十二集·[472] 9. 大莲花本生注释
12. 十二集义注 · 126 段
[472] 9. 大莲花本生注释
[472] 9. Mahāpadumajātakavaṇṇanā
“无过失于非处”这一句,是导师住在祇园时,因旃遮摩纳维这件事而说的。初成正觉时,十力者的弟子们广大众多,无量的人天证入圣者之境,功德广布,于是得到了极大的利养与恭敬。外道们就像太阳升起时的萤火虫一样,利养与恭敬都没了。他们站在街道中间说:“难道只有沙门乔达摩是佛陀吗?我们也是佛陀。为什么布施给他才有大果报?布施给我们也一样有大果报。你们也该布施给我们、供养我们啊!”他们这样对人们说明,却仍然得不到利养与恭敬,就私下聚在一起商量:“我们该用什么办法,在人们中间散布沙门乔达摩的坏话,毁掉他的利养与恭敬呢?”那时,舍卫城里有一位叫旃遮摩纳维的游方女,容貌极美,姿色殊妙,像天女一样。她的身体还放出光明。于是有一个人恶狠狠地说:“我们借助旃遮摩纳维,散布沙门乔达摩的坏话,毁掉他的利养与恭敬。”大家都同意说:“这个办法好。”于是那女子去了外道园林,礼拜后站在一旁,外道们却不跟她说话。她心想“我到底有什么过失”,说了三遍“我礼拜尊者们”,然后说:“尊者们,我到底有什么过失?为什么你们不跟我说话?”他们说:“姊妹,你不知道沙门乔达摩正在损害我们,让我们失去利养与恭敬,到处游化吗?”她说:“我不知道,尊者们。那我又该在这件事上做什么呢?”他们说:“姊妹,如果你想让我们过得好,就借助你自己去散布沙门乔达摩的坏话,毁掉他的利养与恭敬。”
Nādaṭṭhāparato dosanti idaṃ satthā jetavane viharanto ciñcamāṇavikaṃ ārabbha kathesi. Paṭhamabodhiyañhi dasabalassa puthubhūtesu sāvakesu aparimāṇesu devamanussesu ariyabhūmiṃ okkantesu patthaṭesu guṇasamudayesu mahālābhasakkāro udapādi. Titthiyā sūriyuggamane khajjopanakasadisā ahesuṃ hatalābhasakkārā. Te antaravīthiyaṃ ṭhatvā ‘‘kiṃ samaṇo gotamova buddho, mayampi buddhā, kiṃ tasseva dinnaṃ mahapphalaṃ, amhākampi dinnaṃ mahapphalameva, amhākampi detha karothā’’ti evaṃ manusse viññāpentāpi lābhasakkāraṃ alabhantā raho sannipatitvā ‘‘kena nu kho upāyena samaṇassa gotamassa manussānaṃ antare avaṇṇaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāseyyāmā’’ti mantayiṃsu. Tadā sāvatthiyaṃ ciñcamāṇavikā nāmekā paribbājikā uttamarūpadharā sobhaggappattā devaccharā viya. Tassā sarīrato rasmiyo niccharanti. Atheko kharamantī evamāha – ‘‘ciñcamāṇavikaṃ paṭicca samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāsessāmā’’ti. Te ‘‘attheso upāyo’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha sā titthiyārāmaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi, titthiyā tāya saddhiṃ na kathesuṃ. Sā ‘‘ko nu kho me doso’’ti yāvatatiyaṃ ‘‘vandāmi ayyā’’ti vatvā ‘‘ayyā, ko nu kho me doso, kiṃ mayā saddhiṃ na kathethā’’ti āha. ‘‘Bhagini, samaṇaṃ gotamaṃ amhe viheṭhentaṃ hatalābhasakkāre katvā vicarantaṃ na jānāsī’’ti. ‘‘Nāhaṃ jānāmi ayyā, mayā kiṃ panettha kattabbanti. Sace tvaṃ bhagini, amhākaṃ sukhamicchasi, attānaṃ paṭicca samaṇasssa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāsehī’’ti.
她说:“好的,各位尊者,这件事就包在我身上,你们不用担心。”说完就离开了。因为她很擅长女人的那些骗人手段,从那时候起,舍卫城的居民听完法从祇园出来的时候,她就披上一件红虫色的布,手里拿着香花之类的东西,朝着祇园的方向走。有人问她:“这个时候你要去哪里?”她就说:“我去哪里,跟你们有什么关系?”然后她住在祇园附近的外道园林里。清早,那些近事男为了做最上的礼拜而从城里出来时,她就装成好像是在祇园住过一样,走进城里。有人问:“你住在哪里?”她就说:“我住在哪里,跟你们有什么关系?”这样过了一个月或半个月,再有人问的时候,她就说:“我在祇园跟沙门乔达摩住在同一间香室里。”凡夫们心里就起了疑惑:“这是真的还是假的?”过了三四个月,她用碎布缠住肚子,装出怀孕的样子,外面再披上红色的布,说:“我因为沙门乔达摩才怀了孕。”让那些愚昧的人信以为真。到了八九个月的时候,她在肚子上绑了一块木制圆板,外面披上红色的布,又用手肘压打手脚,让手脚背肿起来,装出一副疲惫憔悴的样子。傍晚时分,如来坐在庄严的法座上说法时,她来到法堂,站在如来面前说:“大沙门,你只顾着对大众说法,声音好听,牙齿洁白,可我这因为你的缘故怀了孕的身子已经足月了,你既不知道给我准备产房,也不知道准备酥油蜜糖之类的东西,自己不做,也不叫你的施主——比如憍萨罗国王、给孤独长者或者毗舍佉女居士——来照顾我,你只知道享乐,不知道照顾孕妇。”她像拿着粪团想弄脏月亮一样,在大众当中辱骂如来。如来停下说法,像狮子一样吼了一声,说:“姊妹,你说的是真是假,我和你都清楚。”她说:“是的,沙门,这件事你我都清楚。”
Sā ‘‘sādhu ayyā, mayhameveso bhāro, mā cintayitthā’’ti vatvā pakkamitvā itthimāyāsu kusalatāya tato paṭṭhāya sāvatthivāsīnaṃ dhammakathaṃ sutvā jetavanā nikkhamanasamaye indagopakavaṇṇaṃ paṭaṃ pārupitvā gandhamālādihatthā jetavanābhimukhī gacchantī ‘‘imāya velāya kuhiṃ gacchasī’’ti vutte ‘‘kiṃ tumhākaṃ mama gamanaṭṭhānenā’’ti vatvā jetavanasamīpe titthiyārāme vasitvā pātova ‘‘aggavandanaṃ vandissāmā’’ti nagarā nikkhamante upāsakajane jetavane vutthā viya hutvā nagaraṃ pavisati. ‘‘Kuhiṃ vutthāsī’’ti vutte ‘‘kiṃ tumhākaṃ mama vutthaṭṭhānenā’’ti vatvā māsaḍḍhamāsaccayena pucchiyamānā ‘‘jetavane samaṇena gotamena saddhiṃ ekagandhakuṭiyā vutthāmhī’’ti āha. Puthujjanānaṃ ‘‘saccaṃ nu kho etaṃ, no’’ti kaṅkhaṃ uppādetvā temāsacatumāsaccayena pilotikāhi udaraṃ veṭhetvā gabbhinivaṇṇaṃ dassetvā upari rattapaṭaṃ pārupitvā ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ paṭicca gabbho me laddho’’ti andhabāle gāhāpetvā aṭṭhanavamāsaccayena udare dārumaṇḍalikaṃ bandhitvā upari rattapaṭaṃ pārupitvā hatthapādapiṭṭhiyo gohanukena koṭṭāpetvā ussade dassetvā kilantindriyā hutvā sāyanhasamaye tathāgate alaṅkatadhammāsane nisīditvā dhammaṃ desente dhammasabhaṃ gantvā tathāgatassa purato ṭhatvā ‘‘mahāsamaṇa, mahājanassa tāva dhammaṃ desesi, madhuro te saddo, suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, ahaṃ pana taṃ paṭicca gabbhaṃ labhitvā paripuṇṇagabbhā jātā, neva me sūtigharaṃ jānāsi, na sappitelādīni, sayaṃ akaronto upaṭṭhākānampi aññataraṃ kosalarājānaṃ vā anāthapiṇḍikaṃ vā visākhaṃ upāsikaṃ vā ‘‘imissā ciñcamāṇavikāya kattabbayuttaṃ karohī’ti na vadasi, abhiramituṃyeva jānāsi, gabbhaparihāraṃ na jānāsī’’ti gūthapiṇḍaṃ gahetvā candamaṇḍalaṃ dūsetuṃ vāyamantī viya parisamajjhe tathāgataṃ akkosi. Tathāgato dhammakathaṃ ṭhapetvā sīho viya abhinadanto ‘‘bhagini, tayā kathitassa tathabhāvaṃ vā atathabhāvaṃ vā ahañceva tvañca jānāmā’’ti āha. Āma, samaṇa, tayā ca mayā ca ñātabhāvenetaṃ jātanti.
就在那一刻,帝释天神的宫殿现出炽热的征兆。他观察后知道:“旃遮摩纳维正用不实的话辱骂如来”,于是心想“我要把这件事弄清楚”,便和四位天子一起来到。天子们变成小老鼠,一下子咬断了绑着木板的绳子,风掀起了她披着的布,木板掉下来砸在她脚背上,两只脚的前端都断了。人们站起来说:“咖喇咖尼,你竟敢辱骂正自觉者!”朝她头上吐唾沫,手里拿着土块、棍棒等,把她赶出了祇园。当她离开如来的视线时,大地裂开,现出一道裂缝,无间地狱的火焰从中升起。她就像裹上家里给的毯子一样,径直堕入了无间地狱。其他外道的利养减少了,十力者的利养却更加增长。第二天,比丘们在法堂里议论说:“贤友,旃遮摩纳维这样用不实的话辱骂功德广大、最上应供的正自觉者,结果遭到了大毁灭。”世尊来了以后问:“比丘们,你们现在聚在一起议论什么?”听说是这件事后,世尊说:“比丘们,不是现在才这样,过去世她也曾用不实的话辱骂我,结果遭到了大毁灭。”于是便讲述了过去世的事。
Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjamāno ‘‘ciñcamāṇavikā tathāgataṃ abhūtena akkosatī’’ti ñatvā ‘‘imaṃ vatthuṃ sodhessāmī’’ti catūhi devaputtehi saddhiṃ āgami. Devaputtā mūsikapotakā hutvā dārumaṇḍalikassa bandhanarajjuke ekappahāreneva chindiṃsu, pārutapaṭaṃ vāto ukkhipi, dārumaṇḍalikaṃ patamānaṃ tassā pādapiṭṭhiyaṃ pati, ubho aggapādā chijjiṃsu. Manussā uṭṭhāya ‘‘kāḷakaṇṇi, sammāsambuddhaṃ akkosasī’’ti sīse kheḷaṃ pātetvā leḍḍudaṇḍādihatthā jetavanā nīhariṃsu. Athassā tathāgatassa cakkhupathaṃ atikkantakāle mahāpathavī bhijjitvā vivaramadāsi, avīcito aggijālā uṭṭhahi. Sā kuladattiyaṃ kambalaṃ pārupamānā viya gantvā avīcimhi nibbatti. Aññatitthiyānaṃ lābhasakkāro parihāyi, dasabalassa bhiyyosomattāya vaḍḍhi. Punadivase dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, ciñcamāṇavikā evaṃ uḷāraguṇaṃ aggadakkhiṇeyyaṃ sammāsambuddhaṃ abhūtena akkositvā mahāvināsaṃ pattā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi esā maṃ abhūtena akkositvā mahāvināsaṃ pattā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨投生到国王正后的胎中。因为他的脸像盛开的莲花一样光彩庄严,大家就给他取名叫“莲花王子”。他长大后,去了塔迦尸喇学习一切技艺,然后回来。后来,他的母亲去世了。国王又立了一位正后,并把副王之位给了王子。再后来,国王要去平定边境的叛乱,就对正后说:“贤妻,你就留在这里,我去平定边境的叛乱。”正后说:“我不留在这里,我也要去。”国王便向她说明战场的种种过患,然后说:“在我回来之前,你安心住着。我会吩咐莲花王子,让他在你应办的事务上不放逸。”交代完毕,国王就出发了。他击退敌军,安抚了地方,回来时在城外扎营。菩萨知道父亲已经回来,就让人装饰城市,整理好王宫,然后独自一人去了她那里。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, phullapadumasassirikamukhattā panassa ‘‘padumakumāro’’tveva nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā āgami. Athassa mātā kālamakāsi. Rājā aññaṃ aggamahesiṃ katvā puttassa uparajjaṃ adāsi. Aparabhāge rājā paccantaṃ kupitaṃ vūpasametuṃ aggamahesiṃ āha ‘‘bhadde, idheva vasa, ahaṃ paccantaṃ kupitaṃ vūpasametuṃ gacchāmī’’ti vatvā ‘‘nāhaṃ idheva vasissāmi, ahampi gamissāmī’’ti vutte yuddhabhūmiyā ādīnavaṃ dassetvā ‘‘yāva mamāgamanā anukkaṇṭhamānā vasa, ahaṃ padumakumāraṃ yathā tava kattabbakiccesu appamatto hoti, evaṃ āṇāpetvā gamissāmī’’ti vatvā tathā katvā gantvā paccāmitte palāpetvā janapadaṃ santappetvā paccāgantvā bahinagare khandhāvāraṃ nivāsesi . Bodhisatto pitu āgatabhāvaṃ ñatvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā rājagehaṃ paṭijaggāpetvā ekakova tassā santikaṃ agamāsi.
