《趣论》注释显示巴利原文
Gatikathāvaṇṇanā
231 现在,为指出作为该解脱生起之因的“因具足”,而对此“趣论”作前所未有的义注。因为,即使是对二因结生者,依“无智慧者无禅那”(《法句》372)之说,禅那尚且不能生起,何况解脱?其中,“趣成就”:指于地狱、畜生道、饿鬼界、人、天这五趣之中,称为人、天的善趣成就。以此排除前三种趣的失坏。趣的成就即是“趣成就”,也就是善趣。而“趣”是指连同所依空间的诸蕴。在五趣中,仅说饿鬼界便已包含了阿修罗身。“天”:指六欲天及梵天。以天的称谓也含摄了阿修罗。“与智相应”:指在智慧相应的结生刹那。应知,彼刹那也因与智慧相应的关系,而以同一名称来称呼。“哪些因”:指在无贪、无嗔、无痴等因中,具有哪些因。“生起”:即再生、出生的意思。显示巴利原文
231. Idāni tassā vimokkhuppattiyā hetubhūtaṃ hetusampattiṃ dassentena kathitāya gatikathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Duhetukapaṭisandhikassāpi hi ‘‘natthi jhānaṃ apaññassā’’ti (dha. pa. 372) vacanato jhānampi na uppajjati, kiṃ pana vimokkho. Tattha gatisampattiyāti nirayatiracchānayonipettivisayamanussadevasaṅkhātāsu pañcasu gatīsu manussadevasaṅkhātāya gatisampattiyā. Etena purimā tisso gativipattiyo paṭikkhipati. Gatiyā sampatti gatisampatti, sugatīti vuttaṃ hoti. Gatīti ca sahokāsā khandhā. Pañcasu ca gatīsu pettivisayaggahaṇeneva asurakāyopi gahito. Devāti cha kāmāvacaradevā brahmāno ca. Devaggahaṇena asurāpi saṅgahitā. Ñāṇasampayutteti ñāṇasampayuttapaṭisandhikkhaṇe. Khaṇopi hi ñāṇasampayuttayogena teneva vohārena vuttoti veditabbo. Katinaṃ hetūnanti alobhādosāmohahetūsu katinaṃ hetūnaṃ. Upapattīti upapajjanaṃ, nibbattīti attho.
然而,出身低贱家族者亦可能有三因,故第一个问题是针对他们而问。又,大福报者大多生于三种大家族,依这三种家族而有三个问题。不过,此文句是简略的。这些人拥有大宅邸,故称「大宅第」,意指有大房舍、大财富。本来应说「有大核心」(mahāsāra),因转 ra 音为 la 音,而说为「大宅第」(mahāsālā)。刹帝利中的大宅第,或说依止于刹帝利的大宅第,名为「刹帝利大宅第」。其余类推。其中,若刹帝利家中,仓库深处藏有十亿财宝,且每日以二十阿玛尼的量之金钱作为日常开销,此人即称刹帝利大宅第。若婆罗门家中,仓库深处藏有八亿财宝,且每日以十阿玛尼的量之金钱作为日常开销,此人即称婆罗门大宅第。若居士家中,仓库深处藏有四亿财宝,且每日以五阿玛尼的量之金钱作为日常开销,此人即称居士大宅第。显示巴利原文
Yasmā pana suddakulajātāpi tihetukā honti, tasmā te sandhāya paṭhamapucchā. Yasmā ca yebhuyyena mahāpuññā tīsu mahāsālakulesu jāyanti, tasmā tesaṃ tiṇṇaṃ kulānaṃ vasena tisso pucchā. Pāṭho pana saṅkhitto. Mahatī sālā etesanti mahāsālā, mahāgharā mahāvibhavāti attho. Atha vā mahā sāro etesanti mahāsārāti vattabbe ra-kārassa la-kāraṃ katvā ‘‘mahāsālā’’ti vuttaṃ. Khattiyā mahāsālā, khattiyesu vā mahāsālāti khattiyamahāsālā. Sesesupi eseva nayo. Tattha yassa khattiyassa gehe pacchimantena koṭisataṃ dhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca vīsati ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ khattiyamahāsālo nāma. Yassa brāhmaṇassa gehe pacchimantena asītikoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca dasa ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ brāhmaṇamahāsālo nāma. Yassa gahapatissa gehe pacchimantena cattālīsakoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca pañca ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ gahapatimahāsālo nāma.
