《彼岸道品》义释·第14 波斯罗学童经义释注
彼岸道品分别义注 · 74 段
第14 波斯罗学童经义释注巴利
14. Posālamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā
81 在第十四《波斯罗经》中——“他宣说过去”:指世尊宣说自己和他人分为“一生”等种种类型的过去。巴利
81. Cuddasame posālasutte – yo atītaṃ ādisatīti yo bhagavā attano ca paresañca ‘‘ekampi jāti’’ntiādibhedaṃ atītaṃ ādisati.
“一生”是指一个以结生为起点、以死亡为终点、属于同一个有的蕴相续。“二生”等等也按同样的方式理解。但在“在多劫中”等说法里,劫在衰减时叫坏劫,因为那时一切众生都聚集到梵天界;劫在增长时叫成劫,因为那时众生从梵天界散开。其中,因为以坏劫为根本,所以坏住劫也被包含在内;因为以成劫为根本,所以成住劫也被包含在内。这样存在时,经中说的“比丘们,劫有这四种不可计量的阶段。哪四种?坏劫、坏住劫、成劫、成住劫”,这些就被包摄了。在坏劫和成劫中,是取劫的一半来说的。在坏成劫中,是取整个劫来说的。如何随念呢?以“我在那里”等的方式。其中,“我在那里”是指:在那个坏劫中,我在那个有中,或在胎中,或在趣中,或在识住中,或在众生居处中,或在众生类中。名为某某,即提须或富须;姓氏为某某,即迦旃延或迦叶波。这是就他过去世随念自己的名姓而说的。如果他想随念自己那时的容色圆满,或粗劣殊胜的生活状态,或苦乐的多寡,或短命长寿的状态,他也能随念那些。因此说“这样的容色,这样的寿命限度”。其中,“这样的容色”是指白的或黑的。“这样的食物”是指以米、肉、饭为食,或以野果为食。“感受这样的苦与乐”是指以多种方式感受身心的、有染与无染等种种差别的苦与乐。“寿命的终结是这样的”是指寿命以百岁为极限,或以八万四千劫为极限。巴利
Ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlakaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, tadā sabbesaṃ brahmaloke sannipatanato. Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭakappo, tadā brahmalokato sattānaṃ vivaṭṭanato. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā, vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti vuttāni (a. ni. 4.156), tāni pariggahitāni honti. Saṃvaṭṭakappe vivaṭṭakappeti ca kappassa addhaṃ gahetvā vuttaṃ. Saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti sakalaṃ kappaṃ gahetvā vuttaṃ. Kathaṃ anussaratīti ce? Amutrāsintiādinā nayena. Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vā . Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvitabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo, tampi anussaratiyeva. Tenāha – ‘‘evaṃvaṇṇo evamāyupariyanto’’ti. Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃ sukhadukkhapaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsīti kappasahassaparamāyupariyanto vā.
我从那个存在、那个胎、那个趣、那个识住、那个有情居、那个有情类中死后,又在另一个名为某某的存在、胎、趣、识住、有情居或有情类中投生。在那里也一样,就是说,我又在那个存在、胎、趣、识住、有情居或有情类中存在过。关于“名字是这样”等说法,解释方式与前面所说相同。巴利
So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādivuttanayameva.
另外,“我在那里曾存在”这一句,是顺着次第向上回忆,一直回忆到想要的范围为止。“他从那里死后”则是回过头来向下观察。因此,“在这里投生”这句话,应当理解为:这是针对在这一世投生之后紧接着的那个投生处,才说“我在那里出生”。而“在那里也存在”等话,则是为了说明他在那一世投生的期间,在投生处对名字、姓氏等的回忆。“他从那里死后,在这里投生”的意思是:我从紧接着的那个投生处死后,就转生到这里的某个刹帝利家族或婆罗门家族中。巴利
Api ca – yasmā amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ. Tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya amutra udapādinti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatrā imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha asukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbatto.
所谓“如此”,就是这样。“带特征、带指示”:靠名字和姓氏来指示,靠肤色等来呈现特征。因为众生通过名字和姓氏被指示为“提舍”“迦叶”;通过肤色等则被认知为“白”“黑”等种种差别。所以,名字和姓氏是指示,其余的是特征。“宿住”是指过去生中曾安住过的诸蕴,也就是宿世的住处。“曾住”是指曾安住、曾经验过,在自己的生命相续中生起后又灭去的;或者就是指那些曾被安住过的法。“曾住”也可以解释为:依所行境而安住,被自己的识所知、所限定,或者在某些情况下,比如在忆念断灭轮等时,也被他人的识所知。这些只有佛陀才能获得。佛陀开示这种宿住。他开示其他补特伽罗的过去生,就是以“其他众生的宿住,即使一生……”这样的方式来开示。巴利
Ititi evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto ‘‘tisso kassapo’’ti uddisiyati, vaṇṇādīhi ‘‘odāto sāmo’’ti nānattato paññāyati. Tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārāti. Pubbenivāsanti pubbe atītajātīsu nivuṭṭhakkhandhā pubbenivāso. Nivuṭṭhāti ajjhāvuṭṭhā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā, nivuṭṭhadhammā vā. Nivuṭṭhāti gocaranivāsena nivuṭṭhā, attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇena viññātāpi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu. Te buddhānaṃyeva labbhanti. Taṃ pubbenivāsaṃ ādisati katheti. Paresaṃ atītanti aññesaṃ parapuggalānaṃ pubbenivāsaṃ ekampi jātintiādinā nayena ādisati.
《大譬喻经》,就是与大丈夫们的宿世事迹相应的《大譬喻经》(《长部》2.1等)。《大善见王经》,就是与大善见王的成就相应的《大善见王经》(《长部》2.241等)。《大典尊经》,就是与大典尊婆罗门的宿世事迹相应的《大典尊经》(《长部》2.293等)。《大天经》,就是与大天王的宿世事迹相应的《大天经》(《中部》2.308等)。所谓“有随念宿住智”,意思是具备了与回忆过去生相应的智慧。巴利
Mahāpadāniyasuttantanti mahāpurisānaṃ apadānaniyuttaṃ mahāpadānasuttaṃ (dī. ni. 2.1 ādayo). Mahāsudassaniyasuttantanti mahāsudassanassa sampattiyuttaṃ mahāsudassanasuttaṃ (dī. ni. 2.241 ādayo). Mahāgovindiyasuttantanti mahāgovindabrāhmaṇassa apadānaniyuttaṃ mahāgovindasuttaṃ (dī. ni. 2.293 ādayo). Māghadeviyasuttantanti maghadevarañño apadānaniyuttaṃ maghadevasuttaṃ (ma. ni. 2.308 ādayo). Satānusāriññāṇaṃ hotīti pubbenivāsānussatisampayuttañāṇaṃ hoti.
