2. 善慧发愿故事的注释(续) §108
2. 苏美德愿求论义注 · 292 段
“不乐”就是指厌倦、不满。“知足”是指以最殊胜的知足而满足。“消失”就是离去。“贪”就是欲贪。“那时变得微薄”就是变得很轻微,这里是在说明没有缠缚。“已破坏”就是已毁灭。“那时”是指先前,也就是菩萨结跏趺坐的时候。“不发生”就是不出现。“今日也”是说今天即使在你结跏趺坐的时候,这种怖畏也根本不出现。意思是:凭这个征兆,我们全都知道——你将会成佛。
Aratīti ukkaṇṭhā. Santuṭṭhāti paramena santuṭṭhena santuṭṭhā. Vinassatīti vigacchati. Rāgoti kāmarāgo. Tadā tanu hotīti oramattako hoti, iminā pariyuṭṭhānābhāvaṃ dīpeti. Vihatāti vinaṭṭhā. Tadāti pubbe, bodhisattānaṃ pallaṅkābhujaneti attho. Na bhavatīti na hoti. Ajjapetanti ajja tava pallaṅkābhujanepi etaṃ bhayaṃ na hotevāti attho. Tena liṅgena jānāmāti tena kāraṇena sabbeva mayaṃ jānāma, yaṃ tvaṃ buddho bhavissasīti attho.
不上升,就是不再生起。难闻的气味,就是臭味。离去,就是已经离开、消失了。吹送,就是吹拂。那香气今天也在,就是那天上的香气今天还在。显现,就是显现了。那些天人今天也在,就是所有那些天人今天都在。Yāvatā 是表示范围限定的不变词,意思是“凡是……”。Kuṭṭā 就是城墙。不成障碍,就是没有成为障碍。Tadā 就是以前。如虚空一般,就是那些城墙、城门和山都无法构成障碍和遮蔽,今天都像虚空一样。死,就是死亡。生,就是结生。那时,就是先前菩萨盘腿而坐的那一刻。不存在,就是没有发生。那些今天也不存在,就是那些死亡和再生今天也不存在。不要退转,就是不要后退。应向前进,就是应当努力精进。这里其余的内容都很容易理解。
Anuddhaṃsatīti na uggacchati. Aniṭṭhagandhoti duggandho. Pakkamatīti pakkami vigacchi. Pavāyatīti pavāyi. Sopajjāti sopi dibbagandho ajja. Padissantīti padissiṃsu. Tepajjāti tepi sabbe devā ajja. Yāvatāti paricchedanatthe nipāto, yattakāti attho. Kuṭṭāti pākārā. Na hontāvaraṇāti āvaraṇakarā na ahesuṃ. Tadāti pubbe. Ākāsabhūtāti te kuṭṭakavāṭapabbatā āvaraṇaṃ tirokaraṇaṃ kātuṃ asakkontā, ajaṭākāsabhūtāti attho. Cutīti maraṇaṃ. Upapattīti paṭisandhiggahaṇaṃ. Khaṇeti pubbe bodhisattānaṃ pallaṅkābhujanakkhaṇe. Na vijjatīti nāhosi. Tānipajjāti tānipi ajja cavanabhavanānīti attho. Mā nivattīti mā paṭikkami. Abhikkamāti parakkama. Sesamettha uttānamevāti.
善慧贤者听了燃灯佛和一万个世界天神的这番话之后,更加振奋,勇气倍增,心里想:“佛陀说的话从不落空,佛陀的言语绝不会有任何偏差。就像扔向空中的土块一定会掉下来,有生就一定有死,天亮时太阳一定会升起,狮子从洞穴里出来一定会发出狮子吼,怀孕的女人一定会分娩——同样,佛陀的话一定真实不虚,我将来必定成佛。”因此说道:
Tato sumedhapaṇḍito dīpaṅkarassa dasabalassa ca dasasahassacakkavāḷadevatānañca vacanaṃ sutvā bhiyyosomattāya sañjātussāho hutvā cintesi – ‘‘buddhā nāma amoghavacanā, natthi buddhānaṃ kathāya aññathattaṃ. Yathā hi ākāse khittassa leḍḍussa patanaṃ dhuvaṃ, jātassa maraṇaṃ, aruṇe uggate sūriyassa abbhuggamanaṃ, āsayā nikkhantassa sīhassa sīhanādanadanaṃ, garugabbhāya itthiyā bhāramoropanaṃ dhuvaṃ avassambhāvī, evameva buddhānaṃ vacanaṃ nāma dhuvaṃ amoghaṃ, addhā ahaṃ buddho bhavissāmīti. Tena vuttaṃ –
听了佛陀的话,以及一万个世界中天人们两者的话语。
那时我满心欢喜、兴高采烈,就这样想。
‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, dasasahassīnacūbhayaṃ; Tuṭṭhahaṭṭho pamudito, evaṃ cintesahaṃ tadā.
佛陀说话从不两样,胜者的话从不落空;
诸佛没有虚妄,我必定成佛。
‘‘Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā; Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.
就像一块土块被抛向空中,一定会落回大地上;
同样地,诸最胜佛陀的话语,是坚固、恒常的;
诸佛没有虚妄不实,我必定会成为佛陀。
‘‘Yathā khittaṃ nabhe leḍḍu, dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ; Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ; Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.
就像一切众生的死亡,是确定而永恒的;
同样,诸最胜佛陀的言语,也是决定恒常的;
诸佛没有虚妄之言,我必定成佛。
‘‘Yathāpi sabbasattānaṃ, maraṇaṃ dhuvasassataṃ; Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ; Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.
就像黑夜结束的时候,太阳必定会升起;
同样地,诸最胜佛的法语,坚固常住。
诸佛没有虚妄,我必定成佛。
‘‘Yathā rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṃ dhuvaṃ; Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ; Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.
就像狮子从洞穴里出来,它的吼声必定会响起;
同样地,最胜诸佛之语,坚固而恒常;
诸佛没有虚妄,我必定成佛。
‘‘Yathā nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṃ dhuvaṃ; Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ; Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.
“就像怀孕的众生,必定会卸下重担;
同样地,诸佛中最胜者的言语,坚固而恒常;
诸佛没有虚妄,我必定成佛。”
‘‘Yathā āpannasattānaṃ, bhāramoropanaṃ dhuvaṃ; Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ; Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmaha’’nti.
在这里,听了佛陀的话之后,一万个世界也没有第二种说法;这是听了燃灯正自觉者和一万轮围界天神的言说之后。“两者”指他们双方的,这是以属格意义使用的主格词,或者就是指“两者的说法”。“我这样想”就是我这样思惟。
Tattha buddhassa vacanaṃ sutvā, dasasahassī na cūbhayanti dīpaṅkarasammāsambuddhassa ca dasasahassacakkavāḷadevatānañca vacanaṃ sutvā. Ubhayanti ubhayesaṃ, sāmiatthe paccattavacanaṃ, ubhayavacanaṃ vā. Evaṃ cintesahanti evaṃ cintesiṃ ahaṃ.
无二语,就是不说两种话的言语,意思是决定性的说法。也有写成“无瑕语”的版本,它的意思是无过失的言语。不虚语,就是不虚假的言语。虚妄,这里的意思是“没有虚妄之语”。我必定成佛,就是说我一定会成佛,这句话是以决定性和必然性来说的现在时语,应当这样理解。
Advejjhavacanāti dvedhā appavattavacanā, ekaṃsavacanāti attho. ‘‘Acchiddavacanā’’tipi pāṭho, tassa niddosavacanāti attho. Amoghavacanāti avitathavacanā. Vitathanti vitathavacanaṃ natthīti attho. Dhuvaṃ buddho bhavāmahanti ahaṃ ekaṃseneva buddho bhavissāmīti niyatavasena avassambhāvivasena ca vattamānavacanaṃ katanti veditabbaṃ.
太阳升起,就是指太阳的上升,或者这个读法本身就是对的。坚固常住,就是决定性的、而且是常住的。离开卧处的人,就是从床上起来的人。怀有众生的人,就是指怀着重胎的人,也就是怀孕的人。卸下重担,就是卸下负担,意思是胎儿娩出。其中的ṃ音是为了连接词与词。这里剩下的部分也都是明白易懂的。
Sūriyuggamananti sūriyassa udayanaṃ, ayameva vā pāṭho. Dhuvasassatanti ekaṃsabhāvī ceva sassatañca. Nikkhantasayanassāti sayanato nikkhantassa. Āpannasattānanti garugabbhānaṃ, gabbhinīnanti attho. Bhāramoropananti bhāraoropanaṃ, gabbhassa oropananti attho. Ma-kāro padasandhikaro. Sesametthāpi uttānamevāti.
