4. 逐释分的注释·2. 抉择理趣会合的注释
道生起复注 · 105 段
2. 抉择理趣会合的注释
2. Vicayahārasampātavaṇṇanā
53“以善法为所缘”这句话,是仅就为了善法而生起(渴爱)这一点来说的,并不是说善法在这里成了所缘缘,因为此处“善法”指的是出世间法。事实上,非顺取的法任何时候都不可能成为执取的所缘。由于对果法生起的渴爱被执取,所以才说“善……应当见”。这是在《教说理趣》的涵摄组合中说的。那么,问难者凭什么说它怎么可能是善的呢?他只是抓住“善”这个字眼就来质问罢了。这应当看作只是一个举例而已。而且它也是断除的因,这一点问难者想必也会认同。接着以“慢也有两种”等文句说明:慢和那种渴爱之所以应当被修习,是因为它们是断除不善法、生起善法的助缘。
53.Kusaladhammārammaṇāti kusaladhamme uddissa pavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ, na tesaṃ ārammaṇapaccayataṃ idha ‘‘kusalā dhammā’’ti lokuttaradhammānaṃ adhippetattā. Na hi kadāci anupādāniyā dhammā upādānārammaṇā honti. Phaladhamme uddissa pavattāya taṇhāya gahitattā ‘‘kusala…pe… daṭṭhabbo’’ti vuttaṃ. Desanāhāreti desanāhārasampāte. Kathaṃ pana kusalabhāvoti ‘‘kusalā’’ti vacanamattaṃ gahetvā codeti, tañca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, pahānahetubhāvopissā siyā codakena sampaṭicchitova. ‘‘Mānopi duvidho’’tiādinā mānassa ca tassā taṇhāya ca sevitabbabhāvo akusalānaṃ pahānāya, kusalānaṃ uppattiyā ca paccayabhāvato.
依于出离的忧,是指因为懊悔“我没能证得圣者的境界”而生起的忧。这是它和前后文的关联。如是,就是按照巴利经文所说的方式这样连接起来:先让希求现前,当悦意的所缘在六门中出现时,从无常等角度建立起观。这里说“悦意的所缘”,是为了表明前面所说的懊悔之忧之所以生起,是因为所执取的对象实际上并不可意。为了解释“如何依出离”这句话的意思,才说了“依观之力”等。或者说,除了观之外,以初禅等方式所说的善法,在这里就是出离。由于提到了随念,就已经包含了近行定,所以才说“以初禅等之力”。其中的“等”字,收摄了从第二禅开始直到最胜果的一切更殊胜的法。也就是那慧解脱。
Nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma ‘‘ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannaṃ domanassanti sambandho. Evanti iminā pāḷiyaṃ vuttappakārena, pihaṃ upaṭṭhapetvā chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvāti yojanā. Iṭṭhārammaṇañcettha yathāvuttaanusocanadomanassuppattīnaṃ yathābhiniviṭṭhassa ārammaṇassa aniṭṭhatāyāti dassanatthaṃ. ‘‘Kathaṃ nekkhammavasenā’’ti padassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘vipassanāvasenā’’tiādi vuttaṃ. Vipassanādivinimuttā vā paṭhamajjhānādivasena vuttā kusalā dhammā idha nekkhammaṃ. Anussatiggahaṇena upacārajjhānameva gahitanti ‘‘paṭhamajjhānādivasenā’’ti vuttaṃ. Ādisaddena dutiyajjhānato paṭṭhāya yāva aggaphalā uparivisesā saṅgahitā. Yāya paññāvimuttiyā.
以舍与念清净的状态,也就是具有由舍所生的念清净的本质。业相应,是指适合、契合于观修等修行工作。不信,是指以不信为因,也有人读作由不信,意思是一样的。入于光明,是指进入智慧的光明。虽然前面已经说过慧,但为了表明不只是不信等,其他烦恼的摧破也是靠慧才得以成就,而且这慧就是这样的状态,所以接着说:入于光明者,在烦恼的黑暗中不动摇。
Upekkhāsatipārisuddhibhāvenāti upekkhājanitasatipārisuddhisabbhāvena. Kammayogganti vipassanābhāvanādikammassa yoggaṃ anurūpaṃ anucchavikaṃ. Assaddhiyeti assaddhiyahetu, ‘‘assaddhiyenā’’tipi paṭhanti, so evattho. Obhāsagatanti ñāṇobhāsagataṃ. Kāmaṃ pubbepi paññā vuttā, assaddhiyādīhi pana aññesaṃ kilesānaṃ vidhamanampi paññāya eva hoti, sā ca evaṃbhūtāti dassanatthaṃ ‘‘obhāsagataṃ kilesandhakāre na iñjatī’’ti vuttaṃ.
愤怒就是嗔。不悦意的忧就是忧受。神变智等六种神通是众所周知的,为了说明“两种殊胜”所说的法,才说“意所成神变和观智”。垢染是贪等烦恼。随烦恼是贪欲、不正的贪等。随顺就是与它们同处一境。悸动是微弱的散乱生起。强猛的是不能安住。一切邪执都来自不如理作意和邪思维。其中,不如理作意是不善心的生起,属于它范围内的邪思维则伴随着散乱,所以说“是邪执之因,属于见的一面”,也因此说“思维也是见的立足处,不如理作意也是见的立足处”。
Kopo kodho. Appaccayo domanassaṃ. Iddhividhañāṇādikā cha abhiññā pākaṭā evāti ‘‘dve ca visese’’ti vuttadhamme dassetuṃ ‘‘manomayiddhi, vipassanāñāṇañcā’’ti āha. Aṅgaṇāni rāgādayo. Upakkilesā abhijjhāvisamalobhādayo. Anulomanaṃ tadekaṭṭhatā. Phandanā dubbalā vikkhepappavatti. Balavatī anavaṭṭhānaṃ. Sabbo micchābhiniveso ayonisomanasikārena hoti, micchāvitakkena ca. Tattha ayonisomanasikāro akusalacittuppādo tappariyāpanno micchāvitakko vikkhepasahito evāti vuttaṃ ‘‘micchābhinivesahetutāya diṭṭhipakkho’’ti vuttañhetaṃ ‘‘vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ, ayoniso manasikāropi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124).
或者也可以这样理解:动摇就是心的颤动,是依于见的恐惧。正如经中所说:那些不知不见的沙门和婆罗门,他们的感受已落入渴爱,就只是在那里恐惧和颤动罢了。不安住就是无法安住,是依于见的思维。正因为这样,凡夫时而执取常见,时而执取断见,不断跳入种种邪见的执取之中,就像迷失的盲人,就像被丢进大海的船,就像被套在机械上的牛,就这样到处乱转。因此才说,见也是见的立足处,思维也是见的立足处。而在这一层解释里,由于它是邪执,又由于它是邪执的因,所以它有两个面向,应当理解为这是用一部分来暗示其余的省略说法。
Atha vā iñjanāti phandanā, diṭṭhaparittāso. Yathāha ‘‘tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevā’’ti (dī. ni. 1.105 ādayo). Aṭṭhitīti anavaṭṭhānaṃ, diṭṭhivitakko. Tena hi puthujjano kāle sassataṃ, kāle ucchedanti taṃ taṃ diṭṭhiggahaṇaṃ pakkhandanto sattato paribbhaṭṭhaandho viya, samudde vissaṭṭhavāhanikā viya, yante yuttagoṇo viya ca tathā tathā paribbhamati. Tenāha ‘‘diṭṭhiyopi diṭṭhiṭṭhānaṃ, vitakkopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124) ca. Etasmiñca pakkhe micchābhinivesatāya, micchābhinivesahetutāya ca tassā dve pakkhāti ekadesasarūpekaseso katoti veditabbaṃ.
“如是”这些词,是用来显示它与“那个上方的”等经文之间的关联。为了说明“嗔恚想”这个词是处格意义的转成词,注释里才说“在嗔恚想等之中”。“色界想”:这是以“想”为标题,来指称色界的禅那。“种种想”:指种种自性的想,或者指以种种自性为所缘而生起的想。除了嗔恚想之外,其余欲界的想就是这些。“他超越了那些”:意思是他连同那些色想、种种想以及它们的所缘,都彻底超越了。
‘‘Eva’’ntiādinā ‘‘so uparima’’ntiādipāḷiyaṃ sambandhaṃ dasseti. Paṭighasaññāti bhummatthe paccattavacananti dassento ‘‘paṭigha…pe… saññāsū’’ti āha. Rūpāvacarasaññāti saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni vadati. Nānattasaññāti nānāsabhāvā, nānāsabhāve vā ārammaṇe saññā. Ṭhapetvā paṭighasaññā avasiṭṭhakāmāvacarasaññā hetā. Tā samatikkamatīti tā rūpasaññānānattasaññāyo ārammaṇehi saddhiṃ sammadeva atikkamati.
色界禅那的光明也以遍为所缘。因为无色界禅那的生起,正是遍的流衍。“见”是指看见遍色。与断除贪欲和嗔恚一起发起的精进、作为助力的止,以及念和轻安,前面已经说过是修观的资具。既然不存在没有念的思择,所以说“那现前而不忘失的念,这就是观”,以此显示以念为首统摄了观。接着说明断除迷乱,这就是上下文的关联。
Rūpāvacarajjhānobhāsopi kasiṇārammaṇā. Kasiṇanissando hi āruppajjhānuppatti. Dassananti kasiṇarūpānaṃ dassanaṃ. Abhijjhābyāpādappahānena saddhiṃ vīriyārambho upakārako samatho satipassaddhiyo parikkhāraṅgatā vuttā eva. Satirahitaṃ sammasanaṃ nāma natthīti ‘‘yā upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, ayaṃ vipassanā’’ti vuttaṃ. Tena satisīsena vipassanā gahitāti dasseti. Sammosānaṃ pahānamāhāti sambandho.
