宝石经行品的注释(续) §32
1. 宝石经行篇义注 · 166 段
他们在虚空中、在风行的空中道上,奏响了赞颂之声。
他们看见空中这稀奇的景象,就敲响了皮鼓。
‘‘Saṅgītiyo pavattenti, ambare anilañjase; Cammanaddhāni vādenti, disvānaccherakaṃ nabhe.
螺号、鼓并众多小鼓,
望见空中希有奇景;便于虚空一齐奏鸣。
‘‘Saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi ḍiṇḍimā bahū; Antalikkhasmiṃ vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe.
稀有哉!今日我等生起毛发竖立之事;
我们必定获得目标成就,此时机已得把握。
‘‘Abbhuto vata no ajja, uppajji lomahaṃsano; Dhuvamatthasiddhiṃ labhāma, khaṇo no paṭipādito.
听他们说“佛陀”,喜顿时就生了起来;
他们嘴里念着“佛陀、佛陀”,合掌站立。
‘‘Buddhoti tesaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade; Buddho buddhoti kathayantā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.
“哼”声、“善哉”声,还有欢呼与随喜;
各种众生在虚空中合掌行礼。
‘‘Hiṅkārā sādhukārā ca, ukkuṭṭhi sampahaṃsanaṃ; Pajā ca vividhā gagane, vattanti pañjalīkatā.
他们唱着、呼喊着、奏着乐器,拍打着手臂,跳着舞;
他们抛撒五色花,还有掺了栴檀粉末的曼陀罗花。
‘‘Gāyanti seḷenti ca vādayanti ca, bhujāni pothenti ca naccayanti ca; Muñcanti pupphaṃ pana pañcavaṇṇikaṃ, mandāravaṃ candanacuṇṇamissitaṃ.
“大雄啊,就像您的脚上有轮相一样,
您的脚上有幢幡、金刚、幡旗、增长之钩装饰着。”
‘‘Yathā tuyhaṃ mahāvīra, pādesu cakkalakkhaṇaṃ; Dhajavajirapaṭākā, vaḍḍhamānaṅkusācita’’nti.
在这里,“导师”是指为了此世和来世的利益而教导,所以叫导师。“幢”是指应当被恭敬,就像幢一样,所以叫幢。“幡”是指因高举和可见,如同因陀罗的幡,您就像幡一样,所以叫幡。或者说,就像世间人只要看到某人的幡,就知道“这是某某人的幡”,持有幡的人就被认作有幡者;同样,为了证得智慧和涅槃,人们只要见到世尊,就能知道涅槃的证得,因此说“幡与祭祀柱”。就像《究罗檀头经》中所说的,从布施开始、到漏尽智为终点的一切祭祀,为了举行那些祭祀而竖立的祭祀柱就是您,这是这句话的意思。“归依处”就是皈依依靠的地方。“依止”就像大地以承载一切众生的方式成为依止和依靠,您也同样成为依止。“灯”就是灯明。就像在四重黑暗中,为众生点亮的灯能让人看见色相;同样,在无明黑暗中,为众生显示究竟真理的灯就是您,这是这句话的意思。或者说,就像在大海中,船只毁坏的众生以海岛为依靠,同样,在生死大海中,那些找不到依靠而沉没的众生,您就像岛屿一样,所以叫岛屿。
Tattha idhalokaparalokahitatthaṃ sāsatīti satthā. Ketūti ketuno apacitikātabbaṭṭhena ketu viyāti ketu. Dhajoti indadhajo samussayaṭṭhena dassanīyaṭṭhena ca tuvaṃ dhajo viyāti dhajoti. Atha vā yathā hi loke yassa kassaci dhajaṃ disvāva – ‘‘ayaṃ dhajo itthannāmassā’’ti dhajavā dhajīti paññāyati, evameva bhagavā paññānibbānādhigamāya bhagavantaṃ disvāva nibbānādhigamo paññāyati. Tena vuttaṃ – ‘‘dhajo yūpo cā’’ti. Kūṭadantasutte vuttānaṃ dānādiāsavakkhayañāṇapariyosānānaṃ sabbayāgānaṃ yajanatthāya samussito yūpo tuvanti attho. Parāyanoti paṭisaraṇaṃ. Patiṭṭhāti yathā mahāpathavī sabbapāṇīnaṃ ādhārabhāvena patiṭṭhā nissayabhūtā, evaṃ tuvampi patiṭṭhābhūtā. Dīpo cāti padīpo. Yathā caturaṅge tamasi vattamānānaṃ sattānaṃ āropito padīpo rūpasandassano hoti. Evaṃ avijjandhakāre vattamānānaṃ sattānaṃ paramatthasandassano padīpo tuvanti attho. Atha vā mahāsamudde bhinnanāvānaṃ sattānaṃ samuddadīpo yathā patiṭṭhā hoti, evaṃ tuvampi saṃsārasāgare alabbhaneyyapatiṭṭhe osīdantānaṃ pāṇīnaṃ dīpo viyāti dīpoti attho.
