4. 逐释分的注释·6. 四阵列理趣分别的注释
道生起复注 · 124 段
6. 四阵列理趣分别的注释巴利
6. Catubyūhahāravibhaṅgavaṇṇanā
25 25. “Hārānaṃ”一词,在抉择(niddhāraṇa)关系中用属格。在诸执持当中,这个四阵列理趣的特点在于审察经文的文句,因此这样连接。所以说了“显示文句……等等”。“Yāyā”则是就词源解释而言。巴利
25.Hārānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Hāresu imassa catubyūhahārassa visesato suttassa byañjanavicayabhāvatoti yojanā. Tena vuttaṃ ‘‘byañjana…pe… dassetī’’ti. Yāyāti niruttiyā.
在注释经文时,凡是适合给出词源解释的地方,都只是随顺世间的共同称呼来说的。先修习圆满前行道,之后才证得谛现观,所以说“世俗……等……是”。或者,通过把握各种施设名目的方式而通达究竟谛,这就是此处文句的关联。巴利
Yathārahanti saṃvaṇṇiyamāne sutte yaṃ yaṃ arahati nibbacanaṃ vattuṃ, taṃtaṃlokasamaññānurodheneva. Pubbabhāgapaṭipadā sampādetvā pacchā saccābhisamayaṃ pāpuṇātīti āha ‘‘sammuti…pe… hotī’’ti, taṃtaṃpaññattiggahaṇamukhena paramatthaggahaṇaṃ hotīti evaṃ vā iminā sambandho.
这里说的“两者之间”,是就那不属于根所系缚的色相续而说的。而在契入理趣(《指导论》注42等)中,此语原是就依门而转起的触等诸法而说的;为了显示这一点,便给出了“在触等俱生诸法之中”这一含义。不过注释师们说:“‘antarena’(之间)这个词,是用来显示另一种解释的。”因此,这里的含义是:不是此世间,不是他世间,而是这两者之间。另一种解释是:“ubhayamantarena”这个词表示除二者之外别无他处。它的意思是:禅修者不依止此世间,也不依止他世间来修习禅那,除二者之外岂有别处。巴利
Yamidaṃ anindriyabaddharūpasantānaṃ sandhāya ‘‘ubhayamantarenā’’ti idha vuttaṃ. Otaraṇahāre (netti. aṭṭha. 42 ādayo) panassa dvārappavattaphassādidhamme sandhāya vuttabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ubhayamantarenāti phassasamuditesu dhammesū’’ti attho vutto. Aṭṭhakathācariyā panāhu ‘‘antarenāti vacanaṃ pana vikappantaradīpana’’nti. Tasmā ayamettha attho – na imaṃ lokaṃ, na huraṃ lokaṃ, atha kho ubhayamantarenāti. Aparo vikappo – ubhayamantarenāti vā vacanaṃ vikappantarābhāvadīpanaṃ. Tassattho – na imaṃ lokaṃ, na huraṃ lokaṃ nissāya jhāyati jhāyī, ubhayamantarena pana aññaṃ ṭhānaṃ atthīti.
那些错误理解“中般涅槃者”和“有求再生者”这些经文语句的含义、从而主张确实存在中有的说法,也要驳斥。因为在无热天等各处,没有越过那里的寿量中段,就在中途证得最高道,以烦恼毫无剩余的般涅槃而般涅槃,所以叫“中般涅槃者”,意思是中途般涅槃,并不是处于中有状态——这是前一句经文的意思。后一句中,那些已经生起、不会再生的,也就是诸漏尽者,前句称之为“已生”。与此相反,仍在寻求再生的,就是“有求再生者”。由于他们尚未断除与有相连的结缚,所以是有学圣者和凡夫。或者按四生来说:卵生和胎生的有情,只要还没有破开卵壳和胎膜,就叫做“有求再生者”;从卵壳、胎膜出来之后,就叫做“已生”。湿生和化生的有情,在第一个心识刹那叫做“有求再生者”,从第二个心识刹那起就叫做“已生”。另一种说法:以某种姿势出生,只要还没有达到另一种姿势,那期间就是“有求再生者”,此后就是“已生”。因此,应当否定中有存在。既然有直接随顺经文的含义,何必还要用那种功能不确定、凭空构想出来的“中有身”呢?巴利
Yepi ca ‘‘antarāparinibbāyī, sambhavesī’’ti ca imesaṃ suttapadānaṃ atthaṃ micchā gahetvā atthi eva antarābhavoti vadanti, tepi yasmā avihādīsu tattha tattha āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā antarā aggamaggādhigamena anavasesakilesaparinibbānena parinibbāyantīti antarāparinibbāyī, na antarābhavabhūtoti purimassa suttapadassa attho. Pacchimassa ca ye bhūtā eva, na puna bhavissanti, te hi (kathā. anuṭī. 507) khīṇāsavā, purimapadehi ‘‘bhūtā’’ti vuttā. Tabbiparītatāya sambhavaṃ esantīti sambhavesino. Appahīnabhavasaṃyojanattā sekkhā, puthujjanā ca. Catūsu vā yonīsu aṇḍajajalābujasattā yāva aṇḍakosaṃ, vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesī nāma. Aṇḍakosato, vatthikosato ca bahi nikkhantā bhūtā nāma. Saṃsedajaopapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesī nāma, dutiyacittakkhaṇato paṭṭhāya bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesī, tato paraṃ bhūtāti attho, tasmā natthīti paṭikkhipitabbaṃ. Sati hi ujuke pāḷianugate atthe kiṃ aniddhāritasāmatthiyena antarābhavena attabhāvaparikappitena payojananti.
有些人提出这样的论证:我们确实看到,依相续而转起的诸法,在两地之间毫无间断地生起。就像稻种等没有心识的相续中那样,在有识的相续中也应当同样,毫无间断地在两地之间生起。这个道理只有在承认中有的情况下才说得通,否则就不成立。对于他们这种说法,应当反问:一位具足神通、心得自在的人,把身体定成随心意而行,在一刹那间从梵天界来到此处,或者从此处前往梵天界,这又该怎么解释?如果他们认为一切情况下都不允许诸法在有间断的地方生起,那么即使他们说神通境界不可思议,这里同样也有业异熟不可思议的说法。所以那只不过是他们自己的主张罢了。因为自性法本身就是不可思议的,它们有时依靠特殊的缘而在有间断的地方显现,有时也在没有间断的地方显现。比如从口中发出的声音等,在另一个地方,如镜面或山壁等处,会看到依缘而生的影像和回声等。所以不能把一种道理不加区分地套用到一切情况上。这就是这里的要点。若要详细讨论以影像等譬喻来成立中有的问题,应当从《论事注》中了解。巴利
Yaṃ pana ye ‘‘santānavasena pavattamānānaṃ dhammānaṃ avicchedena desantaresu pātubhāvo diṭṭho. Yathā taṃ vīhiādiaviññāṇakasantāne, evaṃ saviññāṇakasantānepi avicchedena desantaresu pātubhāvena bhavitabbaṃ. Ayañca nayo sati antarābhave yujjati, nāññathā’’ti yuttiṃ vadanti. Tehi iddhimato cetovasippattassa cittānugatikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhahantassa khaṇena brahmalokato idhūpasaṅkamane, ito vā brahmalokagamane yutti vattabbā. Yadi sabbattheva vicchinnadese dhammānaṃ pavatti na icchitā, yadipi siyā ‘‘iddhivisayo acinteyyo’’ti, taṃ idhāpi samānaṃ ‘‘kammavipāko acinteyyo’’ti vacanato, tasmā taṃ tesaṃ matimattameva. Acinteyyasabhāvā hi sabhāvadhammā, te katthaci paccayavisesena vicchinnadese pātubhavanti, katthaci avicchinnadese ca. Tathā hi mukhaghosādīhi aññasmiṃ dese ādāsapabbatappadesādike paṭibimbapaṭighosādikaṃ paccayuppannaṃ nibbattamānaṃ dissati, tasmā na sabbaṃ sabbattha upanetabbanti ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana paṭibimbassa udāharaṇabhāvasādhanādiko antarābhavavicāro kathāvatthuppakaraṇassaṭīkāyaṃ (kathā. anuṭī. 507) gahetabbo.
另有一些人说:“‘此处’是指欲有,‘他处’是指无色有,‘两者之间’是指色有。”他们还说:“‘此处’是指缘法,‘他处’是指缘所生法,‘两者之间’是指施设法。”但这些说法在一切注释书中都找不到,所以应当只按前面所说的方式来理解其含义。所谓“剩余色”,是指与水界、空界一起存在的相色以及食素,因为这里指的是不与根相连的色。对于那位漏尽者,他那以涅槃为所缘的心,不被知道也不被了知,因为经中说“正在禅虑”。其余部分很容易理解。巴利
Apare pana ‘‘idhāti kāmabhavo, huranti arūpabhavo, ubhayamantarenāti rūpabhavo vutto’’ti vadanti, ‘‘idhāti paccayadhammā, huranti paccayuppannadhammā, ubhayamantarenāti paṇṇattidhammā vuttā’’ti ca vadanti, taṃ sabbaaṭṭhakathāsu natthi, tasmā vuttanayeneva attho veditabbo. Avasiṭṭhaṃ rūpanti āpodhātuākāsadhātūhi saddhiṃ lakkhaṇarūpāni, ojañca sandhāyāha anindriyabaddharūpassa adhippetattā. Tassa khīṇāsavassa taṃ nibbānārammaṇaṃ cittaṃ na jānanti na ñāyanti ‘‘jhāyamānā’’ti vuttattā. Sesaṃ suviññeyyameva.
7. 转回理趣分别的注释巴利
7. Āvaṭṭahāravibhaṅgavaṇṇanā
29 由于策发界具有摧毁不善法的本质,或者因为它在断除不善、成就善法时具有策励建立的本质,所以叫“策发界”。“成为那样者”是指具足戒等功德的人。欲界等就是三界。因为征服了三界,所以三界自在者就是死王。这些烦恼虽然在无始轮回中长久扎根,但只需短时间修习善法就能断除,所以说烦恼“无力、虚弱”。因此说“无力者却能战胜他”。巴利
29. Akusalānaṃ dhammānaṃ viddhaṃsanasabhāvattā, akusalānaṃ vā pajahane kusalānaṃ sampādane paṭṭhapanasabhāvattā ārambhadhātu. Tathābhūtāti sīlādīhi samaṅgībhūtā. Kāmadhātuādikā tidhātuyova tedhātu. Tassa abhibhavanato tedhātuissaro maccurājā. Anādimatisaṃsāre cirakālaṃ laddhapatiṭṭhāpi acirakālaṃ bhāvitehi kusalehi dhammehi samucchindanīyattā abalā kilesāti vuttaṃ ‘‘abalaṃ dubbala’’nti. Tenāha ‘‘abalā naṃ balīyantī’’ti.
这句话是这首偈颂的一个句子。在这里,“定的近因”应当理解为:把策励平等修习当作定的因。这个道理也适用于其他类似的地方。“戏论”指的就是贪等烦恼。“如此而作解释”的意思是:仅以作为教说之近因的状态,来作义理上的解释。巴利
Idaṃ vacanaṃ ayaṃ gāthāpādo. Samādhissa padaṭṭhānanti ettha samādhissa kāraṇaṃ samatānuyoge niyojanatoti yojetabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Papañcāti rāgādayova. Tathā ceva saṃvaṇṇitanti desanāya padaṭṭhānabhāveneva atthasaṃvaṇṇanā katāti attho.
“Nti”指的是那段教导。“Tassā”指的是转向,以同类等方式,是为了让智慧成熟的人获得殊胜的证悟。在“利得、决断、占有、悭吝”等词当中,“利得”是指获得色等所缘。因为只有在寻求时它才会生起,所以被“寻求”这个词涵盖进去了。“决断”是指这样生起的思量:“这些会用来让我得到色所缘,这些用来让我得到声等所缘,这些是我的,这些是别人的,这些我会受用,这些我会存起来。”这就是决断。因为它以利得为因、以寻求为根本,所以同样被“寻求”这个词涵盖;占有和悭吝也是这样。其中,“占有”就是执持“这是我的”。“悭吝”就是“只能是我的”,无法忍受和别人共享。因此,古代诸师这样解释这个词的含义:“‘愿这个悭吝只是我的,不要成为别人的稀奇’,因为是这样生起的,所以称为悭吝。”至于受用方面的决断等,应当知道它们包含在受用之中。“欲贪”是微弱的贪。“执著”是“这是我的”,以渴爱的力量牢牢确定下来,所以说“欲贪与执著就是渴爱”。“守护相”是通过关门、锁箱等方式好好守护的样子。而受用之相,是当人染着、贪求、执取、迷恋,像野兽一样受用时,陷入放逸。这样,守护和受用两者都包括在内了。放逸有三种,是依渴爱而说的,为了说明这一点,所以说“三种是依渴爱而说的”。巴利
Nti taṃ desanaṃ. Tassāti sabhāgādivasena āvaṭṭanassa. Paripakkañāṇānaṃ visesādhigamāya. Lābhavinicchayapariggahamacchariyānītiādīsu lābhoti rūpādiārammaṇappaṭilābho. So pariyesanāya sati hotīti pariyesanāggahaṇena gahito. Vinicchayoti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti evaṃ pavatto vitakko vinicchayo. So lāpitahetukattā pariyesanamūlakatāya pariyesanāggahaṇeneva gahito, tathā pariggahamacchariyāni. Tattha pariggaho ‘‘mama ida’’nti pariggaṇhanaṃ. Macchariyaṃ ‘‘mayheva hotū’’ti parehi sādhāraṇabhāvāsahanaṃ. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti ‘‘mayhevidamacchariyaṃ hotu, mā aññesaṃ acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.103; a. ni. aṭṭha. 3.9.23). Paribhogatthānaṃ pana vinicchayādīnaṃ paribhogantogadhatā veditabbā. Chandarāgo dubbalarāgo. Ajjhosānaṃ ‘‘mama ida’’nti taṇhāvasena balavasanniṭṭhānanti āha ‘‘chandarāgaajjhosānā taṇhā evā’’ti. Ārakkhanimittaṃ dvārapidahanamañjūsāgopanādinā suṭṭhu rakkhaṇanimittaṃ. Pāpāni karonto paribhoganimittaṃ ratto giddho gadhito mucchito hutvā migova paribhuñjananimittaṃ pamādaṃ āpajjatīti evaṃ pariyenārakkhā paribhoganimittaṃ. Pamādo tividho taṇhāya vasena kathitoti dassento ‘‘tividho taṇhāyāti vutta’’nti āha.