色界与无色界有情必定为三因,故不说「与智相应」;然人类中有二因、无因者,欲界天中亦有二因者,因此对其余这些才说「与智相应」。在此,欲界天以五种欲乐嬉戏,并因身体的光明而闪耀,故名为「天」;色界梵天以禅那之乐嬉戏,并因身体的光明而闪耀,故名为「天」;无色界梵天以禅那之乐嬉戏,并因智慧的光明而闪耀,故名为「天」。显示巴利原文
Rūpāvacarānaṃ arūpāvacarānañca ekantatihetukattā ‘‘ñāṇasampayutte’’ti na vuttaṃ, manussesu pana duhetukāhetukānañca sabbhāvato, kāmāvacaresu devesu duhetukānañca sabbhāvato sesesu ‘‘ñāṇasampayutte’’ti vuttaṃ. Ettha ca kāmāvacaradevā pañcakāmaguṇaratiyā kīḷanti, sarīrajutiyā ca jotantīti devā, rūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷanti , sarīrajutiyā ca jotantīti devā, arūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷanti, ñāṇajutiyā ca jotantīti devā.
232 「于善业的速行刹那」是指:于过去生中,能引生三因结生的三因欲界善业,在其速行心路里反复生起七次的速行刹那——也就是转起时。三个因是善的:无贪是善因、无嗔是善因、无痴是善因。 「于彼刹那生起的思」即指在彼刹那中生起的善思。 「为俱生缘」是说当这些法生起时,以俱生的方式资益。所谓「因此,于彼刹那生起的思,为俱生缘」,正是以这种俱生缘的关系而说。 「以善根为缘也有行」,这是依同一心刹那的缘相之理而说。而「诸行」为复数形式,应知是指行蕴所含的一切心所。加一「亦」字,即等于说「以行为缘也有善根」。显示巴利原文
232.Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha tihetukapaṭisandhijanakassa tihetukakāmāvacarakusalakammassa ca javanavīthiyaṃ punappunaṃ uppattivasena sattavāraṃ javanakkhaṇe, pavattanakāleti attho. Tayo hetū kusalāti alobho kusalahetu adoso kusalahetu amoho kusalahetu. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti tasmiṃ vuttakkhaṇeyeva jātāya kusalacetanāya. Sahajātapaccayā hontīti uppajjamānā ca sahauppādanabhāvena upakārakā honti. Tena vuccatīti tena sahajātapaccayabhāveneva vuccati. Kusalamūlapaccayāpi saṅkhārāti ekacittakkhaṇikapaccayākāranayena vuttaṃ. ‘‘Saṅkhārā’’ti ca bahuvacanena tattha saṅkhārakkhandhasaṅgahitā sabbe cetasikā gahitāti veditabbaṃ. Apisaddena saṅkhārapaccayāpi kusalamūlānītipi vuttaṃ hoti.
“爱着刹那”是指:当即将呈现自己果报的业,或者由如是业所引生的业相,或者趣相生起时,于彼所生起爱着的那个刹那。“爱着”即渴望、希求。因为临死之人由愚痴而内心混乱,纵对无间地狱的火焰也会生起爱着,更何况对其余诸相呢?两个因是:贪为不善因、痴为不善因。而“有爱着”——在结生之后,仅从转起的有分路出起时,缘取自己相续的诸蕴,这种爱着在所有人都会生起。“凡有人于彼处不善法未生起,则于此处善法未生起”等,正是对此而说。“于彼刹那生起的思”,即指不善思。显示巴利原文
Nikantikkhaṇeti attano vipākaṃ dātuṃ paccupaṭṭhitakamme vā tathā paccupaṭṭhitakammena upaṭṭhāpite kammanimitte vā gatinimitte vā uppajjamānānaṃ nikantikkhaṇe. Nikantīti nikāmanā patthanā. Āsannamaraṇassa hi mohena ākulacittattā avīcijālāyapi nikanti uppajjati, kiṃ pana sesesu nimittesu. Dve hetūti lobho akusalahetu moho akusalahetu. Bhavanikanti pana paṭisandhianantaraṃ pavattabhavaṅgavīthito vuṭṭhitamattasseva attano khandhasantānaṃ ārabbha sabbesampi uppajjati. ‘‘Yassa vā pana yattha akusalā dhammā na uppajjittha, tassa tattha kusalā dhammā na uppajjitthāti āmantā’’ti evamādi idameva sandhāya vuttaṃ. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti akusalacetanāya.