“两足最胜者”就是两足之中最上等的,所以叫“两足最胜者”。不过这里因为没有“简别”的特征,所以不禁止第六格复合词;被禁止的是带有简别特征的第六格复合词。然而,正觉者在无足、两足、四足、多足、有色、无色、有想、无想、非想非非想的一切众生当中,确实是最上等的。那为什么这里说“两足最胜者”呢?因为从更殊胜的意义上来说。在这个世间,被称为最胜者的人出现时,不会出现在无足、四足、多足当中,只会出现在两足当中。是哪种两足呢?就是人和天神。若出现在人中,就会成为能统御三千大千世界的佛陀而出生;若出现在天神中,就会成为统御十千世界的大梵天神而出生。而那位大梵天神,也不过是佛陀的侍者或园林管理者。因此,从那里也更殊胜的意义上,说“两足最胜者”。
Dvipaduttamoti dvipadānaṃ uttamo dvipaduttamo, ettha pana niddhāraṇalakkhaṇassa abhāvato chaṭṭhīsamāsassa paṭisedho natthi, niddhāraṇalakkhaṇāya chaṭṭhiyā samāso paṭisiddho. Sammāsambuddho pana apadānaṃ dvipadānaṃ catuppadānaṃ bahuppadānaṃ rūpīnaṃ arūpīnaṃ saññīnaṃ asaññīnaṃ nevasaññīnāsaññīnaṃ uttamova. Kasmā panidha ‘‘dvipaduttamo’’ti vuttoti ce? Seṭṭhataravasena. Imasmiñhi loke seṭṭho nāma uppajjamāno apadacatuppadabahuppadesupi nuppajjati. Ayaṃ dvipadesuyeva uppajjati. Kataradvipadesūti? Manussesu ceva devesu ca. Manussesu uppajjamāno tisahassimahāsahassilokadhātu vase kattuṃ samattho buddho hutvā nibbattati. Devesu uppajjamāno dasasahassilokadhātu vasavattī mahābrahmā hutvā nibbattati. So tassa kappiyakārako vā ārāmiko vā sampajjati. Iti tatopi seṭṭhataravasena ‘‘dvipaduttamo’’ti vutto.
在名为十千世界的一万世界界中。大神通者:具备大神通,意思是有大威力。围绕:从四面八方环绕世尊。净信:生起了信心。人牛王:人中最胜者。稀有:在这里,这就像盲人登山一样,并非经常发生,所以是稀有;也可以说值得弹指赞叹,所以是稀有。“啊,这真是令人惊叹”,值得拍手称奇。未曾有:过去从未发生过,前所未有。这两者都是对令人惊叹之事的称呼。毛发竖立:使毛发竖起来。我过去未曾见过如此:我过去从未见过这样的景象,意思是见到了前所未有的事。“见”这个说法要承接上文来理解。稀有:奇妙。
Dasasahassilokadhātuyāti dasasahassisaṅkhātāya lokadhātuyā. Mahiddhikāti mahatiyā iddhiyā yuttā, mahānubhāvāti attho. Parivāretvāti bhagavantaṃ samantato parikkhipitvā. Pasannāti sañjātasaddhā. Narāsabhanti narapuṅgavaṃ. Aho acchariyanti ettha andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ, accharāyogganti vā acchariyaṃ, ‘‘aho, idaṃ vimhaya’’nti accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abbhutanti abhūtapubbaṃ abhūtanti abbhutaṃ. Ubhayampetaṃ vimhayāvahassādhivacanaṃ. Lomahaṃsananti lomānaṃ uddhaggabhāvakaraṇaṃ. Na medisaṃ bhūtapubbanti na mayā īdisaṃ bhūtapubbaṃ, abbhutaṃ diṭṭhanti attho. Diṭṭhanti vacanaṃ āharitvā gahetabbaṃ. Accheranti acchariyaṃ.