她看到他的容貌端正,就对他生起了贪恋之心。菩萨向她行礼后问:“母亲,有什么要我做的吗?”她听了就说:“你叫我母亲?”随即站起来抓住他的手说:“上床来吧。”他问:“为什么?”她说:“趁国王还没回来,我们两个一起享受欲乐吧。”他说:“母亲,您既是我的母亲,又是有丈夫的人。我从来没有因为烦恼而放纵感官去看有主的女色,怎么能和您做这种污秽的事?”她反复说了两三次,他都不愿意。她就说:“你不听我的话?”他说:“是的,我不听。”她说:“那我就去告诉国王,让他砍下你的头。”大士说:“随你高兴吧。”说完让她感到羞愧,就离开了。
Sā tassa rūpasampattiṃ disvā paṭibaddhacittā ahosi. Bodhisatto taṃ vanditvā ‘‘amma, kiṃ amhākaṃ kattabba’’nti pucchi. Atha naṃ ‘‘ammāti maṃ vadasī’’ti uṭṭhāya hatthe gahetvā ‘‘sayanaṃ abhiruhā’’ti āha. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Yāva rājā na āgacchati, tāva ubhopi kilesaratiyā ramissāmā’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ mama mātā ca sasāmikā ca, mayā sapariggaho mātugāmo nāma kilesavasena indriyāni bhinditvā na olokitapubbo, kathaṃ tayā saddhiṃ evarūpaṃ kiliṭṭhakammaṃ karissāmī’’ti. Sā dve tayo vāre kathetvā tasmiṃ anicchamāne ‘‘mama vacanaṃ na karosī’’ti āha. ‘‘Āma, na karomī’’ti. ‘‘Tena hi rañño kathetvā sīsaṃ te chindāpessāmī’’ti. Mahāsatto ‘‘tava ruciṃ karohī’’ti vatvā taṃ lajjāpetvā pakkāmi.
她吓得浑身发抖,心里盘算:“要是他先去告诉父王,我就没命了。我得抢在他前头说。”于是她饭也不吃,换上又脏又破的毛布衣,在身上抓出一道道指甲痕,又吩咐侍女们:“国王问起‘王后在哪里’的时候,你们就说‘她病了’。”然后自己装病躺下。国王绕城右旋一圈后回到宫中,不见她,就问:“王后在哪里?”听说“病了”,便走进寝宫,问道:“王后,你哪里不舒服?”她装作没听见。国王问了两三遍,她才开口:“大王,你说这些干什么?别出声了。像我这样有丈夫的女人,绝不会做出那种事。”国王说:“谁欺负你了?快告诉我,我要砍下他的脑袋。”她说:“大王,你出城的时候,把谁留在城里了?”国王说:“莲花王子。”她就说:“他跑到我住的地方来,我跟他说‘孩子,别这样,我是你母亲’,他根本不听,还说:‘除了我,没有别的国王。我要把你弄到家里,一起享欲乐。’他抓住我的头发,一把一把地扯。我不顺从他,他就把我推倒,打了一顿才走。”
Sā bhītatasitā cintesi ‘‘sace ayaṃ paṭhamaṃ pitu ārocessati, jīvitaṃ me natthi, ahameva puretaraṃ kathessāmī’’ti bhattaṃ abhuñjitvā kiliṭṭhalomavatthaṃ nivāsetvā sarīre nakharājiyo dassetvā ‘‘kuhiṃ devīti rañño pucchanakāle ‘‘gilānā’ti katheyyāthā’’ti paricārikānaṃ saññaṃ datvā gilānālayaṃ katvā nipajji. Rājāpi nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā nivesanaṃ āruyha taṃ apassanto ‘‘kuhiṃ devī’’ti pucchitvā ‘‘gilānā’’ti sutvā sirigabbhaṃ pavisitvā ‘‘kiṃ te devi, aphāsuka’’nti pucchi. Sā tassa vacanaṃ asuṇantī viya hutvā dve tayo vāre pucchitā ‘‘mahārāja, kasmā kathesi, tuṇhī hohi, sasāmikaitthiyo nāma mādisā na hontī’’ti vatvā ‘‘kena tvaṃ viheṭhitāsi, sīghaṃ me kathehi , sīsamassa chindissāmī’’ti vutte ‘‘kaṃsi tvaṃ, mahārāja, nagare ṭhapetvā gato’’ti vatvā ‘‘padumakumāra’’nti vutte ‘‘so mayhaṃ vasanaṭṭhānaṃ āgantvā ‘tāta, mā evaṃ karohi, ahaṃ tava mātā’ti vuccamānopi ‘ṭhapetvā maṃ añño rājā natthi, ahaṃ taṃ gehe karitvā kilesaratiyā ramissāmī’ti maṃ kesesu gahetvā aparāparaṃ luñcitvā attano vacanaṃ akarontiṃ maṃ pātetvā koṭṭetvā gato’’ti āha.
国王没有仔细调查,就像愤怒的毒蛇一样,命令手下:“喂,你们去把莲花王子绑起来带过来!”那些人好像要把整座城都掀翻一样,冲到王子家里,把他捆起来打了一顿,反绑双手,用绳子紧紧绑住,又把红色的迦那维罗花环套在他脖子上,当作死囚押了过来。王子知道“这是王后干的事”,一路哭喊着:“诸位,我没有对不起国王的地方,我是无辜的。”整座城都骚动起来,人们聚在一起说:“听说国王听了女人的话,要杀大莲花王子了。”大家聚到王子脚下,放声痛哭:“主人啊,这对您太不公平了。”然后把他带到国王面前。国王一看见他,就压不住火气,说:“这家伙根本不是国王,却摆起国王的架子来了!身为我的儿子,竟敢冒犯王后。去,把他扔到贼崖下面,弄死他!”大士向父亲哀求:“父王,我没有犯这样的罪,请不要听信女人的话就毁了我。”国王根本不听他说的话。
Rājā anupaparikkhitvāva āsīviso viya kuddho purise āṇāpesi ‘‘gacchatha, bhaṇe, padumakumāraṃ bandhitvā ānethā’’ti. Te nagaraṃ avattharantā viya tassa gehaṃ gantvā taṃ bandhitvā paharitvā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā rattakaṇaveramālaṃ gīvāyaṃ paṭimuñcitvā vajjhaṃ katvā ānayiṃsu . So ‘‘deviyā idaṃ kamma’’nti ñatvā ‘‘bho purisā, nāhaṃ rañño dosakārako, nipparādhohamasmī’’ti vilapanto āgacchati. Sakalanagaraṃ saṃkhubbhitvā ‘‘rājā kira mātugāmassa vacanaṃ gahetvā mahāpadumakumāraṃ ghātāpesī’’ti sannipatitvā rājakumārassa pādamūle nipatitvā ‘‘idaṃ te sāmi, ananucchavika’’nti mahāsaddena paridevi. Atha naṃ netvā rañño dassesuṃ. Rājā disvāva cittaṃ niggaṇhituṃ asakkonto ‘‘ayaṃ arājāva rājalīḷaṃ karoti, mama putto hutvā aggamahesiyā aparajjhati, gacchatha naṃ corapapāte pātetvā vināsaṃ pāpethā’’ti āha. Mahāsatto ‘‘na mayhaṃ, tāta, evarūpo aparādho atthi, mātugāmassa vacanaṃ gahetvā mā maṃ nāsehī’’ti pitaraṃ yāci. So tassa kathaṃ na gaṇhi.