我这样下定决心“我必定会成为佛陀”之后,为了观察能造就佛陀的诸法,心想:“能造就佛陀的诸法究竟在哪里呢?”于是依次向上方、下方、各方和四隅,遍寻整个法界,看到过去古昔菩萨们所修习、所奉行的第一种布施波罗蜜,便这样告诫自己:“须弥陀贤者,从今以后,你要首先圆满布施波罗蜜。就像倒扣的水瓶,把水倒得干干净净,再也不会收回一样,同样,你不顾财物、名声、妻子儿女、身体四肢,对一切乞求者,把任何人所想要的东西都毫无保留地全部施舍出去。这样,当你坐在菩提树下时,就会成为佛陀。”他这样坚定地确立第一种布施波罗蜜,并立下决心。因此说道——
‘‘Svāhaṃ addhā buddho bhavissāmī’’ti evaṃ katasanniṭṭhāno buddhakārake dhamme upadhāretuṃ – ‘‘kahaṃ nu kho buddhakārakā dhammā’’ti, uddhaṃ adho disāsu vidisāsūti anukkamena sakalaṃ dhammadhātuṃ vicinanto pubbe porāṇakehi bodhisattehi āsevitanisevitaṃ paṭhamaṃ dānapāramiṃ disvā evaṃ attānaṃ ovadi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paṭhamaṃ dānapāramiṃ pūreyyāsi. Yathā hi nikujjito udakakumbho nissesaṃ katvā udakaṃ vamatiyeva na paccāharati, evameva dhanaṃ vā yasaṃ vā puttadāraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ vā anoloketvā sabbattha yācakānaṃ sabbaṃ icchiticchitaṃ nissesaṃ katvā dadamāno bodhimūle nisīditvā buddho bhavissasī’’ti paṭhamaṃ dānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
来吧,我要到处寻找能成就佛果的诸法。
上方、下方和十个方向,乃至整个法界。
‘‘Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito; Uddhaṃ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā.
我遍寻之时,首先见到布施波罗蜜——
往昔诸大仙所行的大道。
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, anuciṇṇaṃ mahāpathaṃ.
你首先要牢牢地把它拿定、领受下来;
想要证得菩提,就去修布施波罗蜜吧。
‘‘Imaṃ tvaṃ paṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Dānapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
譬如盈满水瓶,无论何人倾覆,
水尽泻出无余,于中不保留。
‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adho kato; Vamatevudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhati.
“就像那样,见到乞讨的人时,无论对方是低贱的、高贵的还是中等的,
你要像倒扣的瓶子一样,把布施毫无保留地给出去。”
‘‘Tatheva yācake disvā, hīnamukkaṭṭhamajjhime; Dadāhi dānaṃ nissesaṃ, kumbho viya adho kato’’ti.
其中,“handā”是表示决意的语气词。“buddhakare dhamme”(成佛之法)指能成就佛果的法。所谓能成就佛果的法,就是布施波罗蜜等十种法。“vicināmi”(我探究)意思是“我将探究”“我将考察”“我将审察”。“ito cito”(从这里到那里)也可以写作“处处”,意思是在各处探究。“uddhaṃ”(上方)指天界。“adho”(下方)指人界。“dasa disā”(十方)即在十个方向中;这里的意思是:那些能成就佛果的法到底在哪里?在上方、下方、横向的方向、四隅等各处去寻找。“yāvatā dhammadhātuyā”(乃至法界)中,“yāvatā”(乃至)是表示界限的词。“dhammadhātuyā”(法界)指自性法,这里应补上“存在”一词。这话说的是什么呢?意思是:所有自性法,即欲界、色界、无色界诸法存在到什么范围,我就要在那么大的范围内去探究。
Tattha handāti vavassaggatthe nipāto. Buddhakare dhammeti buddhattakare dhamme. Buddhattakarā nāma dhammā dānapāramitādayo dasa dhammā. Vicināmīti vicinissāmi, vīmaṃsissāmi upaparikkhissāmīti attho. Ito citoti ito ito, ayameva vā pāṭho. Tattha tattha vicināmīti attho. Uddhanti devaloke. Adhoti manussaloke. Dasa disāti dasasu disāsu; kattha nu kho te buddhakārakadhammā uddhaṃ adho tiriyaṃ disāsu vidisāsūti adhippāyo. Yāvatā dhammadhātuyāti ettha yāvatāti paricchedavacanaṃ. Dhammadhātuyāti sabhāvadhammassa, pavattanīti vacanaseso daṭṭhabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yāvatikā sabhāvadhammānaṃ kāmarūpārūpadhammānaṃ pavatti, tāvatikaṃ vicinissāmīti vuttaṃ hoti.
正在审察,就是正在思量、正在仔细考察。过去诸菩萨,就是往昔的菩萨们。已惯行,就是已经常常实行、已经修习。应受持,就是去做受持这件事:从今天开始,这第一布施波罗蜜应当由我来圆满——这就是“受持”的意思。去布施波罗蜜,就是去圆满布施波罗蜜,也就是去把它修满。如果你想证得菩提,就是如果你前往菩提树下,想要证得无上正等正觉。任何人的,就是无论水还是乳,任何人的东西装得满满的。语法学家们认为,当和“充满”这个词相连时,要用属格。或者在表示工具格的意义时用属格,意思就是“用任何东西”。倒置,就是使口朝下。在那里不保护,就是在那个吐出物中不保护,意思就是要把水全部吐出。下、上、中,就是下等、中等、上等、优秀。Ma这个字母是连词用的。像瓶子一样倒置,就是像瓶子一样口朝下。看到乞丐来到跟前——“须弥陀,你应当不惜一切财物,以布施波罗蜜、以舍弃肢体为近波罗蜜、以舍弃生命为究竟波罗蜜来圆满”——就这样自己劝导自己。
Vicinantoti vīmaṃsanto upaparikkhanto. Pubbakehīti porāṇehi bodhisattehi. Anuciṇṇanti ajjhāciṇṇaṃ āsevitaṃ. Samādiyāti samādiyanaṃ karohi, ajja paṭṭhāya ayaṃ paṭhamaṃ dānapāramī pūretabbā mayāti evaṃ samādiyāti attho. Dānapāramitaṃ gacchāti dānapāramiṃ gaccha, pūrayāti attho. Yadibodhiṃ pattumicchasīti bodhimūlamupagantvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ pattuṃ icchasi ce. Yassa kassacīti udakassa vā khīrassa vā yassa kassaci sampuṇṇo. Sampuṇṇasaddayoge sati sāmivacanaṃ icchanti saddavidū. Karaṇatthe vā sāmivacanaṃ, yena kenacīti attho. Adho katoti heṭṭhāmukhīkato. Na tattha parirakkhatīti tasmiṃ vamane na parirakkhati, nissesaṃ udakaṃ vamatevāti attho. Hīnamukkaṭṭhamajjhimeti hīnamajjhimapaṇīte. Ma-kāro padasandhikaro. Kumbho viya adho katoti heṭṭhāmukhīkato viya kumbho. Yācake upagate disvā – ‘‘tvaṃ, sumedha, attano anavasesetvā sabbadhanapariccāgena dānapāramiṃ, aṅgapariccāgena upapāramiṃ, jīvitapariccāgena paramatthapāramiñca pūrehī’’ti evaṃ attanāva attānaṃ ovadi.
那时他这样想:“不应该只靠这些成佛之法就够了。”于是进一步观察,看到第二戒波罗蜜,便生起这个念头:“善慧智者,从今以后,你要圆满戒波罗蜜。就像牦牛不顾自己的性命,只守护自己的尾毛一样,你从今以后也要不顾性命,只守护戒律,将来就会成佛。”他这样坚定地确立了第二戒波罗蜜。因此说:
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakehi dhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dutiyaṃ sīlapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya sīlapāramiṃ pūreyyāsi. Yathā camarī migo nāma jīvitampi anoloketvā attano vālameva rakkhati, evaṃ tvampi ito paṭṭhāya jīvitampi anoloketvā sīlameva rakkhanto buddho bhavissasī’’ti dutiyaṃ sīlapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
“成佛之法,并非仅此而已。
我还要探寻其余能成就菩提之法。
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
那时我审察着,见到了第二种戒波罗蜜;
这是过去诸大仙所亲近修习的。
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dutiyaṃ sīlapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
你要先把这第二项牢牢坚定地受持起来;
去吧,去修持戒波罗蜜,如果你想证得菩提的话。
‘‘Imaṃ tvaṃ dutiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Sīlapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
就像牦牛的尾毛,无论缠挂到什么东西上,
它在那里走向死亡,也不弄坏尾巴。
‘‘Yathāpi camarī vālaṃ, kismiñci paṭilaggitaṃ; Upeti maraṇaṃ tattha, na vikopeti vāladhiṃ.
“你要同样地在四种地上把戒修到圆满。
要时时刻刻守护戒,就像牦牛守护自己的尾巴一样。”
‘‘Tatheva tvaṃ catūsu bhūmīsu, sīlāni paripūraya; Parirakkha sabbadā sīlaṃ, camarī viya vāladhi’’nti.