所谓“不区分而说”,是说:虽然曾按“以哪一种取而成为有取”分别提问,作答时却仍不加区分,只说“以无明和爱”。至于“爱和无明,依四种取”,则是按欲取等四种取加以分别说明:诸蕴本身具有苦的性质、具有苦谛的性质,因此是应被遍知之法;诸取本身具有集的性质、具有集谛的性质,因此是应被断除之法——借此把这两层显示出来。应当这样理解前后文的关联。巴利
Avisesena vuttanti ‘‘katamena upādānena saupādānā’’ti vibhāgena pucchitvāpi ‘‘avijjāya ca taṇhāya cā’’ti avinibbhujitvā vuttaṃ. Taṇhañca avijjañca caturupādānaṃvasenāti kāmupādānādīnaṃ catunnaṃ upādānānaṃ vasena vibhajitvā khandhānaṃ dukkhabhāvena dukkhasaccabhāvena saha pariññeyyabhāvaṃ, upādānānaṃ samudayabhāvena samudayasaccabhāvena saha pahātabbabhāvaṃ dassetīti yojanā.
30 “Yo”等语所说的三种放逸,寻求、守护以及受用的相,是这样关联的。因为对于放逸的人来说,放逸以作者的身份成为寻求和守护财物的原因,所以用“作者”来指称它;而对于受用来说,它则是受用的相。“以其对治”这句话的含义,用“以不放逸的修习”来解释,由此显示出止的状态。“Khepanā”就是导向灭尽。以清净分和与放逸异分之法之力来说:清净分以及那与放逸异分之法,就是……法、止,是依此力而说的。巴利
30.‘‘Yo’’tiādinā vutto tividho pamādo pariyesati, ārakkhaṇañca karoti, paribhoganimittañcāti sambandho. Pamādo hi pamajjantassa puggalassa bhogānaṃ pariyesanāya, ārakkhaṇāya ca hetubhūto kattubhāvena upacarito, paribhogassa pana nimittaṃ. ‘‘Tappaṭipakkhenā’’ti padassa atthaṃ vivarati ‘‘appamādānuyogenā’’ti, tena samathabhāvaṃ dasseti . Khepanāti khayapāpanā. Vodānapakkhavisabhāgadhammavasenāti vodānapakkho ca so pamādassa visabhāgadhammo cāti vodāna…pe… dhammo, samatho, tassa vasena.
在止存在时,所谓“念”,是指在作为立足处的禅那中存在念;意思是把那禅那作为基础。“所谓慧”,是指从辨别名色等开始生起的智慧。因此他说“这是观”。“在已断除的当中”,是指在正在被断除的当中。巴利
Samathe satīti adhiṭṭhānabhūte jhāne sati, taṃ pādakaṃ katvāti attho. Yā paññāti nāmarūpaparicchedādivasena pavattapaññā. Tenāha ‘‘ayaṃ vipassanā’’ti. Pahīnesūti pahīyamānesu.
“清净分”是指:先安立勤界等清净分。“以异分法之力”就是依放逸之力。“以同分法之力”就是依先前所安立的勤界等清净法之止等同分法之力。巴利
Vodānapakkhanti ārambhadhātuādivodānapakkhaṃ nikkhipitvā. Visabhāgadhammavasenāti pamādavaseneva. Sabhāgadhammavasenāti pubbe nikkhittassa ārambhadhātuādivodānadhammassa samathādisabhāgadhammavasena.
再者,这里要说的并不是无需再次净化,而是已经达到顶点的净化,所以说“但那是由阿拉汉果而有的”。巴利
Puna apariyodāpaniyaṃ sikhāppattapariyodāpanaṃ idhādhippetanti āha ‘‘taṃ pana arahattena hotī’’ti.
说“以痴为等起”,是因为认定“只有痴才是等起”。否则,离间语以嗔为等起这件事,就应当像妄语以痴为等起那样,被说成是以痴为等起了。巴利
Mohasamuṭṭhānatā vuttā ‘‘moho eva samuṭṭhāna’’nti katvā. Aññathā pisuṇāvācāya dosasamuṭṭhānatā musāvādassa viya mohasamuṭṭhānabhāvā vattabbā siyā.
已经达到业道状态的不善法,以及还没达到业道状态的不善法,都被“一切恶”这个词统摄在内,所以才说“以业道和业的区分”。巴利
Kammapathabhāvaṃ pattānaṃ, appattānañca akusaladhammānaṃ ‘‘sabbapāpa’’nti padena pariggahitattā vuttaṃ ‘‘kammapathakammavibhāgenā’’ti.
31 “其余诸句”是指这首偈颂中“善之具足”等剩下的句子。“如所证得”是指自己证得的方式,之后是地和方向。巴利
31.Sesapadānanti ‘‘kusalassa upasampadā’’tiādīnaṃ (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 50, 116, 124; peṭako. 29) gāthāya avasiṭṭhapadānaṃ. Yathādhigatanti attanā adhigatappakāraṃ, pacchā bhūmidisā.
“使上升”是指让人从人界去到最上的天界。巴利
Upariyāpentīti manussalokato upariṭṭhimaṃ devalokaṃ gamenti.
32 “如所说的法”,指的是戒和道。“渴爱、无明等”中的“等”字,一并涵盖了与它们同属一类的烦恼,以及那些烦恼的所依之法。“止、观等”中的“等”字,包含了沙门果。在这里,就“灭守护”被说到的程度而言,相应地,以“藉彼守护”说明了道是守护行为的工具。应当这样理解:前二谛是依异分法而确定,后二谛是依同分法回转而确定。巴利
32.Yathāvuttassa dhammassāti sīlassa ca maggassa ca. Taṇhāvijjādīnanti ādisaddena tadekaṭṭhakilesā gayhanti, tesaṃ padaṭṭhānadhammā ca. Samathavipassanādīnanti ādisaddena sāmaññaphalānaṃ saṅgaho. Yadaggena cettha ‘‘nirodho rakkhatī’’ti vutto, tadaggena maggo rakkhaṇakiriyāya karaṇaṃ vuttaṃ ‘‘yena rakkhatī’’ti. Visabhāgadhammavasena purimāni sabhāgadhammāvaṭṭanavasena pacchimāni saccāni niddhāritānīti yojetabbaṃ.
8. 区分理趣分别的注释巴利
8. Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā
33 “于诸法”是指在福业、布施等各类不同、各有自性的法之中。这里说的“可得者”,就是在前面所说的这些法当中所能得到的。“地的分别”,是指欲界地、见地等不同层次的区分。“立足处的分别”,是指那些福业等法是某些法的立足处,或者某些法是那些福业等法的立足处,它们之间的分类。“哪些经”,是就作为根本立足处的四部经——即杂染分等——来说的。正是因为依靠这四部经不混杂地划定了法的界限,这些法才被特别地分别开来,所以说“特别地”。如果这样的话,为什么这里只举出习惯分和抉择分这两部经呢?其实并非如此,因为通过“出离”和“究竟”这两个层面,另外两部也已经包含在内了。也就是说,凡是经由出离而超越的习惯分的法,它们本身就是杂染分;凡是以抉择分为最终目标的法,它们就是无学分。因此,只举出这两部,就已经把另外两部也包含进来了。所以说“为这四部经的教导”。对于“这四部经”,应当理解为:从巴利文或即将讲述的教导中,已经含摄了另外两部,而不是排斥它们。巴利
33.Dhammesūti puññādidānādibhedabhinnesu sabhāvadhammesu. Tattha labbhamānoti tesu yathāvuttesu dhammesu labbhamāno. Bhūmivibhāgoti kāmāvacarādidassanādibhūmippabhedo. Padaṭṭhānavibhāgoti te puññādidhammā yesaṃ padaṭṭhānaṃ, tesaṃ vā ye dhammā padaṭṭhānaṃ, tabbibhāgo. Yesaṃ suttānanti mūlapadaṭṭhānabhūtānaṃ saṃkilesabhāgiyādīnaṃ catunnaṃ suttānaṃ vasena. Asaṅkaravavatthānena hi etesu suttesu sātisayaṃ dhammā vibhattā nāma honti. Tenāha ‘‘visesato’’ti. Yadi evaṃ kasmā vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyasuttāni evettha gahitānīti? Nayidamevaṃ nikkhamanapariyosānabhāvena itaresampi gahitattā. Yato hi nissaṭā vāsanābhāgiyā dhammā, te saṃkilesabhāgiyā. Yaṃpariyosānā nibbedhabhāgiyā dhammā, te asekkhabhāgiyāti dvayaggahaṇeneva itarampi dvayaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘imesaṃ catunnaṃ suttānaṃ desanāyā’’ti. Imāni cattāri suttānīti pāḷiyā, vakkhamānāya desanāya vā itaradvayasaṅgaho daṭṭhabbo, na paṭikkhepo.
因为“就由此”这句话,是由于决定性还没有成立;而通过这个梵行,以及依止这个梵行,就成为梵行者,这一点是可以成立的。或者,这里的“eva”一词应当理解为表示合集的意思。“或许有对它的否定”,意思是:对于那种以八等至为梵行的主张,可能存在否定。若真是这样,这个开示就成了有所保留的,还留有未说完的内容。巴利
Tenevāti niyamassa akatattā, tato ca tena tannissitena ca brahmacārī bhavatīti siddhaṃ hoti. Eva-saddo vā samuccayattho daṭṭhabbo. Siyā tassa paṭikkhepoti tassa aṭṭhasamāpattibrahmacariyassa siyā paṭikkhepo. Evaṃ sati sāvasesā desanā siyā.
在这里,那两种断——即“彼分断”等——作为立足处,并不属于可计入此处的范畴,所以说“依正断与止息断而言”。同样,这里有些人读作“tena eva”。而“读作‘tena eva brahmacariyena’”这一说法,是针对《指导论》第33页“立于防护戒”处所提到的圣典异读而说的。“因为……将说……”这一句,则是为了说明后一种读法更为合理,而给出理由的说明。巴利
Tadaṅgādippahānadvayaṃ padaṭṭhānabhūtaṃ idha gaṇanūpagaṃ na hotīti ‘‘samucchedapaṭippassaddhippahānānaṃ vasenā’’ti vuttaṃ. Tathā hettha keci ‘‘tenevā’’ti paṭhanti. ‘‘Teneva brahmacariyenāti paṭhantī’’ti idaṃ ‘‘saṃvarasīle ṭhito’’ti (netti. 33) ettha vuttaṃ pāḷivikappaṃ sandhāya vadati. ‘‘Yasmā…pe… vakkhatī’’ti idaṃ pacchimapāṭhasseva yuttatāya kāraṇavacanaṃ.
怎么理解“以智慧”呢?广大福业的本性是不穿透、不决断,所以不被“决断分经”所涵盖;但因为它们属于“熏习分”,所以恰好被“熏习分经”所涵盖。正因为归属于熏习分,后面那种读法才更合理。否则,这个开示就会有遗漏、不完整。所以论师才说:“确实不是……开示……。”巴利
Kathaṃ mantāti? Anibbedhasabhāvattā mahaggatapuññānaṃ na nibbedhabhāgiyasuttena saṅgaho, vāsanābhāgiyattā pana vāsanābhāgiyasutteneva saṅgahoti. Tadupasaṅgā hi pacchimo eva pāṭho yuttataro. Itarathā sāvasesā desanā bhaveyya. Tenāha ‘‘na hi…pe… desetī’’ti.
因为杂染分和无学分的内容将在后面说到,所以这里说“依即将说到的……”。这里的“一切处”是兼顾前后文来说的。由于它需要顾后,注疏里就把它解释成“以一切部分,放入十一处中”。其中,针对以句等为始的抉择理趣之句义,而说“于十一处中”。但因为也需要顾前,所以还应该按“以一切部分,由开示、由果……”等来配合解释。巴利
Saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyānaṃ parato vakkhamānattā vuttaṃ ‘‘vakkhamānānaṃ…pe… vasenā’’ti. ‘‘Sabbato’’ti idaṃ pubbaparāpekkhaṃ. Tassa parāpekkhatāya ‘‘sabbatobhāgena ekādasasu ṭhānesu pakkhipitvā’’ti aṭṭhakathāyaṃ yojitaṃ. Tattha padādike vicayahārapadatthe sandhāya ‘‘ekādasasu ṭhānesū’’ti vuttaṃ. Pubbapekkhatāya pana ‘‘sabbatobhāgena desanāya phalenā’’tiādinā yojetabbaṃ.