5454. 对于现在乐、未来乐果、唯作、无漏、非下劣人所修习这些方面,经中其余地方已经宣说了这个定的寂静、殊胜等差别,那些内容在这里也都收摄进来了。为了说明这些词句的含义,注释说“由于支的寂静性”等。其中,“由于支的寂静性”是指果定禅那诸支已经寂静。“由于烦恼尘垢的寂静性”是指烦恼尘垢已经止息。“殊胜”就是广大、崇高。“以心一境性”是指以称为道定的心一境性。“心一境性”就是心安住于一处。对于世间定,必须镇伏与它相反的障碍,也就是五盖、对初禅的贪爱等,还要遮止其他烦恼。但对于这阿拉汉果的定,因为烦恼已经止息,所以没有什么需要镇伏,也没有什么需要遮止。它是在道心之后、在等至的那一刹那,不需刻意加功用行就证得的;又因为它是安住不退失而证得的,所以它不属于“需要以加行来镇伏和遮止”的那一类。
54. Paccuppannasukhaāyatisukhavipākakiriyanirāmisaakāpurisasevitabhāvehi eva sesā pāḷiyaṃ etassa samādhissa santapaṇītatādivisesā vuttā, tepi idha saṅgahitāti tesaṃ padānaṃ atthaṃ dassento ‘‘aṅgasantatāyā’’tiādimāha. Tattha aṅgasantatāyāti phalajhānaṅgānaṃ upasantatāya. Kilesadarathasantatāyāti kilesadarathapaṭippassaddhiyā. Paṇītoti uḷāro. Ekodibhāvenāti maggasamādhisaṅkhātena ekodibhāvena. Ekodibhāvanti samādhānaṃ. Lokiyasamādhissa paccanīkanīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni, aññe ca kilesā vāretabbā. Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhakilesattā na niggahetabbaṃ, vāretabbañca atthīti so maggānantaraṃ samāpattikkhaṇeva appayogeneva adhigatattā, ṭhitattā ca aparihānivasena vā adhigatattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagato.
“达到念的圆满”这一说法,是在说明:即使念没有持续现起,但因为念极为丰足,仍然可以称为具念者。“按照所限定的时间来说”这一说法,是在说明:因为念是有所限定的,所以称为具念者。
‘‘Sativepullappatto’’ti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. ‘‘Yathāparicchinnakālavasenā’’ti etena paricchinnasatiyā satoti dasseti.
“将要说的”,是指紧接着后面要讲的“喜遍满”等内容。不过,巴利原文中出现的是“喜遍满性”这个词。这是就“五支正定”来说的,因为慧是作为定的一支被列举出来的,所以才这样说。也正因如此,注疏里才对“喜遍满性”等词的含义作了解释。其中,应当依照“他以远离所生的喜与乐,浸润、充满此身”这样的方式,来理解喜的遍满和乐的遍满。其余部分就很容易明白了。
Vakkhamānenāti ‘‘pītipharaṇā’’tiādinā anantaraṃ vakkhamānena. ‘‘Pītipharaṇatā’’ti pana pāḷi āgatā. Taṃ ‘‘pañcaṅgiko sammāsamādhī’’ti (dī. ni. 3.355) samādhiaṅgabhāvena paññā uddiṭṭhāti katvā vuttaṃ. Tato eva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pītipharaṇatā’’tiādīnañca atthasaṃvaṇṇanā katā. Tattha ‘‘so imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandetī’’tiādinā (dī. ni. 1.226) nayena pītiyā, sukhassa ca pharaṇaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.
从定的角度说“止被举出”,意思是:止是就它自身的本性而被举出的,不是从助益法的角度被举出的。这就是这段话的意趣所在。
Samādhivasena samatho uddhaṭoti sabhāvavasena samatho uddhaṭo, na upakārakadhammavasenāti adhippāyo.
55因为定与贪对立,所以说“正在修学增上心学”。所谓“依照前面所说的方式”,就是指“通过消除乐愿等而成为无愿”等等。这里应当知道:对于如实照见诸行刹那坏灭的人,贪无法站住脚,所以无常随观被说为适合贪行者;同样,对于如实照见诸行本性是苦的人,在本性已是苦的事物上再生起苦,就像往伤口上浇碱水一样,嗔无法站住脚,所以苦随观被说为适合嗔行者;同样,当诸行被如实拆解、破除密集,以无我的空性显现时,痴无法站住脚,所以无我随观被说为适合痴行者。因为定与贪对立,所以说“正在修学增上心学”。这个道理也适用于其余两者。这里剩下的内容很容易理解。
55. Rāgapaṭipakkhattā samādhissa ‘‘adhicittasikkhāya sikkhanto’’ti vuttaṃ. Vuttanayānusārenāti ‘‘sukhapaṇidhiādisamugghāṭanena appaṇihito’’tiādinā. Ettha ca saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgurataṃ sammadeva passantassa na rāgo patiṭṭhaṃ labhatīti aniccānupassanā rāgacaritassa sappāyā vuttā, tathā saṅkhārānaṃ sabhāvadukkhataṃ sammadeva passantassa pakatiyāpi dukkhitesu dukkhuppādanaṃ vaṇe khārodakasekasadisanti na doso patiṭṭhaṃ labhatīti dukkhānupassanā dosacaritassa sappāyā vuttā, tathā saṅkhāresu sammadeva ghanavinibbhoge kate attasuññatāya upaṭṭhahamānāya na moho patiṭṭhaṃ labhatīti anattānupassanā mohacaritassa sappāyā vuttāti veditabbaṃ. Rāgapaṭipakkhattā samādhissa ‘‘adhicittasikkhāya sikkhanto’’ti vuttaṃ. Esa nayo itaresu. Sesamettha suviññeyyaṃ.
忍耐力强的人,能克服已经生起的不悦和不喜而安住,因此轻松地证得定。所以说,以忍耐为首要这一点,也被说为倾向于止这一分的人能够成就的原因。“精进得以成就”说的是身体方面的精进达到圆满。经中所说的正业和正精进有身行等不同分类,应当理解为:这是就它们以身体行动为生起基础来说的。
Khantibahulo uppannaṃ aratiṃ anabhiratiṃ abhibhuyya viharanto sukhena samādhiṃ adhigacchatīti khantippadhānatāpi samathapakkhabhajanassa kāraṇaṃ vuttā. Uṭṭhānaṃ sampajjatīti sampannakāyikavīriyaṃ. Sammākammantavāyāmānaṃ yo kāyikādivikappo vutto pāḷiyaṃ, so nesaṃ kāyikassa payogassa samuṭṭhānavasena veditabbo.
“快速证得”这句话,是在说明圣道修行的状态。“通过观而证得解脱”这句话,是在说明依靠观的力量所证的断除解脱,就像依靠止的力量所证的镇伏解脱一样。Lokiyehi这个表述是从格。Mahantāna的意思是广大、殊胜,也就是胜妙的意思。
‘‘Khippādhigamo’’ti iminā maggāsevanabhāvaṃ dasseti. ‘‘Vipassanāya vimuttādhigamo’’ti iminā vipassanānubhāvena samucchedavimutti vikkhambhanavimutti viya samathānubhāvenāti dasseti. Lokiyehīti nissakkavacanaṃ. Mahantānanti uḷārānaṃ, paṇītānanti attho.
56所谓“抉择理趣”,是指对贪等那些作为欺诳之因的恶法进行简择。“净化”,是指以这样的方式净化:让对皈依等对象所生的无知等杂染不再生起。“圆满”,是指以这样的方式圆满:让戒以无破损等状态而具足圆满,没有欠缺。
56.Tanti vicayahāraṃ. Visaṃvādanahetūnaṃ lobhādīnaṃ pāpadhammānaṃ. Sodhentoti yathā saraṇādivisayā aññāṇādisaṃkilesā na pavattanti, evaṃ sodhento. Paripūrentāti yathā sīlaṃ akhaṇḍādibhāvena paripuṇṇaṃ hoti anūnaṃ, evaṃ paripūrentā.
“Tathāpaṭipajjanto”这句话,表明导师的大报答已经圆满;所以在第一段论述中,才说“见地以及修地”。
‘‘Tathāpaṭipajjanto’’ti iminā satthu mahāpatikārabhāvo paripuṇṇo dassitoti paṭhamavāde ‘‘dassanābhūmiñca bhāvanābhūmiñcā’’ti vuttaṃ.
为了这个目的,就是为了断除这个、那个。如此行道的人,是指像这样以不净禅那等作为基础,从而证得不来道等的人。
Yassa atthāyāti yassa yassa pahānatthāya. Tathā paṭipannassāti yathā asubhajjhānādiṃ pādakaṃ katvā anāgāmimaggādiadhigamo hoti, tathā paṭipannassa.
被杀,就是被杀害。
Vadhitanti ghātitaṃ.
“作为人出生”这句话,要联系前后文来理解:应当和“父亲是作为人出生的漏尽者”连接,同样也要和“母亲是作为人出生的”连接。按照分类的宣告和宣说,或者用符合分类的话语来告知。
‘‘Manussabhūto’’ti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ katvā ‘‘pitā manussabhūto khīṇāsavo’’ti ca tathā ‘‘mātā manussabhūtā’’ti yojetabbaṃ. Bhedānurūpassa sāvanaṃ anussāvanaṃ, bhedānurūpena vā vacanena viññāpanaṃ.
57“人身”指生为人类。“性根成就”指具备男性身份。“因”指连同意愿与语愿得以成就的过去因缘具足。“见师”指导师亲自现前。“功德成就”指获得神通与等至。“责任”指不顾惜自身身体而为导师做事。“欲”指为成佛而生起的坚定愿求,具有不退转的性质。
57.Manussattanti manussajātitā. Liṅgasampattīti purisabhāvo. Hetūti manovacīpaṇidhānasiddhiyā saddhiṃ pubbahetusampadā. Satthāradassananti satthu sammukhībhāvo. Guṇasampattīti abhiññāsamāpattilābho. Adhikāroti attano sarīranirapekkhaṃ satthu upakārakaraṇaṃ. Chandatāti buddhabhāvāya daḷhacchandatā anivattidhammatā.
“不生起”这一说法是有依据的,比如“我没有老师,没有与我相等的人”这类话。世尊是立足于这个世界而说的。有人问舍利弗尊者:“如今还有别的沙门或婆罗门,能在正觉上与世尊相等吗?”舍利弗被这样问时,回答说:“尊者,没有。”为了说明其中的理由,法将舍利弗正是通过这部经——“这是不可能的,没有这个道理,在同一个世界里会出现两位阿拉汉、正自觉者”——来表达:排除这个作为佛田的世界,在其他地方说不生起。这就是他的用意。
Na uppajjantīti pana atthīti ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādi (ma. ni. 1.285; 2.341; kathā. 405; mahāva. 11; mi. pa. 4.5.11) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘kiṃ panāvuso sāriputta, atthetarahi añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavato samasamo sambodhiyanti evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti (dī. ni. 3.161; a. ni. 1.277) imaṃ suttaṃ dassentena dhammasenāpatināva buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.
已经划定了田界,也就是说,已经这样认定:这叫做佛田。
Khettapariggaho kato nāma hoti ‘‘idaṃ buddhakhettaṃ nāmā’’ti.