这里,“并非这些”是说:并不只是这些。“能成熟菩提”是指能成熟道,或者能成熟一切知智。“第二戒波罗蜜”:戒是一切善法的基础;安住于戒的人不会从善法退失,并能获得一切世间与出世间的功德。因此,应当圆满戒波罗蜜,所以说“他看到了第二戒波罗蜜”。这就是这段话的意思。
Tattha na heteti na hi eteyeva. Bodhipācanāti maggaparipācanā sabbaññutaññāṇaparipācanā vā. Dutiyaṃsīlapāraminti sīlaṃ nāma sabbesaṃ kusaladhammānaṃ patiṭṭhā, sīle patiṭṭhito kusaladhammehi na parihāyati, sabbepi lokiyalokuttaraguṇe paṭilabhati. Tasmā sīlapāramī pūretabbāti dutiyaṃ sīlapāramiṃ addakkhinti attho.
“已习行、已修习”是指已经修习并且反复练习。“牦牛”就是牦牛这种动物。“在某处”是指在任何地方,比如在树木、藤蔓、荆棘等当中的某一处。“被缠住”是指被缠绕住了。“在那里”是指在被缠住的那个地方,就站在那里走向死亡。“不破坏”是指不弄断。“尾巴”是指:它不弄断尾巴而离开,而是就在那个地方死去。这就是这段话的意思。
Āsevitanisevitanti bhāvitañceva bahulīkatañca. Camarīti camarī migo. Kismiñcīti yattha katthaci rukkhalatākaṇṭakādīsu aññatarasmiṃ. Paṭilaggitanti paṭivilaggitaṃ. Tatthāti yattha vilaggitaṃ, tattheva ṭhatvā maraṇaṃ upagacchati. Na vikopetīti na chindati. Vāladhinti vālaṃ chinditvā na gacchati, tattheva maraṇaṃ upetīti attho.
在四种地当中所说的“戒”,是指在四种情况里被分类说明的戒,也就是按照巴帝摩卡防护、根律仪防护、活命遍净防护、资具依止防护来分类。这是它的意思。不过,如果按“地”来划分,它只包含在两种地里,而那也还是这四种戒。“圆满”是指没有破损、没有穿孔、没有斑点等过失,达到圆满。“恒常”是指在一切时间。“如长耳鹿”是指像长耳鹿这种动物一样。这里其余的内容也都是浅显易懂的。
Catūsubhūmīsu sīlānīti catūsu ṭhānesu vibhattasīlāni, pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayasannissitavasenāti attho. Bhūmivasena pana dvīsuyeva bhūmīsu pariyāpannaṃ tampi catusīlamevāti. Paripūrayāti khaṇḍachiddasabalādiabhāvena paripūraya. Sabbadāti sabbakālaṃ. Camarī viyāti camarī migo viya. Sesametthāpi uttānatthamevāti.
那时他又想:“不应该只靠这些成佛之法就够了。”于是他进一步观察,看到第三项出离波罗蜜后,心里这样想:“善慧贤者,从今以后,你也要圆满出离波罗蜜。就像一个人长期住在牢狱里,不会对那里产生贪恋,反而会厌倦,想要离开;同样,你也要把一切存在看成牢狱一样,对一切存在感到厌倦,想要解脱,内心只朝向出离。这样,你就会成佛。”他这样把第三项出离波罗蜜坚定下来,并立下决心。因此才说:
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakehi dhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya nekkhammapāramimpi pūreyyāsi. Yathāpi suciraṃ bandhanāgāre vasamāno puriso na tattha sinehaṃ karoti, atha kho ukkaṇṭhito avasitukāmo hoti, evameva tvampi sabbabhave bandhanāgārasadise katvā passa, sabbabhavehi ukkaṇṭhito muccitukāmo hutvā nekkhammābhimukhova hoti, evaṃ buddho bhavissasī’’ti tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
“成佛之法,并非仅此而已。
我还要探寻其余能成就菩提之法。
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
那时我仔细观察,看到了第三种出离波罗蜜。
这是过去诸大仙所亲近修习的。
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
你要先把这第三项牢牢地受持起来;
去吧,行持出离波罗蜜,如果你想证得菩提。
‘‘Imaṃ tvaṃ tatiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Nekkhammapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
就像有人被关在牢里很久,受尽煎熬、痛苦不堪;
在那里,他不会生起贪欲,只寻求解脱。
‘‘Yathā andughare puriso, ciravuṭṭho dukhaṭṭito; Na tattha rāgaṃ janeti, muttiṃyeva gavesati.
“你应同样看待一切生有,如看黑暗牢狱;
你当面向出离,为从生有中解脱。”
‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, passa andughare viya; Nekkhammābhimukho hoti, bhavato parimuttiyā’’ti.
这里,“andughare”指的就是监牢。“ciravuṭṭho”意思是长久居住。“dukhaṭṭito”意思是被苦逼迫。“natattha rāgaṃ janeti”是说:在那监牢里,不生起贪爱,不生起执著。他不会这样想:“我不离开这座监牢到别处去。”也就是说,他对那里不生贪爱,只是一心寻求脱离、寻求解脱,这就是这段话的意思。“Nekkhammābhimukho”是说面向出离。“Bhavato”是从一切存在中。“Parimuttiyā”是为了解脱。还有一种读法是:“成为面向出离的人之后,你将证得正觉。”这里剩下的内容都很浅显易懂。
Tattha andughareti bandhanāgāre. Ciravuṭṭhoti cirakālaṃ vuṭṭho. Dukhaṭṭitoti dukkhapīḷito. Natattha rāgaṃ janetīti tattha andughare rāgaṃ sinehaṃ na janeti na uppādeti. ‘‘Imaṃ andugharaṃ muñcitvā nāhaṃ aññattha gamissāmī’’ti evaṃ tattha rāgaṃ na janeti, kintu muttiṃyeva mokkhameva gavesatīti adhippāyo. Nekkhammābhimukhoti nikkhamanābhimukho hoti. Bhavatoti sabbabhavehi. Parimuttiyāti parimocanatthāya. Nekkhammābhimukho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’tipi pāṭho. Sesamettha uttānatthamevāti.
这时他进一步思考:“成佛之法不应该只靠这些而已。”于是看见了第四智慧波罗蜜,心里这样想:“善慧智者,从今以后,你也要圆满智慧波罗蜜。对下等、中等、上等的智者,一个都不回避,要亲近一切智者,向他们提问。就像托钵的比丘,对下等、中等、上等的家庭都不回避,挨家挨户次第乞食,很快就能得到维持生命所需的食物;同样,你也要亲近一切智者,向他们提问,你将成佛。”他这样下定决心,坚固确立了第四智慧波罗蜜。因此说道:
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato catutthaṃ paññāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paññāpāramimpi pūreyyāsi. Hīnamajjhimukkaṭṭhesu kañci avajjetvā sabbepi paṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṃ puccheyyāsi. Yathāpi piṇḍacāriko bhikkhu hīnādibhedesu kulesu kiñci kulaṃ avivajjetvā paṭipāṭiyā piṇḍāya caranto khippaṃ yāpanamattaṃ labhati, evameva tvampi sabbe paṇḍite upasaṅkamitvā pucchanto buddho bhavissasī’’ti catutthaṃ paññāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
“成佛之法,并非仅此而已。
我还要探寻其余能成就菩提之法。
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
那时我向右观察探寻,见到了第四慧波罗蜜。
这是过去诸大仙所亲近修习的。
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, catutthaṃ paññāpāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
你要先把这第四项牢牢确立起来,然后受持奉行。
去修习智慧波罗蜜吧,如果你想证得菩提。
‘‘Imaṃ tvaṃ catutthaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Paññāpāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
就像一位比丘去乞食时,面对下等、上等、中等的家族,
不避开任何家族,这样就能得到维持生活的东西。
‘‘Yathā hi bhikkhu bhikkhanto, hīnamukkaṭṭhamajjhime; Kulāni na vivajjento, evaṃ labhati yāpanaṃ.
“你要像那样,在任何时候都向有智慧的人请教。
以智慧到达彼岸后,你将证得正觉。”
‘‘Tatheva tvaṃ sabbakālaṃ, paripucchaṃ budhaṃ janaṃ; Paññāya pāramiṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.
这里,“乞食者”指为了乞食而行走的人。“下等、殊胜、中等”指下等、殊胜、中等的家族,这是词性转换的说法。“不回避”指不拣择、不避开;如果放弃挨家挨户依次乞食的规矩而行走,那就叫回避;他的意思是没有那样做。“维持”指他得到的食物仅仅够维持生命、延续身命。“遍问”指他前往各处,接近当地众所周知的智者,这样询问:“尊者,什么是善?什么是不善?什么是有过失?什么是无过失?”等等。“智者”指有智慧的人,也就是具智慧之人。也有“budhe jane”的读法。“慧彼岸”即慧之彼岸。也有“paññāpāramitaṃ gantvā”的读法。此处其余内容含义显然。
Tattha bhikkhantoti piṇḍāya caranto. Hīnamukkaṭṭhamajjhimeti hīnamukkaṭṭhamajjhimāni kulānīti attho. Liṅgavipariyāso kato. Na vivajjentoti na pariharanto, gharapaṭipāṭiṃ muñcitvā caranto vivajjeti nāma, evamakatvāti attho. Yāpananti yāpanamattaṃ pāṇadhāraṇaṃ āhāraṃ labhatīti attho. Paripucchanti – ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ; kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajja’’ntiādinā (dī. ni. 3.84, 216) nayena tattha tattha abhiññāte paṇḍite jane upasaṅkamitvā paripucchantoti attho. Budhaṃ jananti paṇḍitaṃ janaṃ. ‘‘Budhe jane’’tipi pāṭho. Paññāya pāraminti paññāya pāraṃ. ‘‘Paññāpāramitaṃ gantvā’’tipi pāṭho. Sesametthāpi uttānamevāti.
