā. Taṃ pana vuccamānaṃ atibhāriyaṃ vinayanidānaṃ karoti, tasmā taṃ na vadāma. Atthikehi pana visuddhimagge (visuddhi. 2.402 ādayo) vuttanayeneva gahetabbaṃ. Idha pana pāḷimeva vaṇṇayissāma.
“就像这样”这个词,是用来显示前面所说的种类的。正是为了显示那已经说出的宿住智的种类差别,才说了“一生”等等。其中,“一生”是指从结生开始、到死亡结束,属于一个生命存在中的五蕴相续。“二生”等等也是同样的道理。而在“许多坏劫”等等当中,则应当理解为:正在毁坏的劫是坏劫,正在生成的劫是成劫。其中,坏劫已经包含了坏住劫,因为坏住劫以坏劫为根本;成劫也包含了成住劫。这样一来,经文中所说的“比丘们,劫有这四种不可计数。哪四种?坏、坏住、成、成住”,就全部都被涵盖在内了。
Seyyathidanti āraddhappakāradassanatthe nipāto. Teneva yvāyaṃ pubbenivāso āraddho, tassa pakārappabhedaṃ dassento ekampi jātintiādimāha. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha ca saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti tammūlakattā. Vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni . Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī, vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti vuttāni tāni sabbāni pariggahitāni honti.
其中,有三种坏灭:火坏灭、水坏灭、风坏灭。三种坏灭的界限是:光音天、遍净天、广果天。当劫以火坏灭时,从光音天以下都被火烧尽。当劫以水坏灭时,从遍净天以下都被水消融。当劫以风坏灭时,从广果天以下都被风摧毁。不过,从广的范围来说,任何时候都是一个佛刹在毁灭。
Tattha tayo saṃvaṭṭā – tejosaṃvaṭṭo, āposaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti. Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti. Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati, ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā udakena saṃvaṭṭati, subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vātena saṃvaṭṭati, vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsiyati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati.
佛刹有三种:出生刹、教令刹和境界刹。其中,出生刹以一万个轮围世界为范围,如来入胎等时它会震动。教令刹以百千俱胝个轮围世界为范围。在这个范围内,《宝经》《蕴经》《幢顶经》《阿咤那胝经》《孔雀经》这些护卫经的威力能够起作用。境界刹则是无边的、不可计量的,就像经文里说的:“如果他愿意,就能随念任何地方。”在那里,他想要什么,就能随念什么。在这三种佛刹中,一个教令刹会毁灭。当它毁灭时,出生刹也已经毁灭了;它们毁灭时是一起毁灭的,形成时也是一起形成的。关于它的毁灭和形成,在《清净道论》里已经说过。想要了解的人应当从那里去掌握。
Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti – jātikkhettaṃ, āṇākkhettaṃ, visayakkhettañca. Tattha jātikkhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhiādīsu kampati. Āṇākkhettaṃ koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti. Yattha ratanaparittaṃ, khandhaparittaṃ, dhajaggaparittaṃ, āṭānāṭiyaparittaṃ, moraparittanti imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo pavattati. Visayakkhettaṃ pana anantaṃ aparimāṇaṃ, ‘‘yaṃ yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vuttaṃ yattha yaṃ yaṃ ākaṅkhati taṃ taṃ anussarati. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikkhettampi vinaṭṭhameva hoti; vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati. Tassa vināso ca saṇṭhahanañca visuddhimagge (visuddhi. 2.404) vuttaṃ. Atthikehi tato gahetabbaṃ.
那些所说的坏劫与成劫,世尊坐在菩提道场,为了证得正自觉,忆念了许多坏劫、许多成劫、许多坏成劫。怎样忆念呢?是按照“我曾在那里”这样的方式。其中,“我曾在那里”的意思是:在那个坏劫中,我曾在那样的存在、那样的生处、那样的趣、那样的识住、那样的有情居、那样的有情聚中。名字是这样:或者叫须大拏,或者叫护明。种姓是这样:或者姓跋伽婆,或者姓乔达摩。肤色是这样:或者白,或者黑。食物是这样:或者吃米饭肉食,或者吃自然落下的果实。这样感受苦乐:以种种方式感受属于身体和心的、分为有依与无依等各种类别的苦与乐。寿命长短是这样:寿命最长百岁,或者寿命最长八万四千劫。
Ye panete saṃvaṭṭavivaṭṭā vuttā, etesu bhagavā bodhimaṇḍe sammāsambodhiṃ abhisambujjhanatthāya nisinno anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe sari. Kathaṃ? ‘‘Amutrāsi’’ntiādinā nayena. Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā ahosiṃ. Evaṃnāmoti vessantaro vā jotipālo vā. Evaṃgottoti bhaggavo vā gotamo vā. Evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsītikappasahassaparamāyupariyanto vā.
从那里命终之后,在别处再生起:那个我从那个存在、生处、趣、识住、有情居、有情聚死后,又在名为某某的存在、生处、趣、识住、有情居、有情聚中再生起。在那里我也曾存在:接着,在那个存在、生处、趣、识住、有情居、有情聚中,我又再次存在过。名为如此等等,都按照前面所说的方式理解。
Sotato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto, puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva.
或者也可以这样理解:因为“我曾在那里”这句话,是顺着次第上升时,随自己的意愿而忆念;“从那里死后”,则是返回时所作的观察。因此,“在这里投生”应当理解为:紧接在这里投生之前,在那里出生,指的是兜率天。“在那里我也曾是这样,名叫这个”,是说在兜率天里,我曾是名叫白幢的天子。“姓是这样”,是说和那些天人同一个姓。“容貌是这样”,是说金色的容貌。“食物是这样”,是说以天界的净食为食。“这样感受苦乐”,是说如此领受天界的快乐,而苦则只是行苦。“寿限如此”,是说寿限为五十七俱胝又六百万岁。“他从那里死后”,是说我从兜率天死后。“在此处再生”,是说在此处,于摩耶夫人的胎中结生。
Atha vā yasmā amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ saraṇaṃ. So tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ. Tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaraṃ amutra udapādinti tusitabhavanaṃ sandhāyāhāti veditabbaṃ. Tatrāpāsiṃ evaṃnāmoti tatrāpi tusitabhavane setaketu nāma devaputto ahosiṃ. Evaṃgottoti tāhi devatāhi saddhiṃ ekagotto. Evaṃvaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇo. Evamāhāroti dibbasudhāhāro. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti evaṃ dibbasukhappaṭisaṃvedī. Dukkhaṃ pana saṅkhāradukkhamattameva. Evamāyupariyantoti evaṃ sattapaññāsavassakoṭisaṭṭhivassasatasahassāyupariyanto. So tato cutoti so ahaṃ tato tusitabhavanato cuto. Idhūpapannoti idha mahāmāyāya deviyā kucchimhi nibbatto.
“如是”就是“这样”。“具有相状、具有称谓”是说:从名和姓的角度说是有称谓,从肤色等的角度说是有相状。因为众生是依名和姓被指称为“达多、帝须、乔达摩”;又依肤色等而被认作白、黑等种种差别。所以,名和姓是称谓,其余的是相状。那么,是不是只有诸佛才能忆念宿住呢?回答说:不是只有诸佛,独觉佛、佛弟子、外道也能忆念,但并不是没有差别。外道只能忆念四十劫,不能再超过。为什么?因为他们智慧薄弱。由于他们没有名色分别,智慧就薄弱。在弟子当中,八十位大弟子能忆念十万劫;两位上首弟子能忆念一个阿僧祇又十万劫。独觉佛能忆念两个阿僧祇又十万劫。这是他们的愿力所达到的范围。而诸佛则没有限量,想忆念多久就能忆念多久。外道只能按蕴的次第忆念,不能抛开次第而以死生相续的方式忆念。他们就像盲人一样,不能随意进入自己想要去的地方。弟子们两种方式都能忆念,独觉佛也是这样。而诸佛无论按蕴的次第,还是以死生相续的方式,还是以狮子跃入的方式,在无数俱胝劫中,向下或向上,无论想忆念哪个地方,全都能忆念。
Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottavasena hi satto ‘‘datto, tisso, gotamo’’ti uddisīyati; vaṇṇādīhi odāto, sāmoti nānattato paññāyati; tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā. Kiṃ pana buddhāyeva pubbenivāsaṃ sarantīti? Vuccate – na buddhāyeva, paccekabuddha-buddhasāvaka-titthiyāpi, no ca kho avisesena. Titthiyā hi cattālīsaṃyeva kappe saranti, na tato paraṃ. Kasmā? Dubbalapaññattā. Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahato dubbalā paññā hoti. Sāvakesu pana asītimahāsāvakā kappasatasahassaṃ saranti; dve aggasāvakā ekamasaṅkhyeyyaṃ satasahassañca. Paccekabuddhā dve asaṅkhyeyyāni satasahassañca. Ettako hi tesaṃ abhinīhāro. Buddhānaṃ pana paricchedo natthi, yāva icchanti tāva saranti. Titthiyā ca khandhapaṭipāṭimeva saranti. Paṭipāṭiṃ muñcitvā cutipaṭisandhivasena sarituṃ na sakkonti. Tesañhi andhānaṃ viya icchitappadesokkamanaṃ natthi. Sāvakā ubhayathāpi saranti; tathā paccekabuddhā. Buddhā pana khandhapaṭipāṭiyāpi cutipaṭisandhivasenapi sīhokkantavasenapi anekāsu kappakoṭīsu heṭṭhā vā upari vā yaṃ yaṃ ṭhānaṃ ākaṅkhanti, taṃ sabbaṃ sarantiyeva.