于是,一万六千名后宫女子放声大哭:“孩子啊,大莲花王子,你得到了这与你不相称的东西!”所有刹帝利大族的人、大臣和随从们也都说:“大王,王子戒行、品行与功德具足,守护家族传承,是王位的继承人。请不要听信女人的话,还没仔细调查就要毁掉他。身为国王,应当凡事三思而后行。”说完这些,他们诵出七首偈颂——
Tato soḷasasahassā antepurikā ‘‘tāta mahāpadumakumāra, attano ananucchavikaṃ idaṃ laddha’’nti mahāviravaṃ viraviṃsu. Sabbe khattiyamahāsālādayopi amaccaparijanāpi ‘‘deva, kumāro sīlācāraguṇasampanno vaṃsānurakkhito rajjadāyādo, mā naṃ mātugāmassa vacanaṃ gahetvā anupaparikkhitvāva vināsehi, raññā nāma nisammakārinā bhavitabba’’nti vatvā satta gāthā abhāsiṃsu –
不应未见而从他闻指责过失,无论细大皆然;
王者不先自审,便不应施加刑罚。
‘‘Nādaṭṭhā parato dosaṃ, aṇuṃ thūlāni sabbaso; Issaro paṇaye daṇḍaṃ, sāmaṃ appaṭivekkhiya.
刹帝利如果不先看清楚就动用刑罚,
他吞下带刺的东西,就像天生的盲人吞下带苍蝇的食物一样。
‘‘Yo ca appaṭivekkhitvā, daṇḍaṃ kubbati khattiyo; Sakaṇṭakaṃ so gilati, jaccandhova samakkhikaṃ.
对不该受惩罚的人施加惩罚,对应该受惩罚的人却不惩罚;
就像盲人走在崎岖不平的路上,分不清哪里平坦、哪里不平。
‘‘Adaṇḍiyaṃ daṇḍayati, daṇḍiyañca adaṇḍiyaṃ; Andhova visamaṃ maggaṃ, na jānāti samāsamaṃ.
若人于诸事相,若微若粗,悉皆明见
而后教诫,斯人方堪言说。
‘‘Yo ca etāni ṭhānāni, aṇuṃ thūlāni sabbaso; Sudiṭṭhamanusāseyya, sa ve voharitu marahati.
不能只靠一味柔和,也不能只靠一味严厉。
要把自己放在重要的位置,因此两方面都要去做。
‘‘Nekantamudunā sakkā, ekantatikhiṇena vā; Attaṃ mahante ṭhapetuṃ, tasmā ubhayamācare.
软弱者被人轻视,太过尖锐又会结下仇敌;
明白了这两种极端,就该走不偏不倚的中道。
‘‘Paribhūto mudu hoti, atitikkho ca veravā; Etañca ubhayaṃ ñatvā, anumajjhaṃ samācare.
“即使沉迷很深,也会说很多话;即使心怀恶意,也会说很多话。
大王,不该因为女人的缘故就杀掉儿子。”
‘‘Bahumpi ratto bhāseyya, duṭṭhopi bahu bhāsati; Na itthikāraṇā rāja, puttaṃ ghātetumarahasī’’ti.
这里,“nādaṭṭhā”就是没有看见。“parato”是指他人的。“sabbaso”是指一切。“aṇuṃthūlāni”是指细微和粗大的过失。“sāmaṃ appaṭivekkhiyā”:只听了他人的话,自己没有亲眼确认,作为大地之主的国王就不应施加或执行惩罚。因为在摩诃三摩多王的时代,除了责打、谴责和流放之外,再没有更重的刑罚,没有斩断手脚或处死这样的事。这些是后来那些残暴国王的时代才出现的。那些大臣正是针对这件事说:“绝对不应该在自己没有亲眼见到他人过失的情况下就采取行动。”他们这样说的意思是,那是不恰当的。
Tattha nādaṭṭhāti na adisvā. Paratoti parassa. Sabbasoti sabbāni. Aṇuṃthūlānīti khuddakamahantāni vajjāni. Sāmaṃ appaṭivekkhiyāti parassa vacanaṃ gahetvā attano paccakkhaṃ akatvā pathavissaro rājā daṇḍaṃ na paṇaye na paṭṭhapeyya. Mahāsammatarājakālasmiñhi satato uttari daṇḍo nāma natthi, tāḷanagarahaṇapabbājanato uddhaṃ hatthapādacchedanaghātanaṃ nāma natthi, pacchā kakkhaḷarājūnaṃyeva kāle etaṃ uppannaṃ, taṃ sandhāya te amaccā ‘‘ekanteneva parassa dosaṃ sāmaṃ adisvā kātuṃ na yutta’’nti kathentā evamāhaṃsu.
大王,如果像这样不加审察,在本该施加与过失相称的惩罚时,有国王站在偏私的立场上,不对那过失加以审察,就施以斩手等刑罚,那他就是在给自己制造痛苦,好比吞下带刺的食物,又像生来眼盲的人吃沾满苍蝇的饭食。所谓“不该罚的”,是指有的国王对不该罚、不该施加惩罚的人施加了惩罚,对应该罚、应该施加惩罚的人却不惩罚,只凭自己的喜好行事,那他就像盲人走上了崎岖不平的路,分不清平坦与不平,结果被石头等绊倒,就像盲人在四恶趣中遭受大苦。这些关于应罚与不应罚的种种因由,以及于应罚因中一切粗细之事,善加观察之后,应当教导。这样的人确实配得上施行法度、治理王国。
Yo ca appaṭivekkhitvāti mahārāja, evaṃ appaṭivekkhitvā dosānucchavike daṇḍe paṇetabbe yo rājā agatigamane ṭhito taṃ dosaṃ appaṭivekkhitvā hatthacchedādidaṇḍaṃ karoti, so attano dukkhakāraṇaṃ karonto sakaṇṭakaṃ bhojanaṃ gilati nāma, jaccandho viya ca samakkhikaṃ bhuñjati nāma. Adaṇḍiyanti yo adaṇḍiyaṃ adaṇḍapaṇetabbañca daṇḍetvā daṇḍiyañca daṇḍapaṇetabbaṃ adaṇḍetvā attano rucimeva karoti, so andho viya visamaṃ maggaṃ paṭipanno, na jānāti samāsamaṃ, tato pāsāṇādīsu pakkhalanto andho viya catūsu apāyesu mahādukkhaṃ pāpuṇātīti attho. Etāni ṭhānānīti etāni daṇḍiyādaṇḍiyakāraṇāni ceva daṇḍiyakāraṇesupi aṇuṃthūlāni ca sabbāni sudiṭṭhaṃ disvā anusāseyya, sa ve voharituṃ rajjamanusāsituṃ arahatīti attho.