“结生刹那”即是由此业执取结生的那个刹那。三个因是:无贪是无记因、无嗔是无记因、无痴是无记因。“于彼刹那生起的思”,即指异熟无记的思。“以名色为缘亦有识”:于此,在结生刹那,三个异熟因及其余心所是“名”,心所依处色是“色”。由此,依名色为缘,结生识得以转起。“以识为缘亦有名色”:于此,名如前所说;色者,因为此处是指有因的人类结生,所以对胎生者而言,有处十法、身十法、性十法,共三十种色;若为湿生者、化生者且诸根具足,则还有眼十法、耳十法、鼻十法、舌十法,共七十种色。如此名色,在结生刹那以结生识为缘而转起。显示巴利原文
Paṭisandhikkhaṇeti tena kammena gahitapaṭisandhikkhaṇe. Tayo hetūti alobho abyākatahetu adoso abyākatahetu amoho abyākatahetu. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti vipākābyākatacetanāya. Nāmarūpapaccayāpi viññāṇanti ettha tasmiṃ paṭisandhikkhaṇe tayo vipākahetū sesacetasikā ca nāmaṃ, hadayavatthu rūpaṃ. Tato nāmarūpapaccayatopi paṭisandhiviññāṇaṃ pavattati. Viññāṇapaccayāpi nāmarūpanti etthāpi nāmaṃ vuttappakārameva, rūpaṃ pana idha sahetukamanussapaṭisandhiyā adhippetattā gabbhaseyyakānaṃ vatthudasakaṃ kāyadasakaṃ bhāvadasakanti samatiṃsa rūpāni, saṃsedajānaṃ opapātikānañca paripuṇṇāyatanānaṃ cakkhudasakaṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakañcāti samasattati rūpāni. Taṃ vuttappakāraṃ nāmarūpaṃ paṭisandhikkhaṇe paṭisandhiviññāṇapaccayā pavattati.
“五蕴”者:于此,在结生刹那由结生心所得的诸色,是色蕴;同时生起的受,是受蕴;想,是想蕴;其余的心所,是行蕴;结生心,是识蕴。“为俱生缘”是指:四个非色蕴彼此互为俱生缘;色蕴中,四大种彼此互为俱生缘;非色蕴与心色彼此互为俱生缘;四大种对诸所造色亦为俱生缘。“为相互缘”是指:它们以互相促使生起并支撑的方式而作助益。四个非色蕴彼此互为相互缘;四大种彼此互为相互缘。“为依止缘”是指:它们以作为依止处、作为所依的方式而作助益。四个非色蕴彼此互为依止缘,应如俱生缘那样详细展开。“为不相应缘”是指:由于不进入同一依处等状态,以不相应的方式而作助益。非色蕴对结生色是不相应缘;心色对非色蕴是不相应缘。在此,“五蕴”是依随所得而这样说。显示巴利原文
Pañcakkhandhāti ettha paṭisandhicittena paṭisandhikkhaṇe labbhamānāni rūpāni rūpakkhandho, sahajātā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, sesacetasikā saṅkhārakkhandho, paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandho. Sahajātapaccayā hontīti cattāro arūpino khandhā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, rūpakkhandhe cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, arūpino khandhā ca hadayarūpañca aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, mahābhūtāpi upādārūpānaṃ sahajātapaccayā honti. Aññamaññapaccayā hontīti aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārakā honti, cattāro arūpino khandhā ca aññamaññapaccayā honti, cattāro mahābhūtā aññamaññapaccayā honti. Nissayapaccayā hontīti adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārakā honti, cattāro arūpino khandhā ca aññamaññaṃ nissayapaccayā hontīti sahajātā viya vitthāretabbā. Vippayuttapaccayā hontīti ekavatthukādibhāvānupagamanena vippayuttabhāvena upakārakā honti, arūpino khandhā paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti, hadayarūpaṃ arūpīnaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayo hoti. ‘‘Pañcakkhandhā’’ti hettha evaṃ yathālābhavasena vuttaṃ.