在自己的住处,就是各自在自己的居所里。坐下之后,就是坐了下来。天神这个词,应当知道是通用于诸天神和天女的说法。他们笑,是说那些天神放声大笑,因为内心完全被喜悦所控制,不是只微微一笑,而是哈哈大笑,这就是这里的意思。空中,就是在虚空之中。
Sakasakamhi bhavaneti attano attano bhavane. Nisīditvānāti upavissa. Devatāti idaṃ pana vacanaṃ devānampi devadhītānampi sādhāraṇavacananti veditabbaṃ. Hasantitāti tā devatā mahāhasitaṃ hasanti, pītivasaṃ gatahadayatāya mihitamattaṃ akatvā aṭṭahāsaṃ hasantīti attho. Nabheti ākāse.
住在虚空中,指的是住在空中的宫殿等处的众生;住在陆地上的众生也是同样的道理。住在草尖和道路上,指的是住在草尖和道路上的众生。有大福德,指的是拥有广大福德。有大神力,指的是拥有大威力。举行合奏,指的是演奏天界的歌舞合奏,目的是供养如来,这就是其含义。在虚空中,就是在天空中。在风道上,就是风行的道路;“anilañjaseti(于风道)”的意思是空中之道;因为“虚空”一词有多种含义,所以又说“在风道上”,这只是前者的同义词。皮绷的,指的是用皮革蒙制的,这也就是该文本,意思是天鼓。演奏,指的是诸天神演奏。
Ākāsaṭṭhāti ākāse vimānādīsu ṭhitā, eseva nayo bhūmaṭṭhesupi. Tiṇapanthanivāsinoti tiṇaggesu ceva panthesu ca nivāsino. Puññavantoti mahāpuññā. Mahiddhikāti mahānubhāvā. Saṅgītiyo pavattentīti devanāṭakasaṅgītiyo pavattenti, tathāgataṃ pūjanatthāya payujjantīti attho. Ambareti ākāse. Anilañjaseti anilapathe, ambarassa anekatthattā ‘‘anilañjase’’ti vuttaṃ, purimasseva vevacanaṃ. Cammanaddhānīti cammavinaddhāni. Ayameva vā pāṭho, devadundubhiyoti attho. Vādentīti vādayanti devatā.
螺:指吹奏的螺贝。小鼓:指一种中间细的乐器。手鼓:说的是一种小型的手持鼓。演奏:就是击打吹奏。真是稀有啊:啊,真是奇妙。已出现:已经生起了。令毛发竖立:能使毛发竖起来。必定:因为这位稀有的导师已经出现在世间,所以我们必定、一定会获得利益的成就,这就是要表达的意思。我们将获得:我们将会得到。时机:指远离八难、第九种难得的时机,这是它的含义。我们:指我们。已获得:已经得到了。
Saṅkhāti dhamanasaṅkhā. Paṇavāti tanumajjhaturiyavisesā. Ḍiṇḍimāti tiṇavākhuddakabheriyo vuccanti. Vajjantīti vādayanti. Abbhuto vata noti acchariyo vata nu. Uppajjīti uppanno. Lomahaṃsanoti lomahaṃsanakaro. Dhuvanti yasmā pana abbhuto ayaṃ satthā loke uppanno, tasmā dhuvaṃ avassaṃ atthasiddhiṃ labhāmāti adhippāyo. Labhāmāti labhissāma. Khaṇoti aṭṭhakkhaṇavirahito navamo khaṇoti attho. Noti amhākaṃ. Paṭipāditoti paṭiladdho.
“佛陀”一词:他们听到“佛陀”这句话之后,那些天神生起了五种颜色的喜,这就是含义。那时:指那个时候。嗨呵声:就是嗨呵的声音,夜叉等在欢喜的时候会发出“hiṃ hiṃ”的声音。善哉声:善哉的声音也在响起。欢呼:指高呼的声音和喧哗的声音,这就是含义。众生:这里指的是天神等。有些人读作“各种旗帜在天空中飘动”。歌唱:他们唱与佛功德相关的歌。
Buddhoti tesaṃ sutvānāti buddhoti idaṃ vacanaṃ sutvā tesaṃ devānaṃ pañcavaṇṇā pīti udapādīti attho. Tāvadeti tasmiṃ kāle. Hiṅkārāti hiṅkārasaddā, hiṃhinti yakkhādayo pahaṭṭhakāle karonti. Sādhukārāti sādhukārasaddā ca pavattanti. Ukkuṭṭhīti ukkuṭṭhisaddo ca unnādasaddo cāti attho. Pajāti devādayo adhippetā. Keci ‘‘paṭākā vividhā gagane vattantī’’ti paṭhanti. Gāyantīti buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ gītaṃ gāyanti.