“把自己置于高位”的意思是:像这样的人,先让还没产生的财富产生出来,又让已经产生的财富保持稳固,却没办法把自己安立在伟大、崇高的权威地位上。“柔和”是指:柔和的国王会被国中百姓轻视、看不起,他没办法让国家没有盗贼。“有怨敌”是指:过于严苛的国王,所有国中百姓都会变成他的仇敌,所以他就叫作“有怨敌”。“随中”是指:应当采取介于柔和与严苛之间的做法,也就是既不过于柔和也不过于严苛地去治理国家。“不因女人”是指:大王,你不该为了一个卑劣低贱的女人,去杀害能继承家业、继承王位的儿子。
Attaṃ mahante ṭhapetunti evarūpo anuppanne bhoge uppādetvā uppanne thāvare katvā attānaṃ mahante uḷāre issariye ṭhapetuṃ na sakkotīti attho. Mudūti mudurājā raṭṭhavāsīnaṃ paribhūto hoti avaññāto, so rajjaṃ niccoraṃ kātuṃ na sakkoti. Veravāti atitikkhassa pana sabbepi raṭṭhavāsino verino hontīti so veravā nāma hoti. Anumajjhanti anubhūtaṃ mudutikhiṇabhāvānaṃ majjhaṃ samācare, amudu atikkho hutvā rajjaṃ kāreyyāti attho. Na itthikāraṇāti pāpaṃ lāmakaṃ mātugāmaṃ nissāya vaṃsānurakkhakaṃ chattadāyādaṃ puttaṃ ghātetuṃ nārahasi, mahārājāti.
大臣们虽然用种种理由劝说,也没能让国王接受他们的话。菩萨虽然恳求,也没能让国王接受他的话。可那愚昧的国王却下令说:“去,把他扔到贼崖去!”接着诵出了第八首偈颂:
Evaṃ nānākāraṇehi kathentāpi amaccā attano kathaṃ gāhāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Bodhisattopi yācanto attano kathaṃ gāhāpetuṃ nāsakkhi. Andhabālo pana rājā ‘‘gacchatha naṃ corapapāte khipathā’’ti āṇāpento aṭṭhamaṃ gāthamāha –
“整个世间都站在一边,而这个女人独自站在另一边。
因此我将遵行。你们去吧,就把他扔进去。”
‘‘Sabbova loko ekato, itthī ca ayamekikā; Tenāhaṃ paṭipajjissaṃ, gacchatha pakkhipatheva ta’’nti.
这里,“因此”是说:因为整个世界都站到了王子这一边,而这个女人却孤零零一个人,正是由于这个原因,我才听从她的话。去吧,把他带上山,扔下悬崖!
Tattha tenāhanti yena kāraṇena sabbo loko ekato kumārasseva pakkho hutvā ṭhito, ayañca itthī ekikāva, tena kāraṇena ahaṃ imissā vacanaṃ paṭipajjissaṃ, gacchatha taṃ pabbataṃ āropetvā papāte khipathevāti.
这话刚说完,一万六千名王妃里,没有一个人能保持镇定。全城居民都举起手臂放声大哭,披散着头发悲泣哀号。国王心想:“这些人会阻拦我把这孩子扔下悬崖。”于是带着随从过去,在众人悲哭声中,让人把孩子头朝下脚朝上倒提起来,扔下了悬崖。这时,凭着菩萨慈心的力量,住在山上的天神安慰他说:“别怕,大莲花!”天神用双手接住他,把他抱在怀里,施以天界的触感抚慰,然后降下山去,把他安放在山脚下一头龙王的头冠之中。龙王把菩萨带到龙宫,把自己的威势分了一半给他。菩萨在那里住了一年,然后说:“我要到人间去。”龙王问:“去哪里?”他说:“我要去雪山出家。”龙王说:“好。”就带着他来到人间,把他安顿好,给了他出家的用具,然后回到自己的住处。菩萨进入雪山,出家做了仙人,修成禅那与神通,以林中树根果实为食,就在那里住下。
Evaṃ vutte soḷasasahassāsu rājaitthīsu ekāpi sakabhāvena saṇṭhātuṃ nāsakkhi, sakalanagaravāsino bāhā paggayha kanditvā kese vikirayamānā vilapiṃsu. Rājā ‘‘ime imassa papāte khipanaṃ paṭibāheyyu’’nti saparivāro gantvā mahājanassa paridevantasseva naṃ uddhaṃpādaṃ avaṃsiraṃ katvā gāhāpetvā papāte khipāpesi. Athassa mettānubhāvena pabbate adhivatthā devatā ‘‘mā bhāyi mahāpadumā’’ti taṃ samassāsetvā ubhohi hatthehi gahetvā hadaye ṭhapetvā dibbasamphassaṃ pharāpetvā otaritvā pabbatapāde patiṭṭhitanāgarājassa phaṇagabbhe ṭhapesi. Nāgarājā bodhisattaṃ nāgabhavanaṃ netvā attano yasaṃ majjhe bhinditvā adāsi. So tattha ekasaṃvaccharaṃ vasitvā ‘‘manussapathaṃ gamissāmī’’ti vatvā ‘‘kataraṃ ṭhāna’’nti vutte ‘‘himavantaṃ gantvā pabbajissāmī’’ti āha. Nāgarājā ‘‘sādhū’’ti taṃ gahetvā manussapathe patiṭṭhāpetvā pabbajitaparikkhāre datvā sakaṭṭhānameva gato. Sopi himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññaṃ nibbattetvā vanamūlaphalāhāro tattha paṭivasati.
