悉达多佛史注
18. Siddhatthabuddhavaṃsavaṇṇanā
见法佛世尊般涅槃、教法隐没之后，于彼劫中，又经过一千劫、七百劫和六劫。从此上溯至第九十四劫，于一劫中，有一位独一无二的济世者、证得究竟义的导师，名为悉达多，出现于世。因此，这样说：
Dhammadassimhi bhagavati parinibbute antarahite cassa sāsane tasmiṃ kappe atīte kappasahasse ca sattasu kappasatesu ca chasu kappesu ca atikkantesu ito catunavutikappamatthake ekasmiṃ kappe ekova lokatthacaro adhigataparamattho siddhattho nāma satthā loke pāturahosi. Tena vuttaṃ –
“见法佛之后，悉达多为世间引导者；
破除一切黑暗，犹如旭日东升。
‘‘Dhammadassissa aparena, siddhattho lokanāyako; Nihanitvā tamaṃ sabbaṃ, sūriyo abbhuggato yathā’’ti.
悉达多菩萨亦复如是：圆满诸波罗蜜后，投生于兜率天，从彼处命终，降入毗诃罗城优陀那王的王后——名为善触的天后——腹中结生；住胎十月满已，于精进园从母胎降生。当这位大士诞生时，一切正在进行的农作与众所求愿，悉皆成就。因此，亲族便为他取名“悉达多”。他在家生活一万年，拥有拘迦、须跋罗、莲花三座宫殿，以苏曼那撒天后为首的四万八千名宫娥随侍。
Siddhattho bodhisattopi pāramiyo pūretvā tusitabhavane nibbattitvā tato cavitvā vebhāranagare udenassa nāma rañño aggamahesiyā suphassāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena vīriyuyyāne mātukucchito nikkhami. Jāte pana mahāpurise sabbesaṃ āraddhakammantā ca icchitā ca atthā siddhimagamaṃsu. Tasmā panassa ñātakā ‘‘siddhattho’’ti nāmamakaṃsu. So dasavassasahassāni agāramajjhe vasi. Tassa kokā-suppala-padumanāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Somanassādevippamukhāni aṭṭhacattālīsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.
他见四相后，正当苏曼那撒天后诞下无等比王子之时，于阿沙荼月满月日，乘金轿出城，前往精进园出家。一亿人亦随之出家。传闻大士与此诸人共修精进行，历经十月；后于毗舍佉月满月日，在无等婆罗门村，接受名为善眼的婆罗门女所供养的乳粥。受食已，于咜陀罗林中度过日中休息。傍晚时分，一位名为婆楼那的守田者供养了八捆草，他便携草至于翅子树菩提树下，敷为四十肘宽之草座，结跏趺坐，证得一切知智。他发出感兴之语：“流转多生……乃至……寻见了渴爱之灭尽。”此后度过七七日。他观察彼同出家的一亿比丘堪能通达四圣谛，便以风行至伽耶鹿野苑，降临而为他们初转法轮。尔时，一亿比丘皆得初证。是故如是说：
So cattāri nimittāni disvā somanassādeviyā putte anupamakumāre uppanne āsāḷhipuṇṇamiyaṃ suvaṇṇasivikāya nikkhamitvā vīriyuyyānaṃ gantvā pabbaji. Taṃ koṭisatasahassamanussā anupabbajiṃsu. Mahāpuriso kira tehi saddhiṃ dasa māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāyaṃ asadisabrāhmaṇagāme sunettāya nāma brāhmaṇakaññāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā badaravane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye varuṇena nāma yavapālena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā kaṇikārabodhiṃ upagantvā cattālīsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā sabbaññutaṃ pāpuṇitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ vītināmetvā attanā saha pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ koṭisatasahassānaṃ catusaccapaṭivedhasamatthataṃ disvā anilapathena gantvā gayāmigadāye otaritvā tesaṃ dhammacakkaṃ pavattesi, tadā koṭisatasahassānaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
他亦证得正觉，度脱含天神的世间；
他降下法雨，息灭了含天神的世间的热恼。
‘‘Sopi patvāna sambodhiṃ, santārento sadevakaṃ; Abhivassi dhammameghena, nibbāpento sadevakaṃ.