属于杂染分位的法,应当通过渴爱杂染等教说方式来理解。它的果报,则要通过恶趣之苦以及在人间的种种不幸来理解。属于无学分位的法,应当通过无学的戒蕴等来理解其教说方式。它的果报,应当通过最上果和无余涅槃界来理解。至于其余的内容,在圣典中已经说过了。因为通过把握欲贪、瞋恚和上分结来讲杂染分位,又通过把握离贪以及把握无学来讲无学分位,所以说“依即将说到的……”。为了显示应当通过考察句与句义、推理、确定等方式来对法进行分别等种种考察,圣典中说“以观察……应当……”,所以注释书中说“以观察……显示了……”。巴利
Saṃkilesabhāgiyānaṃ taṇhāsaṃkilesādinā desanānayo veditabbo. Phalaṃ apāyadukkhena manussesu dobhaggiyena. Asekkhabhāgiyānaṃ asekkhehi sīlakkhandhādīhi desanānayo. Phalaṃ aggaphalena ca anupādisesāya ca nibbānadhātuyā veditabbaṃ. Itaresaṃ pāḷiyaṃ vuttameva. Kāmarāgabyāpādauddhambhāgiyasaṃyojanaggahaṇena saṃkilesabhāgiyānaṃ, virāgaggahaṇena asekkhaggahaṇeneva ca asekkhabhāgiyānaṃ vakkhamānattā vuttaṃ ‘‘vakkhamānānaṃ…pe… vasenā’’ti. Padapadatthavicārayuttiniddhāraṇamukhena dhammavibhattiādivicāro kātabboti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘vicayena…pe… tabbānī’’ti vuttanti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vicayena…pe… dassetī’’ti vuttaṃ.
34 “如是”是对 evaṃ 的解释。“法”指所说的同类法。“通过共与不共的状态”,是指通过共相与特相来区分。所谓“二法共”,是指有这两种法,因为它们,同类法才被称为“共”。哪两种?名与事。其中,“名”指名施设,正是通过名的途径,从声音中领悟其意义。而声音只是以共相的方式把握那种意义,不是以特相的方式;因此,凡是能被言词表达的意义,由于必须依靠共相之名才能把握,所以称为“名共”。“事”指转起处,即诸法在哪里转起,对于所有那些法来说,那些被称为转起处的事就是共的。然而,由于这两者对于诸法的共性是本然、自性如此的,所以说“二法就是两种自性”。“同一相续流转”,是指在同一个相续中转起,因此他说“同所依”。因为对于见所断法,正如邪决定有情是它们的转起处,不定者也是如此,所以这两者都是同所依的。这一法则同样适用于其余诸法。因为身见、疑、戒禁取这些法虽然自性不同,但都不超出见所断的范围,所以它们达到了名的共相;而色贪等是修所断,因此他说“同一所断,名共”。然而,正如“诸事的共”即“事共”这一意义可得,同样,“与事共”即“事共”这一意义也可得;为了显示这一点,他说“同一俱生处,事共”。因为那些法虽然由于互相触等自性而彼此不同,但它们在某个事中转起,因此便与那个事称为共。在此,虽然善等名共也可得,但这里先不取它,而先就事共来解说,应这样了知。所谓“由对立等”,以“等”字包含了同果、俱有等。所谓“其余诸句”,是指在“凡夫的”等语句中。怎样呢?因为在那里,应这样解说:凡夫与入流者有,不来与阿拉汉无,等等。巴利
34.Evanti iti. Dhammeti vuttasabhāgadhamme. Sādhāraṇāsādhāraṇabhāvehīti sāmaññavisesena visiṭṭhehi. Dve dhammā sādhāraṇāti dve ime dhammā yehi sabhāgadhammā sādhāraṇā nāma honti. Katame dve? Nāmaṃ, vatthu ca. Tattha nāmaṃ nāmapaññatti, taṃmukheneva saddato tadatthāvagamo. Saddena ca sāmaññarūpeneva tathārūpassa atthassa gahaṇaṃ, na visesarūpena, tasmā saddavacanīyā atthā sādhāraṇarūpanāmāyattagahaṇīyatāya nāmasādhāraṇā vuttā. Vatthūti pavattiṭṭhānaṃ. Yattha hi ye dhammā pavattanti, tesaṃ sabbesaṃ te dhammā sādhāraṇāti pavattiṭṭhānasaṅkhātānaṃ vatthūnaṃ sādhāraṇā. Yasmā panidaṃ dvayaṃ tesaṃ dhammānaṃ sādhāraṇabhāve pakatibhūtaṃ sabhāvabhūtaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘dve dhammāti duve pakatiyo’’ti. Ekasantatipatitatāyāti samānasantatipavattiyā. Tenāha ‘‘samānavatthukā’’ti. Dassanapahātabbānañhi yathā micchattaniyatasattā pavattiṭṭhānaṃ, evaṃ aniyatāpīti ubhaye hi te samānavatthukā. Esa nayo itaresupi. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā hi bhinnasabhāvāpete dhammā dassanena pahātabbataṃ nātivattantīti te nāmasāmaññataṃ pattā, rūparāgādayo ca bhāvanāya pahātabbatanti āha ‘‘pahānekaṭṭhā nāmasādhāraṇā’’ti. Yathā pana ‘‘vatthūnaṃ sādhāraṇā vatthusādhāraṇā’’ti ayamattho labbhati, evaṃ ‘‘vatthunā sādhāraṇā vatthusādhāraṇā’’ti ayampi attho labbhatīti dassento ‘‘sahajekaṭṭhā vatthusādhāraṇā’’ti āha. Te hi aññamaññaṃ phusanādisabhāvato bhinnāpi yasmiṃ pavattanti, tena vatthunā sādhāraṇā nāma honti. Ettha ca labbhamānampi kusalādināmasādhāraṇaṃ anāmasitvā vatthusādhāraṇā tāva yojitāti veditabbā. Paṭipakkhādīhīti ādisaddena samānaphalatāsahabyatādike saṅgaṇhāti. Sesapadesūti ‘‘puthujjanassā’’tiādivākyesu. Kathaṃ? Tattha hi puthujjanassa, sotāpannassa ca sambhavato anāgāmino, arahato ca asambhavatotiādinā yojetabbaṃ.
“怎样是部分地把握?”——是以什么方式,那些被称为“共”的法被部分地把握?这里的意思是“对于某某、对于某某”。处于共相状态的法,才称为“共”。既然如此,为什么又说它们依邪决定、不定等的区分而有转起处呢?意思是:这不应说。若还须依区分来解说,那么岂非就不能说它们是“共”了吗?正是如此:所谓“共”,是就邪决定者与不定者这两者而言,那些法才是共的。因此他说:“并非因为对一切众生都共才叫共。”他以“因为”等语说明了其中的理由,由此显示:“某些法只对某些法是共的,对其他法则不共。”因此他说:“因为它们的转起处是特定的。”巴利
Kathaṃ te odhiso gahitāti kenākārena te ‘‘sādhāraṇā’’ti vuttadhammā bhāgaso gahitā. ‘‘Amukassa, amukassa cā’’ti ayañhettha attho. Sāmaññabhūtā dhammā sādhāraṇā nāma, evaṃ sante kathaṃ tesaṃ micchattaniyatāniyatādivasena vibhāgena pavattiṭṭhānatā vuccati, na vattabbanti adhippāyo. Atha vibhāgena taṃ vattabbaṃ, nanu te sādhāraṇāti na vattabbamevāti? Evaṃ sādhāraṇāti micchattaniyatānaṃ, aniyatānanti imesaṃ ubhayesaṃyeva te dhammā sādhāraṇā. Tenāha – ‘‘na sabbasattānaṃ sādhāraṇatāya sādhāraṇā’’ti. ‘‘Yasmā’’tiādinā tattha kāraṇamāha, tenetaṃ dasseti ‘‘keci dhammā kesañcideva dhammānaṃ sādhāraṇā honti, aññesaṃ asādhāraṇā’’ti. Tenāha ‘‘paṭiniyatañhi tesaṃ pavattiṭṭhāna’’nti.
否则,由于转起之处不确定,它们可能对一切众生都是共同的,或者是不共同的;如果真是这样,那么“共同的”“不共同的”这种说法就根本不能成立,只能算是笼统的共相而已。所谓“正是这些法”,就是指那些被称为“共同的”法本身。所谓“如是”,就是按照“邪决定性者”等等所说的那种方式。它们是决定性的领域,转起之处已被限定。“Yopī”等话,是为了把以人为所依而说的意义清楚地显示出来。“Na hī”等话,则通过随转和相离两种方式阐明这个意义。其余诸法也是如此:在“修所断”等等当中也一样。巴利
Itarathāti aniyatapavattiṭṭhānatāya sabbesaṃ sādhāraṇā, asādhāraṇā vā siyuṃ, tathā sati. Tathā vohāroti ‘‘sādhāraṇā, asādhāraṇā’’ti ca ayaṃ vohāro sāmaññā eva na bhaveyya. Ete eva dhammāti ‘‘sādhāraṇā’’ti vuttadhammā eva. Evanti ‘‘micchattaniyatāna’’ntiādinā vuttappakārena. Niyatavisayā paricchinnappavattiṭṭhānā. ‘‘Yopī’’tiādi puggalādhiṭṭhānena vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. ‘‘Na hī’’tiādinā anvayato, byatirekato ca tamevatthaṃ vibhāveti. Sesepīti ‘‘bhāvanāpahātabbā’’ti evamādimhipi.
“各别决定”是指属于个人的。“其他的”是指非各别决定的。“如是”是指以不共的方式。某个法依某个法虽然可以是共的,但依另一个法也可以是不共的,所以他说“以共而不相离故”。因此他说“依取这个、那个”等。确实如此,被称为“法性”的初道位被显示出来,是就具有那样性质的多位圣者而言才是共的。“第一”是指第八者。“第二”是指入流者。“再次的第八者”是指在“第八者与不来者”这句里所说的第八者。因此他说“不来道位者”。从最胜果位开始逆数,初道位者是第八者;因为从道位和所断烦恼来说,所有道位者都像第八者一样,所以叫第八者;另一些人依词源解释说:“从一心刹那之后不再停留,所以是第八者。”“有学”这个名称是共的,这是连接。在其余诸处,是指在所说的“可能、不可能”等非圣者中。因此他在圣典中说“依下劣、最胜、中间”。巴利
Paccattaniyatoti pāṭipuggaliko. Itarassāti apaccattaniyatassa. Tathāti asādhāraṇabhāvena. Koci dhammo kañci dhammaṃ upādāya sādhāraṇopi samāno tadaññaṃ upādāya asādhāraṇopi hotīti āha ‘‘sādhāraṇāvidhuratāyā’’ti. Tenāha ‘‘taṃ taṃ upādāyā’’tiādi. Tathā hi ‘‘dhammatā’’ti vuttapaṭhamamaggaṭṭhatā dīpitā, tādisānaṃ eva anekesaṃ ariyānaṃ vasena sādhāraṇāti . Paṭhamassāti aṭṭhamakassa. Dutiyassāti sotāpannassa. Puna aṭṭhamakassāti ‘‘aṭṭhamakassa, anāgāmissa cā’’ti ettha vuttaaṭṭhamakassa. Tenāha ‘‘anāgāmimaggaṭṭhassā’’ti. Aggaphalaṭṭhato paṭṭhāya paṭilomato gaṇiyamāno paṭhamamaggaṭṭho aṭṭhamako, maggaṭṭhatāya, pahīyamānakilesatāya ca sabbepi maggaṭṭhā aṭṭhamakā viyāti aṭṭhamakā, ‘‘ekacittakkhaṇato uddhaṃ na tiṭṭhatīti aṭṭhamako’’ti apare niruttinayena. ‘‘Sekkhā’’ti nāmaṃ sādhāraṇanti sambandho. Itaresūti ‘‘bhabbābhabbā’’ti vuttesu anariyesu. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘hīnukkaṭṭhamajjhimaṃ upādāyā’’ti.
“入决定”是指已进入决定的状态。“智增上者”是指智慧更殊胜的人。“如是种类的缘和合”是指智慧殊胜之缘的聚集。因为确实如此:正如依靠智慧之力就不会迟钝通达,行道的人同样能以安乐干涸烦恼。这乐行道、速通达,因具备它的人智慧增上,所以被称为观的立足处。巴利
Niyāmāvakkantiyāti avakkantaniyāmatāya. Ñāṇuttharassāti ñāṇādhikassa. Tathāvidhapaccayasamāyogeti ñāṇavisesapaccayasamavāye. Yathā hi ñāṇabalena dandhābhiññatā na hoti, evaṃ paṭipadāpaṭipannopi sukhena visosīyatīti. Sā hi sukhāpaṭipadā khippābhiññā taṃsamaṅgino ñāṇuttarattā vipassanāya padaṭṭhānanti vuttā.
