10. 论母的解说
10. Mātikākathā
对《论母说》的注释
Mātikākathāvaṇṇanā
40此后,大长老于开示观之后,为以种种理趣赞叹整部《无碍解道》中所阐明的止、观、道、涅槃诸法——亦即依着行相的种种差别,先诵出“无渴”等十九个论母句,再以解释这些论母句的方式,开示了名为“论母说”的内容。今对此前未释之义作如下注释:论母中,“无渴”(nicchāta)即无枯萎。因为一切烦恼皆因与逼迫相应而枯萎;即便是贪,当它持续生起时,尚且能烧燃身体,何况其余烦恼?然,“诸比丘,有此三火:贪火、嗔火、痴火”(《如是语》93;《长部》3.305),此仅是就作为烦恼之首的三种而说,但与他们相应的其余烦恼,确实亦在燃烧。如是,因无彼名为“渴望”之烦恼,故称“无渴”。此为何者?关联解脱来看,当解为“解脱”(vimokkha)。被释放名为“释放”(mokkha)。彻底被释放,即是“解脱”之义。此为一论母句。“明解脱”(vijjāvimutti),即是说明(vijjā)本身即是解脱(vimutti)。此为一论母句。“禅那解脱”
40. Idāni mahāthero vipassanākathānantaraṃ sakale paṭisambhidāmagge niddiṭṭhe samathavipassanāmagganibbānadhamme ākāranānattavasena nānāpariyāyehi thometukāmo nicchātotiādīni ekūnavīsati mātikāpadāni uddisitvā tesaṃ niddesavasena mātikākathaṃ nāma kathesi. Tassā ayaṃ apubbatthānuvaṇṇanā. Mātikāya tāva nicchātoti amilāto. Sabbepi hi kilesā pīḷāyogato milātā, rāgopi tāva nirantarappavatto sarīraṃ dahati, kiṃ panaññe kilesā . ‘‘Tayome, bhikkhave, aggī rāgaggi dosaggi mohaggī’’ti (itivu. 93; dī. ni. 3.305) pana kilesanāyakā tayo eva kilesā vuttā, taṃsampayuttāpi pana dahantiyeva. Evaṃ chātakilesābhāvato nicchāto. Ko so? Vimokkhasambandhena vimokkhoti daṭṭhabbo. Muccatīti mokkho. Vimuccatīti vimokkhoti attho. Idamekaṃ mātikāpadaṃ. Vijjāvimuttīti vijjāyeva vimutti. Idamekaṃ mātikāpadaṃ. Jhānavimokkhoti jhānameva vimokkho. Idamekaṃ mātikāpadaṃ. Sesāni ekekānevāti evaṃ ekūnavīsati mātikāpadāni.
41“以出离而于爱欲无渴”:因以出离而离爱欲故,修行者于爱欲中无烦恼。因此,所证得的出离本身亦是无渴、无烦恼的解脱。于其余诸项,亦应同此理解。“以出离从爱欲解脱,故名解脱”:意为修行者以出离而从爱欲解脱,故彼出离即是解脱。于其余诸项,亦以此类推。“明”(vijjā)即是“存在”:就自性而言,它存在、存有、可被获得,故称为“明”,此为第一义。或,为知见自性而修习的行者,能体验、了知自性,故称为“明”,此为第二义。或,为证殊胜而修习的行者,能体验、证得它,故称为“明”,此为第三义。或,它获得自身应被体验之境,故称为“明”,此为第四义。或,因它是照见自性之因,能令自性被知晓,故称为“明”,此为第五义。“明解脱”:正在明时即解脱,正在解脱时即明——即如前所述之法,以如前所述之义而存有时,便从前述烦恼中解脱;从前述烦恼中解脱时,便如前所述之义而存有。
41.Nekkhammena kāmacchandato nicchātoti nekkhammena kāmacchandato apetattā kāmacchandato nikkileso yogī. Tena paṭiladdhaṃ nekkhammampi nicchāto nikkileso vimokkho. Evaṃ sesesupi. Nekkhammena kāmacchandato muccatīti vimokkhoti nekkhammena kāmacchandato yogī muccatīti taṃ nekkhammaṃ vimokkhoti attho. Evaṃ sesesupi. Vijjatīti vijjāti sabhāvato vijjati atthi upalabbhatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā sabhāvajānanatthaṃ paṭipannehi yogīhi sabhāvaṃ vedīyati jānīyatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā visesalābhatthaṃ paṭipannehi yogīhi vedīyati paṭilābhīyatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā attanā vinditabbaṃ bhūmiṃ vindati labhatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā sabhāvadassanahetuttā sabhāvaṃ viditaṃ karotīti vijjā nāmāti attho. Vijjanto muccati, muccantovijjatīti yathāvutto dhammo yathāvuttenatthena vijjamāno yathāvuttato muccati, yathāvuttato muccamāno yathāvuttenatthena vijjatīti vijjāvimutti nāmāti attho.