在“婆罗门,这是我的……”等句中,“我的”指的是“由我”。“明”是以令知为义,所以叫“明”。它令知什么呢?令知宿住。“无明”是对那宿住不能令知,所以把覆盖它的痴称为“无明”。“暗”就是那痴本身,因为它有覆盖的作用,所以称为“暗”。“光”就是那明本身,因为它有照亮的作用,所以称为“光”。在这里,“明已证得”是主要的意思,其余的话是赞叹。这里的连接关系是:婆罗门,这明确实已由我证得;对于已证得明的我,无明已被破坏,也就是已灭尽。为什么呢?因为明已生起。这个道理也适用于其余两个词句。
Ayaṃ kho me brāhmaṇātiādīsu meti mayā. Vijjāti viditakaraṇaṭṭhena vijjā. Kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ. Avijjāti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādakamoho vuccati. Tamoti sveva moho tappaṭicchādakaṭṭhena ‘‘tamo’’ti vuccati. Ālokoti sāyevavijjā obhāsakaraṇaṭṭhena ‘‘āloko’’ti vuccati. Ettha ca vijjā adhigatāti ayaṃ attho, sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ. Yojanā panettha – ayaṃ kho me vijjā adhigatā, tassa me adhigatavijjassa avijjā vihatā, vinaṭṭhāti attho. Kasmā? Yasmā vijjā uppannā. Esa nayo itarasmimpi padadvaye.
这里,“如”是譬喻的意思,“那”是个不变词。以正念不散乱而安住于不放逸,以精进的热忱而安住于勤勇,对身体和生命都不顾恋,所以是已策励心——也就是心已被派遣、被推动的意思。这段话要表达的是:就像一个人不放逸、勤勇、已策励心而安住时,无明会被破坏,明会生起,黑暗会被破坏,光明会生起;同样地,我的无明已被破坏,明已生起,黑暗已被破坏,光明已生起。我这样投入精勤修行,得到的正是与它相应的果报。
Yathā tanti ettha yathāti opammatthe. Tanti nipāto. Satiyā avippavāsena appamattassa. Vīriyātāpena ātāpino. Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pahitattassa, pesitacittassāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya vijjā uppajjeyya, tamo vihaññeyya āloko uppajjeyya; evameva mama avijjā vihatā vijjā uppannā, tamo vihato āloko uppanno. Etassa me padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ laddhanti.
婆罗门,这就是我的第一次破壳而出,就像小鸡从蛋壳里出来一样。婆罗门,这就是我以宿住随念智为嘴喙,啄破那覆盖过去世所积诸蕴的无明蛋壳之后,第一次破壳而出、第一次出来、第一次圣生;就像小鸡用嘴喙或脚爪尖啄破蛋壳后,从那个蛋壳里破出来、出来,投生到鸡群当中。
Ayaṃ kho me brāhmaṇa paṭhamā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhāti ayaṃ kho mama brāhmaṇa pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbe nivutthakkhandhapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamā abhinibbhidā paṭhamā nikkhanti paṭhamā ariyājāti ahosi, kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti.
天眼智论
Dibbacakkhuñāṇakathā
1313. “他如此……乃至……死生智”:是指对死与生的智慧;通过这种智慧,能了知众生的死与生,这就是那句话所要表达的意思。“引导心转向”:是指引出遍作心。然而在“我以天眼……乃至……看见”这一段里,对于已圆满波罗蜜的大士们来说,并没有遍作的预备修行。因为他们只要把心转向,当下就能以天眼看见众生;而初学的善男子则需要先作遍作。因此,应当从初学者的角度来说明遍作。但如果解释这个遍作,会使律藏的因缘部分变得过于冗长,所以我们不作解说。有志者应依照《清净道论》中所说的方法去了解。在这里,我们只解说圣典本身的文义。
13.Soevaṃ…pe… cutūpapātañāṇāyāti cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya; yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati, tadatthanti vuttaṃ hoti. Cittaṃ abhininnāmesinti parikammacittaṃ nīhariṃ. So dibbena…pe… passāmīti ettha pana pūritapāramīnaṃ mahāsattānaṃ parikammakaraṇaṃ natthi. Te hi citte abhininnāmitamatte eva dibbena cakkhunā satte passanti, ādikammikakulaputtā pana parikammaṃ katvā. Tasmā tesaṃ vasena parikammaṃ vattabbaṃ siyā. Taṃ pana vuccamānaṃ atibhāriyaṃ vinayanidānaṃ karoti; tasmā taṃ na vadāma. Atthikehi pana visuddhimagge (visuddhi. 2.411) vuttanayena gahetabbaṃ. Idha pana pāḷimeva vaṇṇayissāma.