发出嘶鸣声,就是用嘴发出嘶鸣的声音。演奏,则是为了供养如来,而弹奏大琵琶、鳄鱼首琴等各类弦乐器与打击乐器,使它们响起。拍打手臂,就是拍打臂膀。这里要看出语法性别的转换。而舞蹈,就是既让别人跳舞,自己也跳舞。
Seḷentīti mukhena seḷitasaddaṃ karonti. Vādayantīti mahatī vipañcikāmakaramukhādayo vīṇā ca turiyāni ca tathāgatassa pūjanatthāya vādenti payojenti. Bhujāni pothentīti bhuje apphoṭenti. Liṅgavipariyāso daṭṭhabbo. Naccanti cāti aññe ca naccāpenti sayañca naccanti.
大雄!在您双足之上有轮相,正如……这里“正如”是“以某种方式”的意思。因为具备大精进力,所以称为大雄。“在双足之上有轮相”的意思是:在您两只脚掌上,有千辐、有辋、有毂、一切部分都圆满的轮相,光辉照耀。
不过,“轮”这个词出现在成就、车轮、威仪、布施、轮宝、法轮、刀轮、相好等种种语境中。比如“比丘们,有这四种轮,具足这些轮的天与人……”(《增支部》4.31)等,这里“轮”是成就的意思。“如车轮随载者而行”(《法句经》1)等,是车轮的意思。“有四轮、九门”(《相应部》1.29)等,是威仪的意思。“施与、受用,且莫放逸,为一切众生转动布施之轮”(《本生》1.7.149),这里是布施的意思。“天界轮宝出现”(《长部》2.243;3.85;《中部》3.256),这里是轮宝的意思。“我所转动的轮”(《经集》562;《佛种姓》28.17),这里是法轮的意思。“被渴爱所击打的人,轮在他头顶旋转”(《本生》1.1.104;1.5.103),这里是刀轮,也就是武器之轮的意思。“足底生有轮相”(《长部》2.35;3.200, 204;《中部》2.386),这里是相好的意思。在这里也应理解为相好之轮(《中部注》1.148;《增支部注》1.1.187;2.4.8;《无碍解道注》2.2.44)。
“有幢、有金刚、有旗幡,有增长与钩所装饰”——意思是用幢、金刚、旗幡、增长和钩来装饰、庄严、围绕双足之上的轮相。而一旦把握了轮相,其余相好也就随之把握了。同样,八十种随形好和一寻光明也是如此。因此,世尊的身体以这三十二大丈夫相、八十随形好和一寻光明善加庄严,就像完全盛开的波利质多罗树,像绽放莲花的莲花林,像种种宝石装饰的黄金拱门,像群星光辉照耀的虚空,从四面八方流布、闪动、放射出六色佛光,极其庄严光辉。
Yathā tuyhaṃ mahāvīra, pādesu cakkalakkhaṇanti ettha yena pakārena yathā. Mahāvīriyena yogato mahāvīro. Pādesu cakkalakkhaṇanti tava ubhosu pādatalesu sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ cakkalakkhaṇaṃ sobhatīti attho. Cakka-saddo panāyaṃ sampattirathaṅgairiyāpathadānaratanadhammakhuracakkalakkhaṇādīsu dissati. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu (a. ni. 4.31) sampattiyaṃ dissati. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’ntiādīsu (dha. pa. 1) rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.29) iriyāpathe. ‘‘Dadaṃ bhuñja ca mā ca pamādo, cakkaṃ vattaya sabbapāṇina’’nti (jā. 1.7.149) ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhūta’’nti (dī. ni. 2.243; 3.85; ma. ni. 3.256) ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562; bu. vaṃ. 28.17) ettha pana dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti (jā. 1.1.104; 1.5.103) ettha khuracakke, paharaṇacakketi attho. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti (dī. ni. 2.35; 3.200, 204; ma. ni. 2.386) ettha lakkhaṇe. Idhāpi lakkhaṇacakke daṭṭhabbo (ma. ni. aṭṭha. 1.148; a. ni. aṭṭha. 1.1.187; 2.4.8; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44). Dhajavajirapaṭākā, vaḍḍhamānaṅkusācitanti dhajena ca vajirena ca paṭākāya ca vaḍḍhamānena ca aṅkusena ca ācitaṃ alaṅkataṃ parivāritaṃ pādesu cakkalakkhaṇanti attho. Cakkalakkhaṇe pana gahite sesalakkhaṇāni gahitāneva honti. Tathā asīti anubyañjanāni byāmappabhā ca. Tasmā tehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāsītianubyañjanabyāmappabhāhi samalaṅkato bhagavato kāyo sabbaphāliphullo viya pāricchattako vikasitapadumaṃ viya kamalavanaṃ vividharatanavicittaṃ viya navakanakatoraṇaṃ tārāmarīcivirājitamiva gaganatalaṃ ito cito ca vidhāvamānā vipphandamānā chabbaṇṇabuddharasmiyo muñcamāno ativiya sobhati.