不离法的思惟就是法思惟;因为它是通过如理作意而运作起来的,所以是对诸法的思惟;或者,法是智慧的意思,因此,能带来法的思惟就是法思惟,意思是:作为思所成智之因的思惟。巴利
Dhammato anapetā cintā dhammacintā, yonisomanasikārena pavattitattā dhammesu cintā, dhammo vā ñāṇaṃ, tasmā dhammāvahā cintā dhammacintā, cintāmayañāṇassa hetubhūtā cintāti attho.
在巴利文中,通过“闻所成慧”这一表述,已经涵盖了“那些法是初善的……他多闻如是之法”等经文语句的含义;同样,通过“如理作意”这一表述,已经涵盖了“他如理作意‘无常’”等所说的方便作意;通过“正见”这一表述,已经涵盖了“他修习依远离的正见”等所说的正见。为了说明这一点,所以说道:“atha kho……dassetu”。至于其余的,如“法善说性”等,也是如此。巴利
Pāḷiyaṃ sutamayapaññāggahaṇena ‘‘ye te dhammā ādikalyāṇā…pe… tathārūpāssa dhammā bahussutā hontī’’tiādi (a. ni. 8.2) suttapadasaṅgaho attho pariggahito, tathā yonisomanasikāraggahaṇena ‘‘so ‘anicca’nti yoniso manasi karotī’’tiādinā vutto upāyamanasikāro pariggahito. Sammādiṭṭhiggahaṇena ‘‘sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissita’’ntiādinā vuttā sammādiṭṭhi pariggahitāti dassento āha ‘‘atha kho…pe… dassetu’’nti. Sesanti ‘‘dhammasvākkhātatā’’ti evamādi.
对于前面没有解释过含义的地方,为了说明善知识性所引生的处净信和心寂静是果,所以说“善士……足处”。为了说明因为自身正修,多厌弃罪恶、厌离等,所以说“义……足处”。为了说明善说的法从开始一直到最终都是一切成就圆满的因,所以说“法善说性……足处”。因为善根的培植以等至为终结。以僧伽的良善,即因僧伽的良善状态,因僧伽的敬顺状态,因“善哉,尊者”这句话被接受的状态。其余的很容易理解。巴利
Yassa ca pubbe attho na saṃvaṇṇito, tattha kalyāṇamittatāya āyatanagato pasādo, cittavūpasamo ca phalanti dassento ‘‘sappurisa…pe… padaṭṭhāna’’nti āha. Attasammāpaṇihitattā pāpajegucchinibbidādibahulova hotīti dassento āha ‘‘attha…pe… padaṭṭhāna’’nti. Dhammo svākkhāto ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā sabbasampattipāripūrihetūti dassento ‘‘dhammasvākkhātatā…pe… padaṭṭhāna’’nti āha. Kusalamūlaropanā hi samāpattipariyosānāti . Saṅghasuṭṭhutāya saṅghassa suṭṭhubhāvāya saṅghassa sappatissatāya ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vacanasampaṭicchanabhāvāya. Itaraṃ suviññeyyameva.
9. 反转理趣分别的注释巴利
9. Parivattanahāravibhaṅgavaṇṇanā
35 在“有正见者……已灭尽”这一句里,就像按道正见来说明它的含义一样,按业自性正见和业道正见等也能得到这个含义,因为这里本来讲的就是业道。“以所说的方式”是指像“仍未解脱”和“不解脱”所说的那样。“由于邪执的力量”是指把不是正自觉者执为正自觉者,把不能导出的执为能导出,把不存在执为存在,把非圣执为圣,也就是以颠倒的方式执取。“邪胜解”是指不如实的信解,或者不如实的决定。已生起的愚痴本身就是邪解脱智见,它们是这样联系起来的。巴利
35.Sammādiṭṭhissa…pe… nijjiṇṇā bhavatīti ettha yathā maggasammādiṭṭhivasenattho vutto, evaṃ kammassakatākammapathasammādiṭṭhīnampi vasena attho labbhateva. Kammapathakathā hesā. Yathāvuttenākārenāti ‘‘avimuttāva samānā’’ti, ‘‘avimuttiya’’nti ca vuttappakārena. Micchābhinivesavasenāti asammāsambuddhaṃ eva sammāsambuddhoti, aniyyānikaṃ eva niyyānikoti, asantaṃ eva pana santanti, anariyaṃ eva ariyoti viparītābhinivesavasena . Micchādhimokkhoti ayāthāvapasādo, ayāthāvasanniṭṭhānaṃ vā. Uppannamoho micchāvimuttiñāṇadassananti sambandho.
36 36. 诤论、随诤论、诤论随诤论,意思是执取那些诤论。诤论随转,是指诤论及其过失的随转。巴利
36. Vādānaṃ vā anuvādā vādānuvādā, tesaṃ vādānaṃ upādāti attho. Vādānupavattiyoti vādānaṃ dosānaṃ anupavattiyo.
以对治方式翻转所谓欲乐耽著与自我折磨这两边。巴利
Antadvayaparivattananti kāmasukhaattakilamathānuyogasaṅkhātassa antadvayassa paṭipakkhavasena parivattanaṃ.
在这些情况中,也就是在“导出的法是他们的非法,安乐是他们的非法”这些情况中。依所说的方法:如果自我折磨、令自己受苦是法,那么与法相违的就是非法,而与苦相违的就是安乐。这样一来,他们所证的禅那、道、果之乐,以及无过失地受用资具之乐,在他们那里就都成了非法——应当这样说明。关于“任何法”等语句,这是对经文剩余部分的探求。这里“任何法”指的是无论哪一种法——善的或不善的,可意的或不可意的。“喜爱或执取”是指内心喜爱它,或者以见解去执取它。那种法的对立面,就是指他所喜爱或所执取的那种法本身的对立面。当他将那不悦的法当作所喜爱的法来对待时,通过那对立面来翻转教说,这就是反转理趣。因此说“阐明对立面的特征”。巴利
Etesupi vāresūti ‘‘niyyāniko dhammo tesaṃ adhammo, sukho tesaṃ adhammo’’ti ca imesu vāresu. Vuttanayenāti yadi attaparitāpanaṃ attano dukkhāpanaṃ dhammo, dhammassa paṭiviruddho adhammo siyā, dukkhassa ca sukhapaṭiviruddhanti jhānamaggaphalasukhassa, anavajjapaccayaparibhogasukhassa ca tesaṃ adhammabhāvo āpajjatīti evaṃ vattabbā. ‘‘Yaṃ yaṃ vā panātiādinā’’ti idaṃ avasesapāṭhāmasanaṃ. Ettha yaṃ yaṃ vā pana dhammanti yaṃ vā taṃ vā dhammaṃ, kusalaṃ vā akusalaṃ vā iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vāti vuttaṃ hoti. Rocayati vā upagacchati vāti cittena rocati, diṭṭhiyā upagacchatīti. Tassa tassa dhammassa yo paṭipakkhoti tassa tassa rucitassa, upagatassa vā dhammassa yo paṭipakkho nāma. Svassa aniṭṭhato ajjhāpanno bhavatīti yo dhammo assa rucitassa, upagatassa vā dhammassa aniṭṭhato paccanīkato abbhupagato hoti, tena paṭipakkhena desanāya parivattanaṃ parivattano hāroti attho. Tenāha ‘‘paṭipakkhassa lakkhaṇaṃ vibhāvetī’’ti.
10. 同义语理趣分别的注释巴利
10. Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā
37 “互相”(aññamaññehi)就是“以不同的、不同的方式”。“在后”(āyatiṃ)是指在省察的时候。“怎样”(kathañci)是指无论以哪一种方式——如果以先前所说的方式不能通达,就以另一种方式来通达,这是它的用意。接着是指出同义语,前后相连。一切处都这样理解。“在那时”(tasmiṃ khaṇe)就是指同义语被说出的那个当下。“心散乱者”(vikkhittacittānaṃ)是指心被种种不同的所缘散乱的人。“分心他事者”(aññavihitānaṃ)是指心里想着别的事情的人。那么,为什么还要用另一种方式来领悟那个意义呢?难道用前一种方式说出来,不就能使那意义坚固吗?针对这个质疑,才说了“teneva”等。其中,“与那些人相异的其他人”(tadaññesanti)是指相对于那些心散乱等的人,另外那些能够正确领受第一句话的人。“在那里”(tatthāti)是指对已经说过的话再加以重复。因为已经证得了那个意义,为了避免重复,便通过各种不同的想,来表明“这个音声也是这个意义的能诠,那个音声也是这个意义的能诠”。这就是对应当开示的各种意义,在心中确立、安置。“在那里”(tatthāti)即就法无碍解与词无碍解而言。播下种子(bījāvāpanaṃ)就是成就其因。巴利
37.Aññamaññehīti aññehi aññehi. Āyatinti paccavekkhaṇakāle. Kathañcīti yena kenaci pakārena, paṭhamaṃ vuttena pariyāyena appaṭivijjhanto aparena pariyāyena paṭivijjheyyāti adhippāyo. Pariyāyavacanaṃ niddisatīti sambandho. Evaṃ sabbattha. Tasmiṃ khaṇeti pariyāyavacanassa vuttakkhaṇe. Vikkhittacittānanti ārammaṇantarehi vividhakhittacittānaṃ . Aññavihitānanti aññaṃ cintentānaṃ. Kasmā pana aññena pariyāyena tadatthāvabodhanaṃ, nanu tena vutte daḷhīkaraṇaṃ hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tenevā’’tiādi. Tattha tadaññesanti tehi vikkhittacittādīhi aññesaṃ, yehi paṭhamaṃ vacanaṃ sammadeva gahitaṃ. Tatthāti vuttavacaneneva punappunaṃ vacane. Adhigataanvatthatāya punarutti parivajjanatthaṃ visesanabhāvena tāhi tāhi saññāhipi ayampi saddo imassatthassa vācako, ayampi saddo imassatthassa vācakoti paññāpanehi. Desetabbassa tassa tassa atthassa attano citte upanibandhanaṃ ṭhapanaṃ. Tatthāti dhammaniruttipaṭisambhidāyaṃ. Bījāvāpanaṃ hetusampādanaṃ.
注疏者在世尊的方便开示中说了许多利益之后,现在为了说明“正因为如来自己就是正自觉者,所以诸佛以佛陀的示现,用种种方式开示法”,于是接着说“何必多说”等话。巴利
Evaṃ bhagavato pariyāyadesanāyaṃ anekāni payojanāni vatvā idāni attano sammāsambuddhatāya evaṃ tathāgatā buddhalīlāya anekehi pariyāyehi dhammaṃ desentīti dassento ‘‘kiṃ bahunā’’tiādimāha.
在巴利圣典中,先说“所谓爱求,就是对当前之事的希求”,以此显示它取现在的对象;然后为了再显示它也取未来的对象,又说了“或更殊胜的”等话,因此总结说“渴爱与爱求是以未来和现在之事为对象”。巴利
Pāḷiyaṃ ‘‘pihā nāma yā vattamānassa atthassa patthanā’’ti paccuppannavisayataṃ dassetvā puna anāgatavisayataṃ dassetuṃ ‘‘seyyataraṃ vā’’tiādi vuttanti ‘‘anāgatapaccuppannatthavisayā taṇhā pihā’’ti āha.
在这句话里,对于“期待事情成就”这个词,正是从“爱求”这个含义出发,说明了它是以未来和现在之事为对象的。巴利
Atthanipphattipaṭipālanāti imasmiṃ vā pade pihāya evatthavasena anāgatapaccuppannatthavisayabhāvadīpanato.
这些法只是被“法所缘”所含摄,因此就归入“法所缘”之中。这里说的“二十四句”,是依照依家忧近伺等四类、每类六种,合计二十四种分类。巴利
Dhammārammaṇeneva saṅgahitā ‘‘dhammārammaṇa’’ntveva gahaṇaṃ gatā. Catuvīsati padānīti ettha gehasitadomanassūpavicārādīnaṃ catunnaṃ chakkānaṃ vasena catuvīsa koṭṭhāsā.
38 正是以那种希求的方式而说的“法喜”等语,这里的意思是:那同一个以希求方式生起的渴爱,借着希望等异名被说出时,对于色等诸法,以欢喜之义就是“法喜”;对于这些法,以珍爱之义就是“法爱”;以吞下、完全确立而安住之义,就是“法耽著”。巴利
38.Sāyeva patthanākārena dhammanandītiādimāhāti ettha ayamattho – sā eva patthanākārena pavattiyā āsādipariyāyena vuttā taṇhā rūpādidhammesu nandanaṭṭhena dhammanandī. Tesaṃ eva piyāyanaṭṭhena dhammapemaṃ. Gilitvā pariniṭṭhapetvā ṭhānato dhammajjhosānanti.