“以防护义对待欲贪”:即由遮止欲贪这一含义,此出离即名“戒清净”。以其为无散乱之因,故以无散乱之义名“心清净”。以其为洞见之因,故以洞见之义名“见清净”。其余各项,亦依此理类推。“令寂止”:即修行者以出离等令欲贪等寂止,故出离等法名为“轻安”。“已断故”:即由种种所断而称为断。“以了知义为智”:即依禅那之省察、观之省察、道之省察,以了知义,出离等名为“智”。“以已见义为见”:此处亦然。“清净”:即修行者变得清净,而出离等本身即是清净。
Kāmacchandaṃ saṃvaraṭṭhenāti kāmacchandanivāraṇaṭṭhena taṃ nekkhammaṃ sīlavisuddhi nāmāti attho. Taṃyeva avikkhepahetuttā avikkhepaṭṭhena cittavisuddhi. Dassanahetuttā dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Sesesupi eseva nayo. Paṭippassambhetīti nekkhammādinā kāmacchandādikaṃ yogāvacaro paṭippassambhetīti nekkhammādiko dhammo passaddhi nāmāti attho. Pahīnattāti tena tena pahānena pahīnattā. Ñātaṭṭhena ñāṇanti jhānapaccavekkhaṇāvasena vipassanāvasena maggapaccavekkhaṇāvasena ñātaṭṭhena nekkhammādikaṃ ñāṇaṃ nāmāti attho. Diṭṭhattā dassananti etthāpi eseva nayo. Visujjhatīti yogī, nekkhammādikā visuddhi.
在出离的解释中:出离以无贪为性,故是从欲贪中出离,名为“出离”。由此而出,称为“出离”。当说“这是对于色的出离,即此出离”时,由于未见无色界的殊胜出离,为显示其殊胜,便依他处经文所说的次第,说为“即此无色界”。而无色界因从色中出离,以其增上,亦被称为“出离”。“已有的”是表明与生起相连接。“有为的”是显示缘之力的殊胜。“缘生的”在缘的和合中,也显示诸缘的无造作状态。“其灭为出离”:即涅槃因从有为中出离,故是彼有为的出离。对无色界与灭的采用,是随他处经文所说的次序而作的。若直接说“欲贪的出离即是出离”,则成重复;且仅用“出离”一词已能成立其出离之义,故此处不提它,只说其余的出离。这是直截了当的。在“出离的解释”中,其义理亦应以此方法理解。不过,这里所说的“应被出离的界”,直截了当就是出离。“远离”指远离的状态,也就是出离等本身。“弃舍”:修行者弃舍,而出离等即是弃舍。修行者
Nekkhammaniddese nekkhammaṃ alobhattā kāmarāgato nissaṭanti nissaraṇaṃ. Tato nikkhantanti nekkhammaṃ. ‘‘Rūpānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti vuccamāne āruppavisesassa adissanato visesassa dassanatthaṃ aññattha vuttapāṭhakkameneva yadidaṃ āruppanti vuttaṃ. Tañca āruppaṃ rūpato nikkhantattā nekkhammaṃ nāmāti adhikāravaseneva vuttaṃ hoti. Bhūtanti uppādasamāyogadīpanaṃ. Saṅkhatanti paccayabalavisesadassanaṃ. Paṭiccasamuppannanti paccayasamāyogepi paccayānaṃ abyāpārabhāvadassanaṃ. Nirodho tassa nekkhammanti nibbānaṃ tato saṅkhatato nikkhantattā tassa saṅkhatassa nekkhammaṃ nāma. Āruppassa ca nirodhassa ca gahaṇaṃ aññattha pāṭhe vuttakkameneva kataṃ. ‘‘Kāmacchandassa nekkhammaṃ nekkhamma’’nti vuccamāne punaruttaṃ hoti. Nekkhammavacaneneva ca tassa nekkhammasiddhīti taṃ avatvā sesanekkhammameva vuttaṃ. Taṃ ujukameva. Nissaraṇaniddesepi imināva nayena attho veditabbo. Nissaraṇīyā dhātuyo panettha ujukameva nekkhammanti vuttaṃ. Pavivekoti pavivittabhāvo nekkhammādikoyeva. Vosajjatīti yogī, nekkhammādayo vosaggo. Nekkhammaṃ pavattento yogī nekkhammena caratīti vuccati. Taṃ pana nekkhammaṃ cariyā. Esa nayo sesesupi. Jhānavimokkhaniddese vattabbaṃ vimokkhakathāyaṃ vuttaṃ. Kevalaṃ tattha ‘‘jānātīti jhānavimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.217) vuttaṃ, idha pana ‘‘jānātīti, jhāyatī’’ti puggalādhiṭṭhānāva desanā katāti ayaṃ viseso.