像这样,已经达到了是处与非处的状态:按照前面所说的方式,成为了是处;或者按照所说的道理,其他法也各自相应地以是处与非处的方式生起。成为众生施设的基础:这是针对与根紧密相连的诸蕴而说的。
Evaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvaṃ gatāti vuttappakārena ṭhānabhūtā, vuttanayena vā aññepi yathārahaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvena pavattā. Sattapaññattiyā upādānabhūtāti indriyabaddhe khandhe sandhāya vadati.
58果的现证性,就是对“此业感得此果”这样各自业果的了知。无不予果,是指在因缘和合时,业必定产生果报。因此他说“已造作、已积聚的”。
58.Phalassapaccakkhakāritāti ‘‘imassa kammassa idaṃ phala’’nti taṃtaṃkammaphalāvabodho. Appadānābhāvoti paccayasamavāye kammassa ekantato phaluppādanaṃ. Tenāha ‘‘katūpacitāna’’nti.
59以渴爱的执著而耽著的事物,就是“执取的事物”。以色有、无色有等来说,就像有爱那样,它自己就显示出来了。
59.Ajjhositavatthunāti taṇhābhinivesavasena abhiniviṭṭhavatthunā. Rūpabhavaarūpabhavādināti bhavataṇhā viya sayaṃ dasseti.
按三蕴来说,就是戒蕴、定蕴、慧蕴这三蕴。按道的分类来说,就是按“能往一切处”等不同的道来区分。
Khandhattayavasenāti sīlādikkhandhattayavasena. Paṭipadāvibhāgenāti ‘‘sabbatthagāminī’’ti ādipaṭipadāya bhedena.
能往各处者:指在地狱到涅槃这两类应往处中,习惯随处而去的。能往一切处者:指在如上所说的一切处所中,习惯随处而去的。
Tatthatatthagāminīti nirayādinibbānanti dvīsu gandhabbaṭṭhānesu tattha tattheva gamanasīlā. Sabbatthagāminīti yathāvuttesu sabbaṭṭhānesu ca gamanasīlā.
等活、黑绳、众合、号叫、大号叫、炎热、大炎热、无间,这八个是大地狱。每一个大地狱各有四个门,每一个门各有粪塘地狱等四种,这样就描述了十六个近边地狱。
Sañjīvo kāḷasuttaṃ saṅghāto roruvo mahāroruvo tāpano mahātāpano avīcīti ete aṭṭha mahānirayā. Ekekassa cattāri cattāri dvārāni, ekekasmiṃ dvāre cattāro cattāro gūthanirayādayoti evaṃ soḷasa ussadaniraye vaṇṇenti.
帝释、夜摩等是上首天王。像生主、婆楼那、伊舍那这些,则是第二等及以下的随从侍者。
Sakkasuyāmādiko jeṭṭhakadevarājā. Pajāpativaruṇaīsānādayo viya dutiyādiṭṭhānantarakārako paricārako.
在“烦恼欲”这一项里,这是按照《大义释》中“意图是欲,贪是欲,意图贪是欲”所说的“意图”来讲的。因为这种意图也会逼迫、灼烧,它生起本身就是烦恼性的,所以叫烦恼欲,并不是因为它是烦恼的所依处。“与欲相应”是指与称为欲贪的那种欲相应,或者说是被欲系缚。还应当知道,虽然其他与欲相应的心法也存在,但“欲”这个词专门用在“寻”上,是作为界的名称而约定俗成的,这是因为寻在生起欲寻时力量特别强。在嗔恨界等当中,道理也是一样。“害”就是令他人或自己受苦。不过这里说的是不正当的害,也就是邪害。
Kilesakāmapakkheti ‘‘saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmoti (mahāni. 1) ettha vuttasaṅkappavasena vuttaṃ. Sopi hi vibādhati, upatāpeti cāti kilesattasambhavato kilesakāmo vutto, na kilesavatthubhāvato. Kāmapaṭisaṃyuttoti kāmarāgasaṅkhātena kāmena sampayutto, kāmapaṭibaddho vā. Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmasaddo dhātusaddo niruḷhoti veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappavuttiyā sātisayattā. Esa nayo byāpādadhātuādīsu. Parassa, attano ca dukkhāpanaṃ vihiṃsā. Taṃ tu micchāhi vihiṃsā.
应当根据种子等界的差别,了知蕴等的差别。所谓“蕴”,就是两种类别的聚合体。
Bījādidhātunānattavasena khandhādinānattaṃ veditabbaṃ. Khandhoti dvidhābhūtaggo.
60“意乐界”指的是意乐的自性。就像粪便等有它的自性,只会跟粪便等类的东西混在一起;同样,人们的意乐也有这样的自性:破戒之类的人只会跟破戒之类的人混在一起。
60.Ajjhāsayadhātūti ajjhāsayasabhāvo. Yathā gūthādīnaṃ sabhāvo eso yaṃ gūthādīheva saṃsandati, evaṃ puggalānaṃ ajjhāsayassevesa sabhāvo, yaṃ dussīlādayo dussīlādikeheva saṃsandanti.
因为善行以信为根本,所以经中说“凡依于信”等语。正如经中所说:“信是种子。”(《经集》77)应当这样搭配理解:凡依于贪,也依于信;凡依于嗔,也依于信;凡依于痴,也依于信。“依于精进”,就是依于正精进。“依于慧”,就是依于道正见。
Saddhāmūlakattā kusalakiriyāya vuttaṃ ‘‘yaṃ saddhāvasenā’’tiādi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘saddhā bīja’’nti (su. ni. 77). Yaṃ lobhavasena, saddhāvasena ca dosavasena, saddhāvasena ca mohavasena , saddhāvasena cāti yojetabbaṃ. Vīriyavasenāti sammappadhānavīriyavasena. Paññāvasenāti maggasammādiṭṭhivasena.
不善业已被造作、已获得机会,这在圣典中也有明文,所以才说“被异熟障所覆”。不过应当知道,这只是举例,因为“被业障等所覆”也同样包含在内。就像所举的提婆达多、拘迦利、善星、离车族之子那样。世尊虽然看到他们不可能通达证悟,就不为他们开示导向证悟的法,但仍然为这类人宣说属于习行分的法,因此说出了“实谛的证得”等话。“阿阇世等”中的“等”字,应当知道包含了萨遮迦等人。世尊也是为他未来的习行而说法。因为导师预见到“未来教法将在铜掌岛立足,这个人会投生到那里的善家,出家后成为名叫黑佛护的长老,具足无碍解,成为大漏尽者”,所以为他说法,而他也确实如预见的那样成就了。
Akusalassa kammassa katokāsatāya pāḷiyaṃ vuttattā ‘‘vipākāvaraṇena nivuta’’nti vuttaṃ. Taṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ kammāvaraṇādīhipi nivutatāya icchitattā. Tathā hi yathā devadattaṃ kokālikaṃ sunakkhattaṃ licchaviputtanti udāhaṭaṃ, yadipi bhagavā paṭivedhassa aṭṭhānataṃ disvā nibbedhabhāgiyadesanaṃ na deseti, vāsanābhāgiyaṃ pana tathārūpassa deseti evāti dassento ‘‘saccappaṭivedha’’ntiādimāha. Ajātasattuādīnanti ādisaddena saccakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tassāpi bhagavā anāgate vāsanatthāya dhammaṃ desesi. Satthā hi ‘‘anāgate tambapaṇṇidīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissatī’’ti tatthāyaṃ kulaghare nibbatto pabbajitvā kāḷabuddharakkhitatthero nāma pabhinnapaṭisambhido mahākhīṇāsavo bhavissatīti idaṃ disvā dhammaṃ desesi, so ca tathā ahosīti.
“不圆满”是指完全没有达到能成熟果报的程度。“业不圆满”这句话,是针对与见依止、与见相应的业而说的。因此说:“显示了夹杂烦恼障的业障。”
Asampuṇṇeti ekantato vipākadānasamatthatāvasena pāripūriṃ anupagate. Diṭṭhupanissayadiṭṭhisahagatassa kammaṃ sandhāya ‘‘kamme asampuṇṇe’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘kilesantarāya missakaṃ kammantarāyaṃ dassetvā’’ti.
6161. 在这里,由于它意指戒禁取,所以经中把“见”作为主要因素来把握。正如经中所说:“譬如牛行者富楼那,以及裸形狗行者。”正是因为他们的邪见业受持不圆满,世尊才为他们宣说“富楼那,有这四种业……”等法。通过那次开示,他们舍弃了那种见,安立于正见之中。
61. Diṭṭhi panettha padhānabhāvena pāḷiyaṃ gahitā sīlabbataparāmāsassa adhippetattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘yathā puṇṇañca govatikaṃ, acelañca kukkuravatika’’nti. Asampuṇṇattā eva hi tassa micchādiṭṭhikammasamādānassa tesaṃ bhagavā ‘‘cattārimāni, puṇṇa, kammānī’’tiādinā (ma. ni. 2.81) dhammaṃ desesi. Tāya ca desanāya te taṃ diṭṭhiṃ paṭinissajjitvā sammatte patiṭṭhahiṃsu.
6262. 因为熟练而清净,就是熟练清净。正是从初禅等出起之后,成为证得第二禅等的条件,所以叫做“出起”,因此说“出起即熟练清净”。有分出起就是有分的生起。因为有分心生起时,具足该心的人就叫做从等至出起。想与感受的息灭,就是远离解脱。
62. Paguṇatāya vodānaṃ paguṇavodānaṃ. Tadeva paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā vuṭṭhānaṃ nāma hotīti āha ‘‘vuṭṭhānaṃ paguṇavodāna’’nti. Bhavaṅgavuṭṭhānaṃ bhavaṅguppatti. Bhavaṅgacitte hi uppanne taṃsamaṅgisamāpattito vuṭṭhito nāma hoti. Saññāvedayitaapagamo eva apagamavimokkho.
这个“出起”,是指前面所说的善巧,因为它是出起的因,所以叫出起。正如经文里说的:“清净也是从各种定中出起。”(《分别论》828)不过,因为从灭尽定出起没有被这段“出起”的经文所收录,所以《除迷论》里说:“从灭尽定出起,叫做经文之外的出起。”(《分别论注》828)如果有人声称“从灭出起到果等至”在经文中不存在,那就应该用这段经文来驳斥他:“对于从灭出起的人,非想非非想处以无间缘作为果等至的缘。”(《发趣论》1.1.417)
Idaṃ vuṭṭhānanti idaṃ yathāvuttaṃ kosallaṃ vuṭṭhānahetubhāvato vuṭṭhānaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vodānampi tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828). Imāya pana vuṭṭhānapāḷiyā asaṅgahitattā ‘‘nirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ pāḷimuttakavuṭṭhānaṃ nāmā’’ti sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 828) vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhāna’’nti pāḷiyaṃ natthīti vadeyyuṃ, te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) imāya pāḷiyā paṭisedhetabbā.