用“以此”这个词,不只是要按“慧是了知”这类特有的说法来说明它的同义词,还应当按增上等共通的说法来说明它的同义词——这就是这段话的意思。所谓“依此方式”,就是指依这种异门之说。这里并不是只显示“如是世尊”这类经典句式能成就教说的意义。“力已圆满到达者”,是指在十种如来力中已经到达成就、圆满。“得无所畏者”,是指对正觉、断障、说法、特别教诫这四方面,已经获得、证得了那四种称为无畏善巧状态的智,所以叫得无所畏。巴利
Imināpīti na kevalaṃ ‘‘paññā pajānanā’’tiādiāveṇikapariyāyeneva vevacanaṃ vattabbaṃ, atha kho iminā ādhipateyyādisādhāraṇapariyāyenapi vevacanaṃ vattabbanti attho. Imināva nayenāti etena pariyāyavacanena . Na hi desanatthasādhanaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādipāḷinayadassananti dasseti. Balanipphattigatotiādīsu dasasu tathāgatabalesu nipphattiṃ pāripūriṃ gato. Sambodhipahānantarāyadesanā visesacodanāsu visāradabhāvasaṅkhātāni cattāri ñāṇāni patto adhigatoti vesārajjappatto.
以特别的方式超越了贪等志向,所以叫“已越志向者”。因为远离了过去因的简别等一切简别,所以称为无简别的涅槃;又因为具有不动法性,或者从功德来说不可简别、不可算计,已经到达、已经进入,所以叫“无简别到达者”。其余内容很容易理解。“应拔出”就是应当提取出来。巴利
Lobhajjhāsayādiajjhāsayaṃ visesena ativattoti ajjhāsayavītivatto. Atītahetusaṅkhepādisaṅkhepavirahitatāya asaṅkhepasaṅkhātaṃ nibbānaṃ, akuppadhammatāya guṇehi vā asaṅkhepaṃ asaṅkhyeyyaṃ gato upagatoti asaṅkhepagato. Sesaṃ suviññeyyameva. Uddheyyanti uddharitabbaṃ.
在法随念里,应当这样理解它的含义,这就是上下文的关系。它从轮回之苦中救出,又以寂静的快乐令人欢喜,因此叫“彼岸”。巴利
Dhammānussatiyaṃ evaṃ attho daṭṭhabboti sambandho. Saṃsāradukkhato pāti, santena sukhena rameti cāti vā pāraṃ.
“过去未曾有过”是指以前从未生起过。这就说明它是恒常的,因为它不会被任何天神之类的干扰所侵入、所触恼。巴利
Abhūtapubbattāti anuppannapubbattā, tenassa niccataṃva vibhāveti kenaci devatopasaggādinā anupasajjanīyattā anupasaṭṭhattā.
“Duppassa”也是巴利经文里的词,意思是难以证得。所谓“以功德的光辉与芳香”,是指凭借功德的光辉,以及功德的芳香。巴利
‘‘Duppassa’’ntipi pāḷi, duradhigamanti attho. Guṇasobhāsurabhibhāvenāti guṇehi sobhāya, sugandhibhāvena ca.
就像一个人能刹那射中目标,靠的是技艺纯熟,在漆黑的深夜中借着刹那的闪电之光,能射中极为微细、远在远处的靶子;同样,圣弟子靠戒的圆满成就,以一次证悟便通达极为微细的涅槃——也就是四谛法。因此说“技艺与戒,如刹那射性”。这里所说的“世间”,应当只视为举例说明,因为对出世间法的观察也是以此为依托的。巴利
Yathā akkhaṇavedhī puggalo sippanipphattiyā rattandhakāratimisāya acirakkhaṇālokena atisukhumampi dūragataṃ lakkhaṃ vijjhati, evaṃ ariyasāvako sīlasampattiyā atisukhumaṃ nibbānaṃ catusaccadhammaṃ ekapaṭivedheneva paṭivijjhatīti āha ‘‘sippañca sīlaṃ akkhaṇavedhitāyā’’ti. Lokikanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ lokuttaradhammaolokanassāpi adhiṭṭhānabhāvato.
11. 施设理趣分别的注释巴利
11. Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā
39 世尊的自性法谈:自己的体性就是自性,由自性而生起,或者从自性而来,所以叫自性;那本身就是法谈,所以叫自性法谈,意思是诸佛最胜的法谈。以它为方式而进行的法开示,虽然谈和开示本来没有差别,这里只是依照隐喻上成立的区分才这样说,或者也可以按部分与整体的区分来理解。因此说:什么是本性之谈的开示?四圣谛。这其实是把义理和开示当作没有差别而说的隐喻。那是对那个开示的安立。这就是施设理趣,只用简略的方式说明了施设理趣本身的样子。那,就是指前面所说的开示。如此如此,意思是诸谛应当被开示的方式是怎样,就按那样。它们应当怎样被开示呢?以应当遍知等方式。如所意欲,就是符合所意欲的,意思是随顺应被教化的有缘众生觉悟的意向。义,就是应当被开示的义理,或者就是指苦等义理。放置,就是确立。因此注释书中说四种经的安置等等。巴利
39.Bhagavato sābhāvikadhammakathāyāti attano bhāvo sabhāvo, sabhāvena nibbattā, tato vā āgatāti sābhāvikā, sā eva dhammakathāti sābhāvikadhammakathā, buddhānaṃ sāmukkaṃsikadhammakathāti attho , tāya karaṇabhūtāya dhammadesanāya anaññattepi kathādesanānaṃ upacārasiddhena bhedenevaṃ vuttaṃ, avayavasamudāyavibhāgena vā. Tenāha ‘‘kā ca pakatikathāya desanā? Cattāri saccānī’’ti. Idañhi atthassa desanāya abhedopacāraṃ katvā vuttaṃ. Tassā desanāya paññāpanā. Ayaṃ paññattihāroti saṅkhepeneva paññattihārassa sarūpamāha. Sāti yathāvuttadesanā. Tathā tathāti yathā yathā saccāni desetabbāni, tathā tathā. Kathañcetāni desetabbāni? Pariññeyyādippakārena. Yathādhippetanti adhippetānurūpaṃ, bodhaneyyabandhavānaṃ bodhanādhippāyānukūlanti attho. Atthanti desetabbatthaṃ, dukkhādiatthameva vā. Nikkhipatīti patiṭṭhāpeti. Yato ‘‘cattāro suttanikkhepā’’tiādi (ma. ni. aṭṭha. 1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā) aṭṭhakathāsu vuccati.
其中,“在那里”的意思是“在安置的开示里”。“属于道的一分”意思是“被排除在苦谛之外”,这就是所要表达的意思。巴利
Tatthāti nikkhepadesanāyanti attho. Maggapakkhiyāti dukkhasaccato bahikatāti adhippāyo.
在那一处:指在被称为“有”等的处所中。如前所说的开示:指以对四食的贪等为切入点、阐明轮回流转的那类开示。巴利
Yasmiṃ ṭhāneti yasmiṃ bhavādisaṅkhāte ṭhāne. Yathāvuttā desanāti caturāhārapaṭibaddharāgādimukhena vaṭṭadīpanī vuttappakārā desanā.
41 “以三转的方式”在这里也要和“于诸谛”连起来理解。“遍知施设”,他说的——应当这样连接。“内心喜悦”和“得定”这两个词,通过指出所缘是内在的等方式,说明了具备定之殊胜的内心喜悦状态的修习。因为单单“内”这个词,也可以用于内在、内在所缘等情形。而具备内心喜悦之殊胜的定,说明殊胜的心安住;为了显示这个意思,所以说了“具备定之殊胜的”等话。巴利
41.Teparivaṭṭavasenāti etthāpi ‘‘saccesū’’ti yojetabbaṃ. Pariññāpaññattīti āhāti sambandho. Ajjhattarato, samāhitoti padadvayena samādhānavisiṭṭhaṃ ajjhattaratatābhāvanaṃ dīpeti gocarajjhattatādīpanato. Kevalo hi ajjhattasaddo ajjhattajjhattagocarajjhattesupi vattati. Ajjhattaratatāvisiṭṭhañca samādhānaṃ sātisayaṃ cittaṭṭhitiṃ dīpetīti imamatthaṃ dasseti ‘‘samādhānavisiṭṭhassā’’tiādinā.
以黏着之义,就是以黏着之义。同样地,以那种方式看见,就是指即使并非真实存在,也像有善相的东西那样展示自己。薄福者,就是失运者。巴利
Āsajjanaṭṭhenāti āsaṅganaṭṭhena. Tathā dassananti atathābhūtassāpi bhabbarūpassa viya attano vidaṃsanaṃ. Alakkhikoti vilakkhiko.
“欲”是指欲界的法。“色”是指色界的法。“出离”:对欲界法来说,色界法是出离;对色界法来说,无色界法是出离。这样,它们就是有更上之处的本质。“如此”:就像有为法有出离,以及断除烦恼的圣道以无为界为所缘,所以无为界确实存在;同样,通过这里所说的理由,也表明无为界确实存在。“在某处之境”:这是针对无为界说的。“不颠倒之义”:就是真实之义。因为在“贤友,当这个自我完全具备五种欲乐、充分享受时,到这个程度,这个自我就达到了最上的现法涅槃”,以及“具有现法涅槃状态”等说法中,这是比喻性的用法。就像“狮子声”这个说法:在“像狮子一样的年轻人”等表达中,是以比喻的方式用在年轻人等身上,而只有在指称兽王的真实义之境时,才被如实地看待;同样,“涅槃”这个词,虽然也以比喻的方式用在具备欲乐、色界禅那等状态上,但在某一种境中,它就是不变的真实义。而那个不颠倒之义的境,就是无为界。为了说明:对于像看掌中的余甘子一样,能现前亲见所知之境的人,只有导师的话在这里才是准量,所以说“这有什么好推理思择的呢”等话。“为了所承诺之义的成就,而作开示与施设”这个结论,就是针对这个说的。巴利
Kāmānanti kāmāvacaradhammānaṃ. Rūpānanti rūpāvacaradhammānaṃ. Nissaraṇanti kāmānaṃ rūpāvacaradhammā nissaraṇaṃ, tesaṃ arūpāvacaradhammā nissaraṇaṃ. Evaṃ taṃsabhāvānanti sauttarasabhāvānaṃ. Tathāti yathā saṅkhatadhammānaṃ nissaraṇabhāvato, kilesasamucchedakassa ariyamaggassa ārammaṇabhāvato ca attheva asaṅkhatā dhātu, tathā vuccamānenāpi kāraṇena attheva asaṅkhatā dhātūti dasseti. Katthaci visayeti asaṅkhatadhātuṃ sandhāya vadati. Aviparītatthoti bhūtattho. ‘‘Yato kho bho ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho bho ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti (dī. ni. 1.94), sapakaṭṭhanibbānabhāvino’’ti ca evamādīsu upacāravuttisabbhāvato. Yathā taṃ sīhasaddoti yathā ‘‘sīho māṇavako’’tiādinā māṇavakādīsu upacāravuttinā vattamāno migarāje bhūtatthavisaye diṭṭho, evaṃ nibbānasaddopi kāmaguṇarūpajjhānasamaṅgitāsu upacāravuttiyā vattamāno katthaci visaye aviparītattho. Yattha ca visaye aviparītattho, sā asaṅkhatā dhātu. Hatthatale saāmalakaṃ viya ñeyyaṃ paccakkhato passantassa ekappamāṇassa satthuvacanamevettha pamāṇanti dassento ‘‘kiṃ vā etāya yutticintāyā’’tiādimāha. ‘‘Paṭiññātassa atthassa siddhiyā pakāsanāpaññattī’’ti nigamaṃ sandhāyāhāti.
12. 契入理趣分别的注释巴利
12. Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā
42 42. “以诸根”中的“以”是表示工具的格,就像“以道而行”这类说法,以及“以斧头砍”这类说法一样。“入”就是进入。巴利
42.Indriyehīti karaṇe karaṇavacanaṃ ‘‘maggena gacchatī’’tiādīsu viya, ‘‘pharasunā chindatī’’ti evamādīsu viya ca. Otaraṇāti anuppavesanā.
在慧蕴中,以摄归的方式,正思惟也是如此——这是句子的连接方式。为了说明这一点:对于致力于增上心的人来说,当信等(信、精进、念、定)正在起辅助作用时,慧才完成“见”的作用,因此说“信……等已说”。“而非有分”:这是为了说明有分并非那些行生起的原因。巴利
Paññākkhandhe saṅgaṇhanavasena sammāsaṅkappo viyāti yojanā. Adhicittaanuyuttānaṃ saddahanussahanupaṭṭhānasamādahanehi saddhādīsu upakarontesu eva paññā dassanakiccaṃ sādhetīti dassento ‘‘saddhā..pe… vuttānī’’ti āha. No ca bhavaṅgāti tesaṃ saṅkhārānaṃ pavattikāraṇatābhāvaṃ dasseti.
43 “如所说的”,就是指前面说过的“所依”。这是从思的角度来说贪爱,因为贪爱和思一起生起。巴利
43.Tathā vuttoti ‘‘nissayo’’ti vutto. Cetanāsīsena taṇhaṃ eva vadati cetanāsahacaraṇato.
“染着者”是指贪欲还没有被圣道断除的人。一个人被称为“染着者”,就是因为他还有贪欲;这里说与他的贪欲相关联的乐受,是因为他对那种乐受还有随眠。所以他说“于乐受……等等”。其余几种受也是同样的道理。因此他说“如是”等。巴利
Rattassāti maggena asamucchinnarāgassa. Yena puggalo ‘‘ratto’’ti vuccati, tassa rāgassa sambandhinī sukhā vedanā vuttā tattha tassa anusayanato. Tenāha ‘‘sukhāya…pe… vutta’’nti. Esa nayo sesesupi. Tenāha ‘‘tathā’’tiādi.