「四大种」:在此,前三种缘已如前述。
「三种寿命行」:即寿、暖与识。
「寿」:是色命根与非色命根。
「暖」:是火界。
「识」:是结生识。
这些法能令随后的寿命行造作、转起,故称「寿命行」。
「为俱生缘」:非色命根与结生识,对相应的蕴及心色,彼此互为俱生缘;火界与其他三大种,彼此互为俱生缘,对所造色则仅为俱生缘;色命根对俱生的色法,于某种方式上是俱生缘,应如此了知。
「为相互缘、为依止缘」:非色命根与结生识,对相应的蕴,是相互缘。应如前述方式,结合为「为相互依止缘」而了知。
「为不相应缘」:非色命根与结生识,对结生色,是不相应缘。然而,色命根不适用相互缘、依止缘、不相应缘的情况。
因此,「三种寿命行」是依随所得而说。
「名」与「色」,应如前述方式配合为四种缘。
「十四法」:即五蕴、四大种、三种寿命行、名与色,如此依数目而有十四法。
这些法以及随后其他法的俱生等缘关系,即如前述。
「为相应缘」:它们以同一依处、同一所缘、同生、同灭的相应状态而作助益。显示巴利原文
Cattāro mahābhūtāti ettha tayo paccayā paṭhamaṃ vuttāyeva. Tayo jīvitasaṅkhārāti āyu ca usmā ca viññāṇañca. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyañca. Usmāti tejodhātu. Viññāṇanti paṭisandhiviññāṇaṃ. Etāni hi uparūpari jīvitasaṅkhāraṃ saṅkharonti pavattentīti jīvitasaṅkhārā. Sahajātapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakānaṃ khandhānañca hadayarūpassa ca aññamaññasahajātapaccayā honti, tejodhātu tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññasahajātapaccayo hoti, upādārūpānaṃ sahajātapaccayova, rūpajīvitindriyaṃ sahajātarūpānaṃ pariyāyena sahajātapaccayo hotīti veditabbaṃ. Aññamaññapaccayā honti, nissayapaccayā hontīti dvayaṃ arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakhandhānaṃ aññamaññapaccayā honti. Aññamaññanissayapaccayā hontīti vuttanayeneva yojetvā veditabbaṃ. Vippayuttapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti. Rūpajīvitindriyaṃ pana aññamaññanissayavippayuttapaccayatte na yujjati. Tasmā ‘‘tayo jīvitasaṅkhārā’’ti yathālābhavasena vuttaṃ. Nāmañca rūpañca vuttanayeneva catupaccayatte yojetabbaṃ. Cuddasadhammāti pañcakkhandhā, cattāro mahābhūtā, tayo jīvitasaṅkhārā, nāmañca rūpañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā. Tesañca upari aññesañca sahajātādipaccayabhāvo vuttanayo eva. Sampayuttapaccayā hontīti puna ekavatthukaekārammaṇaekuppādaekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā honti.
「五根」:即信根等。
「名」:在此指受等三蕴。
「识」:即结生识。
再者,「十四法」:即四蕴、五根、三因、名与识,如此依数目而有十四法。
「二十八法」:即前十四法与此十四法,合为二十八法。
此处,因色法亦包含在内,故除去相应缘,而说不相应缘。显示巴利原文
Pañcindriyānīti saddhindriyādīni. Nāmañcāti idha vedanādayo tayo khandhā. Viññāṇañcāti paṭisandhiviññāṇaṃ. Puna cuddasa dhammāti cattāro khandhā, pañcindriyāni, tayo hetū, nāmañca viññāṇañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā. Aṭṭhavīsati dhammāti purimā ca cuddasa, ime ca cuddasāti aṭṭhavīsati. Idha rūpassāpi paviṭṭhattā sampayuttapaccayaṃ apanetvā vippayuttapaccayo vutto.
如此,展示了结生刹那所存在的种种缘所生法各自的缘差别之后,为总结最初所说的因,而说:「以这八种因为缘,而有结生。」
在业积集刹那有三种善因,在渴求刹那有两种不善因,在结生刹有三种无记因,如此共有八因。
其中,三种善因与两种不善因,在此结生刹那,对转起为亲依止缘。
三种无记因,随其所应,以因缘与俱生缘之力而为缘。
其余诸节,亦同此理。显示巴利原文
Evaṃ paṭisandhikkhaṇe vijjamānassa tassa tassa paccayuppannassa dhammassa taṃ taṃ paccayabhedaṃ dassetvā paṭhamaṃ niddiṭṭhe hetū nigametvā dassento imesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotīti āha. Kammāyūhanakkhaṇe tayo kusalahetū, nikantikkhaṇe dve akusalahetū, paṭisandhikkhaṇe tayo abyākatahetūti evaṃ aṭṭha hetū. Tattha tayo kusalahetū, dve akusalahetū ca idha paṭisandhikkhaṇe pavattiyā upanissayapaccayā honti. Tayo abyākatahetū yathāyogaṃ hetupaccayasahajātapaccayavasena paccayā honti. Sesavāresupi eseva nayo.