这时他又进一步思量:“不应该只靠这些成佛之法就够了。”接着观察到第五精进波罗蜜,心里这样想:“善慧智者,从今以后,你也要圆满精进波罗蜜。就像狮子、兽王在一切威仪中都有坚定的精进,同样,你在一切有、一切威仪中,也要精进坚定、不退不弱,这样才能成佛。”于是他坚定地受持第五精进波罗蜜。因此说:
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato pañcamaṃ vīriyapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya vīriyapāramimpi pūreyyāsi. Yathāpi sīho migarājā sabbairiyāpathesu daḷhavīriyo hoti, evaṃ tvampi sabbabhavesu sabbairiyāpathesu daḷhavīriyo anolīnavīriyo samāno buddho bhavissasī’’ti pañcamaṃ vīriyapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
“成佛之法,并非仅此而已。
我还要探寻其余能成就菩提之法。
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
那时我仔细观察,见到了第五种精进波罗蜜。
这是过去诸大仙所亲近修习的。
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, pañcamaṃ vīriyapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
你要先把这第五种坚定地受持起来,
想要证得菩提,就要去修精进波罗蜜。
‘‘Imaṃ tvaṃ pañcamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Vīriyapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
就像兽王狮子,无论是坐着、站立还是经行时,
他的精进从不松懈,内心始终振作有力。
‘‘Yathāpi sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame; Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā.
“你要同样地在一切生命轮回中,坚定地提起精进。
修成精进波罗蜜之后,你就会证得正觉。”
‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, paggaṇha vīriyaṃ daḷhaṃ; Vīriyapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.
这里,“不懈怠的精进”就是不退缩的精进。“于一切生存界”是指已经投生过的每一个生存界,意思是于一切生存界中。还有一种版本写作:“发起精进之后,你将会证得正觉。”这里剩下的内容也都很容易理解。
Tattha alīnavīriyoti anolīnavīriyo. Sabbabhaveti jātajātabhave, sabbesu bhavesūti attho. Āraddhavīriyo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasītipi pāṭho. Sesametthāpi uttānamevāti.
这时他继续深入思惟:“不应该只靠这些成佛之法就够了”,看到第六忍耐波罗蜜时,心里这样想:“善慧贤者,从今以后你要圆满忍耐波罗蜜,无论别人恭敬你还是轻蔑你,都要安忍。就像大地一样,人们把干净的东西和不干净的东西都扔到上面,大地对它们既不贪著也不嗔恨,只是忍耐、承受、包容。同样,你面对一切恭敬和轻蔑都能安忍,就会成佛。”他这样坚固了第六忍耐波罗蜜,并下定决心。因此说道:
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya khantipāramiṃ paripūreyyāsi, sammānanepi avamānanepi khamova bhaveyyāsi. Yathā hi pathaviyaṃ nāma sucimpi pakkhipanti asucimpi, na ca tena pathavī sinehaṃ vā paṭighaṃ vā karoti, khamati sahati adhivāsetiyeva, evameva tvampi sabbesaṃ sammānanāvamānanesu khamo samāno buddho bhavissasī’’ti chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
“成佛之法,并非仅此而已。
我还要探寻其余能成就菩提之法。
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
那时,在探寻之中,我照见了第六波罗蜜——忍耐波罗蜜。
这是过去诸大仙所亲近修习的。
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
你先把这第六个牢牢地受持起来;
在那里,心无二念,你将会证得正觉。
‘‘Imaṃ tvaṃ chaṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Tattha advejjhamānaso, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
譬如大地,净秽皆容,
一切所弃皆堪忍,于汝不生嗔。
‘‘Yathāpi pathavī nāma, sucimpi asucimpi ca; Sabbaṃ sahati nikkhepaṃ, na karoti paṭighaṃ tayā.
“同样,你也要能忍受一切人的尊敬与轻蔑。
修成忍耐波罗蜜后,你将证得正觉。”
‘‘Tatheva tvampi sabbesaṃ, sammānāvamānakkhamo; Khantipāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.
这里说的“于此”,是指在那个忍耐波罗蜜当中。“心意不二”就是心意专一。“干净的”是指像栴檀、藏红花、香、花鬘等干净的东西。“不干净的”是指像蛇、狗、人尸、粪便、尿、唾沫、鼻涕等不干净的东西。“能忍受”就是能忍、能承受。“丢弃物”是指被丢弃的东西。“嗔怒”就是忿怒。“以此”是指以那种行为方式,或者是指以那种被丢弃的状态。也有读作“paṭighaṃ dayaṃ”的,意思是:因为那样丢弃,所以不随顺嗔怒。“能忍受一切尊敬与轻蔑”的意思是:你也能忍受一切人的尊敬和轻蔑。也有人读作“Tatheva tvampi sabbabhave, sammānanavimānakkhamo”,意思是:同样地,你在一切存在中,也能忍受尊敬和轻视。还有读作“Khantiyā pāramiṃ gantvā”的,意思是:通过圆满那种忍辱而到达彼岸。这里其余的内容也都是浅显易懂的。从这以后,即使只有这么一点内容,也不再多说;哪里有不同的地方,就针对那个不同之处说明,并展示不同的读法,然后继续下去。
Tattha tatthāti tassaṃ khantipāramiyaṃ. Advejjhamānasoti ekaṃsamānaso. Sucimpīti candanakuṅkumagandhamālādisucimpi. Asucimpīti ahikukkuramanussakuṇapagūthamuttakheḷasiṅghāṇikādiasucimpi. Sahatīti khamati, adhivāseti. Nikkhepanti nikkhittaṃ. Paṭighanti kodhaṃ. Tayāti tāya vuttiyā, tāya nikkhittatāya vā. ‘‘Paṭighaṃ daya’’ntipi pāṭho, tassa tena nikkhepena paṭighānurodhaṃ na karotīti attho. Sammānāvamānakkhamoti sabbesaṃ sammānanāvamānanasaho tvampi bhavāti attho. ‘‘Tatheva tvampi sabbabhave, sammānanavimānakkhamo’’tipi paṭhanti. ‘‘Khantiyā pāramiṃ gantvā’’tipi pāṭho, tassā khantiyā pāramipūraṇavasena gantvāti attho. Sesametthāpi uttānamevāti. Ito paraṃ ettakampi avatvā yattha yattha viseso atthi, taṃ tameva vatvā pāṭhantaraṃ dassetvā gamissāmāti.
这时他又想:“不应该只凭这些成佛的功德就算够了。”于是继续用心往上观察,见到第七个真实波罗蜜,心里就这样想:“善慧贤者,从今以后,你也要圆满真实波罗蜜。就算霹雳落在头顶上,你也绝不可以为了财物等利益、出于贪欲等烦恼而故意说妄语。就像晨星,不论在什么季节都不离开自己的轨道,不走别的轨道,只走自己的轨道;同样,你也不背离真实而说妄语。这样不说妄语,你将来就会成佛。”他就这样把第七真实波罗蜜坚定地确立下来,并下定了决心。因此这样说:
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato sattamaṃ saccapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya saccapāramimpi pūreyyāsi, asaniyā matthake patamānāyapi dhanādīnaṃ atthāya chandādīnaṃ vasena sampajānamusāvādaṃ nāma mā bhāsi. Yathāpi osadhītārakā nāma sabbautūsu attano gamanavīthiṃ vijahitvā aññāya vīthiyā na gacchati, sakavīthiyāva gacchati, evameva tvampi saccaṃ pahāya musāvādaṃ nāma avadantoyeva buddho bhavissasī’’ti sattamaṃ saccapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
“成佛之法,并非仅此而已。
我还要探寻其余能成就菩提之法。
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
那时我正仔细考察,见到了第七个谛波罗蜜。
这是过去诸大仙所亲近修习的。
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, sattamaṃ saccapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
你先把这第七个牢牢地受持。
在这其中,言语不二的人,你将证得正觉。
‘‘Imaṃ tvaṃ sattamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Tattha advejjhavacano, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
譬如药王星,为天世共准;
适时或雨季,不越其轨。
‘‘Yathāpi osadhī nāma, tulābhūtā sadevake; Samaye utuvasse vā, na vokkamati vīthito.
“同样地,你也不要偏离诸谛的轨道。
圆满修成真谛波罗蜜后,你将会证得正觉。”
‘‘Tatheva tvampi saccesu, mā vokkama hi vīthito; Saccapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.