他想知道多少,就把智慧投向那里,心里想“这些我都要知道”。这时,他的智慧就像强力冲入脆弱的叶编容器一样,毫无阻碍、毫无阻挡地运行。因此,他想知道多少,就能随念多少。菩提智,是指在菩提树下生起的智慧。智慧生起,是指四种道智的生起。由于以那种智慧断除了生的根本,所以又进一步生起这样的智慧:“这是我最后一生,从此不再有后有。”根上下智:这里把下文中的“众生的”一词引过来,应组合理解为“众生的根上下智”。parā 和 aparā 这两个词,本来应该说成 parāparāni,因为连声规则变成了 paroparāni。paroparā 的状态是 paropariya,paropariya 就是 paropariyatta。对于可调教的众生,其信等五根的殊胜与低劣状态,就是根上下;关于根上下的智慧,就是根上下智。意思是,了知众生根器殊胜与低劣的智慧。也有写成 indriyavarovariyattañāṇa 的读法:varāni 和 avarāni 合为 varovariyāni,varovariyānaṃ bhāvo 就是 varovariyatta。avariyāni 就是低劣的意思。或者,parāni 和 oparāni 合为 paroparāni,它们的状态就是 paropariyatta。oparāni 就是 orāni,意思是低劣的,就像“paroparāyassa samecca dhammā”等语句中的用法一样。也有用处格表达写成“indriyaparopariyatte ñāṇaṃ”的读法。巴利
Yāvatakaṃ ākaṅkhatīti yattakaṃ ñātuṃ icchati, tattakaṃ jānissāmīti ñāṇaṃ peseti. Athassa dubbalapattapuṭe pakkhandanārādho viya appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati. Tena yāvatakaṃ ākaṅkhati, tāvatakaṃ anussarati. Bodhijanti bodhiyā mūle jātaṃ. Ñāṇaṃ uppajjatīti catumaggañāṇaṃ uppajjati. Ayamantimā jātīti tena ñāṇena jātimūlassa pahīnattā puna ‘‘ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’’ti (dī. ni. 2.31) aparampi ñāṇaṃ uppajjati. Indriyaparopariyattañāṇanti ettha upari ‘‘sattāna’’nti padaṃ idheva āharitvā sattānaṃ indriyaparopariyattañāṇanti yojetabbaṃ. Parāni ca aparāni ca ‘‘parāparānī’’ti vattabbe sandhivasena ro-kāraṃ katvā ‘‘paroparānī’’ti vuccati. Paroparānaṃ bhāvo paropariyaṃ, paropariyameva paropariyattaṃ, veneyyasattānaṃ saddhādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ indriyaparopariyattaṃ, indriyaparopariyattassa ñāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ, indriyānaṃ uttamānuttamabhāvañāṇanti attho. ‘‘Indriyavarovariyattañāṇa’’ntipi pāṭho, varāni ca avarāni ca varovariyāni, varovariyānaṃ bhāvo varovariyattanti yojetabbaṃ. Avariyānīti ca uttamānīti attho. Atha vā – parāni ca oparāni ca paroparāni, tesaṃ bhāvo paropariyattanti yojetabbaṃ. Oparānīti ca orānīti vuttaṃ hoti, lāmakānīti attho ‘‘paroparāyassa samecca dhammā’’tiādīsu (a. ni. 4.5; su. ni. 479) viya. ‘‘Indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti bhummavacanenapi pāṭho (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.68).
所谓“如来”,意思是像毗婆尸等过去诸佛那样而来的人,也是像他们那样而去的人。“如来力”,是指不与其他人共有、只属于如来的力。或者也可以这样理解:过去诸佛的力,是由福德积累和圆满成就而来的,如来也是这样获得力的。在这里,如来的力有两种:身力和智力。其中,身力应当依照象的族类来理解。关于这一点,古代的大德们确实这样说过:巴利
Tathāgatassāti yathā vipassiādayo pubbakā isayo āgatā, tathā āgatassa. Yathā ca te gatā, tathā gatassa. Tathāgatabalanti aññehi asādhāraṇaṃ tathāgatasseva balaṃ. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balaṃ puññussayasampattiyā āgataṃ, tathā āgatabalantipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –
“ 黑、恒河、白、铜、褐黄,
香、吉祥、金、布萨、六牙——此即十种。”巴利
‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ; Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.148; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22; a. ni. aṭṭha. 3.10.21; vibha. aṭṭha. 760; udā. aṭṭha. 75; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44);
按通常计算象群的方式,这相当于一百亿头大象的力量;按人的方式来算,则相当于一百亿人的力量。这就是如来的身力。至于智慧力,则如《大狮子吼经》等中所说的十力智、四无畏智、在八种大众中不动摇的智、辨别四生的智、辨别五趣的智,以及《相应部》中所说的七十三种智、七十七种智,还有除此之外许多其他成千上万的智,这些都叫作智慧力。这里所要说的,也正是智慧力。因为智慧以不可动摇和能作支撑的意义,被称为“力”。巴利
Yadetaṃ pakatihatthiggaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassassa, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti, idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ. Ñāṇabalaṃ pana mahāsīhanāde (ma. ni. 1.146 ādayo) āgataṃ dasabalañāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti evaṃ aññānipi anekāni ñāṇasahassāni, etaṃ ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ, ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upathambhakaṭṭhena ca balanti (paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44) vuttaṃ.
“对众生们的意乐与随眠之智”这句话里,因为以欲贪对色等诸蕴,众生被黏着,所以叫“众生”。世尊确实这样说过——巴利
Sattānaṃ āsayānusaye ñāṇanti ettha rūpādīsu khandhesu chandarāgena sattā visattāti sattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
罗陀,对于诸色,凡有欲、有贪、有喜、有渴爱,就在那里执著、在那里黏着,因此被称为“众生”。对于受……对于想……对于诸行……对于识,凡有欲、有贪、有喜、有渴爱,就在那里执著、在那里黏着,因此被称为“众生”。巴利
‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccati . Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.161; mahāni. 7).
那些只琢磨字词的人不去考察含义,就主张“这只是一个名称而已”。而那些考察含义的人则主张,众生是因为与执著相应才被称为众生。对于这些众生来说,它是他们依止、安住的地方,所以叫“依止”,这是被邪见或正见、被欲贪等或出离等所熏修的心相续的异名。在众生的心相续中潜伏、持续现起的,叫“随眠”,这是指已经变得很强的欲贪等的异名。依止和随眠合在一起,就是“依止与随眠”。应当知道,因为包含了类别,又因为是并列复合词,所以用单数形式。由于性行和意乐都被依止与随眠所涵盖,因此在总说时,把性行智和意乐智一并归入依止与随眠智来说,所以说为“依止与随眠智”。巴利
Akkharacintakā pana atthaṃ avicāretvā ‘‘nāmamattameta’’nti icchanti. Yepi atthaṃ vicārenti, te satvayogena sattāti icchanti. Tesaṃ sattānaṃ āsayanti nissayanti etthāti āsayo , micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā vā kāmādīhi nekkhammādīhi vā paribhāvitassa cittasantānassetaṃ adhivacanaṃ. Sattasantāne anusenti anupavattantīti anusayā, thāmagatānaṃ kāmarāgādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Āsayo ca anusayo ca āsayānusayo. Jātiggahaṇena ca dvandasamāsavasena ca ekavacanaṃ veditabbaṃ. Yasmā caritādhimuttiyo āsayānusayasaṅgahitā, tasmā uddese caritādhimuttīsu ñāṇāni āsayānusayañāṇeneva saṅgahetvā ‘‘āsayānusaye ñāṇa’’nti vuttaṃ.
在“双神变智”这一说法里,火聚与水柱等同时、无前无后地一并生起,所以叫“双”;能去除不信等敌对之法,所以叫“神变”;它既是双又是神变,所以称为“双神变”。巴利
Yamakapāṭihīre ñāṇanti ettha aggikkhandhaudakadhārādīnaṃ apubbaṃ acarimaṃ sakiṃyeva pavattito yamakaṃ, assaddhiyādīnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ haraṇato pāṭihīraṃ, yamakañca taṃ pāṭihīrañcāti yamakapāṭihīraṃ.
对于“大悲等至之智”这句话:当他人受苦时,能让善人的心震动,所以叫“悲”;或者说,它能打击、摧毁他人的苦,所以叫“悲”;或者说,它以遍满的方式流向受苦的众生,所以叫“悲”。因为遍满的作用和功德之力,这种悲很大,所以叫“大悲”;大悲者们进入这种状态,所以叫“等至”;它既是大悲又是等至,所以叫“大悲等至”。与这种大悲等至相应的智,或者就是这种大悲等至中的智。巴利
Mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇanti ettha paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā, kināti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā, kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasārīyatīti karuṇā, pharaṇakammavasena kammaguṇavasena ca mahatī karuṇā mahākaruṇā, samāpajjanti etaṃ mahākāruṇikāti samāpatti, mahākaruṇā ca sā samāpatti cāti mahākaruṇāsamāpatti, tassaṃ mahākaruṇāsamāpattiyaṃ. Taṃ sampayuttaṃ vā ñāṇaṃ.