63这里说“这是他的依止”等等,应当理解为:通过了知依止等方式,说明以哪些根、以哪些胜劣差别,众生成为善的依止、恶的依止等,对这些的了知就是这里所要阐明的。这样说来,也就成立了根胜劣智与随眠依止智各自不共,以及根胜劣智与种种胜解智各自成为力。
63.Ayaṃ cassa āsayoti ettha āsayajānanādinā yehi indriyehi yehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti, tesaṃ pajānanaṃ vibhāvetīti veditabbaṃ. Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā, indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balatā ca siddhā hoti.
这里说到“有力者”时,应当知道:所谓“有力趣向”,是指只属于欲贪等、不与其他人共有的特有自性。正如《无碍解道》3.21 中所说:“有力者舍断随眠。”
Thāmagatoti ettha thāmagamanaṃ nāma aññesaṃ asādhāraṇo kāmarāgādīnaṃ eva āveṇiko sabhāvo veditabbo, yato ‘‘thāmagato anusayaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.21) vuttaṃ.
仅仅靠转向就能忆念,因为它是随愿而运作的。确实有这样说:“佛陀世尊的智系于意愿,佛陀世尊的智系于作意……”等等。因为就像一切知智一样,世尊的一切智都不依赖预备努力。
Āvajjanamatteneva sarati ākaṅkhāyattavuttikattā. Vuttañhi ‘‘ākaṅkhapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇaṃ, manasikārapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’ntiādi (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Sabbaññutaññāṇaṃ viya hi sabbaṃ bhagavato ñāṇaṃ parikammanirapekkhanti.
6464. 从随烦恼解脱:这里,心等本身就是随烦恼,或者是能生业的障盖烦恼。在遍业、遍作修习、禅那成就、遍的状态、十四种调心、神通引摄等一切处,精进力都有极大的帮助,所以说“由精进修习力所产生”。似天等:存在于天中的,称为天;就像所说的净天眼,“似天”指最高的神通智。天住是四种色界禅那。由于依这四种禅那而生起和证得,所以称为天;以那些天为原因,所以称为天——这样说以显示其含义。依止天住:是由色界第四禅作为依止缘而生起的,所以由天所依止,因此称为天——这样说以显示其含义。文字学者们在游戏等中诵读“天”字,所以说那一切都应随顺声明家的教导。因为前三种含义是依“游戏”义而说明,其余的则是依“光耀”与“趣向”义而说明。
64.Upakkilesavimuttattāti ettha cittādi eva upakkilesā, nibbattakassa vā kammassa pāribandhakilesā. Kasiṇakammaparikammajhānanibbattanakasiṇabhāvo cuddasavidhena cittaparidamanaṃ abhiññābhinīhāroti sabbatthāpi vīriyabalassa bahūpakārattā vuttaṃ ‘‘vīriyabhāvanābalanibbatta’’nti. Dibbasadisattāti dibbe bhavanti dibbaṃ, yathāvuttaṃ pasādacakkhu, dibbaṃ viyāti dibbaṃ, aggataṃ abhiññāṇaṃ. Dibbavihāro cattāri rūpāvacarajjhānāni. Tesaṃ vasena nibbattitvā paṭiladdhabbattā dibbaṃ, tena dibbahetukattā dibbanti vuttanti dasseti. Dibbavihārasannissitattāti rūpāvacaracatutthajjhānena nissayapaccayena nibbattattā, tena dibbanissitaṃ dibbanti dasseti. Divusaddaṃ akkharacintakā kīḷādīsu paṭhantīti vuttaṃ ‘‘taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabba’’nti. Purimā hi tayo atthā kīḷatthassa vasena, itare jutigatiatthavaseneva dassitāti.
“人的活动范围”,即人界。因为它是刹那当下的,时间极短,所以无法看见。以“临近死”等说法,是依相续当下来说明“正在死时、正在结生时”。以“与愚痴流注相应”等说法,是显示众生低劣、优胜等状态皆以愚痴等业为因,并且是流注果。这些是天眼的近因,所以是天眼的基础,因此说“与天眼一同成就”。它们其实就是天眼的资具智。
Manussūpacāranti manussagocaraṃ. Daṭṭhuṃ na sakkā ittarakhaṇattā khaṇapaccuppannassa. ‘‘Āsannacutikā’’tiādinā santatipaccuppannavasena ‘‘cavamāne upapajjamāne’’ti vuttanti dasseti. ‘‘Mohanissandayuttattā’’tiādinā sattānaṃ hīnapaṇītattādibhāvassa mohādikammanidānahetukataṃ, nissandaphalatañca dasseti. Dibbacakkhussa pādakaṃ etesanti dibbacakkhupādakāni. Tena vuttaṃ ‘‘dibbacakkhunā saheva ijjhantī’’ti. Tāni hissa paribhaṇḍañāṇāni.
“领受”就是承担、接受。那些有业之领受的法,就叫作业领受。前一种解释是:有应当被领受的种种业。第二种解释则是:能让人领受业,所以叫业领受。由邪见所致的业领受,称为邪见业领受。这里用的是工具格,表示原因。
Samādīyantīti samādānāni, kammāni samādānāni etesanti kammasamādānā. Samādātabbanānāvidhakammāti attho purime atthe, dutiye pana kammāni samādāpentīti kammasamādānā, micchādiṭṭhiyā kammasamādānā micchādiṭṭhikammasamādānā, hetuatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ.
所谓“那语”,就是指诽谤圣者的那种话。所谓“那心”,就是指能发起这种诽谤的心。所谓“那见”,就是指以错误执取去诋毁圣者的那种邪执、邪固守。这里的意思是这样的:就像一位因缘具足的比丘,戒律清净,又修成了定并安住其中,即使他生起觉察稍慢,也能在现世中迅速以通慧证得正智,或者在还有剩余执取时证得不来果。同样,如果有人诽谤圣者,不离开上面所说的那种心和见,反而以不相称的方式说“尊者,我对您说了上面那些话”,却不通过认错来求得对方原谅,那么他身坏命终之后,必定堕入地狱。对于这些人,若是对圣者生起净信,那么向他求原谅,并且舍弃、放下那些恶语等,就是这里的“弃舍”。没有比这更有罪过的了,因为它会带来一切不利,毁坏一切利益与安乐。
Taṃ vācanti taṃ ariyānaṃ upavadanavācaṃ. Taṃ cittanti samuṭṭhāpakacittaṃ. Taṃ diṭṭhinti yena micchāgāhena ariye anuddhaṃseti, micchābhinivesaṃ. Ayampettha attho – yathā nāma hetusampannassa bhikkhuno visuddhaṃ sīlaṃ, samādhiñca sampādetvā ṭhitassa dandho satuppādo khippābhiññāya diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā. Evamevaṃ yo ariyūpavādī yathāvuttacittadiṭṭhīhi apakkamitvā appatirūpaṃ sabhāvaṃ ‘‘mayā, bhante, tumhākaṃ upari vutta’nti accayadesanāya te na khamāpeti, so kāyassa bhedā niraye evāti. Tesu pasannacittassa khamāpanañhettha tesaṃ vācādīnaṃ pahānaṃ paṭinissaggova. Ito sāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi sabbānatthavidhānato, sabbahitasukhaparidhaṃsanato ca.
“身坏”中的“身”字,在这里是“自身”的同义词,所以说“舍离执取蕴后”。“紧接着那之后”就是指那被称为死的蕴舍离之后。“后”这个词,有“再生蕴”的意思,也可能是指“以非先前存在之事物为所缘”,或者只是用来限定界限。在这几种含义中,针对第一种说“于摄取再生蕴”,针对最后一种则说“从死后向上”。
Kāyassabhedāti idha kāyasaddo attabhāvapariyāyoti āha ‘‘upādinnakkhandhapariccāgā’’ti. Tadanantaranti tassa maraṇasaṅkhātassa khandhapariccāgassa anantaraṃ. Abhinibbattakkhandhattho parasaddo, anorimabhūtavatthuvisayo vā siyā, avadhivisesanamattaṃ vā. Tesu purimaṃ sandhāyāha ‘‘abhinibbattakkhandhaggahaṇe’’ti, pacchimassa pana vasena ‘‘cutito uddha’’nti.
所谓“以相反的方式说”,就是指“善行、妙行”这类说法。“杀戮”就是杀害。
Vuttavipariyāyenāti ‘‘suṭṭhu caritaṃ, sobhanaṃ vā carita’’ntiādinā. Hanananti ghātanaṃ.
“因与非因”就是“处与非处”。这里把思与思相应法——也就是通向地狱等趣和涅槃的道,即业——拿来理解后,才说“唯是业的判别”。“业果差别”是指业果的差异、业果的分别。它不能决意,就像第八力、第九力那样;也不能变化,就像类似的神变智那样;这就说明它不具备与那些力相似的能力。或者说,不能像禅那等智那样决意和变化。虽然这里把禅那等的省察智称为第六力,并说它是有寻有伺的,但因为离开禅那等就没有省察,所以是把与禅那等俱行的智也包含在内而这样说的。又或者,为了说明一切知智不能像禅那等的作用那样完成一切力的作用,所以《分别论根本复注》说:“不能成为禅那而决意,不能成为神通而变化。”不过,不应认为任何力本身就是禅那或神通。
Kāraṇākāraṇanti ṭhānāṭṭhānaṃ. Cetanācetanāsampayuttadhamme nirayādinibbānagāmipaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha ‘‘kammaparicchedamevā’’ti. Kammavipākantaraṃ kammavipākaviseso kammavipākassa vibhāgo. Appetuṃ na sakkoti aṭṭhamanavamabalāni viya, taṃsadisaṃ iddhividhañāṇaṃ viya vikubbituṃ, etenassa balasadisatañca nivāreti. Jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ , vikubbituñca. Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇāñāṇaṃ idha chaṭṭhaṃ balanti tassa savitakkasavicāratā vuttā, tathāpi jhānādīhi vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttaṃ. Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ ‘‘jhānaṃ hutvā appetuṃ, iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī’’ti (vibha. mūlaṭī. 831) vuttaṃ, na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvoti daṭṭhabbaṃ.