那时,有一个住在波罗奈城的林中猎人来到那个地方,认出菩萨后,说道:“您不就是大莲花王子吗,大王?”菩萨回答:“是的,朋友。”猎人向他顶礼,在那里住了几天,然后前往波罗奈,向国王禀报:“大王,您的儿子在雪山地区出家修行,住在叶屋里,我在他那里住过之后才回来。”“你亲眼见到了吗?”“是的,大王。”国王便率领大军前往那里,在森林边缘扎营,然后在大臣们的簇拥下来到叶屋,看见菩萨像一尊金像般坐在叶屋门口。国王向他顶礼后,坐在一边。大臣们也顶礼问候,然后坐下。菩萨也向国王问讯,并作了问候。于是国王问他:“孩子,是我让人把你扔下深崖的,你是怎么活下来的?”接着说出第九首偈颂:
Atheko bārāṇasivāsī vanacarako taṃ ṭhānaṃ patto mahāsattaṃ sañjānitvā ‘‘nanu tvaṃ deva, mahāpadumakumāro’’ti vatvā ‘‘āma, sammā’’ti vutte taṃ vanditvā katipāhaṃ tattha vasitvā bārāṇasiṃ gantvā rañño ārocesi ‘‘deva, putto te himavantapadese isipabbajjaṃ pabbajitvā paṇṇasālāyaṃ vasati, ahaṃ tassa santike vasitvā āgato’’ti. ‘‘Paccakkhato te diṭṭho’’ti? ‘‘Āma devā’’ti. Rājā mahābalakāyaparivuto tattha gantvā vanapariyante khandhāvāraṃ bandhitvā amaccagaṇaparivuto paṇṇasālaṃ gantvā kañcanarūpasadisaṃ paṇṇasāladvāre nisinnaṃ mahāsattaṃ disvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Amaccāpi vanditvā paṭisanthāraṃ katvā nisīdiṃsu. Bodhisattopi rājānaṃ paṭipucchitvā paṭisanthāramakāsi. Atha naṃ rājā ‘‘tāta, mayā tvaṃ gambhīre papāte khipāpito, kathaṃ sajīvitosī’’ti pucchanto navamaṃ gāthamāha –
“在许多多罗树深的地狱里,又深又极难逃脱;
你被扔进了这险峻难行的山崖里,到底凭什么在那里没有死掉?”
‘‘Anekatāle narake, gambhīre ca suduttare; Pātito giriduggasmiṃ, kena tvaṃ tattha nāmarī’’ti.
在这里,“好几棵多罗树那么高”是指有好几棵多罗树那么高。“不曾死去”就是没有死。
Tattha anekatāleti anekatālappamāṇe. Nāmarīti na amari.
那头龙蛇生来就有蛇冠,在那里力气很大,生于山脊。
他用享乐接纳了我,所以我在那里没有死。
‘‘Nāgo jātaphaṇo tattha, thāmavā girisānujo; Paccaggahi maṃ bhogehi, tenāhaṃ tattha nāmariṃ.
“来吧,王子,我送你回你自己的家。
尊者,您去治理王国吧,待在森林里又能做什么呢?
‘‘Ehi taṃ paṭinessāmi, rājaputta sakaṃ gharaṃ; Rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasi.
就像吞下鱼钩后,又把它连血拔出来;
拔出来之后,他就会安乐;我看到的自己也是这样。
‘‘Yathā gilitvā baḷisaṃ, uddhareyya salohitaṃ; Uddharitvā sukhī assa, evaṃ passāmi attanaṃ.
你说的鱼钩是什么?你说的带血是什么?
你说的拔出是什么?你既被问,请告诉我。
‘‘Kiṃ nu tvaṃ baḷisaṃ brūsi, kiṃ tvaṃ brūsi salohitaṃ; Kiṃ nu tvaṃ ubbhataṃ brūsi, taṃ me akkhāhi pucchito.
“我把欲叫作鱼钩,象与马是血。
我把舍离称为拔出,刹帝利,你要这样知道。”
‘‘Kāmāhaṃ baḷisaṃ brūmi, hatthiassaṃ salohitaṃ; Cattāhaṃ ubbhataṃ brūmi, evaṃ jānāhi khattiyā’’ti. –
在这五首交替出现的偈颂中,有三首是菩萨说的,两首是国王说的。
Imāsu pañcasu ekantarikā tisso gāthā bodhisattassa, dve rañño.
那时,天神在我跳崖的时候把我接住,用天界的触感让我缓过气来,把我带到(龙王处);龙王接纳了被带过去的我,接住之后,又把我带到龙宫,给了我极大的荣耀。我说“请带我回人间的路”,他便把我带回了人间。我来到这里出家。就这样,靠着那位天神和龙王的神力,我没有死在那里。他把这一切都禀告了。
Tattha paccaggahi manti pabbatapatanakāle devatāya pariggahetvā dibbasamphassena samassāsetvā upanītaṃ maṃ paṭiggaṇhi, gahetvā ca pana nāgabhavanaṃ ānetvā mahantaṃ yasaṃ datvā ‘‘manussapathaṃ maṃ nehī’’ti vutto maṃ manussapathaṃ ānesi. Ahaṃ idhāgantvā pabbajito, iti tena devatāya ca nāgarājassa ca ānubhāvena ahaṃ tattha nāmarinti sabbaṃ ārocesi.
国王听了他的话,心里很高兴,说:“来吧,孩子!我因为愚痴,听信了女人的话,竟对戒行和品行都具足的你犯了错,请原谅我的过失!”说完就拜倒在菩萨脚下。菩萨说:“起来吧,大王,我原谅你的过失。从今以后,不要再这样不加思考就行事了。”国王又说:“孩子,你要把自己家族的白伞升起来,登位治理国政,这样才算你真的原谅了我啊。”
Ehīti rājā tassa vacanaṃ sutvā somanassappatto hutvā ‘‘tāta, ahaṃ bālabhāvena itthiyā vacanaṃ gahetvā evaṃ sīlācārasampanne tayi aparajjhiṃ, khamāhi me dosa’’nti pādesu nipatitvā ‘‘uṭṭhehi, mahārāja, khamāma te dosaṃ, ito paraṃ puna mā evaṃ anisammakārī bhaveyyāsī’’ti vutte ‘‘tāta, tvaṃ attano kulasantakaṃ setacchattaṃ ussāpetvā rajjaṃ anusāsanto mayhaṃ khamasi nāmā’’ti evamāha.