“一切知智”和“无碍智”这里:因为了知了五种所应了知之境的全部,所以称为“一切知者”;一切知者的状态就是“一切知性”;这个一切知性本身就是智,按理应该说成“一切知性智”,但实际说的是“一切知智”。因为一切法可以分为有为、无为等,具体来说就是行、变异、相、涅槃、施设这五种所应了知的境。正因为他的智只依转向而现前,所以对他来说没有任何障碍,因此就称为“无碍智”。巴利
Sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇanti ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū, sabbaññussa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ sabbaññutāñāṇanti vattabbe sabbaññutaññāṇanti vuttaṃ. Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti pañceva neyyapathā honti. Āvajjanapaṭibaddhattā eva hi natthi tassa āvaraṇanti tadeva anāvaraṇañāṇanti vuccati (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.68).
对于“一切处无著、无碍、无障智”这一说法:在这里,指的是在过去、未来、现在生起的智——它无著、远离执著,无碍、远离对立面,无障。巴利
Sabbatthaasaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇanti ettha atītānāgatapaccuppannesu asaṅgaṃ saṅgavirahitaṃ appaṭihataṃ paṭipakkhavirahitaṃ hutvā pavattaṃ āvaraṇavirahitaṃ ñāṇaṃ.
他也说明未来。巴利
Anāgatampi ādisatīti –
在这个贤劫中,出现了三位导师;
我现在是正自觉者,弥勒将来也会成为正自觉者。巴利
‘‘Imasmiṃ bhaddake kappe, tayo āsiṃsu nāyakā; Ahametarahi sambuddho, metteyyo cāpi hessatī’’ti. ca –
比丘们,当人的寿命有八万岁那么长的时候,一位名叫弥勒的世尊会出现在世间,他是阿拉汉、正自觉者、明行足。巴利
‘‘Asītivassasahassāyukesu , bhikkhave, manussesu metteyyo nāma bhagavā loke uppajjissati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’ti ca (dī. ni. 3.107) –
比丘们,那时有一位名叫螺贝的国王,他把大帕那达王命人建造的那根柱子竖立起来,住在那里,然后把它布施出去,向沙门、婆罗门、穷人、商人、乞讨者行布施。之后,他会在弥勒世尊、阿拉汉、正自觉者面前剃除须发,披上袈裟,从在家出家,过无家生活。巴利
‘‘Atha kho, bhikkhave, saṅkho nāma rājā yo so yūpo raññā mahāpanādena kārāpito, taṃ yūpaṃ ussāpetvā ajjhāvasitvā taṃ datvā vissajjitvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ dānaṃ datvā metteyyassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissatī’’ti ca (dī. ni. 3.108) –
在未来,将会出现一位名叫“阿提萨拉”的独觉佛(《弥林达问经》4.1.3),还会出现一位名叫“苏玛尼萨拉”的独觉佛。巴利
‘‘Anāgate aṭṭhissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī’’ti (mi. pa. 4.1.3) ca, ‘‘sumanissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī’’ti ca –
他以“等”这样的方式,讲说了提婆达多等人未来的情况。他也指出现在,这一点是显而易见的。巴利
Ādinā nayena devadattādīnaṃ anāgataṃ ācikkhati. Paccuppannampi ādisatīti idaṃ pākaṭameva.
82 “已超越色想”是指已经超越了色想。“舍弃一切身”是指通过彼分断和镇伏断而舍弃了一切色身,意思是说,他已经断除了色有的结生。“见无所有”是指通过观察识的不存在而见到“无所有”,这里说的是证得无所有处定的人。“我问能者之智”——这里用“能者”来称呼世尊。我问那个人之智,应该是怎样的?“应如何引导”——他应该怎样被引导,才能让更上的智慧生起?巴利
82.Vibhūtarūpasaññissāti samatikkantarūpasaññissa. Sabbakāyappahāyinoti tadaṅgavikkhambhanavasena sabbarūpakāyapahāyino, pahīnarūpabhavapaṭisandhikassāti adhippāyo. Natthi kiñcīti passatoti viññāṇābhāvadassanena ‘‘natthi kiñcī’’ti passato, ākiñcaññāyatanalābhinoti vuttaṃ hoti. Ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti sakkāti bhagavantaṃ ālapanto āha. Tassa puggalassa ñāṇaṃ pucchāmi, kīdisaṃ icchitabbanti. Kathaṃ neyyāti kathañca so netabbo, kathamassa uttariñāṇaṃ uppādetabbanti.
什么是“色想”?在这里,“色想”是以“想”为名,来指色界禅那以及它的所缘对象。色界禅那本身也被称为“色”,比如“有色者见诸色”这类说法里就是这样。它的所缘对象也被称为“色”,比如“在外见诸色,有美有丑”这类说法里就是这样。所以这里说“于色有想”就是色想,像这样以“想”为名,这是对色界禅那的一种称呼。“以色为想”就是色想,意思是“以色为名”。应当知道,这也是对地遍等不同种类及其所缘对象的一种称呼。不过在这里,特指依善、果报、唯作而说的十五种禅那所摄的色想。“入色界定者”,指进入色界善禅定的人。“生起者”,指依果报禅那而生起于那一存在的人。“现法乐住者”,指就在这一生中进入唯作禅那、生起快乐而安住的人。“于无色定”,指空无边处定等。“已获得者”,指已经生起并安住的人。“色想已远离”,指色想已经离去。已离去,就是已被灭除。也有一种读法是“未修习”,这也是一种好的读法。巴利
Katamārūpasaññāti ettha rūpasaññāti saññāsīsena vuttarūpāvacarajhānañceva tadārammaṇañca. Rūpāvacarajhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209). Tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223). Tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Idha pana kusalavipākakiriyavasena pañcadasajhānasaṅkhātā rūpasaññā eva adhippetā . Rūpāvacarasamāpattiṃsamāpannassa vāti rūpāvacarakusalajjhānasamāpattiṃ samāpannassa. Upapannassa vāti vipākajjhānavasena tasmiṃ bhave upapannassa. Diṭṭhadhammasukhavihārissa vāti imasmiṃyeva attabhāve kiriyājhānaṃ samāpajjitvā sukhaṃ uppādetvā viharantassa. Arūpasamāpattiyoti ākāsānañcāyatanādīni. Paṭiladdhassāti uppādetvā ṭhitassa. Rūpasaññā vibhūtā hontīti rūpasaññā apagatā honti. Vigatāti vināsitā. ‘‘Abhāvitā’’tipi pāṭho, sundaro.
以彼分超越,是指通过彼分舍断的方式而超越。以镇伏断而舍断,是指通过证得无色禅那,以镇伏的方式予以舍断。他的色身,是指那位证得无色定的无色补特伽罗的色界身。巴利
Tadaṅgasamatikkamāti tadaṅgappahānavasena atikkamena. Vikkhambhanappahānena pahīnoti arūpajjhānapaṭilābhena vikkhambhanena pahīno. Tassa rūpakāyoti tassa arūpasamāpattipaṭilābhino arūpapuggalassa rūpāvacarakāyo.
“无所有处”:这里的“无所有”,是说他没有丝毫所有;意思是说,他连一丝残留的积聚也没有,这就叫“无所有”。无所有的状态即“无所有”,这也是对“空无边处之识已消失”的另一种说法。这个“无所有”具依止处之义,是这种想所依之处,所以叫“无所有处”。它实际上也是一种禅那的别名,该禅那以“于虚空中生起之识的消失”为所缘。“入识无边处定,已念知者”:即以念知的状态进入那识无边处定。“从彼出定”:即以念知的状态从那个定中出来。“就彼识”:即那个在虚空中生起的广大识。“使非有”:即破坏它。“使消失”:即以种种方式消灭它。“使隐没”:即让它不再可见。巴利
Ākiñcaññāyatananti ettha nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso saṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imissā saññāya āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ, ākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvāti taṃ viññāṇañcāyatanaṃ satokārī hutvā samāpajjitvā. Tato vuṭṭhahitvāti satokārī hutvā tāya samāpattiyā vuṭṭhāya. Taññeva viññāṇanti taṃ ākāse pavattitaṃ mahaggataviññāṇaṃ. Abhāvetīti vināseti. Vibhāvetīti vividhā nāseti. Antaradhāpetīti adassanaṃ gameti.