3. 合理理趣会合的注释
3. Yuttihārasampātavaṇṇanā
6565. 当善法被对立面强力压制时,它们根本没办法生起;即使已经生起,也没能力正确完成自己的作用,所以就跟还没生起一样。为了说明只要挡住对立面,善法就能发挥自己的作用,才说“以意为第六……将会成为”。所谓“住者”,是指安住的因由。这里的“住者”也是同样的道理,由此表明:因为守护了心,就会像前面所说的那样,决定性地趣向正思惟的所缘。所谓“像前面所说的那样”,是指不给邪思惟留下机会,因为已经清净了出离寻等寻。所谓“不颠倒”,是指从身体等的不净等执取。“堕落的怖畏”是对恶趣的怖畏。而这一切义,也都是“正思惟的所缘将成为正见”等中所说的义,因为依道理而相应,并非无因。
65. Paṭipakkhapaṭibāḷhā kusalā dhammā uppajjitumeva na sakkonti, uppannāpi sammadeva attano kiccaṃ kātuṃ asamatthatāya anuppannasadisāti paṭipakkhanivāraṇena kusalānaṃ dhammānaṃ kiccakaraṇabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘manacchaṭṭhāni…pe… bhavissatī’’ti vuttaṃ. Viharantassāti viharaṇahetu. Viharantoti etthāpi eseva nayo, tena rakkhitacittatā vuttanayena ekantato sammāsaṅkappagocaratāya ca saṃvattatīti dasseti. Vuttanayenāti micchāsaṅkappānaṃ avasaraṃ adatvā visodhitanekkhammādivitakkatāya. Aviparītamevāti kāyādiasubhādito ādānaṃ. Vinipātabhayanti duggatibhayaṃ. Sabbopi cāyamatthoti ‘‘sammāsaṅkappagocaro sammādiṭṭhi bhavissatī’’tiādīsu attho yuttiyā yutto eva anarūpakāraṇabhāvato.
4. 足处理趣会合等的注释
4. Padaṭṭhānahārasampātādivaṇṇanā
66或者,因为已守护心者就杂染而言,能使三种善行得以圆满,所以说“守护心”。在这里,这种心得守护的状态,就是身善行等三种善行的近依处。应当这样理解这里的含义。“依靠自己的”是指不依赖他人。
66. Yasmā vā saṃkilesato rakkhitacittassa tīṇi sucaritāni pāripūriṃ gacchanti, tasmā rakkhitacittassāti ettha yāyaṃ rakkhitacittatā, sā kāyasucaritādīnaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhānanti evamettha attho veditabbo. Attādhīnanti attaparādhīnaṃ.
正因为“由此”这个说法抓住了原因,也就同时抓住了结果。
Tato evāti kāraṇaggahaṇena phalassa gahitattā eva.
68这里“iti”这个词,说的是“被守护”。
68.Tatthaitisaddoti ‘‘paripālīyatī’’ti itisaddo.
73-4在巴利文中说“五根被三蕴所摄”。这里,信根、精进根、念根摄取了应当清净的巴帝摩卡等三种戒,因为戒是需要清净的。所谓“由这些根”,就是说戒蕴被它们所摄。定根和慧根则摄取了定蕴和慧蕴,这个道理很明显。其余的部分也是这样,所以说“从这以后……都只是按照前面所说的方式”。
73-4. Pāḷiyaṃ pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitānīti ettha saddhāvīriyasatindriyehi pātimokkhādi tividhaṃ sīlaṃ gahitaṃ sodhetabbattā. Tesanti tehi sīlakkhandho saṅgahito. Samādhipaññindriyehi samādhipaññākkhandhā gahitāti pākaṭoyamattho, tathā sesampīti āha ‘‘ito paresu…pe… vuttanayamevā’’ti.
76这里说的“因、从因生起、缘、从缘生起”,其中因缘的分类,下面已经讲过了。
76.Hetuhetusamuppannapaccayapaccayuppannasaṅkhātassāti ettha hetupaccayavibhāgo heṭṭhā vuttoyeva.
杂理趣结合注释
Missakahārasampātavaṇṇanā
现在,因为在诸经中,理趣结合的开示是指明诸理趣的运用方式,而不像《理趣分别》的开示那样仅指明理趣的自体,所以,为了依照《藏论》中传来的方式,用另外一些相反的角度来说明理趣结合的方法,便说了“再者”等话。其中,为了说明明与无明——也就是善心与不善心的生起——当中的无贪与贪、无嗔与嗔,也是以辗转相续的方式生起而成为起因,所以说了“六法……是根”。而且,正如以起因的方式成为前导,同样,通过自己掌控的作用,也能获得前导性,因此说“对有增上者,是增上;对一切心生起,是根”。“无贪的”,是指与无贪相应的心生起。“以出离欲”,是指以善欲而言。“出离”这个词常用于出家等场合。正如所说:
Idāni yasmā suttesu hārānaṃ yojanānayadassanattā hārasampātadesanā hāravibhaṅgadesanā viya na hārasarūpamattadassanattā, tasmā peṭakopadese āgatanayānusārena aparehi vipariyāyehi hārasampātayojanāvidhiṃ dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha vijjāvijjāya kusalākusalacittappavattiyā alobhādosalobhadosāpi paramparabhāvena pavattanti nidānabhāvatoti dassento ‘‘cha dhammā…pe… mūlānī’’ti āha. Yathā ca nidānabhāvena pubbaṅgamatā, evaṃ attano vasevattanenāpi pubbaṅgamatā labbhatevāti vuttaṃ ‘‘sādhipatikānaṃ adhipati, sabbacittuppādānaṃ indriyānī’’ti. Alobhassāti alobhayuttassa cittuppādassa. Nekkhammacchandenāti kusalacchandena. Nekkhammasaddo pabbajjādīsu niruḷho. Vuttañhi –
“出家、初禅、涅槃和观,
所有善法,都被称为‘出离’。”
‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā; Sabbepi kusalā dhammā, ‘nekkhamma’nti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109; dī. ni. ṭī. 2.359; a. ni. ṭī. 2.2.66) –
在这两者当中,这里指的是善法。因此说“以善欲”。这是以出离欲作为亲依止缘,而不是作为增上缘。这里要表达的意思是:如果有一个以无贪为主导的心生起,那么意就以作为亲依止缘的出离欲为前导,而成为该心的前导。剩下两句也是同样的道理。
Tesu idha kusalā dhammā adhippetā. Tena vuttaṃ ‘‘kusalacchandenā’’ti. Nekkhammacchandena upanissayabhūtena, na adhipatibhūtena. Idaṃ vuttaṃ hoti – alobhappadhāno ce cittuppādo hoti, nekkhammacchandena upanissayabhūtena mano tassa pubbaṅgamo hoti. Sesapadadvayepi eseva nayo.
从诸法以意为前导的那一刻起,意就成了它们中最上、最殊胜的,所以说“意为胜”,也就是“意对它们诸法来说是最殊胜的”等等。“意所成性”是指由意所造等状态;而这个状态正是意以俱生等缘的方式成为它们之缘的状态,所以说“意所成……是缘”。“而它们”这里,“而”这个字是用来显示特殊含义的,它表明:虽然对诸法来说,欲等也是缘,但因为是区别于根等缘的特别之缘,所以特别依据意而说“意所成”。其中,“由欲所发起而引导”是指以前面所说的出离等欲,正确地向上引导而生起,从那里产生出来的意思。正因为是从出离寻等生起的,所以是无浊思惟所生起。由于与相应的意识界触共同安立,所以是触所集起。正如所说:“诸比丘,触了才感受,触了才认知,触了才思惟。”“这是意业”:不造作身表和语表的动作,由具足信、净信的心所转起的,这就是善的意业。而它有三种:与无贪俱行、与无瞋俱行、与正见俱行。
Yadaggena tesaṃ dhammānaṃ mano pubbaṅgamaṃ, tadaggena tesaṃ jeṭṭhaṃ, padhānañcāti vuttaṃ ‘‘manoseṭṭhāti mano tesaṃ dhammāna’’ntiādi. Manomayatā manena katādibhāvo, so ca manassa tesaṃ sahajātādinā paccayabhāvo evāti vuttaṃ ‘‘manomayāti…pe… paccayo’’ti. Te panāti ettha pana-saddo visesatthadīpako, tenetaṃ dasseti – yadipi tesaṃ dhammānaṃ chandādayopi paccayā eva, indriyādipaccayena pana savisesaṃ paccayabhūtassa manasseva vaseneva vuttaṃ ‘‘manomayā’’ti. Tattha chandasamudānītāti yathāvuttanekkhammādichandena sammā uddhamuddhaṃ nītā, tato samudāgatāti attho. Tato eva nekkhammavitakkādito samuppannattā anāvilasaṅkappasamuṭṭhānā. Tajjāmanoviññāṇadhātusamphassena sahādhiṭṭhānato phassasamodhānā. ‘‘Phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ. Idaṃ manokammanti kāyaṅgavācaṅgacopanaṃ akatvā saddhāsamannāgatena pasannena manasā pavattaṃ idaṃ kusalaṃ manokammaṃ. Taṃ pana anabhijjhāsahagataṃ, abyāpādasahagataṃ, sammādiṭṭhisahagatanti tividhaṃ hoti.
“说”的意思是:通过不妄语等方式,以语支动摇所转起的语表,去成就应当成就的事。因此,从身门转起的善语业也被包含在内。正如后文将会说:“由于语表的扩展,也由于这样地认可,所以说。”一切语业,按真实等分为四种。“作”的意思是:以由身支动摇所转起的身表,就对自己和他人有益或有害、有原因或无原因之事,去成就应当成就的事。因此,从语门转起的善身业也被包含在内。后文也将这样说:“由于身表的扩展,也由于这样地认可,所以作。”(《尼提道义注》76 杂迦哈罗集释)如果从业道的角度来把握,按杀生等,这可分为三种。因此说“这样显示了十善业道”。按十福业事来说,这首偈颂的意义也能成立。正如后文将会说:“他具有净信心”等等。“说”或“作”,或者纯粹由意转起——句中的“或”表示不确定的意思。解释正是依据这一点。
Bhāsatīti avisaṃvādanādinā vācaṅgacopanāvasena pavattentiyā vacīviññattiyā sādhetabbaṃ sādhetīti attho, tena kāyadvārato pavattakusalavacīkammampi saṅgahitaṃ hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘vacīviññattivipphārato, tathā sādiyanato ca bhāsatī’’ti. Sabbampi vacīkammaṃ saccādivasena catubbidhaṃ. Karotīti attano, paresañca hitāhitāni kāraṇākāraṇehi kāyaṅgacopanāvasena pavattentiyā kāyaviññattiyā sādhetabbaṃ sādhetīti attho, tena vacīdvārato pavattakusalakāyakammampi saṅgahitaṃ hoti. Tathā ca vakkhati ‘‘kāyaviññattivipphārato, tathā sādiyanato ca karotī’’ti (netti. aṭṭha. 76 missakahārasampātavaṇṇanā). Kammapathavasena gayhamāne pāṇātipātādivasena taṃ tividhaṃ hoti. Tenāha ‘‘iti dasakusalakammapathādassitā’’ti. Dasapuññakiriyavatthuvasenāpi gāthāya attho yujjati. Tathā hi vakkhati ‘‘so pasannacitto’’tiādi. Bhāsati vā karoti vā kevalaṃ manasā pavattatīti aniyamattho vā-saddo. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ.