所谓“我”,就是那个我。在“以天……”等说法里,因为与天相似,所以叫“天的”。诸天神的眼是由善业所生,不被胆汁、痰、血等阻碍,远离种种杂染,因此即使很远也能接收所缘,这就是他们的净色眼,也就是天眼。而这里这个由精进修行之力所生的智眼,也和它一样,所以因为与天相似,就叫“天的”;又因为是通过天住而获得的,而且自身也依止天住,所以叫“天的”;又因为以光明摄取境界,具有大光辉,所以叫“天的”;又因为能看见穿墙等处的色法,具有大行境,所以叫“天的”。这一切应当依照声论典来理解。以能见为义,所以叫“眼”。因为能执行眼的作用,就像眼一样,所以也叫“眼”。因为能看见死与生,是见清净的原因,所以叫“清净”。如果只看见死而看不见生,就会执取断见;如果只看见生而看不见死,就会执取新众生出现的见解。如果两者都看见,那么因为超越了这两种邪见,他的这种见就成为见清净的原因。世尊两者都看见了,因此这样说:“因为能看见死与生,是见清净的原因,所以叫清净。”
Soti so ahaṃ. Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavinimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ, dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ, ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ, tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimattameva passati na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātamattameva passati na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Tadubhayañca bhagavā addasa. Tenetaṃ vuttaṃ – ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti.
由于远离十一种随烦恼,所以是清净的。世尊的天眼确实远离了十一种随烦恼。就像经中所说:“阿那律,我这样了知‘疑是心的随烦恼’之后,就断除了疑这个心的随烦恼。不作意……昏沉睡眠……惊悚……兴奋……粗重……过度精进……过于懈怠……欲求……种种想……‘过度注视诸色是心的随烦恼’,我这样了知之后,就断除了过度注视诸色这个心的随烦恼。阿那律,我这样不放逸、热忱、坚定地安住时,能觉知光明却看不见色,或者看得见色却不能觉知光明。”如此等等。这就是因为远离了十一种随烦恼而清净。
Ekādasaupakkilesavirahato vā visuddhaṃ. Bhagavato hi ekādasapakkilesavirahitaṃ dibbacakkhu. Yathāha – ‘‘so kho ahaṃ, anuruddha, ‘vicikicchā cittassa upakkileso’ti iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ. Amanasikāro…pe… thinamiddhaṃ… chambhitattaṃ… uppilaṃ… duṭṭhullaṃ… accāraddhavīriyaṃ… atilīnavīriyaṃ… abhijappā… nānattasaññā… ‘atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso’ti iti viditvā atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ. So kho ahaṃ, anuruddha, appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañhi kho sañjānāmi, na ca rūpāni passāmi. Rūpāni hi kho passāmi, na ca obhāsaṃ sañjānāmī’’ti (ma. ni. 3.242-243) evamādi. Tadevaṃ ekādasupakkilesavirahato visuddhaṃ.
超越了人间的范围,以见色而言,是超越人间的;或者因为超越了人的肉眼,所以应当理解为超越人间的。以那清净的、超越人间的天眼。
Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ; mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena.
“我看见众生”:就像用人的肉眼一样,我用天眼看见、观察、注视众生。“正在死去和正在投生”:在这里,天眼无法看见死亡那一刹那或投生那一刹那;不过,那些临近死亡、马上就要死去的众生,叫做“正在死去”;那些已经取得结生、或者刚刚出生的众生,叫做“正在投生”。他这样显示:“我看见这样正在死去和正在投生的众生。”“卑贱”:因为与痴的等流相应,所以因出身、家族、财富等而被轻视、被蔑视、被鄙夷、被看不起。“高贵”:因为不与痴的等流相应,所以与上面相反。“美貌”:因为与无嗔的等流相应,所以具有可爱、可意、悦人的容貌。“丑陋”:因为与嗔的等流相应,所以具有不可爱、不可意、不悦人的容貌;也有“美丽”和“丑陋”的意思。“善趣”:在善趣中;或者因为与无贪的等流相应,所以是富有、拥有大财富的。“恶趣”:在恶趣中;或者因为与贪的等流相应,所以是贫穷、缺少饮食的。“随业而生”:随其所积累的各种业,各各投生到相应的去处。在这里,前面用“正在死去”等句子说明了天眼的作用;而这一句则说明了随业生智的作用。
Sattepassāmīti manussamaṃsacakkhunā viya satte passāmi dakkhāmi olokemi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā, ye pana āsannacutikā idāni cavissanti te cavamānā. Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattā vā, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passāmīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite uññāte avaññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantaamanāpavaṇṇayutte; abhirūpe virūpetipi attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ tena tena upagate. Tattha purimehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ; iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ.