那些根就是指乐根、喜根、舍根。针对“属于行蕴”这个说法,他说“这里以受为首而说思”。因为受并不属于行蕴。为了说明“由于渴爱”“由于见”可以是工具格,他说“由于渴爱”等。现在,为了说明“由于渴爱”等词按工具格来理解的含义,他说“或者如同”等。其中,“其余诸法”指除去渴爱之外的其他共通法。“在渴爱成为依止的状态时”,就是说当渴爱成为这些法的依止时。巴利
Tāni eva indriyānīti sukhasomanassupekkhindriyāni. ‘‘Saṅkhārapariyāpannānī’’ti vacanaṃ sandhāyāha ‘‘idha vedanāsīsena cetanā vuttā’’ti. Na hi vedanā saṅkhārakkhandhapariyāpannā hoti. Taṇhāya, diṭṭhiyāti ca upayoge karaṇavacananti dassento ‘‘taṇhāyā’’tiādimāha. Idāni upayogavaseneva ‘‘taṇhāyā’’tiādīnaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādimāha. Tattha sesadhammānanti taṇhāvajjitaavisiṭṭhadhammānaṃ. Taṇhāya nissayabhāveti yadā taṇhā tesaṃ nissayo hoti.
当贪爱成为其余诸法的缘时,就是说当其余诸法以贪爱为缘而存在时。通过“依于业生身”这句话,因为有了身轻安,也就包含了依于受等三蕴的情况。“成为原因”是指辗转相续的因性。“由于贪爱与见的取著”,是指由见的取著,以及由与见相应的贪爱的取著。巴利
Taṇhāya sesadhammānaṃ paccayabhāveti yadā sesadhammā taṇhāpaccayā honti. ‘‘Karajakāyasannissitā’’ti iminā vedanādikkhandhattayanissitāpi gahitā kāyappassaddhibhāvato. Kāraṇabhāvanti paramparahetubhāvaṃ. Taṇhādiṭṭhiupayenāti diṭṭhiupayena ca diṭṭhisahagatataṇhāupayena ca.
“到来”在这里就是指来到此世,“离去”是指死后投生到下一世。经中之所以说“到来和离去也不存在”,是为了把这两个词所说的意思表达得更清楚。这里说的“去”(huranti)等,是指门与所缘的法;因为要藉近、远的门和所缘加以遮止之后才执取它们,所以才这样称说。这里,在门中生起的诸法,是以“在两者之间”这个词的涵义来说的。而在“四阵列理趣”中,非根所系的色法也是那样说的——因为它们作为因,是无间缘,也是亲依止缘。那些被执取为“我”的法,由于识等诸法不存在,就被说成是不生的法,这就是它的意思。“对不依著者,没有动摇”等,是从逆序显示缘的性质。为了说明这一点,经中先说了“这就是苦的边际,即缘起”;接着,针对“难道不是‘以无明为缘而有行’等所说的缘起吗?”这样的问难,为了显示前面所说的缘起的本质,就用“它有两种”等,从世间和出世间两方面来分别缘起。所谓“如此施设”,是为了达到离贪解脱;而那种存在,就是出世间的缘起。巴利
‘‘Āgatītiidhāgati, gatīti peccabhavo’’ti padadvayena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ pāḷiyaṃ ‘‘āgatigatīpi na bhavantī’’ti vuttaṃ. Idha huranti dvārārammaṇadhammā dassitā āsannadūrabhāvehi dvārārammaṇehi vinivattetvā gahitattā. Idha dvārappavattadhammā ‘‘ubhayamantarenā’’ti padassa atthabhāvena vuttā. Catubyūhahāre pana anindriyabaddharūpadhammā tathā vuttā. Kāraṇabhūtena anantarapaccayabhūtena, upanissayapaccayabhūtena ca. Ye dhammā upādāya ‘‘attā’’ti samaññā, tesaṃ viññāṇādidhammānaṃ abhāvena anuppādadhammataṃ āpāditattāti attho. ‘‘Anissitassa calitaṃ natthī’’tiādinā paṭilomato paccayabhāvo dassitoti dassento pāḷiyaṃ ‘‘esevanto dukkhassāti paṭiccasamuppādo’’ti vatvā nanu ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādiko paṭiccasamuppādoti codanaṃ sandhāya yathāvuttassa paṭiccasamuppādabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘so duvidho’’tiādinā lokiyalokuttaravasena paṭiccasamuppādo vibhatto. Tadatthatāyāti vītarāgavimuttiatthatāya. Tabbhāvanti lokuttarapaṭiccasamuppādabhāvaṃ.
13. 净化理趣分别的注释巴利
13. Sodhanahāravibhaṅgavaṇṇanā
45 “净化”这个词,当有人这样问的时候,为了把所问的意义像放在手掌上的余甘子果一样直观地展示出来,就去除杂草、清除杂芜,把它揭示出来,通过去掉对那个对象的无知、疑惑等污垢来净化。这样净化的时候,由于对词的意义作了无分别的假说,就称为“净化词句”。因此他说“名为净化词句”。这里,净化就是指回答,因为他说“由于回答了那个意义”。“开始”就是发端,也就是教说中所阐明的意义。因此他说“尚未……因为令觉悟”等。这里所说的净化,就是通过教说的力量,让被覆盖的意义显露出来。为了用比喻说明这个意义,接着说了“陷入无知者”等。巴利
45.Sodhetināmāti pucchitamatthaṃ hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya paccakkhato dassento niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā vivaranto tabbisayaaññāṇasaṃsayādimalāpanayanena sodheti, evaṃ sodhento ca padassa atthena abhedopacāraṃ katvā ‘‘padaṃ sodheti’’cceva vuccati. Tenāha ‘‘padaṃ sodheti nāmā’’ti. Pucchāya vissajjanamevettha sodhananti āha ‘‘tadatthassa vissajjanato’’ti. Ārabhīyatīti ārambho, desanāya pakāsiyamāno attho. Tenāha ‘‘na tāva…pe… pabodhitattā’’ti. Idha sodhanaṃ nāma paṭicchannarūpassa atthassa desanānubhāvena vivaṭabhāvakaraṇanti tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘aññāṇapakkhandāna’’ntiādi vuttaṃ.
14. 确立理趣分别的注释巴利
14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā
46 应当持守,意思是应当保持、应当辨识。前面已经说过:“因为通过共相与别相的安立而成为假名,所以不能固定成立”等等。巴利
46.Dhārayitabbāti upadhāretabbā, upalakkhitabbāti attho. Vuttameva ‘‘sāmaññavisesakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato’’tiādinā (netti. aṭṭha. 14).
那种种果报,就是地狱等种种果报。已去,就是已经去了。生,就是一种生类。因为以同类的方式混在一起,所以叫生,也就是投生。死后,就是命终之后。由于增盛,是因为寻思繁多;也有人说是由于增盛,即因为常见等而增盛。令生于阿修罗类的业,就是令阿修罗类出生之业。巴利
Taṃ taṃ phalanti nirayādiṃ taṃ taṃ phalaṃ. Añcitāti gatā. Yonīti ekajāti. Samānavasena missībhavati etāyāti hi yoni, upapatti. Peccāti maritvā. Ussannatāyāti vitakkabahulatāya. ‘‘Ussannattā’’tipi vadanti. Sassatādīhi vā ussannattā. Asurajātiyā nibbattāpanako asurajātinibbattanako.
“算计”就是慧。因为这是以慧为主导的修习,所以说“通过审察而修习对治”。巴利
Saṅkhāti paññā. Paññāpadhānā ca bhāvanāti āha ‘‘paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhāvanāyā’’ti.
47 地因为广布而称为地。因为保持自性、没有有情、没有生命,所以称为界。能吸收、能湿润,所以称为水界。以热的状态、炽热的状态,或者燃烧的状态,所以称为火界。以推动的状态、快速行进的状态,或者鼓动的状态,所以称为风界。头发等是二十个部分,或者二十种行相。因为头发等以粗硬相为主,所以说头发等具有粗硬相。巴利
47. Patthaṭabhāvena pathavī. Sabhāvadhāraṇaṭṭhena, nissattanijjīvaṭṭhena ca dhātu. Āpīyati, appāyatīti vā āpo. Tejanavasena tikkhatāvasena, dahanavasena vā tejo. Vāyanavasena vegagamanavasena, samudīraṇavasena vā vāyo. Vīsati ākārāti kesādayo vīsati koṭṭhāsā, pakārā vā. Kakkhaḷalakkhaṇādhikatāya kesādī kakkhaḷalakkhaṇā vuttā.
各自单独的地界部分,就是只相当于地界的那一部分,它的意思纯粹是无我、无实的法。这里“令热恼”是指:超出身体正常状态而生起的灼热,叫热恼;以燃烧身体的方式持续产生的大灼热,叫大热恼,这就是这两者的区别。“由此而衰老”的意思是:因为一日疟等衰老性疾病而衰老,这个说法也讲得通。他们说:“把酥油加热一百次,再放进水里取出,这就是百炼酥油。”味、血、肉、脂肪、筋、骨、骨髓,就是“味等”。有些人去掉筋,把精液说成第七界。“远离”是指变得不同,也就是状态不相似。具体说,被称为段食的食物在消化过程中,就像被动物吃下后变成粪尿等状态那样,自己也产生与原本不同的味等,进入不同的状态,这就叫“变成远离”。同样,味等也进入血液等其他部分。因此说“以味等的状态而成为远离”。巴利
Pāṭiyekko pathavīdhātukoṭṭhāsoti pathavīkoṭṭhāsamatto, attasuññadhammamattoti attho. Santappatīti ettha sarīrapakatimatikkamitvā uṇhabhāvo santāpo, sarīradahanavasena pavatto mahādāho, ayametesaṃ viseso. Yena ca jīrīyatīti ekāhikādijarārogena jarīyatīti ca attho yujjati. ‘‘Satavāraṃ tāpetvā tāpetvā udake pakkhipitvā uddhaṭasappi satadhotasappī’’ti vadanti. Rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjā rasādayo. Keci nhāruṃ apanetvā sukkaṃ sattamaṃ dhātuṃ vadanti. Vivekanti visuṃbhāvaṃ, visadisabhāvanti attho. Vatthusaṅkhāto hi āhāro pariṇāmaṃ gacchanto pāṇabhakkhagahaṇipadaniya muttakarīsabhāvehi viya attanāpi visadisarasasaṅkhātaṃ visuṃbhāvaṃ nibbattento tabbhāvaṃ gacchatīti vuccati, tathā rasādayopi rudhirādikoṭṭhāsaṃ. Tenāha ‘‘rasādibhāvena vivekaṃ gacchatī’’ti.
从“自相”的角度来说,是因为应当被认定为不清净的状态。巴利
Sabhāvalakkhaṇatoti asucibhāvena lakkhitabbato.
48 真实味相:所谓“味”,就是可以被品尝的;也就是应当被通达的自性。自己的味就是自味,真实的味就是真实自味;因为真实自味本身应当被标记,所以称为“相”,合起来就是“真实味相”。或者说,“真实味相”指的是不颠倒的、属于自身生起的作用,以及逼迫性的相。由于无明,人无法知道“这是作用,这是相”,无明遮蔽、覆盖、完全包围而安住,阻止了关于它的智生起,所以说它是不令知、不令通达。因此说“不令知、不令通达”。这是它的作用,所以从作用的角度来说。由此,无明被称为“不通达味”。在这里生起,就是“生”,也就是生起之处。虽然在灭道中,无明并不以它为所缘,但对于想了解灭道的人来说,由于无明以覆盖那灭道的方式,在非灭道中作为执取灭道的因生起,所以说它在非灭道中生起;那些非灭道也是无明的生起处,其余诸法则是以所缘为因。巴利
48.Yāthāvasarasalakkhaṇanti rasitabboti raso, paṭivijjhitabbo sabhāvo, attano raso saraso, yāthāvo saraso, yāthāvasaraso yāthāvasaraso eva lakkhitabbattā lakkhaṇanti yāthāvasarasalakkhaṇaṃ. Atha vā yāthāvasarasalakkhaṇanti aviparītaṃ attano pavattisaṅkhātaṃ kiccañceva pīḷanasaṅkhātaṃ lakkhaṇañca. ‘‘Idaṃ kiccaṃ, idaṃ lakkhaṇa’’nti avijjāhetu ñātuṃ na sakkoti, tabbisayañāṇuppattiṃ nivārentī chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhatīti vuttā. Tena vuttaṃ ‘‘jānituṃ paṭivijjhituṃ na detī’’ti. Tayidamassā kiccanti kiccato kathitā. Kathitāti ca vuttā, yato ca avijjā asampaṭivedharasāti vuccati. Jāyati etthāti jāti, uppattiṭṭhānaṃ. Yadipi nirodhamagge avijjā ārammaṇaṃ na karoti, te pana jānitukāmassa tappaṭicchādanavasena anirodhamaggesu nirodhamaggaggahaṇassa kāraṇabhāvena pavattamānā tattha uppajjatīti vuccati, tesampi avijjāya uppattiṭṭhānatā hoti, itaresaṃ ārammaṇabhāvena cāti.