所谓“十种善业”,指的是十善业道之业,或者按照后面将要说明的方式,指的是被称为十福业事的善业。有人问:在那里不是只说了布施等三种福业事吗?确实如此,但那是因为其余的福业事都包含在这三种里面。
Dasavidhassa kusalakammassāti dasavidhassa kusalakammapathakammassa, vakkhamānanayena vā dasapuññakiriyavatthusaṅkhātassa kusalakammassa. Nanu tattha dānādimayaṃ tividhameva puññakiriyavatthu vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana itaresaṃ tadantogadhattā.
“乐跟随”是简略的说法。为了详细说明乐如何跟随,才说了“在此,有人”等等。其中,“如此存在”即这样的状态,意思是:此人尚未断除随眠,而是由能生起乐受的触所生起的。
‘‘Sukhamanvetī’’ti saṅkhepena vuttaṃ sukhānugamaṃ vitthārena dassento ‘‘idhassu puriso’’tiādimāha. Tattha evaṃ santanti evaṃ bhūtaṃ, appahīnānusayo hutvā sukhavedanīyaphassasambhūtanti attho.
在这里,通过“那,意……”等偈颂的意义来抉择四圣谛。因为最初在确定蕴等法时,是以蕴为入口来宣说诸谛的;又因为众生的意乐各不相同,为了让修行者在种种观行方法上获得善巧,也为了显示前后文的关联,所以才这样说:“如此……应当抉择”。在以谛为入口抉择了乐味等之后,为了把教说理趣会合结合起来,所以说了“其中,以集……”等,它的意义和前面所讲的一样。这里还有一些在意义上没有详细解释的内容,应当知道是因为前面已经讲过的道理,以及它的意义本来就很明显的缘故。
Tattha ‘‘yaṃ mano’’tiādinā gāthātthavasena catusaccaṃ niddhāreti. Ādito vavatthāpitesu khandhādīsu khandhamukhena saccānaṃ kathitattā sattānaṃ bhinnarucibhāvato nānānayehi vipassanābhūmikosallatthaṃ, pubbāparasambandhadassanatthañca evaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ…pe… niddhāretabbānī’’ti. Saccamukhena assādādike niddhāretvā desanāhārasampātaṃ yojetuṃ ‘‘tattha samudayenā’’tiādimāha, taṃ vuttanayameva. Yañhettha aññampi atthato na vibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā, uttānatthattā cāti veditabbaṃ.
“以思量为特相”这句话,是指以思量为因;另一种读法是“由于思量相”。因为不存在热望,也不存在造作活动。由于具备那种净信,意才被称为“净信”;把那种净信的作用安立在意上之后,就说“由于不浑浊,由于对所缘的信解,以清净的意”。同样,“由于认可”这句话,不必等到用言语说出,单凭触就已经认可、接受了。第二个“同样,由于认可”,是指身体应当做的事,就像已经做了一样,通过言语的安排而完成。同样,“由于致力”,意思是乐怎样随行,就怎样积集。由于那些原因,也就是以清净的意、言语和行为等为因,所以说“由此”。在“不向他处”这个意义上,“由此”就是正由于那些原因。一个人以清净的意说了什么、做了什么,乐就正是由此追随他。由于是乐受的状态,即乐受的性质;由于是可意的状态,即可爱的性质。因为业有能力引生异熟果报,而不是异熟果已经生起,所以说“作了……追随”。这是依于所作之因来说的,意思是业以已作之事为因。“不相续”是指在某个相续中生起的业,不会转移到别的相续去。
Mananalakkhaṇeti mananalakkhaṇahetu. ‘‘Mananalakkhaṇenā’’ti vā pāṭho. Īhābhāvato byāpārābhāvato. Yena pasādena samannāgatattā mano ‘‘pasanno’’ti vutto, tassa pasādassa kiccaṃ mane āropetvā āha ‘‘akālusiyato, ārammaṇassa okappanato ca pasannenā’’ti. Tathā sādiyanatoti vācāya vattabbaṃ avatvāva phassasādiyanato anujānato. Dutiye tathā sādiyanatoti kāyena kātabbaṃ yathā kataṃ hoti, tathā vācāya saṃvidhānato. Tathā pasutattāti yathā sukhamanveti, tathā upacitattā evāti attho. Tatoti tato kāraṇā, manasā pasannena, bhāsanena, karaṇena ca hetunāti vuttaṃ hoti. Anaññatthāti etasmiṃ pana atthe. Tatoti tato eva. Yo hi pasannamano tena yaṃ bhāsanaṃ, karaṇañca, tato eva naṃ sukhamanvetīti vuttaṃ hoti. Sātabhāvatoti sātavedanābhāvato. Iṭṭhabhāvatoti manāpabhāvato. Kammato vipākuppattiphaladānasamatthabhāvena kammassa nibbattattā vipākasseva anibbattattāti āha ‘‘katū…pe… anvetīti vutta’’nti kāraṇāyatta vuttitoti katabhāvahetukattā kammassāti adhippāyo. Asaṅkantitoti yasmiṃ santāne kammaṃ nibbattaṃ, tadaññasantānā saṅkamanato.
由于具足增上缘,即依俱生增上的力量而具有增上相应。因为这里所说的“前导”,是指俱生诸法以与它们相应的意为主导。正是由于这个原因,才说“由此”,即仅仅因为具足增上缘。“意的”是宾语用法,与“那些法”相连。善的状态能够成立,是因为净信以如理作意为因。有人问:在分别说答复中,不是说“那些声闻生起信”吗?这不是信,应当知道,那只是以类似信的方式把不善法如此称呼而已。正如后面将要说的:“这不是净信”等等。乐跟随,这一说法能够成立,是因为业有能力给予果报。也就是说,如同所作的业有能力给予果报,这样所作的业就被称为已积集。
Ādhipaccayogatoti sahajātādhipativasena ādhipaccayuttattā. Sahajātadhammānañhi taṃsampayuttassa manassa vasena pubbaṅgamatā idhādhippetā. Tato evāti ādhipaccayogato eva. Manassāti upayogatthe sāmivacanaṃ. Tesaṃ dhammānanti sambandho. Kusalabhāvo yujjati pasādassa yonisomanasikārahetukattā . Nanu vibhajjabyākaraṇesu tesaṃ sāvakānaṃ saddhā uppajjatīti? Nāyaṃ saddhā, tadākārā pana akusalā dhammā tathā vuccantīti veditabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘nāyaṃ pasādo’’tiādi (netti. aṭṭha. 76 missakahārasampātavaṇṇanā). Sukhaṃ anvetīti yujjati kammassa phaladāne samatthabhāvato. Yathā hi kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitanti vuccatīti.
这里的“意思索”,应理解为依出离而生的喜俱思索与舍俱思索,因为这部分是以善为主题的。然而,这些思索只依于心才生起,不依于其他,所以说“意是意思索的近因”。在“善一方的近因”中,先说善的触:它通过俱生等方式,成为善的受蕴、想蕴、行蕴的缘。经中说:“比丘们,触了才感受,触了才认知,触了才思虑。”受等也应这样理解。至于信等作为缘,那更不必多说。“一切”指四地。欲界的善法,按各自情况,也能成为四地善法的缘;其他地的善法也是如此。
Manopavicārā idha nekkhammasitā somanassūpavicārā, upekkhūpavicārā ca veditabbā kusalādhikārattā. Te pana yasmā cittaṃ nissāyeva pavattanti, nānissāya, tasmā vuttaṃ ‘‘mano manopavicārānaṃ padaṭṭhāna’’nti. Kusalapakkhassa padaṭṭhānanti ettha kusalo tāva phasso kusalassa vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa sahajātādinā paccayo hoti. ‘‘Phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vuttaṃ. Evaṃ vedanādīnampi veditabbaṃ. Saddhādīnampi paccayabhāve vattabbameva natthi. Sabbassāti catubhūmakassa. Kāmāvacarā hi kusalā dhammā yathārahaṃ catubhūmakassāpi kusalassa paccayā honti, evaṃ itarabhūmakāpi.
因为已经说过“以清净的信心而说”,所以这里特别指的是以正语为条件的言语,因此说“说就是正语”。这里的意思是:“说”这个词,就已经包含了正语。同样地,“做”就是正业,这里的道理也是一样的。只有安住在身业和语业都极其清净的人,才有活命的清净,而不是其他人,所以说“它们是正命的立足处”。这里的“它们”指的是正语和正业。再者,因为安立在活命第八戒即活命清净戒上的人,能够断除已生起的不善法、不让未生的不善法生起,也能让未生的善法生起、使已生的善法圆满;同样地,只有安住在正精进的人,才能生起摧毁对身体等生起的净想等的正念,因此说“正命……中略……立足处”。上等戒就是巴帝摩卡防护,它是依靠信心而成就的,所以说“那是戒的立足处”。
‘‘Pasannena manasā bhāsatī’’ti vuttattā visesato sammāvācāpaccayaṃ bhāsanaṃ idhādhippetanti vuttaṃ ‘‘bhāsatīti sammāvācā’’ti. Tatthāyamadhippāyo ‘‘bhāsatīti yamidaṃ padaṃ, iminā sammāvācā gahitā hotī’’ti. Karotīti sammākammantoti etthāpi eseva nayo. Suparisuddhe kāyavacīkamme ṭhitassa ājīvapārisuddhi, na itarassāti vuttaṃ ‘‘te sammāājīvassa padaṭṭhāna’’nti. Tattha teti sammāvācākammantā. Yasmā pana ājīvaṭṭhamake sīle patiṭṭhitassa uppannānuppannānaṃ akusaladhammānaṃ pahānānuppādanāni, anuppannuppannānaṃ kusaladhammānaṃ uppādanapāripūriyā ca sambhavanti, tathā sammāvāyāme ṭhitasseva kāyādīsu subhasaññādividdhaṃsinī sammāsati sambhavati, tasmā vuttaṃ ‘‘sammāājīvo…pe…padaṭṭhāna’’nti. Jeṭṭhakasīlaṃ pātimokkhasaṃvaro, saddhāsādhano ca soti āha ‘‘taṃ sīlassa padaṭṭhāna’’nti.