现在,为了显示世尊色身与法身的圆满成就——
Idāni bhagavato rūpakāyadhammakāyasampattidassanatthaṃ –
在诸色、戒、定和慧方面,他无人能比;
在解脱方面,无人能与他相比;在转动法轮方面,也是如此。这就是所说的偈颂。
‘‘Rūpe sīle samādhimhi, paññāya ca asādiso; Vimuttiyā asamasamo, dhammacakkappavattane’’ti. – ayaṃ gāthā vuttā;
在这里,“色”这个词出现在蕴、有、相、缘、身体、颜色、形状等语境中。正如经中所说:“无论什么色,过去的、未来的、现在的……”这里指的是色蕴。“他为投生色界而修习之道”这里指的是色有。“内心无色想,向外观看诸色”这里指的是遍相。“诸比丘,恶不善法依有相而生起,而非依无相”这里指的是缘。“被围限的虚空,就被称为色”这里指的是身体。“缘于眼与色,眼识生起”这里指的是颜色。“以色为量、信解于色”这里指的是形状。在这里也一样,应当理解为形状。“于戒”指四种戒。“于定”指三种定。“于慧”指世间慧与出世间慧。“无比”指无与伦比、无可譬喻。“于解脱”指果位解脱。“无等等者”指过去诸佛是无等的,而世尊在戒等方面与那些无等的诸佛相等,所以叫“无等等者”。到这里为止,已经显示了世尊色身的圆满成就。
Tattha rūpeti ayaṃ rūpa-saddo khandhabhavanimittapaccayasarīravaṇṇasaṇṭhānādīsu dissati. Yathāha – ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti (ma. ni. 1.361; 3.86, 89; vibha. 2; mahāva. 22) ettha rūpakkhandhe dissati. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 160-161; vibha. 624) ettha rūpabhave. ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passatī’’ti (dī. ni. 3.338; ma. ni. 2.249; a. ni. 1.435-442; dha. sa. 204-205) ettha kasiṇanimitte. ‘‘Sarūpā, bhikkhave, uppajjanti pāpakā akusalā dhammā no arūpā’’ti (a. ni. 2.83) ettha paccaye. ‘‘Ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306) ettha sarīre. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425-426; saṃ. ni. 4.60; kathā. 465) ettha vaṇṇe. ‘‘Rūpappamāṇo rūpappasanno’’ti (a. ni. 4.65) ettha saṇṭhāne. Idhāpi saṇṭhāne daṭṭhabbo (a. ni. aṭṭha. 1.1.1 rūpādivaggavaṇṇanā). Sīleti catubbidhe sīle. Samādhimhīti tividhepi samādhimhi. Paññāyāti lokiyalokuttarāya paññāya. Asādisoti asadiso anupamo. Vimuttiyāti phalavimuttiyā . Asamasamoti asamā atītā buddhā tehi asamehi buddhehi sīlādīhi samoti asamasamo. Ettāvatā bhagavato rūpakāyasampatti dassitā.
现在,为了显示世尊的身体力量等——
Idāni bhagavato kāyabalādiṃ dassetuṃ –
在你的身体里,有着像十头大象那样自然具足的力量;
凭神通力无人能比,在转动法轮这件事上也是如此。
‘‘Dasanāgabalaṃ kāye, tuyhaṃ pākatikaṃ balaṃ; Iddhibalena asamo, dhammacakkappavattane’’ti. – vuttaṃ;
这里,“十象力”是指十头六牙象的力量。如来的力有两种:身力和智力。其中,身力应当依照象族的次第来理解。怎么理解呢?