这里,“在种种情况下”指的是在谛波罗蜜中。“言语无二”就是说话不虚假。“药星”就是药星;人们看到药星升起,就去采集药材,所以它被称为“药星”。“作为衡量标准”意思是成为判断的尺度。“包括天神”指包括天神在内的世间。“时节”指雨季。“季节雨季”指冬季和夏季。也有写成“在时节与季节之际”的版本。其中“时节”指夏季,“季节雨季”指冬季和雨季,意思是这样。“不偏离轨道”指在各自的季节里,不偏离、不离开自己的运行轨道;六个月向西行,六个月向东行。或者所谓药,是指生姜、荜茇、胡椒等药物。“不偏离”指凡是能给予果实的药物,皆进入结果给予后,不未予果实而退转,必然给出自己的果实。“轨道”指运行轨道,祛胆汁者必祛胆汁、祛风者必祛风、祛痰者必祛痰,意思是这样。其余在此也是显明易懂的。
Tattha tatthāti saccapāramiyaṃ. Advejjhavacanoti avitathavacano. Osadhī nāmāti osadhītārakā, osadhagahaṇe osadhītārakaṃ uditaṃ disvā osadhaṃ gaṇhanti. Tasmā ‘‘osadhītārakā’’ti vuccati. Tulābhūtāti pamāṇabhūtā. Sadevaketi sadevakassa lokassa. Samayeti vassasamaye. Utuvasseti hemantagimhesu. ‘‘Samaye utuvaṭṭe’’tipi pāṭho. Tassa samayeti gimhe. Utuvaṭṭeti hemante ca vassāne cāti attho. Navokkamati vīthitoti taṃ taṃ utumhi attano gamanavīthito na vokkamati na vigacchati, cha māse pacchimaṃ disaṃ gacchati, cha māse pubbaṃ disaṃ gacchatīti. Atha vā osadhī nāmāti siṅgiverapipphalimaricādikaṃ osadhaṃ. Na vokkamatīti yaṃ yaṃ phaladānasamatthaṃ osadhaṃ, taṃ taṃ phaladānaṃ okkamma attano phalaṃ adatvā na nivattati. Vīthitoti gamanavīthito, pittaharo pittaṃ harateva, vātaharo vātaṃ harateva, semhaharo semhaṃ haratevāti attho. Sesametthāpi uttānamevāti.
那时,他又进一步想:“不应该只靠这些成佛之法就够了。”于是看到了第八决意波罗蜜,心里生起这样的念头:“善慧贤者,从今以后,你也要圆满决意波罗蜜。你决意什么,就要在那决意上毫不动摇。就像一座山,即使四面八方的风都吹过来,也不摇动、不晃动,只安住在本位;同样,你也要在自己的决意上毫不动摇,这样你就会成佛。”于是他使第八决意波罗蜜坚固,并立下决意。因此这样说——
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya adhiṭṭhānapāramimpi pūreyyāsi, yaṃ adhiṭṭhāsi, tasmiṃ adhiṭṭhāne niccalo bhaveyyāsi, yathā pabbato nāma sabbadisāsu vāte paharantepi na kampati na calati, attano ṭhāneyeva tiṭṭhati, evameva tvampi attano adhiṭṭhāne niccalo hontova buddho bhavissasī’’ti aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsīti. Tena vuttaṃ –
“成佛之法,并非仅此而已。
我还要探寻其余能成就菩提之法。
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
那时我正观察寻觅,见到了第八决意波罗蜜。
这是过去诸大仙所亲近修习的。
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
你先把这第八条牢牢确立起来,并受持奉行。
在那里,你只要保持不动摇,就能证得正觉。
‘‘Imaṃ tvaṃ aṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Tattha tvaṃ acalo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
就像一座石头山,稳稳立着不动摇;
强风也吹不动它,它就站在自己的位置上。
‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito; Na kampati bhusavātehi, sakaṭṭhāneva tiṭṭhati.
“你也要就在那一点上坚定立心,任何时候都毫不动摇;
修成决意波罗蜜后,你就会证得正觉。”
‘‘Tattheva tvampi adhiṭṭhāne, sabbadā acalo bhava; Adhiṭṭhānapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.
这里,selo 是指岩石构成的。acalo 是不动,niccalo 是不摇动。suppatiṭṭhito 是因为不动的缘故而很好地安立。也有这样的读法:犹如山,不动,深植而善为安立。bhusavātehi 是指强风,也就是猛烈的风。sakaṭṭhāneva 是指就在它自己的位置上,意思就是就在它原本安住的地方。剩下的内容在这里也是清楚明白的。
Tattha seloti silāmayo. Acaloti niccalo suppatiṭṭhitoti acalattāva suṭṭhu patiṭṭhito. ‘‘Yathāpi pabbato acalo, nikhāto suppatiṭṭhito’’tipi pāṭho. Bhusavātehīti balavavātehi. Sakaṭṭhānevāti attano ṭhāneyeva, yathāṭhitaṭṭhāneyevāti attho. Sesametthāpi uttānamevāti.
这时他又进一步思量:“不应该只靠这些成佛之法就够了。”当他看到第九种慈爱波罗蜜时,心里这样想:“善慧贤者,从今以后,你要圆满慈爱波罗蜜。对有益的人也好,对无益的人也好,你都要保持同一颗心。就像水,不论对恶人还是对善人,都一样以清凉的性质遍满;同样,你也要以慈心对待一切众生,保持同一颗心,将来成佛。”他这样下定决心,坚定地确立了第九种慈爱波罗蜜。因此说:
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato navamaṃ mettāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya mettāpāramiṃ pūreyyāsi, hitesupi ahitesupi ekacittova bhaveyyāsi. Yathāpi udakaṃ nāma pāpajanassapi kalyāṇajanassapi sītabhāvaṃ ekasadisaṃ katvā pharati, evameva tvampi sabbasattesu mettacittena ekacittova hutvā buddho bhavissasī’’ti navamaṃ mettāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsīti. Tena vuttaṃ –
“成佛之法,并非仅此而已。
我还要探寻其余能成就菩提之法。
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
那时我正仔细寻找,见到了第九慈爱波罗蜜;
这是过去诸大仙所亲近修习的。
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, navamaṃ mettāpāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
你要先把这第九种牢牢记住并受持。
如果你想证得菩提,就要以慈心成为无人能比的人。
‘‘Imaṃ tvaṃ navamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Mettāya asamo hoti, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
就像水一样,对善人和恶人都一样。
清凉平等地遍洒,冲走尘垢污秽。
‘‘Yathāpi udakaṃ nāma, kalyāṇe pāpake jane; Samaṃ pharati sītena, pavāheti rajomalaṃ.
“你要像那样,对有利者和不利者都平等地修习慈心。
修满慈爱波罗蜜后,你将证得正觉。”
‘‘Tatheva tvaṃ hitāhite, samaṃ mettāya bhāvaya; Mettāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.
在这里,“无与伦比”的意思是:在修慈这件事上要无人能比。这里也有“你要成为完全平等”这种读法,意思很清楚。“平等”就是相同。“遍及”就是触及。“净化”就是清净。“尘”是指从外面来的灰尘。“垢”是指身体产生的汗垢之类。“尘垢”也有另一种读法,意思一样。“利与不利”是指有利的和不利的,也就是朋友和非朋友。“以慈修习”就是修慈、让它增长。这里剩下的内容也都很明白。
Tattha asamo hohīti mettābhāvanāya asadiso hohi. Tattha ‘‘tvaṃ samasamo hohī’’tipi pāṭho, so uttānatthova. Samanti tulyaṃ. Pharatīti phusati. Pavāhetīti visodheti. Rajoti āgantukarajaṃ. Malanti sarīre uṭṭhitaṃ sedamalādiṃ. ‘‘Rajamala’’ntipi pāṭho, soyevattho. Hitāhiteti hite ca ahite ca, mitte ca amitte cāti attho. Mettāya bhāvayāti mettaṃ bhāvaya vaḍḍhehi. Sesametthāpi uttānamevāti.
这时他进一步思惟:“不应该只靠这些成佛之法就够了”,于是再往上观察,看到了第十个舍波罗蜜,心里这样想:“善慧贤者,从今以后,你要圆满舍波罗蜜,在乐中也好、苦中也好,都要保持中舍。就像大地一样,无论上面被投放干净的东西还是不干净的东西,它都只是保持中舍;同样,你在苦乐之中也要保持中舍,将来就会成佛。”他坚定地决意这第十个舍波罗蜜,立下誓愿。因此说道:
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dasamaṃ upekkhāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya upekkhāpāramiṃ paripūreyyāsi, sukhepi dukkhepi majjhattova bhaveyyāsi. Yathāpi pathavī nāma sucimpi asucimpi ca pakkhipamāne majjhattāva hoti, evameva tvampi sukhadukkhesu majjhattova honto buddho bhavissasī’’ti dasamaṃ upekkhāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
“成佛之法,并非仅此而已。
我还要探寻其余能成就菩提之法。
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
那时我仔细观察,见到了第十种——舍波罗蜜。
这是过去诸大仙所亲近修习的。
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dasamaṃ upekkhāpāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
你要先把这第十个牢牢地确立起来,好好受持。
像秤一样稳固坚定之后,你就会证得正觉。
‘‘Imaṃ tvaṃ dasamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Tulābhūto daḷho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
就像大地一样,无论人们把干净还是肮脏的东西丢在它上面,
对这两者都保持中舍,远离了愤怒与偏爱。
‘‘Yathāpi pathavī nāma, nikkhittaṃ asuciṃ suciṃ; Upekkhati ubhopete, kopānunayavajjitā.