这个智的生起过程是这样的:他先向下朝地狱的方向扩展光明,看见地狱众生正在承受巨大的痛苦,这种看见只是天眼的作用。他接着这样作意:“这些众生到底造了什么业,才承受这样的痛苦?”这时,以那个业为所缘的智就生起了,知道“他们是造了这样的业”。同样,他向上朝天界的方向扩展光明,看见欢喜园、杂林园、粗涩园等处的众生正在享受广大的福乐。这种看见也只是天眼的作用。他这样作意:“这些众生到底造了什么业,才享受这样的福乐?”这时,以那个业为所缘的智就生起了,知道“他们是造了这样的业”。这叫做随业生智。它没有单独的遍作。未来分智也是这样。因为这些智都以天眼为基础,和天眼一起成就。
Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo – so heṭṭhā nirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayikasatte passati mahantaṃ dukkhamanubhavamāne, taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti – ‘‘kinnu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhamanubhavantī’’ti? Athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃ kammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tathā upari devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavana-missakavana-phārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne. Tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti – ‘‘kinnu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī’’ti? Athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma. Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi. Yathā cimassa, evaṃ anāgataṃsañāṇassapi. Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti.
在讲到“身恶行”等词时,所谓恶行,就是恶劣的行为,或者因为被烦恼所腐坏而成为恶劣的行为,所以叫恶行;以身所作的恶行,或者从身生起的恶行,就叫身恶行。语恶行和意恶行也应当这样理解。“具足”就是具备。“诽谤圣者”是指对佛陀、独觉佛、佛陀的弟子这些圣者,甚至对最下位的在家入流者,怀着想害他们的心,用根本事来诽谤,或者用毁坏功德的方式来诽谤;也就是辱骂、指责。其中,说“这些人没有沙门法,他们不是沙门”,这是用根本事来诽谤。说“他们没有禅那、没有解脱、没有道、没有果”,这是用毁坏功德来诽谤,应当这样理解。不管他是知道而诽谤,还是不知道而诽谤,两种情况下都属于诽谤圣者。这是很重的业,会障碍生天,也会障碍圣道,但它是可以忏悔净除的。为了说明这一点,下面举出这个例子——
Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ; kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Evaṃ vacīmanoduccaritānipi daṭṭhabbāni. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddha-paccekabuddha-buddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā; akkosakā, garahakāti vuttaṃ hoti. Tattha ‘‘natthi imesaṃ samaṇadhammo, assamaṇā ete’’ti vadanto antimavatthunā upavadati. ‘‘Natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā’’ti vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti veditabbo. So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā, ubhayathāpi ariyūpavādova hoti. Bhāriyaṃ kammaṃ saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca, satekicchaṃ pana hoti. Tassa ca āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthumudāharanti –
据说在某个村子里,有一位长老和一位年轻比丘一起托钵乞食。他们刚到第一家,就得到了大约一勺的热粥。长老有腹风病。他想:“这粥对我有好处,趁它还没凉,我先喝了。”于是,他坐在人们搬来准备劈柴的木桩上,把粥喝了。那位年轻比丘对此很厌恶:“这位老比丘也太贪吃了,让我们丢脸。”长老在村里乞食后回到精舍,对年轻比丘说:“贤友,你在这教法中有没有证得什么?” “是的,尊者,我是入流者。” “那么,贤友,你不必再为更高的道果努力了,因为你已经诽谤了漏已尽者。”于是年轻比丘向长老请求原谅,他的过失因此恢复清净。所以,如果有人诽谤圣者,应当前去,如果自己比对方年长,就说:“我对尊者说了如此这般的话,请原谅我。”这样请求原谅。如果自己比较年轻,就顶礼、蹲跪、合掌,说:“尊者,我对您说了如此这般的话,请您原谅我。”这样请求原谅。如果对方不接受,或者已经去了别的地方,就去住在那个精舍的比丘们那里,如果自己比较年长,站着说就可以;如果比较年轻,就蹲跪合掌,说:“诸位尊者,我曾对某位尊者说了如此这般的话,愿那位尊者原谅我。”这样请求原谅。如果那位圣者已经般涅槃,就去他般涅槃的地方,甚至到墓地,也要请求原谅。这样做,就不会障碍生天、不会障碍圣道,过失就恢复清净了。