然而,对无色界者而言,由于色法不存在,故说“识亦以名为缘,名亦以识为缘”。而与色法混杂的十四法亦复缺失,因此并无“二十八法”之节。显示巴利原文
Arūpāvacarānaṃ pana rūpābhāvā nāmapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmanti vuttaṃ. Rūpamissakacuddasakopi ca parihīno. Tassa parihīnattā ‘‘aṭṭhavīsati dhammā’’ti vāro ca na labbhati.
233 接着,为显示作为解脱缘的三因结生,并依此关联显示二因结生的差别,故说“于善趣成就中……与智不相应”等。
“于善业速行刹那”:即于过去生中,能引生此结生的二因善业,依前述方式,于其速行刹那。
“二因”:因与智不相应,即无贪为善因,无嗔为善因。两种无记因亦是无贪与无嗔。显示巴利原文
233. Idāni vimokkhassa paccayabhūtaṃ tihetukapaṭisandhiṃ dassetvā teneva sambandhena duhetukapaṭisandhivisesañca dassetukāmo gatisampattiyā ñāṇavippayuttetiādimāha. Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha paṭisandhijanakassa duhetukakusalakammassa vuttanayeneva javanakkhaṇe. Dve hetūti ñāṇavippayuttattā alobho kusalahetu adoso kusalahetu. Dve abyākatahetūpi alobhādosāyeva.
“四根”是指除去慧根之外的信根等四根。“十二法”乃因慧根与无痴因缺失,故成十二。正因那两者缺失,故成二十六。“六因”是指二善因、二不善因、二异熟因,如是六因。然而,此处的色界、无色界心,其因恒为三因,故不纳入。其余则应依第一种分类所述的方法来了知。在此分类中,由于只说二因结生是由二因业所生,故说明了“三因业不会生起二因结生”。因此,在《法集注释》中,依持三藏大法护长老的观点所说:“由三因业,结生必定是三因,不会是二因或无因。由二因业,结生是二因或无因,不会是三因。”这与本圣典相符。然而,在持三藏小那伽长老与孔雀湖住者大财长老的观点中,所说:“由三因业,结生可能是三因,也可能是二因,不会是無因。由二因業,結生可能是二因,也可能是無因,不會是三因。”这看似与此圣典相违。但由于此处讨论以因为主,故未提及无因结生。显示巴利原文
Cattāri indriyānīti paññindriyavajjāni saddhindriyādīni cattāri. Dvādasa dhammāti paññindriyassa amohahetussa ca parihīnattā dvādasa. Tesaṃ dvinnaṃyeva parihīnattā chabbīsati. Channaṃ hetūnanti dvinnaṃ kusalahetūnaṃ, dvinnaṃ akusalahetūnaṃ, dvinnaṃ vipākahetūnanti evaṃ channaṃ hetūnaṃ. Rūpārūpāvacarā panettha ekantatihetukattā na gahitā. Sesaṃ paṭhamavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Imasmiṃ vāre duhetukapaṭisandhiyā duhetukakammasseva vuttattā tihetukakammena duhetukapaṭisandhi na hotīti vuttaṃ hoti. Tasmā yaṃ dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 498) tipiṭakamahādhammarakkhitattheravāde ‘‘tihetukakammena paṭisandhi tihetukāva hoti, duhetukāhetukā na hoti. Duhetukakammena duhetukāhetukā hoti, tihetukā na hotī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā sameti. Yaṃ pana tipiṭakacūḷanāgattherassa ca moravāpivāsimahādattattherassa ca vādesu ‘‘tihetukakammena paṭisandhi tihetukāpi hoti duhetukāpi, ahetukā na hoti. Duhetukakammena duhetukāpi hoti ahetukāpi, tihetukā na hotī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati. Imissā kathāya hetuadhikārattā ahetukapaṭisandhi na vuttāti.