42于修习、依止、活命的解说中,也是依补特伽罗而施设的开示。然而,就法而言,所谓“修习”正是出离等本身。所谓“依止”,即是通过出离等而确立的心本身。所谓“活命”,即是通过出离等而确立的心之正命。那么,什么是正命呢?就是远离邪命,以及以如法、公正的方式寻求资具的精进。在此,“他以平等而活命”是指他过着平等的生活;或者,这是将修习作中性词来说,意为“他以平等而活命”。“非不平等”:是以否定方式,对“他以平等而活命”所说之义加以确定。“他以正命而活”:是显示其行相。“非邪命”:是对其作出限定。“他以清净而活命”:即他以自性清净,过着清净的生活。“非杂染”:这也是对其作出限定。“无论何种”等,是显示前面三种成就的功德。这里的“无论何种”,即任何哪一种。“在刹帝利众中”,指的是刹帝利的集会。因为愚钝无智之人会从周围沉没其中,故称为“众”。其余三种众,亦以此法类推。由于刹帝利等前三种众具备了出身的圆满与智慧的圆满,所以这里唯举此四众,不举首陀罗众。“无所畏”:即具
42. Bhāvanādhiṭṭhānajīvitaniddese ca puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Dhammato pana bhāvanā nāma nekkhammādayova. Adhiṭṭhānaṃ nāma nekkhammādivasena patiṭṭhāpitacittameva. Jīvitaṃ nāma nekkhammādivasena patiṭṭhāpitacittassa sammāājīvo nāma. Ko so sammāājīvo nāma ? Micchājīvā virati, dhammena samena paccayapariyesanavāyāmo ca. Tattha samaṃ jīvatīti samaṃ jīvitaṃ jīvati, bhāvanapuṃsakavacanaṃ vā, samena jīvatīti vuttaṃ hoti. No visamanti ‘‘samaṃ jīvatī’’ti vuttasseva atthassa paṭisedhavasena avadhāraṇaṃ kataṃ. Sammā jīvatīti ākāranidassanaṃ. No micchāti tasseva niyamanaṃ. Visuddhaṃ jīvatīti sabhāvavisuddhiyā visuddhaṃ jīvitaṃ jīvati. No kiliṭṭhanti tasseva niyamanaṃ. Yaññadevātiādīhi yathāvuttānaṃ tissannaṃ sampadānaṃ ānisaṃsaṃ dasseti. Tattha yaññadevāti yaṃ yaṃ eva. Khattiyaparisanti khattiyānaṃ sannipātaṃ. So hi samantato sīdanti ettha akatabuddhinoti parisāti vuccati. Eseva nayo itarattaye. Khattiyādīnaṃyeva āgamanasampattiyā ñāṇasampattiyā ca samannāgatattā tāsaṃyeva catassannaṃ gahaṇaṃ , na suddaparisāya. Visāradoti tīhi sampadāhi sampanno vigatasārajjo, nibbhayoti attho. Amaṅkubhūtoti asaṅkucito na nittejabhūto. Taṃ kissa hetūti taṃ visāradattaṃ kena hetunā kena kāraṇena hotīti ceti attho. Idāni tathā hīti tassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā evaṃ tisampadāsampanno, tasmā ‘‘visārado hotī’’ti visāradabhāvassa kāraṇaṃ dassetvā niṭṭhapesīti.