‘‘Aññatarasmiṃ kira gāme eko thero ca daharabhikkhu ca piṇḍāya caranti. Te paṭhamaghareyeva uḷuṅkamattaṃ uṇhayāguṃ labhiṃsu. Therassa ca kucchivāto atthi. So cintesi – ‘ayaṃ yāgu mayhaṃ sappāyā, yāva na sītalā hoti tāva naṃ pivāmī’ti. So manussehi ummāratthāya āhaṭe dārukkhandhe nisīditvā taṃ pivi. Itaro taṃ jigucchi – ‘aticchāto vatāyaṃ mahallako amhākaṃ lajjitabbakaṃ akāsī’ti. Thero gāme caritvā vihāraṃ gantvā daharabhikkhuṃ āha – ‘atthi te, āvuso, imasmiṃ sāsane patiṭṭhā’ti? ‘Āma, bhante, sotāpanno aha’nti. ‘Tena hāvuso, uparimaggatthāya vāyāmaṃ mā akāsi, khīṇāsavo tayā upavadito’ti. So taṃ khamāpesi. Tenassa taṃ pākatikaṃ ahosi’’. Tasmā yo aññopi ariyaṃ upavadati, tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti, ‘‘ahaṃ āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamāhī’’ti khamāpetabbo. Sace navakataro hoti , vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ bhante tumhe idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamathā’’ti khamāpetabbo. Sace so nakkhamati disāpakkanto vā hoti, ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti tesaṃ santikaṃ gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti ṭhitakeneva, sace navakataro ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, khamatu me so āyasmā’’ti evaṃ vadantena khamāpetabbo. Sace so parinibbuto hoti, parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbo. Evaṃ kate saggāvaraṇañca maggāvaraṇañca na hoti, pākatikameva hoti.
“邪见者”就是颠倒的看法。“受持邪见业者”是指因为邪见而受持各种各样业的人,还包括那些劝人受持以邪见为根本的身业等等的人。在这里,语恶行本身就已经包含了诽谤圣者,意恶行本身也已经包含了邪见,却还要再把这两者单独提出来说一遍,应当知道这是为了显示它们具有极大的过失。因为诽谤圣者的过失确实极重,跟无间业差不多。正如经中所说:“舍利弗,就像一位比丘具足戒、具足定、具足慧,能在现世中证得阿拉汉。舍利弗,我说这个人如果不舍弃那语、不舍弃那心、不舍弃那见,就会像被拖来扔下去一样,就这样堕入地狱。”
Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Tattha vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde, manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadiso. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya; evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149).
除了邪见之外,再没有别的法会有那么大的过失了。就像经里说的:比丘们,我看不到还有任何别的法会像邪见这样有那么大的过失。比丘们,邪见是一切过失中最严重的。
Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, evaṃ mahāsāvajjataraṃ, yathayidaṃ, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti (a. ni. 1.310).
“身坏”是指舍弃了执取的五蕴。“命终后”是指在紧接着那之后执取新生的五蕴。或者,“身坏”是指命根的断绝;“命终后”是指从死亡心识之后。“恶趣”等这一切都是地狱的别名。因为地狱没有被认为是通向天界和解脱之因的福乐,所以叫恶趣;或者因为没有乐的因由,所以叫恶趣。它是苦的去处和归宿,所以叫恶道;或者因为嗔恚多,由恶业所生之处,所以叫恶道。造恶业的人在这里没有自在而坠落,所以叫坠堕;或者在这里肢节毁坏而坠落,所以叫坠堕。这里没有可爱的乐,所以叫地狱。
Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe. Athavā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā. Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati; dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti ettha dukkaṭakārinoti vinipāto; vinassantā vā ettha nipatanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo.