那位具足无等威力的佛陀，也有三次现观；
一俱胝十万众生证得初次现观。
‘‘Tassāpi atulatejassa, ahesuṃ abhisamayā tayo; Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.
此处，「含天神的」（sadevakaṃ）即指包含天神的世间。「以法云」（Dhammameghena）是指以说法之云雨而降下。此外，在怖马车城，他受怖马车王的邀请，于城中央所建的集会堂中安坐，以如迦陵频伽鸟鸣般悦耳、听来舒适、极为甘美、能入智者之心、如甘露灌顶般的梵音遍满十方，并击响了法甘露之鼓。那时，九十俱胝众生证得了第二次现观。因此说：
Tattha sadevakanti sadevakaṃ lokaṃ. Dhammameghenāti dhammakathāmeghavassena. Puna bhīmarathanagare bhīmarathena nāma raññā nimantito nagaramajjhe kate santhāgāre nisinno karavīkarutamañjunā savanasukhena paramamadhurena paṇḍitajanahadayaṅgamena amatābhisekasadisena brahmassarena dasa disā paripūrento dhammāmatadundubhimāhani, tadā navutikoṭīnaṃ dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
此后，在怖马车城，当他击鼓时；
那时，发生了第二次现观——九十俱胝众生证悟。
‘‘Punāparaṃ bhīmarathe, yadā āhani dundubhiṃ; Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.
然而，当佛陀在毗诃罗城的亲属集会中，宣说《佛种姓经》时，令九十俱胝众生得法眼净，这是第三次现观。故说：
Yadā pana vebhāranagare ñātisamāgame buddhavaṃsaṃ desento navutikoṭīnaṃ dhammacakkhuṃ uppādesi, so tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
当那位佛陀在最胜的毗诃罗城宣说法时；
那时，发生了第三次现观，九十俱胝众生得以证悟。
‘‘Yadā buddho dhammaṃ desesi, vebhāre so puruttame; Tadā navutikoṭīnaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.
在阿玛拉城，名为桑巴罗和苏密多的两兄弟共同执掌王权。那时，悉达多世尊——这位导师，观见了这两位国王的因缘已得成熟，便从虚空而行，降落于阿玛拉城中央。他那饰有轮相的双足踏于地面，仿佛要碾平大地一般，留下了足迹，示现为足印之塔。随后，他前往阿玛拉园林，在那至极愉悦、散发悲心清凉的石板上安坐下来。这两位国王兄弟看到十力者的足印塔后，便循着足迹一路追踪而去。他们寻得了那位已证悟究竟义的导师、一切世间的引导者——悉达多世尊。于是，他们率领各自的眷属，一同上前顶礼世尊，随后恭敬地退坐一旁。世尊随顺他们内心的倾向与意乐，为他们开示了相应的法。听闻这场法语开示之后，他们心中生起了坚固的信心，所有人随即出家修行，并最终证得阿拉汉果。在那首次的一亿位漏尽者集会中，世尊诵出了巴帝摩卡，这是第一次集会。在毗诃罗城的亲属大集会上，于随之出家的九十俱胝比丘中，世尊诵出巴帝摩卡，这是第二次集会。在善见寺，于聚集此处的八十俱胝比丘中，世尊诵出巴帝摩卡，这是第三次集会。因此，有偈颂这样
Amararuciradassane amaranagare nāma sambalo ca sumitto ca dve bhātaro rajjaṃ kāresuṃ. Atha siddhattho satthā tesaṃ rājūnaṃ upanissayasampattiṃ disvā gaganatalena gantvā amaranagaramajjhe otaritvā cakkālaṅkatatalehi caraṇehi pathavitalaṃ maddanto viya padacetiyāni dassetvā amaruyyānaṃ gantvā paramaramaṇīye attano karuṇāsītale silātale nisīdi. Tato dvepi bhātikarājāno dasabalassa padacetiyāni disvā padāni anugantvā siddhatthaṃ adhigataparamatthaṃ satthāraṃ sabbalokanetāraṃ saparivāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Tesaṃ bhagavā ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desesi. Tassa te dhammakathaṃ sutvā sañjātasaddhā hutvā sabbeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ koṭisatānaṃ khīṇāsavānaṃ majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Vebhāranagare ñātisamāgame pabbajitānaṃ navutikoṭīnaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi. Sudassanavihāre sannipatitānaṃ asītikoṭīnaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, tasmimpi dvipaduttame; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.