“你要像天平一样,对苦与乐始终平等对待。
证得舍波罗蜜后,你将成就正觉。”
‘‘Tatheva tvaṃ sukhadukkhe, tulābhūto sadā bhava; Upekkhāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.
其中,“如秤中立”是指安住在中舍的状态。就像秤杆称量时平等地停住,不向下弯,也不向上翘;同样,你在苦乐当中也要像秤一样,这样才能证得正觉。“远离忿恨与随喜”是指远离嗔恚和贪着。也有一种读法是“远离悲悯与忿怒”,意思是一样的。其余内容,应当依照忍耐波罗蜜中已经说过的方式来了知。
Tattha tulābhūtoti majjhattabhāve ṭhito yathā tulāya daṇḍo samaṃ tulito samaṃ tiṭṭhati, na namati na unnamati, evameva tvampi sukhadukkhesu tulāsadiso hutvā sambodhiṃ pāpuṇissasi. Kopānunayavajjitāti paṭighānurodhavajjitā. ‘‘Dayākopavivajjitā’’tipi pāṭho, soyevattho. Sesaṃ khantipāramiyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.
善慧智者把十种波罗蜜法一一审察之后,又接着想:“在这个世间,菩萨应当圆满的、能成熟菩提、能成就佛果的法,就只有这些,再没有比这更多的了。而这些波罗蜜,不在上方虚空中,不在下方大地上,也不在东方等任何方向;它们只安住在我心脏的血肉之间。”他这样看到这些波罗蜜安住于自己心中之后,就把它们全部牢牢确定下来,反复不断地审察,顺着审察,逆着也审察;抓住末尾,推到开头;抓住开头,放到末尾;抓住中间,向两头推;抓住两头,向中间收。施舍外在财物,叫做波罗蜜;施舍身体肢节,叫做近波罗蜜;施舍生命,叫做究竟义波罗蜜。他这样审察十波罗蜜、十近波罗蜜、十究竟义波罗蜜,一共三十种波罗蜜,就像把双份的油反复搅动一样。当他审察十波罗蜜时,由于法的威力,这片宽广辽阔、厚达二十四万由旬的大地,就像被大象踩过的芦苇捆,又像被压榨的甘蔗榨机,发出巨大的轰鸣,震动、大震动、遍震动;又像陶匠的轮子、榨油的轮子一样旋转起来。因此说:
Tato sumedhapaṇḍito ime dasa pāramidhamme vicinitvā tato paraṃ cintesi – ‘‘imasmiṃ loke bodhisattehi paripūretabbā bodhipācanā buddhattakarā dhammā ettakāyeva, na ito bhiyyo, imā pana pāramiyo uddhaṃ ākāsepi natthi, na heṭṭhā pathaviyampi, na puratthimādīsu disāsupi atthi, mayhaṃyeva pana hadayamaṃsantareyeva patiṭṭhitā’’ti. Evaṃ tāsaṃ attano hadaye patiṭṭhitabhāvaṃ disvā sabbāpi tā daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya punappunaṃ sammasanto anulomapaṭilomaṃ sammasi, pariyante gahetvā ādimhi pāpesi, ādimhi gahetvā pariyante ṭhapesi, majjhe gahetvā ubhato osāpesi, ubhato koṭīsu gahetvā majjhe osāpesi. Bāhirabhaṇḍapariccāgo pāramiyo nāma, aṅgapariccāgo upapāramiyo nāma, jīvitapariccāgo paramatthapāramiyo nāmāti dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo yamakatelaṃ vinivaṭṭento viya sammasi. Tassa dasa pāramiyo sammasantassa dhammatejena catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā vipulā ayaṃ mahāpathavī hatthinā akkantanaḷakalāpo viya uppīḷiyamānaṃ ucchuyantaṃ viya ca mahāviravaṃ viravamānā saṅkampi sampakampi sampavedhi. Kulālacakkaṃ viya telayantacakkaṃ viya ca paribbhami. Tena vuttaṃ –
在这个世间,能让你觉悟成熟的法,就只有这么多。
除了这里,别处没有;你要在这里牢牢站稳。
‘‘Ettakāyeva te loke, ye dhammā bodhipācanā; Tatuddhaṃ natthi aññatra, daḷhaṃ tattha patiṭṭhaha.
观照此诸法之自性、作用与特相时,
以法威力故,一万世界大地震动。
‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe; Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampatha.
“大地震动、轰鸣,就像被挤压的甘蔗榨机一样;
就像榨油机的轮子一样,大地这样震动着。”
‘‘Calatī ravatī pathavī, ucchuyantaṃva pīḷitaṃ; Telayante yathā cakkaṃ, evaṃ kampati medanī’’ti.
在这里,“只有这些”这句话,是为了说明前面指出的十种波罗蜜不多也不少。“在那之上”是指从这十种波罗蜜再往上就没有了。“此外”是指另外的东西,这个词的含义要从语法论典中去理解。意思是:除了这十种波罗蜜之外,再没有其他能成就佛果的成佛之法。“在其中”是指在十种波罗蜜当中。“坚住”是指确立、安住,也就是以圆满的方式安住其中。
Tattha ettakāyevāti niddiṭṭhānaṃ dasannaṃ pāramitānaṃ anūnādhikabhāvassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Tatuddhanti tato dasapāramīhi uddhaṃ natthi. Aññatrāti aññaṃ, lakkhaṇaṃ saddasatthato gahetabbaṃ. Tato dasapāramito añño buddhakārakadhammo natthīti attho. Tatthāti tāsu dasasu pāramīsu. Patiṭṭhahāti patiṭṭha, paripūrento tiṭṭhāti attho.
“这些法”是指波罗蜜法。“正思惟”是指正在仔细审察;这里应当理解为表示不恭敬意义的属格。“以自性味之相”意思是:以被称为自性的味相来审察。“以法之威力”是指以简择波罗蜜的智慧威力。“大地”:“宝”就是珍宝,因为它持宝,或者宝被安置在这里,所以称为持宝地。那是什么?就是这片大地。“震动”就是震动了。意思是:当善慧贤者正在审择波罗蜜时,由于他智慧的力量,一万个世界震动了起来。
Ime dhammeti pāramidhamme. Sammasatoti upaparikkhantassa, anādaratthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabhāvasarasalakkhaṇeti sabhāvasaṅkhātena sarasalakkhaṇena sammasantassāti attho. Dhammatejenāti pāramipavicayañāṇatejena. Vasudhāti vasūti ratanaṃ vuccati, taṃ dhāreti dhīyati vā etthāti vasudhā . Kā sā? Medanī. Pakampathāti pakampittha. Sumedhapaṇḍite pana pāramiyo vicinante tassa ñāṇatejena dasasahassī pakampitthāti attho.
“震动”:以六种方式震动。“发出吼声”:发出响声,各种嘈杂声一起响。“像被挤压的甘蔗榨汁机”:就像被压榨的甘蔗榨汁机一样。也有写成“像被挤压的糖榨机”,意思一样。“在榨油机中”:就是在榨油的机器里。“如同轮子”:就像制轮工匠用的大轮盘机械。“如此”:正如榨油轮盘机械旋转、震动那样,这片大地也这样震动。这里剩下的文句都很浅显易懂。
Calatīti chappakārā kampi. Ravatīti nadati vikūjati. Ucchuyantaṃva pīḷitanti nippīḷitaṃ ucchuyantaṃ viya. ‘‘Guḷayantaṃva pīḷita’’ntipi pāṭho, soyevattho. Telayanteti telapīḷanayante. Yathā cakkanti cakkikānaṃ mahācakkayantaṃ viya. Evanti yathā telapīḷanacakkayantaṃ paribbhamati kampati, evaṃ ayaṃ medanī kampatīti attho. Sesamettha uttānamevāti.
大地这样震动的时候,可爱城的居民们正在供养世尊,却站都站不住,就像被踰健陀罗山吹来的大风打倒的大娑罗树一样,昏倒在地。陶工做的罐子等器物滚来滚去,互相碰撞,碎成了粉末。大众又怕又慌,来到导师面前问道:世尊,这是龙卷风吗?还是某种鬼神、夜叉或天神刮起的旋风?我们根本不知道。而且这里所有人都被恐惧折磨着。这世间到底要出恶事,还是要出善事?请您给我们讲讲这其中的缘由。
Evaṃ mahāpathaviyā kampamānāya rammanagaravāsino manussā bhagavantaṃ parivisayamānā saṇṭhātuṃ asakkontā yugandharavātabbhāhatā mahāsālā viya mucchitā papatiṃsu. Ghaṭādīni kulālabhaṇḍāni pavaṭṭentāni aññamaññaṃ paharantāni cuṇṇavicuṇṇāni ahesuṃ. Mahājano bhītatasito satthāraṃ upasaṅkamitvā – ‘‘kiṃ nu kho bhagavā ‘nāgāvaṭṭo ayaṃ, bhūtayakkhadevatāsu aññatarāvaṭṭo vā’ti na hi mayaṃ etaṃ jānāma. Api ca kho sabbopi ayaṃ mahājano bhayena upadduto, kiṃ nu kho imassa lokassa pāpakaṃ bhavissati, udāhu kalyāṇaṃ, kathetha no etaṃ kāraṇa’’nti pucchiṃsu.