义与非义,就是有利与无利。不过在《迷惑冰消》里说的是“义义”,那里“义”本身就是“义义”,这是为了显示义的不颠倒,所以用第二个“义”字来作限定。因为智不会把非义执取为“义”。“因与非因”在这里也应当这样理解。或者,“义义”是重复的说法,是为了表明一切义都清清楚楚,意思是“果就是果”;在“利益”的同义词中也是同样的道理。“Nti”指的是义与非义等。“Ākāra”(相)就是义等因本身。巴利
Atthānatthanti hitāhitaṃ. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘atthattha’’nti (vibha. aṭṭha. 226) vuttaṃ, tattha attho eva atthatthoti atthassa aviparītatādassanatthaṃ dutiyena atthasaddena visesanaṃ. Na hi ñāṇaṃ anatthe ‘‘attho’’ti gaṇhātīti. Kāraṇākāraṇanti etthāpi evaṃ daṭṭhabbaṃ. Atthatthanti vā āmeḍitavacanaṃ sabbesaṃ atthānaṃ pākaṭakaraṇabhāvappakāsanatthaṃ, phalaṃ phalanti attho, hitapariyāyepi eseva nayo. Nti atthānatthādikaṃ. Ākāranti atthādikāraṇameva.
已通达之后再次观察,这是“观察”。具有邪思惟等特征的愚者状态,就是“愚痴”。正知,就是全面而多方面地了知。强烈的迷惑叫“迷乱”。从四面八方迷惑叫“遍迷乱”。因为它是导向恶趣之业的特殊助缘,所以叫“不可得”。“得”就是获得。对于无过失的诸法,它不像“明”那样成为特殊助缘,所以是“不可得”,也就是得不到。这是无明的差别;而依据“对苦无知”等说法,从作用、种类和特征三个方面所说的,则是无明的无差别。明等词的含义,应按照前面所说的方式去理解。巴利
Paṭividdhassa puna avekkhanā paccavekkhaṇā. Ducintitacintitādilakkhaṇassa bālassa bhāvo bālyaṃ. Sampajānātīti samaṃ pakārehi jānāti. Balavamoho pamoho. Samantato mohanaṃ sammoho. Duggatigāmikammassa visesapaccayattā avindiyaṃ. Vindatīti labhati. Anavajjadhammānaṃ vijjā viya visesapaccayo na hotīti vindiyaṃ na vindati. Ayaṃ avijjāya vemattatāti ayaṃ ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā kiccajātilakkhaṇehi vutto avijjāya aviseso. Vijjātiādīnaṃ vuttanayānasārena attho veditabbo.
没有石块、砂砾和沙子的地面是柔软的,所以依“柔软”之义这样说。巴利
Pāsāṇasakkharavālikāvirahitā bhūmi saṇhāti ‘‘saṇhaṭṭhenā’’ti vuttaṃ.
“仅仅那么长的时期”就是指五百劫。已经超越、越过了被称为“色想”的色,因此叫“已超越色”,词义就是“定”。因为确实没有任何无色定是与色想一起生起的。灭尽定就更不用说了,在那里,非想非非想处定已经被单独列出,所以说“其余的无色定”。巴利
Tattakamevakālanti pañcakappasatāni. Vibhūtaṃ samattikkantaṃ rūpasaññāsaṅkhātaṃ rūpaṃ etāyāti vibhūtarūpaṃ, samāpattinti padattho. Na hi kāci arūpasamāpatti rūpasaññāsahagatā pavattīti. Nirodhasamāpattiyaṃ vattabbameva natthi, tattha nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā visuṃ gahitattā vuttaṃ ‘‘sesāruppasamāpattiyo’’ti.
不趋向调伏,就是恶劣、不驯服的马。更进一步的调伏,是为了圣道的调伏。巴利
Damathaṃ anupagacchanto duṭṭhasso khaluṅkasso. Uttaridamathāyāti ariyamaggadamathāya.
“其他”是指苦行道速通达者和乐行道速通达者。“由两侧的部分”是指色身和名身这两部分。“由两方面”是指依镇伏、断除和解脱的方式。巴利
Itaroti dukkhāpaṭipado khippābhiñño, sukhāpaṭipado ca khippābhiñño. Ubhayatobhāgehīti rūpakāyanāmakāyabhāgehi. Ubhayatoti vikkhambhanasamucchedavimuttivasena.
“也有多种”是指从自性上说也有多种。“由同一个词所表达”是指由共同名称的词所表达。巴利
Anekopīti sabhāvena anekopi. Ekasaddābhidheyyatāyāti sāmaññasaddābhidheyyatāya.
15. 资具理趣分别的注释巴利
15. Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā
49 为了说明“Hinoti”这个词的含义,因为诸词根有多种意义,所以他说“达到因的状态”。“Eti”是来、生起的意思。巴利
49.‘‘Hinotī’’ti padassa atthaṃ dassento ‘‘kāraṇabhāvaṃ gacchatī’’ti āha anekatthattā dhātūnaṃ. Etīti āgacchati, uppajjatīti attho.
在“无明也是因”这一说法里,应当这样理解:无明对于紧接其后的无明,是通过无间缘、等无间缘、亲依止缘、无有缘、离去缘和修习缘而成为缘的;而对于同时生起的无明,则是通过俱生缘、相互缘、依止缘、相应缘、有缘、不离缘和因缘而成为缘的;对于不是同时生起的无明,则仅仅通过亲依止缘这一层关系而成为缘。因能产生自己的果,所以叫作因,因此说“因的状态是就果而言的”。巴利
Avijjāyapi hetubhāveti ettha avijjā anantarāya avijjāya anantarasamanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi, anantarāya pana sahajātāya sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetupaccayehi, asahajātāya upanissayakoṭiyā eva paccayo hotīti veditabbaṃ. Attano phalaṃ karotīti kāraṇanti āha ‘‘kāraṇabhāvo ca phalāpekkhāyā’’ti.
由因缘所生的意义,就是果的意义,也就是被称为果的意义。巴利
Nibbattiattho phalattho phalasaṅkhāto attho.
所谓“自性”,是指在福德等诸行中,那种以造作为其自性的,就是因。“其余诸句”是指在识等句中。“如前所说的分类”是指“因有不共之相”等所说的分类。“任何一种缘”是指能生等任何一种原因。“由造作”是指直接和间接地生起。巴利
Yo sabhāvoti puññādiabhisaṅkhārānaṃ yo abhisaṅkharaṇasabhāvo, so hetu. Sesapadesūti viññāṇādipadesu. Yathāvuttappabhedoti ‘‘asādhāraṇalakkhaṇo hetū’’tiādinā vuttappabhedo. Yo kocipaccayoti janakādibhedaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ. Abhisaṅkharaṇatoti paccakkhato, paramparāya ca nibbattanato.
16. 安立理趣分别的注释巴利
16. Samāropanahāravibhaṅgavaṇṇanā
50 “由经所摄持”是指在经中已说的内容。执取立足处,是为了显示依止之境;执取同义词,是为了显示同义词的区分——应当这样连接理解。所谓“由于境依处之性”,是指由于那被称为境的生起处之性。“被亲近”就是被依止。“亲近”就是依止、服侍。“乞求”就是请求,意思是希求。五种欲功德通过作为所缘缘,成为欲爱的原因;执取相通过作为亲依止缘,成为执取随形好的原因。像这样,对其余各项也应当按适当的方式说明它们作为原因的性质。巴利
50.Suttena gahiteti sutte vutte. Padaṭṭhānaggahaṇaṃ adhiṭṭhānavisayadassanatthaṃ, vevacanaggahaṇaṃ adhivacanavibhāgadassanatthanti yojanā. Visayādhiṭṭhānabhāvatoti visayasaṅkhātapavattiṭṭhānabhāvato. Vanīyatīti bhajīyati. Vanatīti bhajati sevati. Vanuteti yācati, patthetīti attho . Pañca kāmaguṇā kāmataṇhāya kāraṇaṃ hoti ārammaṇapaccayatāya. Nimittaggāho anubyañjanaggāhassa kāraṇaṃ hoti upanissayatāyāti evaṃ sesesupi yathārahaṃ kāraṇatā vattabbā.
51 关于“于身随观身而住”等句中应当说明的内容,应依照前述《特相理趣义分注释》里已经讲过的方式来理解。不过这里有一点不同:此即色法遍知,即以色为所依的识住遍知。巴利
51.‘‘Kāye kāyānupassī viharāhī’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanāyaṃ (netti. aṭṭha. 23) vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – rūpadhammapariññāyāti rūpūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya.
见之为苦,这就是受随观,应当这样连接起来理解。对受之因的遍知,就是对触的遍知。通过“由受之力”这个词,说的是由自己所生起的苦之力。对受的遍知,就是对以受为所依的识住的遍知。这里的意旨是:由于它是常执的直接对立面,所以是无常随观。“常想之相”指的是以常想为因的。对想的遍知,就是对以想为所依的识住的遍知。因为应当被初道断除,所以说了“于见执著……中略……于非道行”。巴利
‘‘Dukkha’’nti passantī sā vedanānupassanāti yojetabbaṃ. Vedanāhetupariññāyāti phassapariññāya. ‘‘Vedanāvasenā’’ti padena attanā uppāditadukkhavasena. Vedanāpariññāyāti vedanūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya. Niccābhinivesapaṭipakkhato aniccānupassanāyāti adhippāyo. Niccasaññānimittassāti niccasaññāhetukassa. Saññāpariññāyāti saññūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya. Paṭhamamaggavajjhattā agatigamanassa vuttaṃ ‘‘diṭṭhābhinivesassa…pe… agatigamanassa cā’’ti.
对行的遍知,就是对以行为所依的识住的遍知。巴利
Saṅkhārapariññāyāti saṅkhārūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya.
1. 教说理趣会合的注释巴利
1. Desanāhārasampātavaṇṇanā
“这样”这一段,是为了显示与摄义集开示之间的关联。其中,前两个譬喻说明巴利圣典就像打磨得极为精细的宝石地面,也像精心打造的阎浮金饰。而摄义分解的开示,则像在那里善加制作、恭敬供养的各种彩色花鬘,也像以种种光芒交织闪耀、串连各种宝珠而成的璎珞。最后一个譬喻则说明,它结合了殊胜而极值得尊重的大珠宝与缨络头发之后,显得更加困难。所谓“这首偈颂已说”,就是连接语。巴利
‘‘Eva’’ntiādi hārasampātadesanāya sambandhadassanaṃ. Tattha purimena upamādvayena suparikammakatamaṇikoṭṭimasadisī, suviracitajambunadābharaṇasadisī ca pāḷi. Tattha katanānāvaṇṇapupphūpahārasadisī, vividharaṃsijālāsamujjalabaddhanānāratanāvalisadisī ca hāravibhaṅgadesanāti dasseti. Pacchimena tassa paṇītamahārahe jaṭāhi saddhiṃ dukkaratarataṃ dīpeti. Yāyaṃ gāthā vuttāti yojanā.
52 因为按照前面所说的理由,这个“摄义分解分”并不适用,所以它的意思是:在那一分的开头并没有提到那首偈颂。但“摄义集分”则引用了它——正因为“摄义集分”依据前面所说的同一理由而引用了那首偈颂,所以才说“十六……中略……食”。“显示连接的方法”,就是指展示连接的方式。巴利
52. Yasmāyaṃ hāravibhaṅgavāro nappayojeti yathāvuttena kāraṇena, tasmā sā hāravibhaṅgavārassa ādimhi na paccāmaṭṭhāti adhippāyo . Hārasampātavāro pana taṃ payojetīti yasmā pana hārasampātavāro taṃ gāthaṃ payojeti yathāvutteneva kāraṇena, tasmā ‘‘soḷasa…pe… āhā’’ti āha. Yojanānayadassananti yojanāya nayadassanaṃ.
以此指的是“那死魔的足迹”这句话。“一切颠倒”指的是十二种颠倒。“通相……中略……被称为”的意思是:通相所立足的地方,那就是殊别。但从义理上说,正是想等以颠倒行相执取色等所缘,所以称为颠倒。为了说明这一点,就说了“想颠倒”等。巴利
Tenāti ‘‘taṃ maccuno pada’’nti vacanena. Sabbaṃ vipallāsanti dvādasavidhampi vipallāsaṃ. Sāmaññassa…pe… voharīyati yattha patiṭṭhitaṃ sāmaññaṃ, so viseso. Atthato pana saññādayo eva rūpādivisayaṃ viparītākārena gaṇhante vipallāsoti dassento ‘‘saññāvipallāso’’tiādimāha.
当五取蕴以因陀罗网等方式、以摩尼宝等形态显现时,由于它们是“我”和“我所”等观念产生的原因,按照词源学的说法就被称为“我”;又因为它们是那种认知和言说得以生起的所依相,所以叫“有身”;因为它们是乐等的依处,所以说为“有身依处”——因此说了“由他们”等话来开示。“他们”指的是诸取蕴。颠倒的活动方式是“于不净为净”等。它的范围是身、受、心、法。而无明……中略……正因为以迷乱为先导,所以是一切颠倒的根源。“且”字也应连接到“净乐想”这里。巴利
Indajālādivasena maṇiādiākārena upaṭṭhahante upādānakkhandhapañcake ahaṃmamādikāraṇatāya niruttinayena ‘‘attā’’ti vuccamāno taṃbuddhivohārappavattinimittatāya attabhāvo sukhādīnaṃ vatthutāya ‘‘attabhāvavatthū’’ti pavuccatīti āha ‘‘tehī’’tiādi. Tesanti upādānakkhandhānaṃ. Vipallāsānaṃ pavattiākāro ‘‘asubhe subha’’ntiādi. Visayo kāyavedanācittadhammā. Avijjā ca…pe… eva sammohapubbakattā sabbavipallāsānaṃ. Ca-saddo subhasukhasaññānanti etthāpi ānetvā yojetabbo.