百俱胝、九十俱胝，以及八十俱胝；
这便是清净者集会的三处。
‘‘Koṭisatānaṃ navutīnaṃ, asītiyāpi ca koṭinaṃ; Ete āsuṃ tayo ṭhānā, vimalānaṃ samāgame’’ti.
其中，“九十俱胝与八十俱胝”的意思是：九十俱胝以及八十俱胝众的集会。这三种处所，便是指这三处集会之地。另有异读作“这些就是那三种处所”。
Tattha navutīnaṃ, asītiyāpi ca koṭinanti navutīnaṃ koṭīnaṃ asītiyāpi ca koṭīnaṃ sannipātā ahesunti attho. Ete āsuṃ tayo ṭhānāti etāni tīṇi sannipātaṭṭhānāni ahesunti attho. ‘‘Ṭhānāne tāni tīṇi ahesu’’ntipi pāṭho.
那时，我们的菩萨投生为苏罗森城一位名叫吉祥的婆罗门，通晓吠陀与吠陀支，积聚了数以俱胝计的财富，将其尽数施与贫苦无依之人等。他乐居远离，出家为苦行沙门，修得禅那与神通而安住。他听闻“世间有名为悉达多的佛已出现于世”，便前往亲近、顶礼，听闻其说法。随后，他凭借神通来到那棵令此洲得名赡部洲的阎浮树前，采来果实，让由九十俱胝比丘随侍的导师——悉达多佛在苏罗森精舍入座，以阎浮果供养，令佛满足。导师受用果实后授记道：“从此再过九十四劫，将有名为乔达摩的佛出世。”因此，有这样说：
Tadā amhākaṃ bodhisatto surasenanagare maṅgalo nāma brāhmaṇo hutvā vedavedaṅgānaṃ pāraṃ gantvā anekakoṭisaṅkhaṃ dhanasannicayaṃ dīnānāthādīnaṃ pariccajitvā vivekārāmo hutvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā viharanto – ‘‘siddhattho nāma buddho loke uppanno’’ti sutvā taṃ upasaṅkamitvā vanditvā tassa dhammakathaṃ sutvā yāya jambuyā ayaṃ jambudīpo paññāyati, iddhiyā taṃ jambuṃ upasaṅkamitvā tato phalaṃ āharitvā navutikoṭibhikkhuparivāraṃ siddhatthaṃ satthāraṃ surasenavihāre nisīdāpetvā jambuphalehi santappesi sampavāresi . Atha satthā taṃ phalaṃ paribhuñjitvā – ‘‘ito catunavutikappamatthake gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –
那时，我是一位名为吉祥的苦行沙门；
具足广大威光，难以制伏，依神通力而住于定。
‘‘Ahaṃ tena samayena, maṅgalo nāma tāpaso; Uggatejo duppasaho, abhiññābalasamāhito.
我从阎浮树上摘下果实，献给悉达多；
正自觉者接受后，说了这番话：
‘‘Jambuto phalamānetvā, siddhatthassa adāsahaṃ; Paṭiggahetvā sambuddho, idaṃ vacanamabravi.
请看这位苦行者，这位结发辫、行极苦行之人；
自今时起，历经九十四劫，他将成为佛陀。
‘‘Passatha imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ; Catunavutito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.
‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.
听了他的话，我心更增净信；
我愈发坚定誓愿，为圆满十波罗蜜。
‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.