或者,用“恶趣”这个词来说明畜生道。畜生道确实属于恶趣,因为它远离了善趣;但它不算恶道,因为有大威力的龙王等众生出生在那里。用“恶道”这个词来说明饿鬼界。饿鬼界既是恶趣又是恶道,因为它远离了善趣,又是苦的去处;但它不算坠堕,因为不像阿修罗那样坠落——有大威力的饿鬼也有宫殿现起。用“坠堕”这个词来说明阿修罗身。阿修罗身按上面说的道理,既是恶趣又是恶道,而且因为从一切荣华中坠落,所以称为坠堕。用“地狱”这个词来说明无间地狱等多种地狱。“往生”意思是到达、生于那里。反过来,白分应当按相反的方式理解。
Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo, sugatiyā apetattā; na duggati, mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā, dukkhassa ca gatibhūtattā; na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Petamahiddhikānañhi vimānānipi nibbattanti. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti. So hi yathāvuttenatthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīci-ādianekappakāraṃ nirayameva dīpeti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.
这里有一个差别:在这里,用“善趣”这个词,人趣也被包括进去了;用“天”这个词,则只指天趣。其中,美好的去处就是善趣;在色等所缘中最为殊胜,所以叫天。这一切都因为坏灭、崩解的含义而称为世间,这是从词义上说的。明是指天眼智明。无明是指遮蔽众生死亡与结生的无明。其余部分和前面说的一样。这里唯一的差别是:就像在宿住随念的讲述中说的“以宿住随念智的嘴喙,啄破了遮蔽过去所住诸蕴的无明卵壳”;在这里则应该说“以死生智的嘴喙,啄破了遮蔽死生的无明卵壳”。
Ayaṃ pana viseso – ettha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati. Saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādivisayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho. Vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā. Avijjāti sattānaṃ cutipaṭisandhipaṭicchādikā avijjā. Sesaṃ vuttanayameva. Ayameva hettha viseso – yathā pubbenivāsakathāyaṃ ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbenivutthakkhandhapaacchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vuttaṃ; evamidha ‘‘cutūpapātañāṇamukhatuṇḍakena cutūpapātapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vattabbanti.
关于漏尽智的讨论
Āsavakkhayañāṇakathā
14心如此得定时——这里应当理解为作为观禅基础的第四禅心。为了诸漏的灭尽智——也就是为了阿拉汉道智。因为阿拉汉道能灭尽诸漏,所以称为诸漏的灭尽,而这里的智就属于那个道。引导心——就是引导观禅的心。我如实了知“这是苦”等——在这些话中,我以通达自性相的方式,如实遍知、了知、证悟了一切苦谛,确认“苦只有这么多,没有比这更多的”;对于那苦的生起之因——渴爱,我如实遍知、了知、证悟了“这是苦集”;对于这两者灭尽后不再生起的那个境界,也就是涅槃,我如实遍知、了知、证悟了“这是苦灭”;对于能达成那涅槃的圣道,我如实遍知、了知、证悟了“这是导向苦灭之道”。应当这样理解其中的含义。
14.Soevaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti arahattamaggañāṇatthāya. Arahattamaggo hi āsavavināsanato āsavānaṃ khayoti vuccati. Tatra cetaṃ ñāṇaṃ tappariyāpannattāti . Cittaṃ abhininnāmesinti vipassanācittaṃ abhinīhariṃ. So idaṃ dukkhanti evamādīsu ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ jāniṃ paṭivijjhiṃ. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti, tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti, tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ jāniṃ paṭivijjhinti evamattho veditabbo.
像这样从自性上显示了诸谛之后,现在又从烦恼的角度、以不同的方式来说明,于是说了“这些漏”等话。“我如此知、如此见”——这是说,对如此知、如此见的我,连同毗婆舍那一起,宣说了达到顶点的道。“欲漏”——就是从欲漏。“已解脱”——以此显示果的刹那。因为在道的刹那,心正在解脱;在果的刹那,心已解脱。“在解脱中有‘已解脱’的智”——以此显示省察智。“生已尽”等,是显示这种智的范围。世尊以那种智省察时,彻底了知了“生已尽”等。那么,世尊的什么“生”已尽?他又怎样彻底了知它呢?回答是:不是他过去的生已尽,因为过去早已灭尽;不是未来的生,因为未来没有努力使其灭尽;不是现在的生,因为它正存在着。然而,由于未修习道而可能在未来生起的生——在一蕴有、四蕴有、五蕴有中,以一个、四个、五个蕴的差别而有的种种生——由于道已修习,它达到了不再生起的性质,所以说已尽。他省察了由修道所断除的烦恼后,了知“在烦恼灭尽时,即使有业存在,未来也不会再结生”,从而彻底了知了“生已尽”。
Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento ‘‘ime āsavā’’tiādimāha. Tassa me evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa mayhaṃ evaṃ jānantassa evaṃ passantassa saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ katheti. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccitthāti iminā phalakkhaṇaṃ dasseti. Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati, phalakkhaṇe vimuttaṃ hoti. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇanti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dasseti. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena bhagavā paccavekkhanto ‘‘khīṇā jātī’’tiādīni abbhaññāsiṃ. Katamā pana bhagavato jāti khīṇā, kathañca naṃ abbhaññāsīti? Vuccate – na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā; na anāgatā, anāgate vāyāmābhāvato; na paccuppannā, vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā; taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotī’’ti jānanto abbhaññāsiṃ.