把钩子拔出来,是说在钩子还没伤到心脏等内脏的时候,就把它取出来,这样那人就能安稳了。我看见自己,大王,是说我看自己也像那个吞下鱼钩、后来拔出鱼钩而重获安稳的人一样。你为何……这一句,是国王想详细听其中的道理才发问的。欲乐,就是我对五种感官享乐的称呼。象、马等是带血的,我是把象、马、车乘、七宝之类的财富说成带血的。我已舍离,是说我已经把这些都舍弃了;当这一切全都被舍弃、彻底施舍出去时,我就说它已经被拔出来了。
Uddharitvāti hadayavakkādīni asampattameva taṃ uddharitvā sukhī assa. Evaṃ passāmi attananti attānaṃ mahārāja, evaṃ ahampi puna sotthibhāvappattaṃ gilitabaḷisaṃ purisamiva attānaṃ passāmīti. ‘‘Kiṃ nu tva’’nti idaṃ rājā tamatthaṃ vitthārato sotuṃ pucchati. Kāmāhanti pañca kāmaguṇe ahaṃ. Hatthiassaṃ salohitanti evaṃ hatthiassarathavāhanaṃ sattaratanādivibhavaṃ ‘‘salohita’’nti brūmi. Cattāhanti cattaṃ ahaṃ, yadā taṃ sabbampi cattaṃ hoti pariccattaṃ, taṃ dānāhaṃ ‘‘ubbhata’’nti brūmi.
大王,就这样,王位对我来说已经没有什么用了。不过您应该不违背十种王法,舍弃不走正道的做法,依法治理国家。菩萨这样劝告父亲之后,那位国王痛哭悲叹,在回城的路上问大臣们:我是因为谁,才和这样具足品行德行的儿子分离的?大臣回答说:是因为正宫王后,陛下。国王就命人抓住王后的双脚,把她倒提起来扔进处决盗贼的断崖,然后进城,依法治理国家。
‘‘Iti kho, mahārāja, mayhaṃ rajjena kiccaṃ natthi, tvaṃ pana dasa rājadhamme akopetvā agatigamanaṃ pahāya dhammena rajjaṃ kārehī’’ti mahāsatto pitu ovādaṃ adāsi. So rājā roditvā paridevitvā nagaraṃ gacchanto antarāmagge amacce pucchi. ‘‘Ahaṃ kaṃ nissāya evarūpena ācāraguṇasampannena puttena viyogaṃ patto’’ti? ‘‘Aggamahesiṃ, devā’’ti. Rājā taṃ uddhaṃpādaṃ gāhāpetvā corapapāte khipāpetvā nagaraṃ pavisitvā dhammena rajjaṃ kāresi.
导师引出这段法的开示后,说道:“比丘们,正是这样,她过去辱骂过我,结果落得个彻底毁灭。”说完这话——
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbepesā maṃ akkositvā mahāvināsaṃ pattā’’ti vatvā –
“旃遮摩纳维是我的母亲,提婆达多是我的父亲;
阿难是智者中的龙象,舍利弗则是天神;
我曾经是王子,你们要这样记住这个本生故事。”
‘‘Ciñcamāṇavikā mātā, devadatto ca me pitā; Ānando paṇḍito nāgo, sāriputto ca devatā; Rājaputto ahaṃ āsiṃ, evaṃ dhāretha jātaka’’nti. –
他用结尾的偈颂把本生故事收束起来。
Osānagāthāya jātakaṃ samodhānesi.
10. 友敌本生注释
[473] 10. Mittāmittajātakavaṇṇanā
“做了什么业”这个题目,是导师住在祇园精舍时,因憍萨罗国一位为国王办事的大臣而说的。据说,那个人对国王有很大帮助,国王便给了他特别的优待。其余的大臣看不下去,就挑拨说:“大王,某某大臣在损害您的利益。”国王仔细调查他,没发现任何过错,心想:“我看不出他有什么过错,可我怎样才能知道他是朋友还是敌人呢?”又想:“这个问题,除了如来,别人都弄不清楚。我去问问他吧。”于是吃完早饭,国王来到导师面前,问道:“尊者,一个人怎样才能知道对方是自己的朋友还是敌人呢?”导师对他说:“大王,过去也有智者思考过这个问题。他们去请教智者,按智者所说的去判断,然后避开敌人,亲近朋友。”说完,应国王的请求,导师讲起了过去的事。
Kāni kammānīti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño atthacarakaṃ amaccaṃ ārabbha kathesi. So kira rañño bahūpakāro ahosi. Athassa rājā atirekasammānaṃ kāresi. Avasesā naṃ asahamānā ‘‘deva, asuko nāma amacco tumhākaṃ anatthakārako’’ti paribhindiṃsu. Rājā taṃ pariggaṇhanto kiñci dosaṃ adisvā ‘‘ahaṃ imassa kiñci dosaṃ na passāmi, kathaṃ nu kho sakkā mayā imassa mittabhāvaṃ vā amittabhāvaṃ vā jānitu’’nti cintetvā ‘‘imaṃ pañhaṃ ṭhapetvā tathāgataṃ añño jānituṃ na sakkhissati, gantvā pucchissāmī’’ti bhuttapātarāso satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, kathaṃ nu kho sakkā purisena attano mittabhāvaṃ vā amittabhāvaṃ vā jānitu’’nti pucchi. Atha naṃ satthā ‘‘pubbepi mahārāja, paṇḍitā imaṃ pañhaṃ cintetvā paṇḍite pucchitvā tehi kathitavasena ñatvā amitte vajjetvā mitte seviṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治时,菩萨是国王的大臣,负责劝谏国王做有益的事、教导正法。那时,国王有一位专门为他办事的大臣,其他大臣一起离间他。国王看不出他有什么过错,就想:“到底怎样才能知道一个人是朋友还是敌人呢?”于是问大士,说出了第一首偈颂——
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Tadā bārāṇasirañño ekaṃ atthacarakaṃ amaccaṃ sesā paribhindiṃsu. Rājā tassa dosaṃ apassanto ‘‘kathaṃ nu kho sakkā mittaṃ vā amittaṃ vā ñātu’’nti mahāsattaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“做什么样的业,智者又该如何精勤?
有智慧的人要认清谁是敌人,聪明人靠亲眼所见和亲耳所闻就能知道。”
‘‘Kāni kammāni kubbānaṃ, kathaṃ viññū parakkame; Amittaṃ jāneyya medhāvī, disvā sutvā ca paṇḍito’’ti.
它的意思是:有智慧、明辨的人,看见或听说一个人正在做哪些业时,会知道“这个人是我的敌人”。为了了知这一点,明智的人应该怎样努力呢?
Tassattho – kāni kammāni karontaṃ medhāvī paṇḍito puriso cakkhunā disvā vā sotena sutvā vā ‘‘ayaṃ mayhaṃ amitto’’ti jāneyya, tassa jānanatthāya kathaṃ viññū parakkameyyāti.
接着,他在说明敌人的特征时说道:
Athassa amittalakkhaṇaṃ kathento āha –
‘‘Na naṃ umhayate disvā, na ca naṃ paṭinandati; Cakkhūni cassa na dadāti, paṭilomañca vattati.
他偏亲近那人的怨敌,却疏远那人的友朋;
有人欲赞那人便阻拦,有人诋毁那人反称扬。
‘‘Amitte tassa bhajati, mitte tassa na sevati; Vaṇṇakāme nivāreti, akkosante pasaṃsati.