应该怎样引导他?那个人要以什么方式被认识?应该被调伏:要以种种方式被认识。应该被随顺引导:要反复用心让他通达。巴利
Kathaṃso netabboti so puggalo kenappakārena jānitabbo. Vinetabboti nānāvidhena jānitabbo. Anunetabboti punappunaṃ cittena kathaṃ gamayitabbo.
这时,世尊对那些具有这种特质的人,显示了自己不受阻碍的智慧,为了说明这种智慧而说出偈颂。其中,“了知一切识住的如来”:以造作行为来说有四种,以结生来说有七种——如此了知一切识住的,就是如来。“了知他安住”:以业造作的方式,了知这个众生安住——了知“未来他将成为这样趣向的人”。“已倾向”:已倾向于无所有处等。“以彼为归宿”:成为以彼为本质的。巴利
Athassa bhagavā tādise puggale attano appaṭihatañāṇataṃ pakāsetvā taṃ ñāṇaṃ byākātuṃ gāthamāha. Tattha viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, abhijānaṃ tathāgatoti abhisaṅkhāravasena catasso paṭisandhivasena sattāti evaṃ sabbā viññāṇaṭṭhitiyo abhijānanto tathāgato. Tiṭṭhantamenaṃ jānātīti kammābhisaṅkhāravasena tiṭṭhametaṃ puggalaṃ jānāti – ‘‘āyatiṃ ayaṃ evaṃgatiko bhavissatī’’ti. Dhimuttanti ākiñcaññāyatanādīsu adhimuttaṃ. Tapparāyaṇanti tammayaṃ.
“识住”是指结生识的立足处,也就是那些有识的蕴。其中“例如”这个词是用来举例的,意思是“就像人类”。因为在无量的轮围世界里,无量人类的肤色、体型等,即使找两个人,也没有完全相同的。就算有些地方有双胞胎,在肤色或体型上相似,他们在看来看去等神态上也还是不一样。所以说他们是“身异”。而他们的结生想,可能是三因的,也可能是二因的,也可能是无因的。因此说他们是“想异”。“一类天”指六欲界天。在这些天里,有些天人的身体是蓝色的,有些是黄色的等等。而他们的想,可能是三因的,也可能是二因的,但不会是无因的。“一类堕处者”指脱离了四恶趣的众生,比如富那婆薮的母亲——女夜叉、爱母、福善、法护等,以及其他住在宫殿里的饿鬼。这些众生的身体,因为肤色有白色、黑色、芒果树色等不同,体型有瘦、胖、粗、长等不同,所以各不相同;他们的想则和人类一样,有三因、二因、无因的差别。但他们不像天人那样有大威德,而像可怜人那样威德很小,很难得到食物和衣服,被痛苦逼迫着生活。有些在黑分月时受苦,在白分月时享乐,因此从乐的堆积中堕落后,被称为“堕处者”。不过,这里如果是三因的人,他们也能证悟法,就像爱母等人一样。巴利
Viññāṇaṭṭhitiyoti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni saviññāṇakā khandhā eva. Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto yathā manussāti attho. Aparimāṇesupi hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti. Tepi ālokitavilokitādīhi visadisāva honti. Tasmā ‘‘nānattakāyā’’ti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi ahetukāpi hoti. Tasmā ‘‘nānattasaññino’’ti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi hoti, ahetukā na hoti. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā punabbasumātā yakkhinī piyaṅkaramātā phussamittā dhammaguttāti evamādayo aññe ca vemānikā petā. Etesañhi odātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya tihetukaduhetukāhetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā, tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya.
“梵身天”是指梵众天、梵辅天和大梵天神。“初生者”是指他们全都是通过初禅投生的。不过,梵众天是通过下品初禅投生的,梵辅天是通过中品初禅投生的,而他们的身体则更加广大。大梵天神是通过上品初禅投生的,他们的身体则极其广大。因此,他们的身体有差异,而想则因为都依初禅而相同,所以被称为“身异想一”。就像这些天一样,四恶趣的众生也是如此。在地狱中,有些众生的身体有一伽浮他,有些有半由旬,有些有三伽浮他,而提婆达多的身体则有一百由旬。在畜生中,有些小,有些大。在饿鬼界中,有些身高六十肘,有些身高八十肘,有些是金色的,有些是丑陋的。黑暗的阿修罗也是这样。而且在这里,还有一种叫“长脊鬼”的,据说身长甚至达到六十由旬。然而,所有这些众生的想都是不善异熟无因的。因此,恶趣众生也被列入“身异想一”之中。巴利
Brahmakāyikāti brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena nibbattā. Brahmapārisajjā pana parittena, brahmapurohitā majjhimena, kāyova nesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, kāyo pana nesaṃ ativipphārikataro hoti. Iti te kāyassa nānattā, paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti vuttā. Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci tigāvutaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā honti, keci mahantā. Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā. Tathā kālakañcikā asurā. Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinoti saṅkhaṃ gacchanti.
光音天:就像火炬迸出的火花一样,光明从他们的身体里一段一段地迸散、飘落开来,所以叫光音天。在他们当中,按五类的分类来说,修习下品的第二禅和第三禅而投生到那里的,叫少光天;修习中品而投生的,叫无量光天;修习上品而投生的,叫光音天。不过这里按最高标准把所有这类天人都包括进来了。因为他们所有的身体都一样遍满光明,而想则有有寻有伺和无寻无伺的差别,所以有所不同。巴利
Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbe gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā ca avitakkaavicārā cāti nānā.
遍净天:就是被清净之色所遍满,因为清净的身体光色而成为浑然一体,这是它的意思。这些天人的光明,不像光音天那样一段一段地断开而放射。按四法论来说,是依第三禅;按五法论来说,是依第四禅,以下品、中品、上品禅那的力量,分别成为少净天、无量净天、遍净天。因此应当知道,他们全都有同样的身相,也依第四禅的想而有同样的想。广果天也属于第四识住。无想有情因为没有心识,所以不归入这里,而归入众生居。巴利
Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchatīti. Catukkanaye tatiyassa pañcakanaye catukkassa parittamajjhimapaṇītassa jhānassa vasena parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.
净居天众安住于还灭分,并非一切时都存在;在十万劫乃至无数劫中没有佛出世的世间,他们不会出生。只有在万六千劫之内有佛出世时,他们才出生。对于转法轮的世尊来说,他们就像军营一样。因此,他们既不归入识住,也不归入众生居。不过,大西瓦长老依据这段经文——“舍利弗,我在这般漫长的时间里,除了净居天之外,从未住过这样的住处,这实属难得”——主张净居天也归入第四识住和第四众生居。这种说法因为没有被经典否定,所以是被认可的。巴利
Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā, na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke na uppajjanti. Soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti. Dhammacakkapavattissa (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) bhagavato khandhāvārasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ, na ca sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana ‘‘na kho pana so, sāriputta, āvāso sulabharūpo, yo mayā anāvuṭṭhapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehīti iminā suttena (ma. ni. 1.160) suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsañca bhajantī’’ti vadati, taṃ appaṭibāhitattā suttassa anuññātaṃ (a. ni. aṭṭha. 3.7.44-45; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.21).