这里的搭配方式是:“无明既是净乐想的缘,也同样是(常我想的缘),不只是渴爱;无明既是净乐想的缘,也同样是常我想的缘,不只是(净乐想的缘)。”即便如此,为了说明前两种颠倒想以渴爱为特别的缘,后两种以无明为特别的缘,所以接着说“即使这样”等话。这里应当知道,是以无明为代表来涵盖邪见。因此说“被见所覆的心”、“那是见颠倒”等。正如以无明为代表可以涵盖邪见,同样以见为代表也可以涵盖无明,所以说“以见为代表说了无明”。在渴爱和无明二者当中,净乐想以渴爱为特别的缘,却不是以无明为特别的缘;而常我想则以无明为特别的缘,不是以渴爱为特别的缘。为了说明这一点,所以说“迷为特别的缘”。巴利
Tatthāyaṃ yojanā – ‘‘avijjā ca subhasukhasaññānaṃ paccayo eva, na taṇhā eva, avijjā subhasukhasaññānañca paccayo, na niccaattasaññānaṃ evā’’ti. Evaṃ santepi purimānaṃ dvinnaṃ viparītasaññānaṃ taṇhā, pacchimānaṃ avijjā visesapaccayoti dassento āha ‘‘tathāpī’’tiādi. Avijjāsīsena cettha diṭṭhiyā gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘diṭṭhinivutaṃ citta’’nti , ‘‘yo diṭṭhivipallāso’’ti ca ādi, yathā ca avijjāsīsena diṭṭhiyā gahaṇaṃ, evaṃ diṭṭhisīsena avijjāyapi gahaṇaṃ siyāti āha ‘‘diṭṭhisīsena avijjā vuttā’’ti. Taṇhāvijjāsu subhasukhasaññānaṃ yathā taṇhā visesapaccayo, na evaṃ avijjā. Niccaattasaññānaṃ pana yathā avijjā visesapaccayo, na tathā taṇhāti dassento ‘‘moho visesapaccayo’’ti āha.
后两种……乃至……成为,是因为在过去的部分,渴爱的固执有强与不强的差别。正因如此,经中只说“他把过去色执为我”,而不说“欢喜”。“爱颠倒”是指依止渴爱而现起的颠倒,因为渴爱本身并不是颠倒。因此说“以渴爱为根的颠倒”。“依见欢喜”是指以渴爱为亲依止缘的见欢喜,由于这个缘故,它被称为“爱颠倒”。“以此”是指“那爱颠倒”等文句的含义。十六种有想论、八种无想论、八种非想非非想论以及五种认为最上现法涅槃论,他们按照自己所达到的状态,通过设想证得涅槃的方式,执取净与乐的相;七种断灭论则不是这样,所以说“大多数”。也可以从对立面的角度来说,也就是从清净的角度来说。只要还有随烦恼,心就不清净;当那些随烦恼被断除时,心才清净。因此说“不……”等。放下“以不防护的心”这段经文,因为开示是透过颠倒这一门而被导出的,所以说“依随顺的连接来完成偈颂”。巴利
Pacchimānaṃ dvinnaṃ…pe… hotīti atītaṃse taṇhābhinivesassa balavabhāvābhāvato. Teneva hi ‘‘so atītaṃ rūpaṃ attato samanupassati’’cceva vuttaṃ, na ‘‘abhinandatī’’ti. Taṇhāvipallāsoti taṇhaṃ upanissāya pavatto vipallāso, na hi taṇhā sayaṃ vipallāso. Tenāha ‘‘taṇhāmūlako vipallāso’’ti. Diṭṭhābhinandanavasenāti taṇhupanissayadiṭṭhābhinandanavasena, yato so ‘‘taṇhāvipallāso’’ti vutto. Etenāti ‘‘yo taṇhāvipallāso’’tiādipāṭhena. Soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādā ca, yathā attano gatāya, nibbānappattiyā ca parikappavasena subhasukhākāraggāhino, na evaṃ satta ucchedavādāti āha ‘‘yebhuyyenā’’ti. Paṭipakkhavasenapīti visuddhivasenapi. Yāva hi upakkilesā, tāva cittaṃ na visujjhateva. Yadā ca te pahīnā, tadā visuddhameva. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. ‘‘Arakkhitena cittenā’’ti pāḷiṃ nikkhipitvā vipallāsamukheneva desanāya niddhāriyamānattā vuttaṃ ‘‘yathānusandhināva gāthaṃ niṭṭhapetu’’nti.
“魔罗的”是指烦恼魔罗。因为一个人处在烦恼魔罗的控制之下,就等于落入了其余魔罗的手中。所以经文说“仅以取烦恼魔罗来说”等等。巴利
Mārassāti kilesamārassa. Tassa hi vase ṭhito sesamārānaṃ hatthagato evāti. Tenāha ‘‘kilesamāraggahaṇenevā’’tiādi.
魔罗的束缚:从众生魔罗这一方面来说,魔罗的束缚就叫魔罗的束缚。因为他把本质上属于烦恼束缚、连同自己魔罗眷属在内的一切,执取为“我”。因此说“内在……中略……你将解脱”。从另一种魔罗的方面来说,魔罗本身就是束缚,所以叫魔罗的束缚。脱离造作就是涅槃。巴利
Mārabandhananti sattamārapakkhe mārassa bandhananti mārabandhanaṃ. So hi kilesabandhanabhūte attano samārakaparise maññati. Tena vuttaṃ ‘‘antali…pe… mokkhasī’’ti (mahāva. 33). Itaramārapakkhe mārova bandhananti mārabandhanaṃ. Visaṅkhāro nibbānaṃ.
心因为和痴相应,所以被称为“愚痴”。即使是在有贪、有嗔的时候,痴也仍然存在,但这里把“愚痴”单独提出来说,是为了显示它作为特有的痴。为了说明这一点,所以他说“依两种愚痴心的生起来说”。所谓“如此”,就是说:由于贪等不善法的生起而截断了善的资粮,心就成了不防护的状态;一切错误的执著也都归摄到这里、汇集到这里,所以说“邪见……中间省略……应当了知”。所谓“一切”,就是指“不防护”“被邪见所毁”“被昏沉睡眠所制伏”这三句里所说的那些法。巴利
Mohasampayogato cittaṃ ‘‘mūḷha’’nti vuttanti rattaduṭṭhānampi mūḷhatāya sabbhāve ‘‘mūḷha’’nti visuṃ vacanaṃ āveṇikamohavasena vuttanti dassento ‘‘dvinnaṃ momūhacittuppādānaṃ vasenā’’ti āha. Evanti evaṃ rāgādiakusalappattiyā kusalabhaṇḍacchedanato arakkhitaṃ cittaṃ hoti, sabbopi micchābhiniveso ettheva saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchatīti āha ‘‘micchādiṭṭhi…pe… veditabba’’nti. Sabbepīti ‘‘arakkhitaṃ, micchādiṭṭhihataṃ, thinamiddhābhibhūta’’nti tīhipi padehi vuttadhammā.
“眼”是指通过眼门。“色”是指依托于不同种类的所依的色处。“执取相”是指执取被构想出来的相,比如“女人”“男人”“好看的”“不好看的”,或者指有执取这种相的习惯。“执取随形好”是指执取手、脚、笑、说话等种种细节,烦恼就是随着这些细节一个接一个地生起,所以这些细节被称为随形好;也就是执取这类随形好的相,或者指有执取这种相的习惯。“由于什么原因”是指那个相,意思就是执取相和随形好的原因。这样一来,当说到“眼根不防护而住”时,那个被称为“执取相、执取随形好”的人,他的眼根、眼门就是不防护的,也就是没有用正念的门闩把眼门关上,而让它随意活动。对于那个色,如果执取可爱的相状,就会生起贪欲;如果执取不可爱的相状,就会生起忧恼;如果不作观察,就会生起愚痴;如果有错误的执著,就会生起邪见。就这样,贪欲、嗔害,以及其他因为低劣而称为恶、因为从不善巧所生而称为不善的法,就会不断地渗入、不断地生起。巴利
Cakkhunāti dvārena. Rūpanti visabhāgavatthusannissitaṃ rūpāyatanaṃ. Nimittaggāhīti ‘‘itthī’’ti vā puriso’’ti vā ‘‘subha’’nti vā ‘‘asubha’’nti vā parikappitanimittaṃ gaṇhāti, tassa vā gahaṇasīlo. Anubyañjanaggāhīti hatthapādahasitakathitādippabhede kilesānaṃ anu anu byañjanato anubyañjanasaññite ākāre gaṇhāti, tesaṃ vā gahaṇasīlo. Yatvādhikaraṇanti yaṃ nimittaṃ, nimittānubyañjanaggahaṇanimittanti attho. Evaṃ ‘‘cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharanta’’nti, yo ‘‘nimittaggāhī, anubyañjanaggāhī’’ti ca vutto puggalo, tamenaṃ cakkhundriyaṃ cakkhudvāraṃ asaṃvutaṃ satikavāṭena apihitaṃ katvā vattantaṃ, tassa ca rūpassa iṭṭhākāraggahaṇe abhijjhā, aniṭṭhākāraggahaṇe domanassaṃ, asamapekkhane moho micchābhinivese micchādiṭṭhīti evaṃ abhijjhābyāpādā, aññe ca lāmakaṭṭhena pāpakā akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ anu anu pavatteyyuṃ.
他不为那件事去实践守护,意思是:他不去实践用正念的门闩把眼门关好。接着,为了说明这种不实践就是眼根没有保护、没有守护而不生起,他说了“不守护……略……进入”。因为即使不守护是在速行中生起的,由于它是通过那道门在活动,所以也就被称为“眼根不守护”。其余门也应按照所说的方式理解其含义。对于“依前际施设等”这样简要说的内容,为了详细展示,先区分“简要与详细不同”,然后归纳这些内容,于是说了“这些……”等语句。巴利
Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhudvārassa saṃvarāya satikavāṭena pidahanatthaṃ na paṭipajjati. Sā pana appaṭipatti cakkhundriyassa anārakkhāsaṃvarassa anuppādoti dassento ‘‘na rakkhati…pe… āpajjatī’’ti āha. Javane uppajjamānopi hi asaṃvaro tena dvārena pavattanato ‘‘cakkhundriyāsaṃvaro’’tveva vuccatīti. Sesadvāresupi vuttanayeneva attho veditabbo. ‘‘Pubbantakappanavasena cā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘saṅkhepato ca vitthāro añño’’ti katvā taṃ samuccinanto ‘‘yā ca kho imā’’tiādimāha.
所谓“如所说的不善法”,指的是十二种不善心生起之法,或者指这些法的所依处。因为它们就是除去“集”的五取蕴。“如是”这个词,是按照《导论》巴利原文及其注疏所确定的方式来用的。“这里”则是指在“以无护之心……”这首偈颂中。巴利
Yathāvuttā akusalā dhammāti dvādasa akusalacittuppādadhammā, tesaṃ vatthūni vā. Te hi samudayavajjā pañcupādānakkhandhā. ‘‘Eva’’nti iminā nettipāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyañca niddhāritappakārena. Idhāti imissaṃ ‘‘arakkhitena cittenā’’ti gāthāyaṃ.
虽然在《教说理趣》的巴利文中,并没有照原样收录“因此,有护心者……”这首偈颂,但从义理上说,它已经通过“世尊为了遍知他们……”等文句被包含进去了。为了说明这首偈颂确实已被引用,先问“如何开示?”,然后引出“因此,有护心者……”这首偈颂。巴利
Yadipi desanāhārasampātapāḷiyaṃ ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthā sarūpato na gahitā, atthato pana ‘‘tesaṃ bhagavā pariññāyā’’tiādinā gahitā evāti tassā gahitabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kathaṃ desetī’’ti pucchitvā ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthaṃ uddhari.
以如理作意而造业:意思是说,像“他如理作意‘这是苦’”等这样的方式,以被称为观的如理作意来从事修习之业,也就是正在修习。如实智:是依知遍知的前分观,以“由无明集起故色集起,由无明灭故色灭”等五十种行相来了知。为了说明地狱趣是苦苦之苦,善趣中的殊胜处和梵天界的某一部分是行苦之苦,其余地方则兼具两种或三种苦,所以说“随其所应,与三种苦性相应”。巴利
Yonisomanasikārena kammaṃ karontoti ‘‘so ‘idaṃ dukkha’nti yoniso manasi karotī’’tiādinā nayena vipassanāsaṅkhātena yonisomanasikārena bhāvanākammaṃ karonto, bhāventoti attho . Yathābhūtañāṇanti ñātapariññāya pubbabhāgavipassanāya ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo, avijjānirodhā rūpanirodho’’tiādinā (paṭi. ma. 1.50) samapaññāsāya ākārehi. Nirayagatiyaṃ dukkhadukkhatā, sugativisese brahmalokekadese saṅkhāradukkhatā, itarattha dve tissopīti dassento āha ‘‘yathāsambhavaṃ tividhadukkhatāyogenā’’ti.
1 2 3