这时,导师听完他们的话,说道:“你们不要害怕,不要忧虑,不会因为这个缘故而有危险。今天被我授记‘未来会成为名叫乔达摩的佛陀’的那位善慧智者,现在正在观照诸波罗蜜。当他观照的时候,由于法的威力,整个一万世界同时震动,并发出轰鸣。”因此,他说出下面的话:
Atha satthā tesaṃ kathaṃ sutvā – ‘‘tumhe mā bhāyittha, mā kho cintayittha, natthi vo itonidānaṃ bhayaṃ, yo so mayā ajja sumedhapaṇḍito ‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’ti byākato, so idāni pāramiyo sammasati, tassa sammasantassa dhammatejena sakaladasasahassī lokadhātu ekappahārena kampati ceva viravati cā’’ti āha. Tena vuttaṃ –
所有在场的会众,都在佛陀的受供之处。
她浑身颤抖,昏倒在那里的大地上。
‘‘Yāvatā parisā āsi, buddhassa parivesane; Pavedhamānā sā tattha, mucchitā seti bhūmiyaṃ.
几千个陶罐和几百个水壶,
在那里互相撞击,被碾得粉碎,搅成一团。
‘‘Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū; Sañcuṇṇamathitā tattha, aññamaññaṃ paghaṭṭitā.
惊慌、颤抖、害怕,吓得心神摇荡、惶恐不安。
大众聚集到一起,来到燃灯佛跟前。
‘‘Ubbiggā tasitā bhītā, bhantā byathitamānasā; Mahājanā samāgamma, dīpaṅkaramupāgamuṃ.
世间将会变成什么样,是善还是恶?
整个世间都受到逼迫,具眼者啊,请你消除它。
‘‘Kiṃ bhavissati lokassa, kalyāṇamatha pāpakaṃ; Sabbo upadduto loko, taṃ vinodehi cakkhuma.
那时,燃灯大牟尼让他们明白了。
你们要安心,不要害怕,在这大地震动的时候。
‘‘Tesaṃ tadā saññāpesi, dīpaṅkaro mahāmuni; Vissatthā hotha mā bhātha, imasmiṃ pathavikampane.
我今天授记说:他将在世间成佛。
他正确地思惟法,那过去诸胜者所修习的法。
‘‘Yamahaṃ ajja byākāsiṃ, buddho loke bhavissati; Eso sammasatī dhammaṃ, pubbakaṃ jinasevitaṃ.
“当他完整地观照法、观照成佛的境地时,
于是这一万世界的大地连同天界都震动了。”
‘‘Tassa sammasato dhammaṃ, buddhabhūmiṃ asesato; Tenāyaṃ kampitā pathavī, dasasahassī sadevake’’ti.
这里,“yāvatā”就是“有多少、凡所有”。“āsī”就是“曾有、有过”。也有写成“Yā tadā parisā āsī”的读法,其义为:凡那时在场站立的大众曾有。“pavedhamānā”就是“震动、颤抖”。“sā”指的就是那些大众。“tattha”指在那个供养的地方。“setī”就是“躺卧”。
Tattha yāvatāti yāvatikā. Āsīti ahosi. ‘‘Yā tadā parisā āsī’’tipi pāṭho, tassa yā tattha parisā ṭhitā āsīti attho. Pavedhamānāti kampamānā. Sāti sā parisā. Tatthāti tasmiṃ parivesanaṭṭhāne. Setīti sayittha.
Ghaṭā 这个词指的是罐子们,语法上是主格形式,但表达的是属格的意思,也就是“许多千个罐子”的意思。Sañcuṇṇamathitā 指既被粉碎又被搅拌,也就是被搅拌得粉碎。Aññamaññaṃ paghaṭṭitā 指互相撞击。Ubbiggā 指内心惊慌恐惧。Tasitā 指生起了恐惧。Bhītā 指被恐惧吓住。Bhantā 指心在颤动,也就是心散乱了。这些词彼此都是同义词。Samāgammā 指聚集起来以后。或者也就是这个读法。
Ghaṭāti ghaṭānaṃ, sāmiatthe paccattavacanaṃ, ghaṭānaṃ nekasahassānīti attho. Sañcuṇṇamathitāti cuṇṇā ceva mathitā ca, mathitasañcuṇṇāti attho. Aññamaññaṃ paghaṭṭitāti aññamaññaṃ pahaṭā. Ubbiggāti utrāsahadayā. Tasitāti sañjātatāsā. Bhītāti bhayabhītā. Bhantāti phandanamānasā, vibbhantacittāti attho. Sabbāni panetāni aññamaññavevacanāni. Samāgammāti samāgantvā. Ayameva vā pāṭho.
“被逼迫”就是被伤害、被破坏。“请消除它”就是请消除那种被逼迫的恐惧,意思是让它消失。“具眼者”就是具足五眼的人。“那时他们”就是那时那些人,这里用的是属格形式,但表达的是受格的意思。“令他们知道”就是让他们明白、让他们觉悟。“安心”就是心里已经放下、信任。“不要害怕”就是你们别恐惧。“我所……”就是我所说的那位善慧智者。“法”就是彼岸的法。“古代的”就是从前的。“诸胜者所修习的”意思是在菩萨时期,为诸胜者所修习。“佛地”就是彼岸的法。“因此”就是由于那种思惟之因。“震动”就是晃动。“连同天界”就是在有天神的世间。
Upaddutoti upahato. Taṃ vinodehīti taṃ upaddutabhayaṃ vinodehi, vināsayāti attho. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhuma. Tesaṃ tadāti te jane tadā, upayogatthe sāmivacanaṃ. Saññāpesīti ñāpesi bodhesi. Visatthāti vissatthacittā. Mā bhāthāti mā bhāyatha. Yamahanti yaṃ ahaṃ sumedhapaṇḍitaṃ. Dhammanti pāramidhammaṃ. Pubbakanti porāṇaṃ. Jinasevitanti jinehi bodhisattakāle sevitanti attho. Buddhabhūminti pāramidhammaṃ. Tenāti tena sammasanakāraṇena. Kampitāti calitā. Sadevaketi sadevake loke.
听完如来的话,大众满心欢喜,拿着花、香、涂香等物,从可爱城出来,走到菩萨跟前,用花、香等供养、礼拜、右绕之后,又回到了可爱城。随后,菩萨仔细思惟十种波罗蜜,坚定精进,立下决意,从座位上起身。因此才这样说:
Tato mahājano tathāgatassa vacanaṃ sutvā haṭṭhatuṭṭho mālāgandhavilepanādīni ādāya rammanagarato nikkhamitvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā mālāgandhādīhi pūjetvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā rammanagarameva pāvisi. Atha kho bodhisatto dasa pāramiyo sammasitvā vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya nisinnāsanā vuṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
听完佛陀的话,我的心当下就寂静了。
他们全都来到我面前,又一次向我顶礼。
‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, mano nibbāyi tāvade; Sabbe maṃ upasaṅkamma, punāpi maṃ abhivandisuṃ.
“受持佛陀的功德,让心变得坚定之后;
那时,我礼敬了燃灯佛之后,就从座位上站了起来。”
‘‘Samādiyitvā buddhaguṇaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasaṃ; Dīpaṅkaraṃ namassitvā, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā’’ti.
这里,“心意清凉”是说:大众因为大地震动而惊慌害怕,听了其中的原因之后,心意就清凉下来,达到了平静。这就是这个词的意思。“众人清凉”是另一种读法,意思很清楚。“正确地接受”就是正确地领受,也就是受持。“佛的功德”指诸波罗蜜。其余部分文义浅明。
Tattha mano nibbāyīti mahājanassa pathavikampane ubbiggahadayassa tattha kāraṇaṃ sutvā mano nibbāyi, santiṃ agamāsīti attho. ‘‘Jano nibbāyī’’tipi pāṭho, so uttānoyeva. Samādiyitvāti sammā ādiyitvā, samādāyāti attho. Buddhaguṇanti pāramiyo. Sesaṃ uttānameva.