“它们”指的是身业和语业。所谓“以业为缘”,意思是它们以善业为因。
Tesanti kāyavacīkammānaṃ. Kammapaccayatāyāti kusalakammahetukatāya.
词义也像前面所说的那样,即“因为能思量,所以叫意;因为能了知所缘,所以叫识”等等。
Padattho ca vuttanayenāti ‘‘mananato ārammaṇavijānanato’’tiādinā.
这个“回转”是指按同类法和异类法而说的回转。这里,对善根、正道等的辨别,是同类法的回转;对无明、有、渴爱的辨别,是异类法的回转。
Ayaṃāvaṭṭoti ayaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavasena āvaṭṭo. Ettha hi kusalamūlasammattamaggādiniddhāraṇā sabhāgadhammāvaṭṭanā. Avijjābhavataṇhānaṃ niddhāraṇā visabhāgadhammāvaṭṭanā.
在区分理趣中,关于安立处与地的区分已经按照所说的方式讲过了,而且很容易理解。为了显示法的分别,才说了“此非”等话。其中,先指出“不应按字面来理解”这部经,说明它是需要引申义才能理解的经,然后用“凡是……”等话加以解释。为什么说“唯随苦”呢?难道在任何情况下,心怀利益他人之愿的都只是善法吗?这里并不是针对这种情况说的,而是针对那类错误的决意——把非法说成法、把法说成非法,这种错误决意是针对外道师而说的,他们是一切无益的种子,排斥一切利益与安乐的方便,由于人们推崇他们不真实的功德,这种邪决意便随之生起。世间若有人依靠邪恶的见解,去阻挡别人哪怕只想做一点点功德,这样的人尚且应受呵责,更何况去阻挡在圣者教法中正行道的人呢?所以,对他们的推崇、赞美和亲近,只会带来苦的结果。正如经中所说:“愚人!我并非吝惜阿拉汉果,但这确实是你自己的恶见……长久以来带来不利和痛苦。”又说:“称赞应受呵责者”,以及“一切无益的根本,就是亲近愚人。”
Vibhattihāre padaṭṭhānabhūmivibhāgā vuttanayā, suviññeyyā cāti dhammavibhāgameva dassento ‘‘nayida’’ntiādimāha. Tattha ‘‘nayidaṃ yathārutavasena gahetabba’’nti suttassa neyyatthataṃ vatvā ‘‘yohī’’tiādinā taṃ vivarati. ‘‘Dukkhameva anvetī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu yattha katthaci hitesitā kusalamevāti? Nayidamīdisaṃ sandhāya vuttaṃ, adhammaṃ pana dhammoti, dhammañca pana adhammoti dīpanena lokassa sabbānatthabījabhūtesu sakalahitasukhupāyapaṭikkhepakesu titthakaresu asantaguṇasambhāvanavasena pavattamicchādhimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yo hi loke appamattakampi puññaṃ kātukāmaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ nissāya paṭibāhati, sopi gārayho, kimaṅgaṃ pana ariyavinaye sammāpaṭipattiṃ paṭibāhantesūti dukkhaphalāva tattha sambhāvanāpasaṃsā payirupāsanā. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘na kho ahaṃ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi, apica tuyhevetaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ…pe… dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattatī’’ti (dī. ni. 3.7), ‘‘yo nindiyaṃ pasaṃsati (su. ni. 663; saṃ. ni. 1.180, 181; a. ni. 4.3; netti. 92), sabbassāpi anatthassa mūlaṃ bālūpasevanā’’ti ca.
这里说的“经”,是指《法句》的第一首偈颂:“心为先导……句”(《法句》1、2)。“它的”,是指正在被注释的这部经。
Idañhi suttanti ‘‘manopubbaṅgamā…pe…pada’’nti (dha. pa. 1, 2) paṭhamaṃ gāthaṃ sandhāya vadati. Etassāti saṃvaṇṇiyamānasuttassa.
作用施设,是指对被称为增上缘的作用所作的安立。主施设,是指对主导性的安立。俱生施设,是指对那些法与心一同生起的安立。
Kiccapaññattīti adhipatipaccayasaṅkhātassa kiccassa paññāpanaṃ. Padhānapaññattīti padhānabhāvassa paññāpanā. Sahajātapaññattīti tesaṃ dhammānaṃ manasā sahabhāvapaññāpanā.
“大种等”里的“等”字是表示列举未尽的意思,凭这个“等”字,一切离不开大种而独立存在的色法就都被包含进来了。
Mahābhūtātīti itisaddo ādiattho, tena mahābhūtāvinābhāvī sabbo rūpadhammo saṅgayhati.
“意先导”这个复合词里,“意”只是这个词的一个组成部分,所以说“并非字面上的清净”。因此才说“单从字面看,‘意先导’是字面上的清净”。“如影随形,不离不弃”这句只是用来说明快乐跟随的一个比喻,并没有完整表达这里真正要说的意思。而“快乐就跟随他”这句,才完整表达了这里真正要说的意思,所以说它“既做到了字面上的清净,也做到了开端上的清净”。
‘‘Manopubbaṅgamā’’ti samāsapade ‘‘mano’’ti padaṃ tadavayavamattanti āha ‘‘neva padasuddhī’’ti. Tenevāha ‘‘manopubbaṅgamāti padasuddhī’’ti. ‘‘Chāyāva anapāyinī’’ti idaṃ sukhānugamassa udāharaṇamattaṃ, na yathādhippetatthaparisamāpanaṃ. ‘‘Sukhamanvetī’’ti pana yathādhippetatthaparisamāpananti vuttaṃ ‘‘padasuddhi ceva ārambhasuddhi cā’’ti.
“单一性”是就“意先导”等共同的特性来说的。其余几句也是这样。“差异性”则是说:就“意先导”等共性所说的法而言,那上面的信不再停留在执持上,而是安立在被称为“净信”的特殊状态中。其余几句也是同样的道理。信以润泽为本性,能去除像无信那样的粗涩过失,所以说“由镇伏嗔恨”。“于外”是就可信的对象而说的。“随信解”是指不进入所缘、不投入所缘,只是信解。
Ekattatāti manopubbaṅgamādisāmaññaṃ sandhāya vadati. Evaṃ sesesupi. Vemattatā ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādinā sāmaññato vuttadhamme pasādo dhāraṇāya nivattetvā pasannasaṅkhāte visese avaṭṭhāpanato. Sesesupi eseva nayo. Pasādo sinehasabhāvo, assaddhiyaṃ viya lūkhasabhāvaṃ dosaṃ vinodetīti āha ‘‘byāpādavikkhambhanato’’ti. Bahiddhāti saddheyyavatthuṃ sandhāyāha. Okappanatoti ārammaṇaṃ anupavisitvā anupakkhanditvā saddahanato.
“可施物等”在这里,“等”字包含了悚惧、愧、遍业处、圆相等。“可爱所缘等”在这里,“等”字应当理解为摄入了可爱所缘、中等所缘、门法、作意等。同样地,“触”也是如此——就像受等以可爱所缘等为缘,触也是这样,这里的“如是”一词只是在表明这种缘的共通性。“受等”指的是受等三个蕴。而对于识来说,“受等”是就名色而说的。
Deyyadhammādayoti ettha ādisaddena saṃvegahirottappakasiṇamaṇḍalādayo saṅgayhanti. Iṭṭhārammaṇādayoti ādisaddena iṭṭhamajjhattārammaṇā, dvāradhammā, manasikāroti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā phassoti yathā vedanādīnaṃ iṭṭhārammaṇādayo paccayo, evaṃ phassopīti paccayatāsāmaññameva upasaṃharati tathā-saddo. Vedanādīnanti hi vedanādayo tayo khandhā gahitā. Viññāṇassa vedanādayoti nāmarūpaṃ sandhāya vadati.
“戒所成的无嗔是它的近因”这句话,是因为戒以安忍为核心。所谓“他依止”,就是持续投入、令它生起。所谓“他”,就是这样修习善心的人。从“未生”等语句开始,是在说明通过修习而断除和确立的过程,依着能导向穿透的方面,辨析偈颂的含义后加以确立;也可以这样理解,所以依着能熏习的方面,在近因的解释中被引用。
‘‘Sīlamayassa adoso padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ khantipadhānattā sīlassa. Adhiṭṭhātīti anuyuñjati uppādeti. Soti evaṃ kusalacittaṃ bhāvento. ‘‘Anuppannāna’’ntiādinā bhāvanāpahānasamāropanāni dassento nibbedhabhāgiyavasena gāthāya atthaṃ vicinitvā samāropeti, evampi sakkā yojetunti vāsanābhāgiyavasena padaṭṭhānaniddese udāharīyati.
像这样,先通过“诸法以意为先导”这首偈颂,说明了“理趣分句摄接”的解说方式;现在再用另一首偈颂来说明,所以说了“如此布施者所得福……”等。其中,“修所成”就是指由智慧修习所成的。
Evaṃ ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti gāthāya vasena hārasampātayojanāvidhiṃ dassetvā idāni gāthāntarena dassetuṃ ‘‘tathā dadato puñña’’ntiādimāha. Tattha bhāvanāmayanti paññābhāvanāmayaṃ.
“无贪是善根”等说法,是因为布施等以无贪等为主导才如此宣说的;而且在每一处,都要把“所说”这个词带进来配合理解。“它们”指贪等。“出离”则只是就般涅槃而言。
‘‘Alobho kusalamūla’’ntiādi dānādīnaṃ alobhādipadhānattā vuttaṃ, sabbattha ca ‘‘vutta’’nti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Tesanti rāgādīnaṃ. Nissaraṇanti ca parinibbānameva sandhāya vadati.
具有舍离之戒、以无贪为意乐、在诸欲中看见过患的人,才能真正圆满其戒。因此说“布施者……近因”。在这里,粗的烦恼是指违犯位,它的断除应当以彼分断来了知。中的是指缠缚位。细的是指随眠位。所作地是指漏尽者的境地。
Pariccāgasīlo alobhajjhāsayo kāmesu ādīnavadassāvī sammadeva sīlaṃ paripūretīti āha ‘‘dadato…pe… padaṭṭhāna’’nti. Idha oḷārikā nāma kilesā vītikkamāvatthānaṃ, tappahānaṃ tadaṅgappahānena veditabbaṃ. Majjhimānanti pariyuṭṭhānāvatthānaṃ. Sukhumānanti anusayāvatthānaṃ. Katāvībhūmi nti khīṇāsavabhūmiṃ.