在《阐明正法》(Saddhammappakāsiniyā)——《无碍解道注》(Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā)中
Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya
以三十论庄严的《无碍解道》义释,至此圆满。
Samatiṃsakathāpaṭimaṇḍitasspaṭisambhidāmaggassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā hotīti.
大品、中品与小品,此依名称而立;
此处所说三品,乃依数量次第编排。
Mahāvaggo majjhimo ca, cūḷavaggo ca nāmato; Tayo vaggā idha vuttā, pamāṇapaṭipāṭiyā. Vagge vagge dasa dasa, kathā yā tā udīritā;
此即他们一切总摄颂,依次排列如下。
Uddānagāthā sabbāsaṃ, imā tāsaṃ yathākkamaṃ.
结合谛与觉支,以慈与离贪为第五;
无碍解、法轮、出世间力与空。
慧、神通、现观、远离,及第五种行;
神变、等首、念、观论母。
那位以真舍利益为喜乐、为善逝教法之增上者,
由那位具足坚固功德的长老所宣说的《无碍解道》,
对其义释——我依循古注的理趣与方法,
依此着手,完成了这部著作。
那位北方的智者,具足智慧功德,与信心同行;
于大寺建造了具备种种善德的僧房。
居住于此的长老,成就了这部名为《大注疏》的著作;
在目犍连王去世后的第三年。
顺应时节,那些如明灯般阐扬上座部教说的长老们,
令这部饶益世间的注疏,也得以圆满完成。
随顺正法,成就自利利他;
愿一切众生的所愿,亦皆如是圆满成就。
于这部阐明正法的注疏中,由精通计算者统计如下:
应知,诵分计有五十八。
若依阿奴图跋韵律、以诗律编排而计算,
则偈颂数为一万四千五百首。
为令教法久住,并利益世间,我以恭敬心
我造作此福德,所获福德无量广大
愿世间凭借这份福德,受用十力者的正法甘露,
受用无垢甘露已,愿以安乐得安乐。
Ñāṇaṃ diṭṭhi ānāpānaṃ, indriyaṃ vimokkhapañcamaṃ; Gati kammaṃ vipallāso, maggo maṇḍoti tā dasa. Yuganaddhasaccabojjhaṅgā, mettā virāgapañcamā; Paṭisambhidā dhammacakkaṃ, lokuttarabalasuññatā. Paññā iddhi abhisamayo, viveko cariyapañcamo; Pāṭihīraṃ samasīsa-sati vipassanamātikā. Yo so sugatasutānaṃ, adhipatibhūtena bhūtahitaratinā; Therena thiraguṇavatā, vutto paṭisambhidāmaggo. Tassatthavaṇṇanā yā, pubbaṭṭhakathānayaṃ tathā yuttiṃ; Nissāya mayāraddhā, niṭṭhānamupāgatā esā. Yaṃ taṃ uttaramantī, mantiguṇayuto yuto ca saddhāya; Kārayi mahāvihāre, pariveṇamanekasādhuguṇaṃ. Therenettha nivasatā, samāpitāyaṃ mahābhidhānena; Tatiye vasse cutito, moggallānassa bhūpatino. Samayaṃ anulomentī, therānaṃ theravādadīpānaṃ; Niṭṭhaṃ gatā yathāyaṃ, aṭṭhakathā lokahitajananī. Dhammaṃ anulomentā, attahitaṃ parahitañca sādhentā; Niṭṭhaṃ gacchantu tathā, manorathā sabbasattānaṃ. Saddhammapakāsiniyā, aṭṭhakathāyettha gaṇitakusalehi; Gaṇitā tu bhāṇavārā, viññeyyā aṭṭhapaññāsa. Ānuṭṭhubhena assā, chandobandhena gaṇiyamānā tu; Cuddasasahassasaṅkhā, gāthāyo pañca ca satāni. Sāsanaciraṭṭhitatthaṃ, lokahitatthañca sādarena mayā; Puññaṃ imaṃ racayatā, yaṃ pattamanappakaṃ vipulaṃ. Puññena tena loko, saddhammarasāyanaṃ dasabalassa; Upabhuñjitvā vimalaṃ, pappotu sukhaṃ sukhenevāti.