“完全超越一切色想”这句话里,“完全”是指以一切方式,或者指全部、没有剩余的意思。“色想”是以“想”为代表,说的是色界禅那以及它们的所缘。因为色界禅那在“有色者见色”等经文里也被称为“色”,而它的所缘在“在外见色,有美有丑”等经文里也被称为“色”。所以这里用“对色有想,就是色想”这种方式,把它作为以“想”为代表所说的色界禅那的别名。色就是它的想,所以叫色想;意思是说,色就是它的名字。应当知道,这也是对地遍等不同种类、以及那些所缘的代称。巴利
Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamāti ettha sabbasoti sabbākārena, sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho. Rūpasaññānanti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca. Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209), tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223). Tasmā idha ‘‘rūpe saññā rūpasaññā’’ti evaṃ saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ.
“超越”是指由离贪和由灭而超越。这话说的是什么意思呢?对于这十五种被称为禅那的色想——即依善、异熟、唯作来分的那些——以及这八种被称为所缘的色想——即依地遍等来分的那些——以一切方式、无一剩余地,由离贪和由灭,也就是以离贪为因、以灭为因,成就并安住于空无边处。因为,如果没有完全超越色想,就不可能成就并安住于空无边处。在这里,对于所缘还没有离贪的人,想是不可能被超越的;而当想被超越时,所缘也就同样被超越了。因此,这里没有直接说超越所缘——巴利
Samatikkamāti virāgā nirodhā ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ etesañca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti. Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti, samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti. Tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā –
在这里,什么是色想?入色界等至者的想,或生于色界者的想,或体验现法乐住者的想——那想、了知、了知的状态,这些就称为色想。他已经超越、完全超越、彻底超越了这些色想,因此说“超越一切色想”。巴利
‘‘Tattha katamā rūpasaññā? Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti rūpasaññāyo. Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto, tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti –
《分别论》里只讲到超越想。不过,这些等至要靠超越所缘才能证得,不像初禅等那样只停留在同一个所缘上,所以应当知道,这里也是依据超越所缘来作义释的。巴利
Evaṃ vibhaṅge (vibha. 602) saññānaṃyeva samatikkamo vutto. Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo, na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya, tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā.
“有对想的灭尽”:由于与眼等感官基础以及色等所缘的碰撞而生起的想,就是“有对想”,这是色想等的别名。正如经中所说:“其中,什么是有对想?色想、声想、香想、味想、触想,这些被称为有对想。”应当知道,这里说的是:这十种有对想——五种善异熟和五种不善异熟——全部被灭尽、舍断、不再生起,令它们停止活动。巴利
Paṭighasaññānaṃatthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena uppannā saññā paṭighasaññā, rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamā paṭighasaññā? Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā, imā vuccanti paṭighasaññāyo’’ti (vibha. 603). Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā, appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti.
虽然入初禅等定的人也没有这些想,因为那时心不通过五门生起,但即便如此,就像在别处已断除的乐与苦在第四禅中仍被提及、有身见等在第三道中仍被提及一样,在这里提及它们,是为了激发对此禅那的精勤,以赞叹此禅那的方式来说的。或者这样说:虽然入色界定时它们不存在,但它们不存在并不是因为已被断除,因为色界的修习并不导向离色,而这些想的生起依赖于色;但这里的修习却导向离色。因此,在这里说它们“已断除”是恰当的。不仅可以说,而且应当完全这样认定。正因为它们在此之前未被断除,世尊才说“入初禅者,声音是刺”。而在这里,正因为它们已断除,才说无色定是不动、寂静解脱,并说“阿罗罗·伽蓝入无色定时,有五百辆车经过、靠近、驶过,他既没看见,也没听到声音”。巴利
Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi, na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati, evaṃ santepi aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne viya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca imasmiṃyeva jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacanaṃ veditabbaṃ. Atha vā – kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi, atha kho na pahīnattā na santi, na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati, rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti, ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati . Tasmā tā ettha ‘‘pahīnā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Na kevalañca vattuṃ, ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati. Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) vutto bhagavatā. Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā – ‘‘āḷāro ca kālāmo arūpaṃ samāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṃ assosī’’ti (dī. ni. 2.192).
对种种想不作意,意思是:对在种种不同所缘中生起的想,或者对种种不同种类的想,不作意。因为确实,这些——巴利
Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ saññānaṃ, nānattānaṃ vā saññānaṃ. Yasmā hi etā –
在这里,什么是种种想?对于未得定的人,与意界相应或与意识界相应者的想、了知、了知的状态,这些就称为种种想。巴利
‘‘Tattha katamā nānattasaññā? Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti nānattasaññāyo’’ti (vibha. 604) –
按照《分别论》里的详细分别,这里所说的,就是未入定的人在意界和意识界里所包含的想。这些想在色、声等各种各样、性质各不相同的所缘上生起。因为这四十四种想——也就是八种欲界善想、十二种不善想、十一种欲界善异熟想、两种不善异熟想、十一种欲界唯作想——种类多样、性质各异、彼此不相似,所以称为“种种想”。对这一切种种想完全不作意,就是不转向它们、不把它们放在心上、不让它们现起、不观察它们。正因为他确实不转向、不作意、不观察它们,所以才这样说。巴利
Evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttāva idha adhippetā asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti. Yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā dvādasa akusalasaññā ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā dve akusalavipākasaññā ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuttā. Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā. Yasmā tā nāvajjati na manasikaroti na paccavekkhati, tasmāti vuttaṃ hoti.
在这里,之前的色想和有对想,即使是在由这个禅那所投生的生存状态中也不存在,更不用说在那个生存状态中成就并安住于这个禅那的时候了。所以,对于它们,用“超越”和“息灭”这两种说法,说的就是它们完全不存在。然而,对于种种想,因为八种欲界善想、九种唯作想、十种不善想——这二十七种想,在由这个禅那所投生的生存状态中是存在的,所以应当知道,对于它们说的是“不作意”。因为即使在那里,成就并安住于这个禅那的人,也是通过不作意它们而成就并安住的;但如果他作意它们,就不再是入定者了。简而言之,在这里,“超越色想”这句话,说的是舍断一切色界法;“息灭有对想、不作意种种想”这句话,应当理解为说的是舍断一切欲界心和心所,以及不作意。巴利
Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti, pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle, tasmā tāsaṃ ‘‘samatikkamā atthaṅgamā’’ti dvedhāpi abhāvoyeva vutto. Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā nava kiriyasaññā dasa akusalasaññāti, imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti, tasmā tāsaṃ ‘‘amanasikārā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati, tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti. Saṅkhepato cettha ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. ‘‘Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānañca pahānaṃ amanasikāro ca vuttoti veditabbo (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.213).
世尊就这样用三句话赞叹空无边处定:超越十五种色想、灭没十种有对想、对四十四种种种想不作意。为什么要这样说呢?既是为了激发听法者的精进,也是为了吸引他们。因为如果有些愚笨的人说:“导师教导我们证得空无边处定,可是证得这个到底有什么意义?有什么好处?”为了不让他们有机会这样说,世尊就用这些方式赞叹这种定。他们听了之后就会这样想:“原来这种定这么寂静、这么殊胜,我们也要证得它。”然后就会为了证得它而精进努力。巴利
Iti bhagavā pannarasannaṃ rūpasaññānaṃ samatikkamena dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamena catucattālīsāya nānattasaññānaṃ amanasikārenāti tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Kiṃ kāraṇāti ce? Sotūnaṃ ussāhajananatthañceva palobhanatthañca. Sace hi keci apaṇḍitā vadeyyuṃ – ‘‘satthā ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethāti vadati, ko nu kho etāya nibbattitāya attho, ko ānisaṃso’’ti. ‘‘Te evaṃ vattuṃ mā labhantū’’ti imehi ākārehi samāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Tañhi nesaṃ sutvā evaṃ bhavissati – ‘‘evaṃ santā kira ayaṃ samāpatti evaṃ paṇītā, nibbattessāma na’’nti, athassā nibbattanatthāya ussāhaṃ karissantīti.