布施的人:以与道相应的无贪,对包括天界众生的世间给予无畏的布施。福:指出世间的善。自制的人:以道所包含的正语、正业、正命,从见一处等杂染中,靠道的自制而自制。怨:指杀生等恶行。善巧的人:以道的正见而善巧、明智。舍离恶:依各条道,对各自应当断除的恶法,逐一舍离、彻底断除。因此说“道已被宣说”。
Dadatoti maggasahagatena alobhena sadevakassa lokassa abhayadānaṃ dadato. Puññanti lokuttarakusalaṃ. Saṃyamatoti maggapariyāpannehi sammāvācākammantājīvehi diṭṭhekaṭṭhādisaṃkilesato maggasaṃyamena saṃyamantassa. Veranti pāṇātipātādipāpaṃ. Kusaloti maggasammādiṭṭhiyā kusalo vicakkhaṇo. Jahāti pāpakanti tehi tehi maggehi taṃ taṃ pahātabbaṃ pāpadhammaṃ odhiso jahāti samucchindati. Tenāha ‘‘maggo vutto’’ti.
先前用“布施者”等话,没有区分地举出了善根;现在要加以区分,所以举出“世间善根”等。
‘‘Dadato’’tiādinā pubbe avibhāgena kusalamūlāni uddhaṭānīti idāni vibhāgena tāni uddharanto ‘‘lokiyakusalamūla’’ntiādimāha.
凡夫地和有学地之所以被展示出来,是为了说明断除烦恼还没完成;无学地之所以被展示出来,是为了说明无余依般涅槃。
Puthujjanabhūmi sekkhabhūmi dassitā pahānassa vippakatabhāvadīpanato. Asekkhabhūmi dassitā anupādāparinibbānadīpanato.
通往天界的行道,也就是前行道。
Saggagāminī paṭipadā pubbabhāgappaṭipatti.
说到福德时,福德的果报其实也一并说到了,所以经文里说“布施者……说开示”。为了说明离开谛的业处就无法断除杂染,因此说“善巧者……说开示”。
Puññe kathite puññaphalampi kathitameva hotīti vuttaṃ ‘‘dadato…pe… desanamāhā’’ti. Saccakammaṭṭhānena vinā saṃkilesappahānaṃ natthīti dassento āha ‘‘kusalo…pe… desanamāhā’’ti.
怨这个词,也用在偷盗等恶法上,所以说:“同样地,一切学处都应详细解说。”两种解脱,即有学解脱和无学解脱,以及有余依解脱和无余依解脱。正如接下来要说的:“寂灭,就是两种涅槃界”等等。
Verasaddo adinnādānādipāpadhammesupi niruḷhoti vuttaṃ ‘‘evaṃ sabbānipi sikkhāpadāni vitthāretabbānī’’ti. Dvepi vimuttiyo sekkhāsekkhavimuttiyo, saupādisesaanupādisesavimuttiyo ca. Tathā hi vakkhati ‘‘nibbutoti dve nibbānadhātuyo’’tiādi (netti. aṭṭha. 76).
以原因来比喻结果,或通过获取原因来获得结果,所以说“两种善趣”等等。轮回和还灭这两种成就,是这次开示所要说明的果;而布施、持戒、修习,是达成这个果的方法。“想要得到这两种成就的人,在布施等善行上不应该放逸”——这就是世尊在这里的教导。正是为了指出这个含义,才说“果等应当根据情况来了知”。
Kāraṇūpacārena, kāraṇaggahaṇena vā phalaṃ gahitanti āha ‘‘dve sugatiyo’’tiādi. Vaṭṭavivaṭṭasampattiyo imissā desanāya phalaṃ, tassa dānaṃ sīlaṃ bhāvanā upāyo, ‘‘sampattidvayaṃ icchantena dānādīsu appamattena bhavitabba’’nti ayamettha bhagavato āṇattīti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘phalādīni yathārahaṃ veditabbānī’’ti.
“简择”指的是抉择理趣会合,这里说的就是这个意思。接下来的内容,解说方式也一样。通过“三种施所成”等语句,显示了句义上的简择;借此,味等以及其余抉择理趣所摄的句义,都已在意义上被清晰辨析了。至于“舍离了色等所缘”这句,则说明它和前文的关联。“一切”:就是全部、毫无剩余,因为其作用已被完整表述了。
Vicayoti vicayahārasampāto, so vuccatīti attho. Esa nayo ito paresupi. ‘‘Tividhampi dānamaya’’ntiādinā padatthavicayaṃ dasseti, tena assādādayo, itare ca vicayahārapadatthā atthato vicitā eva hontīti. Rūpādiārammaṇassa pariccāgo vuttoti sambandho. Sabboti sakalo anavasesato kiccassa vuttattā.
乐于布施的人,他的舍离决意会走向圆满,所以经文说“布施者……近因”。安住在离妄语和真实语中的人,他的真实决意会走向圆满,所以经文说“自制……近因”。由于与善巧相应以及断除恶法,智慧会走向圆满,所以经文说“善巧者……近因”。当贪等烦恼被无余地断除时,寂止就现前了,所以经文说“贪等……近因”。
Dānābhiratassa cāgādhiṭṭhānaṃ pāripūriṃ gacchatīti vuttaṃ ‘‘dadato…pe… padaṭṭhāna’’nti. Viratisacce, vacīsacce ca tiṭṭhato saccādhiṭṭhānaṃ pāripūriṃ gacchatīti vuttaṃ ‘‘saṃyama…pe… padaṭṭhāna’’nti. Kosallayogato ca pāpappahānato ca paññāpāripūriṃ gacchatīti vuttaṃ ‘‘kusalo…pe… padaṭṭhāna’’nti. Anavasesarāgādīsu pahīnesu upasamo upaṭṭhito nāma hotīti vuttaṃ ‘‘rāga…pe… padaṭṭhāna’’nti.
所谓“善巧”,是就补特伽罗来说的善巧正见,所以论中说:“善巧者……乃至……因为以道支等作为存在方式,所以具有同一相。”用“等”这个字,把菩提分法等层面的内容也一并收摄进来。“应当被耗尽的状态”,就是指应当被断除的状态。
Kusaloti puggalādhiṭṭhānena kosallasammādiṭṭhi vuttāti āha ‘‘kusalo…pe… maggaṅgādibhāvena ekalakkhaṇattā’’ti. Ādisaddena bodhipakkhiyabhāvādiṃ saṅgaṇhāti. Khepetabbabhāvenāti pahātabbabhāvena.
“无怨”就是没有敌对。“以诸善法”是指没有过失的法,这里的意思是果与涅槃。对布施有大果报、由戒等功德而成为世尊无上应供处,以及无取著般涅槃——对这些的观察就是这布施的起因;这个道理在经文里本来就是确定下来的。词源和起因的关联是容易理解的,所以说“应当说明词源和起因的关联”。
Averatanti asapattataṃ. Kusaladhammehīti anavajjadhammehi, phalanibbānehīti adhippāyo. Dānassa mahapphalatā, sīlādiguṇehi satthu anuttaradakkhiṇeyyabhāvo, anupādāparinibbānanti imesaṃ paccavekkhaṇā imassa dānassa nidānanti ayamattho pāḷiyaṃ niruḷhova. Nibbacananidānasandhayo suviññeyyāvāti āha ‘‘nibbacananidānasandhayo vattabbā’’ti.
通过说明对立面来讲“集”,是为了教学。这里说的与悭吝等杂染同类的集,就是靠说明它的对立面来确定下来的。以无贪等……布施等法:凡是靠无贪等而生起布施等法的,那些无贪等本身就已经被“布施”等词涵盖进去了,所以注释书就判定这些是善根,说“这三样是善的”。“它们”指的就是这些善根。
Paṭipakkhaniddesena samudayoti desanatthaṃ paṭipakkhaniddesanena niddhārito ayaṃ macchariyādisaṃkilesapakkhiko samudayo. Alobhena…pe… dānādīhīti yehi alobhādīhi dānādayo dhammā sambhavanti, tāni dānādiggahaṇeneva gahitānīti kusalamūlāni niddhāreti ‘‘imāni tīṇi kusalānī’’ti. Tesanti kusalamūlānaṃ.
因为害怕而给,是以送礼等方式来给。因为贪爱而给,是为了得到同类的东西。因为贪图利养而给,是以贿赂等方式来给。或者是出于悲悯,在悲悯的福田上给;出于恭敬,在功德田或恩惠田上给。因怖畏而退避,就是由于怖畏而退缩。通过这样的自制,确实不会积聚怨仇。如此,一切不善的果报都是恶的,应当这样结合起来理解。
Bhayahetu deti paṇṇākārādivasena. Rāgahetu deti sabhāgavatthussa. Āmisakiñcikkhahetu deti lañjādivasena. Anukampanto vā karuṇākhette. Apacayamāno guṇakhette, upakārakhette vā. Bhayūparatoti bhayena orato. Tena tathārūpena saṃyamena veraṃ na ciyateva. Evaṃ sabbassa akusalassa pāpako vipākoti yojanā.
就像用“施予者”这类说法,通过否定布施来显示反转一样,同样也应该通过否定断除来显示反转,因此说:然而,不善者并不会舍弃。
‘‘Dadato’’tiādinā yathā dānapaṭikkhepena parivattanaṃ dassitaṃ, evaṃ pahānapaṭikkhepenapi parivattanaṃ dassetabbanti vuttaṃ ‘‘akusalo pana na jahātī’’ti.
相信业果,在布施的行为上努力,按照应当布施的方式去做,在这个过程中让正念现前、让心专注、以正见为先导,这样就是在布施上正确地行道。因此说:“布施即是……”。
Kammaphalaṃ saddahanto dānakiriyāyaṃ padahanto yena vidhinā dānaṃ dātabbaṃ, tattha satiṃ upaṭṭhapento cittaṃ samādahanto sammādiṭṭhiṃ purakkharonto dāne sammāpaṭipanno hotīti āha ‘‘dānaṃ nāma…pe… hotī’’ti.
在经文里,修习断除和安立这些内容,按照它们本身的样子就能直接理解。为了说明近因、同义词与安立,所以说了“那是戒的近因”等等,这很容易理解。另外,这里还有一些在义理上没有详细分别的内容,应该知道,它们既是因为按照已经说过的方式就能了解,也是因为含义本身就很浅显易懂。
Bhāvanāpahānasamāropanāni pāḷiyaṃ sarūpato viññāyantīti padaṭṭhānavevacanasamāropanāni dassetuṃ ‘‘taṃ sīlassa padaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyaṃ. Aññañca yadettha atthato na vibhattaṃ, taṃ vuttanayattā, uttānatthattā cāti veditabbaṃ.