此处，“难近”（duppasaha）意为难以接近，这亦是另一种异读。彼世尊的都城名为毗跋罗，父王名优提那，亦名嘉亚些那，母后名善触，两位上首弟子是桑巴拉与苏弥陀，侍者名离婆多，两位上首女弟子是尸婆罗与好乐，菩提树为翅子树，佛身量六十肘，寿量十万岁，正宫王后名悦意，王子名无比，乘金轿出家。因此说：
Tattha duppasahoti durāsado. Ayameva vā pāṭho. Tassa pana bhagavato nagaraṃ vebhāraṃ nāma ahosi. Udeno nāma rājā pitā, jayasenotipi tasseva nāmaṃ, suphassā nāma mātā, sambalo ca sumitto ca dve aggasāvakā, revato nāmupaṭṭhāko, sīvalā ca surāmā ca dve aggasāvikā, kaṇikārarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi. Vassasatasahassaṃ āyu, somanassā nāma aggamahesī ahosi, anupamo nāma putto, suvaṇṇasivikāya nikkhami. Tena vuttaṃ –
都城名为毗跋罗，刹帝利王名为优提那；
他的母亲名为善触，是悉达多大仙的生母。
‘‘Vebhāraṃ nāma nagaraṃ, udeno nāma khattiyo; Suphassā nāma janikā, siddhitthassa mahesino.
商波罗与苏弥陀两位，成为他的上首弟子；
有一侍者名为离婆多，亲自侍奉悉达多大仙。
‘‘Sambalo ca sumitto ca, ahesuṃ aggasāvakā; Revato nāmupaṭṭhāko, siddhatthassa mahesino.
尸婆罗与好乐二人，成为他的上首女弟子；
这位世尊的菩提树，名为翅子树。
‘‘Sīvalā ca surāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā; Bodhi tassa bhagavato, kaṇikāroti vuccati.
这位佛陀身量六十肘，巍然高出虚空；
其色泽犹如纯金，照耀一万世界。
‘‘So buddho saṭṭhiratanaṃ, ahosi nabhamuggato; Kañcanagghiyasaṅkāso, dasasahassī virocati.
‘‘Sopi buddho asamasamo, atulo appaṭipuggalo; Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.
示现广大光明，令诸声闻如花开敷；
游戏等至已，与诸声闻同入般涅槃。
‘‘Vipulaṃ pabhaṃ dassayitvā, pupphāpetvāna sāvake; Vilāsetvā samāpatyā, nibbuto so sasāvako’’ti.
其中，“六十宝”意指上升至以六十宝高度所计量的虚空。“如金制供台之色泽”，意为其相好犹如以种种宝石所严饰的纯金供台一般。“于一万中照耀”，意为在一万个世界中闪耀光芒。“广大”指那殊胜的光明。“令如花开敷”，是指以禅那、神通、道果、等至这些如花般的成就，令其盛开，达到最胜庄严的境地。“游戏”即自在嬉戏、欢悦之意。“于等至”，指依凭世间与出世间的种种定，以及神通。“入于般涅槃”，是指以无余依涅槃界而寂灭。
Tattha saṭṭhiratananti saṭṭhiratanappamāṇaṃ nabhaṃ uggatoti attho. Kañcanagghiyasaṅkāsoti nānāratanavicittakanakamayaagghiyasadisadassanoti attho. Dasasahassī virocatīti dasasahassiyaṃ virocati. Vipulanti uḷāraṃ obhāsaṃ. Pupphāpetvānāti jhānābhiññāmaggaphalasamāpattipupphehi pupphite paramasobhaggappatte katvāti attho. Vilāsetvāti vilāsayitvā kīḷitvā. Samāpatyāti lokiyalokuttarāhi samāpattīhi abhiññāhi ca. Nibbutoti anupādāparinibbānena nibbuto.
据说，导师悉达多佛于金竹城的无忧园中般涅槃。大众于此为他建造了一座高四由旬的宝塔。其余偈颂各处，其义皆明了。
Siddhattho kira satthā kañcanaveḷunagare anomuyyāne parinibbāyi. Tatthevassa ratanamayaṃ catuyojanubbedhaṃ cetiyamakaṃsūti. Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.