为了引诱他们,他也讲了这种定的功德,就像那个卖刺毒的商人一样。所谓卖刺毒的商人,其实就是卖糖的商贩。据说他把糖、糖浆、糖块、砂糖之类装上车,运到边地村庄,高声吆喝:来买刺毒啊,来买刺毒啊!村民听到后,心想:毒这东西很硬很烈,谁吃了就会死;刺也会扎死人。这两样都可怕,买它有什么好处?于是他们把家门都关上,连孩子们也都赶开了。商人看到这情形,心想:这些村民很会做买卖啊,来,我用个办法让他们来买。于是他吆喝:来买这最甜的东西啊,来买这最美味的东西啊,糖、糖浆、砂糖、粗糖都能买到,用假钱、假币什么的也能买到!村民听到后,欢欢喜喜地跑出来,花了很多钱买了下来。巴利
Palobhanatthañcāpi tesaṃ etissā vaṇṇaṃ kathesi visakaṇṭakavāṇijoviya, visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati. So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭena ādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhatha, visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā ‘‘visaṃ nāma kakkhaḷaṃ, yo naṃ khādati, so marati, kaṇṭakopi vijjhitvā māreti, ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’’ti gehadvārāni thakesuṃ, dārake ca palāpesuṃ. Taṃ disvā vāṇijo ‘‘avohārakusalā ime gāmikā, handa ne upāyena gaṇhāpemī’’ti ‘‘atimadhuraṃ gaṇhatha, atisāduṃ gaṇhatha, guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati, kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhapahaṭṭhā nikkhantā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ.
在这里,世尊说“你们要证得空无边处定”,就像商人吆喝“来买刺毒啊”一样。村民们心想“这两样东西都这么扎人,买它有什么好处”,同样,听法的人心想“世尊说‘要证得空无边处定’,这到底有什么好处?我们不知道它有什么功德”。接着,世尊开示超越色想等功德,就像商人又说“来买这极其甘甜的东西”之类的话。因为听了这些之后,他们就像村民花大价钱买糖块一样,心被这些功德所吸引,发起大精进,要证得这个定。所以世尊说这些话,是为了激发他们的精进,也是为了吸引他们。巴利
Tattha vāṇijassa ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘‘ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethā’’ti vacanaṃ. ‘‘Ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’’ti gāmikānaṃ cintanaṃ viya ‘‘bhagavā ‘ākāsānañcāyatanaṃ nibbattethā’ti āha, ko nu kho ettha ānisaṃso, nāssa guṇaṃ jānāmā’’ti sotūnaṃ cintanaṃ. Athassa vāṇijassa ‘‘atimadhuraṃ gaṇhathā’’tiādivacanaṃ viya bhagavato rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ ānisaṃsappakāsanaṃ. Idañhi sutvā te bahumpi mūlaṃ datvā gāmikā viya guḷaṃ ‘‘iminā ānisaṃsena palobhitacittā mahantampi ussāhaṃ katvā imaṃ samāpattiṃ nibbattessantī’’ti ussāhajananatthaṃ palobhanatthañca kathesi.
往生空无边处的众生:这里,“没有边际”就叫“无边”。虚空没有边际,所以是“空无边”;这个空无边本身就是“空无边”。这个空无边作为依止处,对于与它相应的禅那及其心所来说就是“处”,就像诸天神的天处一样,所以叫“空无边处”。这是去掉遍相之后那个虚空的名称。在那里修成禅那,以结生的方式投生到空无边处有的众生,就叫“往生空无边处者”。接下来,我们只解说其中的差别。巴利
Ākāsānañcāyatanūpagāti ettha nāssa antoti anantaṃ, ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ, ākāsānantaṃ eva ākāsānañcaṃ, taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ. Kasiṇugghāṭimākāsassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā paṭisandhivasena ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatā ākāsānañcāyatanūpagā. Ito paresu visesamattameva vaṇṇayissāma (dha. sa. aṭṭha. 265, 1436-7).
“超越空无边处”这句话里,先按前面说过的方式理解:空无边处因为具有“作为所依处”的意义,所以禅那本身也叫空无边处;所缘同样按前面说的方式,也叫空无边处。这样一来,禅那和所缘这两者,都要通过不让它现行、不作意它,才算真正超越,然后才能成就并安住于识无边处。因此应当知道,这里是把这两者合在一起,才说“超越空无边处”。巴利
Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha tāva pubbe vuttanayena ākāsānañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ, vuttanayeneva ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharitabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.
往生识无边处者:在这里,“无边”应当理解为作意“没有边际”,所以没有边际就是“无边”;无边本身就是“无边性”,识的无边性就是“识无边”。但这里不说“识无边性”,而说“识无边”,这是此处约定俗成的说法。这识无边本身,以“所依处”的意义而称为“处”,所以叫“识无边处”。在那里证得禅那、往生到识无边处有的众生,就是“往生识无边处者”。巴利
Viññāṇañcāyatanūpagāti ettha pana ‘‘ananta’’nti manasikātabbavasena nāssa antoti anantaṃ, anantameva ānañcaṃ, viññāṇaṃ ānañcaṃ ‘‘viññāṇānañca’’nti avatvā ‘‘viññāṇañca’’nti vuttaṃ. Ayañhettha ruḷhīsaddo. Tadeva viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti viññāṇañcāyatanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā viññāṇañcāyatanabhavaṃ upagatā viññāṇañcāyatanūpagā.
“超越识无边处”这里也一样,按照前面所说的方式,因为识无边是它的所依处,所以禅那本身也叫识无边处;同样按照前面所说的方式,所缘也叫识无边处。这样一来,禅那和所缘这两者,都要通过不让它们生起、不作意它们,真正超越之后,才能成就并安住于无所有处。因此应当知道,是把这两者合在一起,才说“超越识无边处”。巴利
Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti etthapi pubbe vuttanayeneva viññāṇañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ, vuttanayeneva ca ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharitabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.
往生无所有处者:这里,“无所有”是指他没有任何东西,意思是说,哪怕连坏灭这么微量的残余都不存在。“无所有”的状态就是无所有,这是空无边处识消失的同义词。这个无所有,以依止处之义而称为“处”,所以叫无所有处。在那里生起禅那之后,往生到无所有处有的众生,就是往生无所有处者。这是第七识住——意思是,他了知这是结生识的第七个住处。至于非想非非想处,想极其微细,识也同样极其微细,所以既不能说有识,也不能说无识,因此没有列入识住之中。巴利
Ākiñcaññāyatanūpagāti ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ. Tattha jhānaṃ nibbattetvā ākiñcaññāyatanabhavaṃ upagatā ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamaviññāṇaṭṭhitīti imaṃ sattamaṃ paṭisandhiviññāṇassa ṭhānaṃ jānāti . Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ, tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ.
“非实”是指不符合事实的说法,比如“色是我”这类言论。因为它是颠倒的,所以不真实;因为它依止于邪见,所以没有利益。另一种解释:“非实”就是非真实。就像对并非贼的人说:“这是你偷来的,这不是你家中的财富。”“不实”是指样子不对,实际是另一种情况。“没有利益”是指不指向此世的利益或他世的利益。对于这类不能导向解脱的言论,如来不回答。真实、如实但没有利益的,是国王论等畜生论。真实、如实又有利益的,是依止于圣谛的。在这第三种回答中,如来是知时者,也就是说,为了回答那个问题,如来了知时机;了知大众能够领受、把握的时机,依托适当的因缘,在恰当的时候才回答。这就是其含义。巴利
Abhūtanti abhūtatthaṃ ‘‘rūpaṃ attā’’tiādivacanaṃ. Taṃ vipallāsabhāvato atacchaṃ. Diṭṭhinissayato anatthasañhitaṃ. Atha vā abhūtanti asantaṃ avijjamānaṃ. Acorasseva ‘‘idaṃ te corikāya ābhataṃ, na idaṃ tuyhaṃ ghare dhana’’ntiādivacanaṃ. Atacchanti atathākāraṃ aññathā santaṃ. Anatthasañhitanti na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitaṃ. Na taṃ tathāgato byākarotīti taṃ aniyyānikakathaṃ tathāgato na katheti. Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitanti rājakathāditiracchānakathaṃ. Bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitanti ariyasaccasannissitaṃ. Tatra kālaññū tathāgato hotīti tasmiṃ tatiyabyākaraṇe tassa pañhassa byākaraṇatthāya tathāgato kālaññū hoti. Mahājanassa ādānakālaṃ gahaṇakālaṃ jānitvā sahetukaṃ sakāraṇaṃ katvā yuttapattakāleyeva byākarotīti attho.