“已住”是指已经住过、完全住过,也就是已作、已行、已完成。“梵行”是指道梵行。因为连同凡夫善人在内,七有学被称为在住梵行之住,而漏已尽者则是已住之人。所以世尊省察自己的梵行之住时,了知“梵行已住”。“应作已作”是指:对四谛,通过四种道,以遍知、断除、证悟、修习的证入方式,完成了十六种应作之事。因为凡夫善人等还在做这件事,而漏已尽者则是应作已作者。所以世尊省察自己的应作之事时,了知“应作已作”。“不再有此状态”是指:如今,为了再有这种状态,也就是为了再有这十六种应作之事,或者为了烦恼的灭尽,我再也没有修道应作之事了,如此了知。
Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ, puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso. Tasmā bhagavā attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘vusitaṃ brahmacariya’’nti abbhaññāsiṃ. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho . Puthujjanakalyāṇakādayo hi etaṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā bhagavā attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘kataṃ karaṇīya’’nti abbhaññāsiṃ. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ me natthīti abbhaññāsiṃ.
现在,为了向婆罗门说明这个已经被省察智掌握、证得诸漏灭尽智的过程,世尊说了“婆罗门,这是我的……”等话。其中,“明”是指阿拉汉道智之明。“无明”是指遮蔽四圣谛的无明。其余部分和前面说的一样。但这里有一处不同:在“婆罗门,这是我的第三次破壳而出”这句话里,意思是:婆罗门,这是我的第三次破壳而出、第三次出来、第三次作为圣者的诞生——也就是以诸漏灭尽智为嘴尖,啄破那遮蔽四圣谛的无明蛋壳;就像小鸡用嘴尖或爪尖啄破蛋壳后,从那个蛋壳里破壳而出、出来,重新生在鸡群中一样。
Idāni evaṃ paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṃ taṃ āsavānaṃ khayañāṇādhigamaṃ brāhmaṇassa dassento ayaṃ kho me brāhmaṇātiādimāha. Tattha vijjāti arahattamaggañāṇavijjā. Avijjāti catusaccapaṭicchādikā avijjā. Sesaṃ vuttanayameva. Ayaṃ pana viseso – ayaṃ kho me brāhmaṇa tatiyā abhinibbhidā ahosīti ettha ayaṃ kho mama brāhmaṇa āsavānaṃ khayañāṇamukhatuṇḍakena catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyā abhinibbhidā tatiyā nikkhanti tatiyā ariyajāti ahosi, kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti.
说到这里,到底显示了什么呢?那位婆罗门如鸡雏〔破〕蛋壳……
Ettāvatā kiṃ dassetīti? So hi brāhmaṇa kukkuṭacchāpako aṇḍakosaṃ
小鸡破壳而出后,只是出生一次而已;而我呢,是先破开那遮蔽过去世五蕴的无明卵壳,第一次以宿住随念智的明而出生;接着破开那遮蔽众生死亡与投生的无明卵壳,第二次以天眼智的明而出生;再破开那遮蔽四圣谛的无明卵壳,第三次以漏尽智的明而出生——就这样,我以三种明三次出生。而我的这个出生是圣洁的、极其清净的——他显示了这一点。这样显示的时候,他以宿住随念智显示了过去世的智,以天眼显示了现在和未来的智,以漏尽显示了一切世间与出世间的功德;就这样以三种明阐明了一切知者的一切功德之后,向那位婆罗门显示了自己圣洁出生中最尊最胜的地位。
Padāletvā tato nikkhamanto sakimeva jāyati, ahaṃ pana pubbe-nivutthakkhandhapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā paṭhamaṃ tāva pubbenivāsānussatiñāṇavijjāya jāto, tato sattānaṃ cutipaṭisandhipaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā dutiyaṃ dibbacakkhuñāṇavijjāya jāto, puna catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyaṃ āsavānaṃ khayañāṇavijjāya jāto; evaṃ tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jāto. Sā ca me jāti ariyā suparisuddhāti idaṃ dassesi. Evaṃ dassento ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ, dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ, āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇanti evaṃ tīhi vijjāhi sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa dassesīti.