这时,菩萨——那位为一切众生所珍爱的菩萨——从座位上站起来。整个一万个世界的天神都聚集过来,用天界的花、香等物品供养他,说道:“尊者善慧苦行者,今天您在燃灯佛、十力者的足下发下了伟大的誓愿。愿这个誓愿毫无障碍地实现,愿您在那里没有恐惧,也没有惊慌。愿您身上连一点点病都不要生起,愿您快快圆满诸波罗蜜,证悟正等正觉。就像那些应时开花、应时结果的树,到了时候就开花结果一样,您也不要错过那个时机,快快证得菩提。”他们说了这些赞叹和吉祥的话。说完之后,向菩萨顶礼,就各自回到自己的天界住处去了。菩萨被天神们这样赞叹之后,心想:“我要圆满十波罗蜜,在四阿僧祇又十万劫之后成佛。”于是他坚定精进,下定决心,腾空而起,前往群仙所住的雪山。因此说:
Atha kho bodhisattaṃ dayitasabbasattaṃ āsanā vuṭṭhahantaṃ sakaladasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā dibbehi mālāgandhādīhi pūjetvā – ‘‘ayya sumedhatāpasa, tayā ajja dīpaṅkaradasabalassa pādamūle mahati patthanā patthitā, sā te anantarāyena samijjhatu, mā te tattha bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā ahosi. Sarīre te appamattakopi rogo mā uppajjatu, khippaṃ pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ paṭivijjha. Yathā pupphūpagaphalūpagā rukkhā samaye pupphanti ceva phalanti ca, tatheva tvampi taṃ samayaṃ anatikkamitvā khippaṃ sambodhiṃ phusassū’’tiādīni thutimaṅgalāni payirudāhaṃsu, evaṃ payirudāhitvā bodhisattaṃ abhivādetvā attano attano devaṭṭhānameva agamaṃsu. Bodhisattopi devatāhi abhitthuto – ‘‘ahaṃ dasa pāramiyo pūretvā kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake buddho bhavissāmī’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya ākāsamabbhuggantvā isigaṇavantaṃ himavantaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ –
天界与人间的花,天人及人间众生,此二类。
他们用花朵撒向从座位上起身者。
‘‘Dibbaṃ mānusakaṃ pupphaṃ, devā mānusakā ubho; Samokiranti pupphehi, vuṭṭhahantassa āsanā.
天与人这两类众生都向你祝颂平安吉祥。
你所渴望的殊胜大愿,愿你如愿获得。
‘‘Vedayanti ca te sotthiṃ, devā mānusakā ubho; Mahantaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, taṃ labhassu yathicchitaṃ.
愿一切灾祸都远离,忧愁和疾病都消失;
愿障碍不要出现在你身上,愿你快快触证无上菩提。
‘‘Sabbītiyo vivajjantu, soko rogo vinassatu; Mā te bhavantvantarāyā, phusa khippaṃ bodhimuttamaṃ.
就像到了时节,开花的树就纷纷绽放;
同样地,大雄,愿你以佛陀的智慧绽放。
‘‘Yathāpi samaye patte, pupphanti pupphino dumā; Tatheva tvaṃ mahāvīra, buddhañāṇehi pupphasu.
就像任何一位正自觉者,都曾圆满十波罗蜜;
同样地,大雄啊,请你圆满十种波罗蜜。
‘‘Yathā ye keci sambuddhā, pūrayuṃ dasapāramī; Tatheva tvaṃ mahāvīra, pūraya dasapāramī.
“正如一切正自觉者,于菩提道场觉悟;
大雄啊,你也要同样地在胜者菩提上觉悟。
‘‘Yathā ye keci sambuddhā, bodhimaṇḍamhi bujjhare; Tatheva tvaṃ mahāvīra, bujjhassu jinabodhiyaṃ.
就像任何正自觉者们转动法轮那样,
就像那样,大雄,请你转动法轮。
‘‘Yathā ye keci sambuddhā, dhammacakkaṃ pavattayuṃ; Tatheva tvaṃ mahāvīra, dhammacakkaṃ pavattaya.
就像月圆之夜,月亮清净明亮地照耀着;
同样地,圆满心者,你照耀一万个世界吧。
‘‘Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati; Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ.
就像太阳摆脱了罗睺的遮蔽,凭自身的光辉格外明亮。
就像这样,你解脱了世间之后,以自己的光辉照耀吧。
‘‘Rāhumutto yathā sūriyo, tāpena atirocati; Tatheva lokā muccitvā, viroca siriyā tuvaṃ.
就像每一条河流,都会流入大海;
就像这样,愿含天神的世间都归向您的跟前。
‘‘Yathā yā kāci nadiyo, osaranti mahodadhiṃ; Evaṃ sadevakā lokā, osarantu tavantike.
“彼为众所称扬赞叹,受持十法;
圆满彼诸法已,尔时乃入森林。”
‘‘Tehi thutappasattho so, dasa dhamme samādiya; Te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisī tadā’’ti.
在这里,“嬉戏”是指天人们取来曼陀罗花、巴利恰答咖花、散陀那咖花、库瑟萨亚等天界之花,而人类则取来人间之花。“洒下”的意思是“他们从上方洒向我”。“正在起身的人”就是指“正在起身的时候”。“告知”的意思是“他们告知、让人知道”。“吉祥”就是指“安稳无事”。接下来,为了说明所告知的内容,说了“你所希求的大目标”等。然而,须弥陀智者,你所希求的是大位,愿你如愿获得它。
Tattha dibbanti mandāravapāricchattakasantānakusesayādikaṃ dibbakusumaṃ devā mānusakā ca mānusapupphaṃ gahetvāti attho. Samokirantīti mamopari samokiriṃsūti attho. Vuṭṭhahantassāti vuṭṭhahato. Vedayantīti nivedayiṃsu saññāpesuṃ. Sotthinti sotthibhāvaṃ. Idāni vedayitākāradassanatthaṃ ‘‘mahantaṃ patthitaṃ tuyha’’ntiādi vuttaṃ. Tayā pana, sumedhapaṇḍita, mahantaṃ ṭhānaṃ patthitaṃ, taṃ yathāpatthitaṃ labhassūti attho.
一切灾祸,愿它们都远离。忧愁和疾病,愿它们都消灭。愿你的障碍都不存在。去证得、达到、获得觉悟吧。这觉悟指的是阿拉汉道智,也可以指一切知智。称它为“最上”,是因为它能带来一切佛陀的功德,所以阿拉汉道智被称为“最上”。
Sabbītiyoti entīti ītiyo, sabbā ītiyo sabbītiyo, upaddavā. Vivajjantūti mā hontu. Soko rogo vinassatūti socanasaṅkhāto soko rujanasaṅkhāto rogo ca vinassatu. Teti tava. Mā bhavantvantarāyāti mā bhavantu antarāyā. Phusāti adhigaccha pāpuṇāhi. Bodhinti arahattamaggañāṇaṃ sabbaññutaññāṇampi vaṭṭati. Uttamanti seṭṭhaṃ sabbabuddhaguṇadāyakattā arahattamaggañāṇaṃ ‘‘uttama’’nti vuttaṃ.
Samayeti 的意思是:在那种树开花的时节到来。Pupphino 指正在开花的树。Buddhañāṇehi 指以十八种佛陀之智。Pupphasū 指花的。Pūrayuṃ 指他们填充。Pūrayā 指使完全充满。Bujjhare 指他们觉醒了。Jinabodhiyaṃ 指在胜者诸佛的菩提树下,意思是在一切知菩提树下。Puṇṇamāye 指在满月日。Puṇṇamano 指愿望圆满的人。
Samayeti tassa tassa rukkhassa pupphanasamaye sampatteti attho. Pupphinoti pupphanakā. Buddhañāṇehīti aṭṭhārasahi buddhañāṇehi. Pupphasūti pupphassu. Pūrayunti pūrayiṃsu. Pūrayāti paripūraya. Bujjhareti bujjhiṃsu. Jinabodhiyanti jinānaṃ buddhānaṃ bodhiyā, sabbaññubodhimūleti attho. Puṇṇamāyeti puṇṇamāsiyaṃ. Puṇṇamanoti paripuṇṇamanoratho.
“罗睺解脱”,就是从罗睺——即有光者——那里解脱。“以热”,就是以燃烧、以光明。“从世间解脱出来”,意思是说不再被世间法所沾染。“光辉照耀”,就是离垢。“以荣光”,就是以佛陀的威光。“流入”,就是进入大海。“愿他们到达”,就是愿他们前来。“你的近旁”,就是你的身边。“被那些”,就是被那些天神。“被称颂赞叹”,就是既被称颂又被赞叹,或者说被燃灯佛等值得称颂者所赞叹,所以叫“被称颂赞叹”。“十种法”,就是十种波罗蜜法。“林中”,就是大森林,意思是进入法山的大森林。其余诸偈显然也是如此。
Rāhumuttoti rāhunā sobbhānunā mutto. Tāpenāti patāpena, ālokena. Lokā muccitvāti lokadhammehi alitto hutvāti attho. Virocāti virāja. Siriyāti buddhasiriyā. Osarantīti mahāsamuddaṃ pavisanti. Osarantūti upagacchantu. Tavantiketi tava santikaṃ. Tehīti devehi. Thutappasatthoti thuto ceva pasattho ca, thutehi vā dīpaṅkarādīhi pasatthoti thutappasattho. Dasa dhammeti dasa pāramidhamme. Pavananti mahāvanaṃ, dhammikapabbate mahāvanaṃ pāvisīti attho. Sesagāthā suuttānā evāti.