在适当的时机才说,所以叫“应时说者”。说真实、说如实,所以叫“实说者”。说究竟义——涅槃,所以叫“义说者”。说道与果之法,所以叫“法说者”。说防护等律仪,所以叫“律说者”。这里所说的“见”,是指在无量的世界界中,无量众生的眼门里现前的色所缘,他完全了知、完全看见。当他这样了知、这样看见时,无论是以可意、不可意等方式,还是以在见、闻、觉、识中所能找到的语句方式,比如“什么是那种色、那色处?那种色是依四大种所造,有颜色、有外观,可见、有对碍,青、黄……”这样以许多名称、十三个回合、五十二种方式来分析,它都完全如实,没有虚假。这个道理在耳门等处也一样。为了说明现前的声音等种种情况,所以说“所见、所闻”。其中,“所见”指色处;“所闻”指声处;“所觉”指因为直接接触而领纳的香处、味处、触处;“所识”指苦、乐等法所缘;“所得”指寻求后得到的,或没寻求就得到的;“所遍求”指对得到的或没得到的进行寻求;“以意遍行”指以心随后游历。巴利
Yuttapattakāle vadatīti kālavādī. Bhūtaṃ sabhāvaṃ vadatīti bhūtavādī. Paramatthaṃ nibbānaṃ vadatīti atthavādī. Maggaphaladhammaṃ vadatīti dhammavādī. Saṃvarādivinayaṃ vadatīti vinayavādī. Tattha diṭṭhanti aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāresu āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 617-618) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi. Āpāthamāgacchantesu saddādīsu tesaṃ vividhaṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti āha. Tattha diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Viññātanti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ.
如来以“已现等觉”这句话要说明的是:在无量的世界界中,属于这个有天神众的世间,当青、黄等色所缘出现在眼门时,他知道“这个众生在这一刹那看见这样的色所缘后,生起了悦意、不悦意或中舍的心”——这一切如来都如此现等觉。同样,在无量的世界界中,属于这个有天神众的世间,当大鼓声、腰鼓声等声所缘出现在耳门时;当根香、皮香等香所缘出现在鼻门时;当根味、茎味等味所缘出现在舌门时;当硬、软等属于地界、火界、风界的触所缘出现在身门时,他知道“这个众生在这一刹那触到这样的触所缘后,生起了悦意、不悦意或中舍的心”——这一切如来都如此现等觉。同样,在无量的世界界中,属于这个有天神众的世间,当乐、苦等种种法所缘出现在意门时,他知道“这个众生在这一刹那了知这样的法所缘后,生起了悦意、不悦意或中舍的心”——这一切如来都如此现等觉。巴利
Tathāgatena abhisambuddhanti iminā etaṃ dasseti – yañhi aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati, mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati, mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati, kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ.
准陀,对于这些众生的所见、所闻、所觉、所知,凡是其中任何一样,如来没有不见、不闻、不觉、不知的。然而,对广大众生来说,有寻求却得不到的,有不寻求也得不到的,有寻求而得到的,也有不寻求而得到的。但这一切,对如来来说,没有一样不是以智慧亲证、达到的。因此,才被称为“如来”——因为世间如此而行,如来也如实到达,所以称为如来。不过,巴利原文中说的是“已正觉”,这与“行”这个词是同一个意思。按照这个道理,在所有段落结尾处,“如来”这个词的含义都应当这样理解。巴利
Yañhi, cunda, imesaṃ sattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ, tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi, imassa pana mahājanassa pariyesitvā apattampi atthi, apariyesitvā apattampi atthi, pariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā pattampi atthi, sabbampi tathāgatassa asampattaṃ nāma natthi ñāṇena asacchikataṃ. Tasmā tathāgatoti vuccatīti yaṃ tathā lokena gataṃ, tassa tatheva gatattā tathāgatoti vuccatīti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘abhisambuddha’’nti vuttaṃ, taṃ gatasaddena ekatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu tathāgatoti nigamassa attho veditabbo (dī. ni. aṭṭha. 3.188; a. ni. aṭṭha. 2.4.23).
准陀,如来证得无上正等正觉的那一夜,以及入无余涅槃界般涅槃的那一夜,在这两夜之间,他所讲、所说、所开示的一切,全都如实不虚,没有半点不如实,因此称为如来。巴利
‘‘Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti –
在这里,从世尊坐在菩提道场的不败座上,踏破三魔的头顶、证得无上正等正觉的那一夜起,到他在双沙罗树之间以无余涅槃界般涅槃的那一夜为止,中间整整四十五年里,亦于初菩提、中菩提、后菩提时期,世尊所说的经、应颂……乃至……方广,这一切从义理和文句两方面都无可指责,不缺少也不多余,一切方面圆满具足,能摧伏贪的醉慢,能摧伏嗔与痴的醉慢,没有一丝一毫的偏差。这一切就像用同一枚印章盖出的印记,像用同一只量器量出的分量,像用同一杆秤称出的重量,完全如实,没有虚妄。因此说:“准陀!如来……这一切都如实,没有别样,所以称为如来。”这里“行”(gata)这个字,就是“语”(gada)的意思。巴利
Ettha yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe apparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttarasammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ natthi, tattha vāḷaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti vitathaṃ natthi. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato…pe… sabbaṃ taṃ tathameva hoti, no aññathā tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti. Gadaattho hi ettha gatasaddo.
另外,“āgadana”是“āgado”的词源,意思是言语。因为他的言语如实、不颠倒,所以把 da 音变成 ta 音,就成了“gato”。应当这样理解这个词在这里的构词成立方式。巴利
Api ca – āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā gatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.
“准陀!如说而行……称为(如来)”在这里的意思是:世尊的身随顺语,语也随顺身,所以世尊是如说而行、如行而说。对于这样成就的人,语怎样,身也照样运转;身怎样,语也照样运转。因此称为“如来”。应当知道,这里“如来”这个词就是这样成立的。巴利
‘‘Yathāvādī, cunda…pe… vuccatī’’ti ettha bhagavato vācāya kāyo anulometi kāyassapi vācā, tasmā bhagavā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti, evaṃbhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgatoti evamettha padasiddhi veditabbā.
“征服者”(Abhibhū)就是“不被征服者”(anabhibhūto)的意思:从最高的有顶天,向下直到最底的无间地狱,在无量的世界界域中,他以戒、定、慧、解脱征服一切众生,没有任何人能与他相比或衡量他。他无可比拟、不可计量、无与伦比,是王中之王、天中之天,是超越帝释的帝释,超越梵天神的梵天神。“Aññadatthu”是表示决定意义的不变词。“Dakkhati”(能看见)故称为“见者”(daso)。“行使自在”所以称为“自在者”(vasavattī)。巴利
Abhibhū anabhibhūtoti upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīcipariyantaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi. Atulo appameyyo anuttaro rājarājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Aññadatthūti ekaṃsatthe nipāto. Dakkhatīti daso. Vasaṃ vattetīti vasavattī.