他不向对方说出自己的秘密,也不隐藏对方的秘密;
他不称赞那人的业,也不赞扬那人的智慧。
‘‘Guyhañca tassa nakkhāti, tassa guyhaṃ na gūhati; Kammaṃ tassa na vaṇṇeti, paññassa nappasaṃsati.
他对衰败感到欢喜,对兴盛却不欢喜;
得到稀奇的food之后,他的正念不会生起。
因此,他不怜悯他:啊,但愿他也能得到。
‘‘Abhave nandati tassa, bhave tassa na nandati; Accheraṃ bhojanaṃ laddhā, tassa nuppajjate sati; Tato naṃ nānukampati, aho sopi labheyyito.
“这十六种行相,都落在敌人身上。
智者凭这些表现,无论是亲眼见到还是亲耳听到,就能认出谁是敌人。”
‘‘Iccete soḷasākārā, amittasmiṃ patiṭṭhitā; Yehi amittaṃ jāneyya, disvā sutvā ca paṇḍito’’ti.
大士说完这五首偈颂后,接着——
Mahāsatto imā pañca gāthā vatvāna puna –
“智者造何业、如何精进?
见闻之后,慧者如何识友?”
‘‘Kāni kammāni kubbānaṃ, kathaṃ viññū parakkame; Mittaṃ jāneyya medhāvī, disvā sutvā ca paṇḍito’’ti. –
有人用这个偈颂问他“朋友的特征是什么”,他就说了剩下的那些偈颂:
Imāya gāthāya mittalakkhaṇaṃ puṭṭho sesagāthā abhāsi –
他忆念远行在外的他,欢喜他的归来;
因此他被爱重,以言语表示欢喜。
‘‘Pavutthaṃ tassa sarati, āgataṃ abhinandati; Tato kelāyito hoti, vācāya paṭinandati.
亲近他的朋友,不亲近他的敌人;
制止骂人者,称赞称德者。
‘‘Mitte tasseva bhajati, amitte tassa na sevati; Akkosante nivāreti, vaṇṇakāme pasaṃsati.
他告诉那人秘密,也替那人保守秘密;
他称赞那人的业,也赞叹那人的智慧。
‘‘Guyhañca tassa akkhāti, tassa guyhañca gūhati; Kammañca tassa vaṇṇeti, paññaṃ tassa pasaṃsati.
他欢喜有,他不欢喜无;
得到殊妙食物后,他生起忆念。
于是,他心生怜悯:啊,愿他也能得到!
‘‘Bhave ca nandati tassa, abhave tassa na nandati; Accheraṃ bhojanaṃ laddhā, tassa uppajjate sati; Tato naṃ anukampati, aho sopi labheyyito.
“这十六种行相,稳稳地建立在朋友身上;
智者通过这些事相,在亲眼见到、亲耳听到之后,就能认清谁是真正的朋友。”
‘‘Iccete soḷasākārā, mittasmiṃ suppatiṭṭhitā; Yehi mittañca jāneyya, disvā sutvā ca paṇḍito’’ti.
其中,“见到他不微笑”是指:见到那个伪装成朋友的人时,不露出笑容,不表现出欢喜的样子。“也不对他表示欢迎”是指:不接他的话头,不表示欢喜、满意。“不给他眼睛”是指:对方看他时,他不回看对方。“而且唱反调”是指:对对方的话加以反驳,成为对立的一方。“想要称赞”是指:当有人称赞对方的优点时……“不告诉”是指:不把自己的秘密告诉他。“他的业”是指:不称赞他所做的事。“他的智慧”是指:不赞叹他的智慧,不称赞他的智慧成就。“Abhaveti”是指:令他不得增长。“Tassa nuppajjate satī”是指:对于那假朋友,心中不会生起“也应分予朋友”的忆念。“Nānukampatī”是指:不以柔软之心悲悯。“Labheyyito”是指:愿从这得到。“Ākārā”是指:理由。“Pavutthaṃ”是指:到他乡去的。“Kelāyito”是指:Kelāyati,即珍爱、贪求、希求、欲求,意思是想要。“Vācāyā”是指:以甜言蜜语对待他,表示欢迎、满意。其余内容应依所说的相反法则了知。国王对菩萨的话感到满意,便赐予他大名誉。
Tattha na naṃ umhayate disvāti taṃ mittaṃ mittapatirūpako disvā sitaṃ na karoti, pahaṭṭhākāraṃ na dasseti. Na ca naṃ paṭinandatīti tassa kathaṃ paggaṇhanto na paṭinandati na tussati. Cakkhūni cassa na dadātīti olokentaṃ na oloketi. Paṭilomañcāti tassa kathaṃ paṭippharati paṭisattu hoti. Vaṇṇakāmeti tassa vaṇṇaṃ bhaṇante. Nakkhātīti attano guyhaṃ tassa na ācikkhati. Kammaṃ tassāti tena katakammaṃ na vaṇṇayati. Paññassāti assa paññaṃ nappasaṃsati, ñāṇasampadaṃ na pasaṃsati. Abhaveti avaḍḍhiyaṃ. Tassa nuppajjate satīti tassa mittapatirūpakassa ‘‘mama mittassapi ito dassāmī’’ti sati na uppajjati. Nānukampatīti muducittena na cinteti. Labheyyitoti labheyya ito. Ākārāti kāraṇāni. Pavutthanti videsagataṃ . Kelāyitoti kelāyati mamāyati pattheti piheti icchatīti attho. Vācāyāti madhuravacanena taṃ samudācaranto paṭinandati tussati. Sesaṃ vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ. Rājā mahāsattassa kathāya attamano hutvā tassa mahantaṃ yasaṃ adāsi.
导师讲完这段法教后,说道:“大王,过去也曾出现过这个问题,当时是智者们把它解说清楚的。依靠这三十二种特征,就能判断谁是朋友、谁不是朋友。”说完,他把本生故事联系起来:“那时的国王就是阿难,而那位智者大臣就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, mahārāja, pubbepesa pañho samuṭṭhahi, paṇḍitāva naṃ kathayiṃsu, imehi dvattiṃsāya ākārehi mittāmitto jānitabbo’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
拘那罗与跋陀萨罗,海商、智者;
阇那珊陀、大黑,拘尸耶、师利曼陀。
莲花本生和友敌本生,这十则本生故事。
大长老们在第十二集里结集诵出。
Kuṇālaṃ bhaddasālañca, samuddavāṇija paṇḍitaṃ; Janasandhaṃ mahākaṇhaṃ, kosiyaṃ sirimantakaṃ. Padumaṃ mittāmittañca, iccete dasa jātake; Saṅgāyiṃsu mahātherā, dvādasamhi nipātake.