这里应当理解这个词的构成:就像解毒药(agado)一样,那么这里的“解毒药”指什么呢?指的是说法的善巧庄严和福德的积聚。因为这位有大威神力的医者,凭借天界的药,就像用天药制服蛇一样,制服了一切外道以及包括天神在内的整个世间。这样,在制服一切世间方面,以如实不颠倒的说法庄严和福德积聚作为“解毒药”(agado),把da音变成ta音,就应当理解为“如来”(tathāgato)。巴利
Tatrāyaṃ padasiddhi veditabbā – agado viya agado, ko panesa? Desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo (dī. ni. aṭṭha. 1.7).
在这里,他只了知此处本身,这是就业行而言;也就是依非福行,他只了知此处本身。身体破裂、死后,是指所执取的五蕴破裂之后,从死亡之后。在恶趣等词中,由于远离了被称为增长的快乐与甘美,所以是恶趣;是苦的去处、苦的归依处,所以是苦趣;造作极重恶业的人在这里堕落,所以是堕处;以无乐之义、无甘美之义,所以是地狱。他将投生到那恶趣……那地狱,是指依结生而生起。畜生道:横向而行的是畜生,它们的生处就是畜生道,即那畜生道。饿鬼界:已得彼身者的领域就是饿鬼界,即那饿鬼界。因为心意殊胜,所以是人,即在人当中。从此之后,在“依业行”这一句中,应当取依福行的意义来理解。巴利
Idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasenāti apuññābhisaṅkhāravasena idhatthaññeva jānāti. Kāyassa bhedā paraṃ maraṇāti upādinnakhandhabhedā maraṇato paraṃ. Apāyantiādīsu vuḍḍhisaṅkhātasukhasātato ayā apetattā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati. Dukkarakārino ettha vinipatantīti vinipāto. Niratiaṭṭhena nirassādaṭṭhena nirayo. Taṃ apāyaṃ…pe… nirayaṃ. Upapajjissatīti paṭisandhivasena uppajjissati. Tiracchānayoninti tiriyaṃ añcantīti tiracchānā, tesaṃ yoni tiracchānayoni, taṃ tiracchānayoniṃ. Pettivisayanti paccabhāvaṃ pattānaṃ visayoti pettivisayo, taṃ pettivisayaṃ. Manaso ussannatāya manussā , tesu manussesu. Ito paraṃ kammābhisaṅkhāravasenāti ettha puññābhisaṅkhāravasena attho gahetabbo.
“以诸漏的灭尽”,就是诸漏的毁坏。“无漏的心解脱”,就是远离诸漏的阿拉汉果定。“慧解脱”,就是阿拉汉果的智慧。应当知道:阿拉汉果定是因离贪而成就的心解脱,阿拉汉果慧是因离无明而成就的慧解脱。另一种说法:对于贪爱型的人,依靠安止禅那的力量镇伏烦恼之后所证得的阿拉汉果,是因离贪而成就的心解脱;对于见解型的人,只生起近行定,然后修观而证得的阿拉汉果,是因离无明而成就的慧解脱。或者,相对于欲贪,不来果是因离贪而成就的心解脱;而阿拉汉果则从一切种类上远离无明,所以是慧解脱。巴利
Āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ vināsena. Anāsavaṃ cetovimuttinti āsavavirahitaṃ arahattaphalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti arahattaphalapaññaṃ. Arahattaphalasamādhi rāgavirāgā cetovimutti, arahattaphalapaññā avijjāvirāgā paññāvimuttīti veditabbā. Taṇhācaritena vā appanājhānabalena kilese vikkhambhetvā adhigataṃ arahattaphalaṃ rāgavirāgā cetovimutti, diṭṭhicaritena upacārajjhānamattaṃ nibbattetvā vipassitvā adhigataṃ arahattaphalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti. Anāgāmiphalaṃ vā kāmarāgaṃ sandhāya rāgavirāgā cetovimutti, arahattaphalaṃ sabbappakārato avijjāvirāgā paññāvimutti.
“倾向于无所有处”,是就解脱来说的。那么,应该从什么意义上来理解解脱呢?从倾向于它的意义上。这个“倾向于它的意义”又是什么呢?就是从敌对法中很好地解脱出来的意义,也是以对所缘的欢喜贪著而很好地解脱出来的意义。就像小孩在父亲怀里放松了四肢,毫无拘束、无所顾虑地安住在所缘上一样,说的就是这个意思。以这样的解脱而“倾向”。从识无边处解脱出来后,以无所顾虑的方式倾向、贴近无所有处。“于彼倾向”,就是贴近那个定。“彼倾向”,就是倾向那个禅那。“以彼为主导”,就是那个禅那最为上首。所说的“色倾向”等五句,是依对五种欲乐的重视而说的。“家族倾向”等三句,是依对刹帝利等家族的重视而说的。“利得倾向”等八句,是依八种世间法而说的。“渔夫倾向”等四句,是依四种资具而说的。“经藏倾向”等,是依三藏而说的。“林居支倾向”等,是依受持头陀支而说的。“初禅倾向”等,是依证得而说的。巴利
Ākiñcaññāyatanaṃ dhimuttanti vimokkhenāti kenaṭṭhena vimokkho veditabboti? Adhimuccanaṭṭhena. Ko ayaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu vimuccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu vimuccanaṭṭho, pitu aṅke vissaṭṭhaaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Evarūpena vimokkhena dhimuttanti. Viññāṇañcāyatanaṃ muñcitvā ākiñcaññāyatane nirāsaṅkavasena dhimuttaṃ allīnaṃ. Tatrādhimuttanti tasmiṃ samādhimhi allīnaṃ. Tadadhimuttanti tasmiṃ jhāne adhimuttaṃ. Tadādhipateyyanti taṃ jhānaṃ jeṭṭhakaṃ. Rūpādhimuttotiādīni pañca kāmaguṇagarukavasena vuttāni. Kulādhimuttotiādīni tīṇi khattiyādikulagarukavasena vuttāni. Lābhādhimuttotiādīni aṭṭha lokadhammavasena vuttāni. Dhīvarādhimuttotiādīni cattāri paccayavasena vuttāni. Suttantādhimuttotiādīni piṭakattayavasena vuttāni. Āraññakaṅgādhimuttotiādīni dhutaṅgasamādānavasena vuttāni. Paṭhamajjhānādhimuttotiādīni paṭilābhavasena vuttāni.
以业为归宿,是就行(造作)的力量来说的。以果报为归宿,是就转起(生命活动的持续)来说的。业重,是指以思(意志)为重。结生重,是指以再生(投生)为重。巴利
Kammaparāyaṇanti abhisaṅkhāravasena. Vipākaparāyaṇanti pavattivasena. Kammagarukanti cetanāgarukaṃ. Paṭisandhigarukanti upapattigarukaṃ.
84 84. “知道无所有处的生起”:从无所有处定出定后,知道能产生无所有处的业行,心想:“这东西怎么是个障碍呢?”“喜的结缚”:知道那称为第四无色贪的喜也是结缚。“此后在那里观察”:然后从无所有处定出定后,以无常等角度观察那定。“这智慧对他来说真实不虚”:这个人这样观察后,次第生起的阿拉汉智是不颠倒的。“对已住于圆满者”:即对已经住于圆满的人。其余各处都很容易明白。巴利
84.Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvāti ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanajanakakammābhisaṅkhāraṃ ñatvā ‘‘kinti palibodho aya’’nti. Nandisaṃyojanaṃ itīti yā catutthaarūparāgasaṅkhātā nandī tañca saṃyojanaṃ ñatvā. Tato tattha vipassatīti atha tattha ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā taṃ samāpattiṃ aniccādivasena vipassati. Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassāti etaṃ tassa puggalassa evaṃ vipassato anukkamena uppannaṃ arahattañāṇaṃ aviparītaṃ. Vusīmatoti vusitavantassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
世尊也是这样,用阿拉汉的顶点来开示这部经。开示结束的时候,法的现观也和前面一样发生了。巴利
Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
1 2 3 4