Tattha dasanāgabalanti dasachaddantanāgabalaṃ. Duvidhañhi tathāgatassa balaṃ – kāyabalaṃ, ñāṇabalañcāti. Tattha kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Kathaṃ?
“黑象、青象、恒河象、白象、铜色象、黄褐色象,
香象、吉祥象、金象,以及布萨象、六牙象——这就是十种象。”
‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ; Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.(ma. ni. aṭṭha. 1.148; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22; a. ni. aṭṭha. 3.10.21; dī. ni. aṭṭha. 2.198; vibha. aṭṭha. 760; udā. aṭṭha. 75; cūḷani. aṭṭha. 81; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44) –
应当知道这十种象族。所谓“黑象族”,就是普通的象族。十个人的体力,等于一头黑象的体力。十头黑象的体力,等于一头恒河象的体力。按照同样的方法,一直推算到六牙象的体力。十头六牙象的体力,等于一位如来的体力,这就叫做那罗延力、金刚力。若按普通象的数量来算,这是千亿头象的体力;若按人的数量来算,这是十千俱胝人的体力。这就是如来自然的身力。至于智力,则是不可衡量的,比如十力智、四无畏智、在八种大众中不动摇的智、辨别四种出生的智、辨别五趣的智、十四种佛智等等,这些都属于智力。不过这里指的是身力。“在你身体中的自然之力”,意思就是存在于你身体中的自然力量。因此,所谓“十象力”,就是十头六牙象的力量。
Imāni dasa hatthikulāni veditabbāni. Kāḷāvakoti pakatihatthikulaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino balaṃ. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassāti eteneva upāyena yāva chaddantabalaṃ netabbanti. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ balaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa balaṃ, nārāyanabalaṃ vajirabalanti idameva vuccati. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthikoṭisahassānaṃ balaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa pakatikāyabalaṃ, ñāṇabalaṃ pana appameyyaṃ dasabalañāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ cuddasa buddhañāṇānīti evamādikaṃ ñāṇabalaṃ. Idha pana kāyabalaṃ adhippetaṃ. Kāye, tuyhaṃ pākatikaṃ balanti tañca pana tava kāye pākatikabalanti attho. Tasmā ‘‘dasanāgabala’’nti dasachaddantanāgabalanti attho.
现在,为了显示智的力量,他说:“以神通力无与伦比,在转法轮上。”其中,“以神通力无与伦比”是说,凭借变化、决意等神通力,没有能与之等同的,没有能与之相似的,没有能与之相比的。“在转法轮上”的意思是,在说法的智慧上也是无与伦比的。
Idāni ñāṇabalaṃ dassento ‘‘iddhibalena asamo, dhammacakkappavattane’’ti āha. Tattha iddhibalena asamoti vikubbanādhiṭṭhānādinā iddhibalena asamo asadiso anupamo. Dhammacakkappavattaneti desanāñāṇepi asamoti attho.
现在,为了说明劝导人们礼敬如来——“那位具足如此等功德的导师,是一切世间唯一的引导者,你们应当礼敬这位导师”——
Idāni ‘‘yo evamādiguṇasamannāgato satthā, so sabbalokekanāyako, taṃ satthāraṃ namassathā’’ti tathāgatassa paṇāmane niyogadassanatthaṃ –
如此具足一切功德,圆满一切支分,
你们应当礼敬那位大牟尼、具悲悯者、世间怙主。这是所说的。
‘‘Evaṃ sabbaguṇūpetaṃ, sabbaṅgasamupāgataṃ; Mahāmuniṃ kāruṇikaṃ, lokanāthaṃ namassathā’’ti. – vuttaṃ;
在这里,“如是”是一个虚词,用来指出前面所说的那种情形。“具足一切功德”当中,“一切”这个词表示没有遗漏。“功德”这个词可以在多种含义中见到。比如,“诸比丘,我允许把未染色的布料做成双层的僧伽梨”,这里指的是“层”的意思。“时光流逝,夜晚飞驰,青春的蕴聚依次舍弃”,这里指的是“蕴”的意思。“布施应当期待百倍的回报”,这里指的是“利益”的意思。“肠、肠间膜”,“应当造作许多花环”,这里指的是“束”的意思。“具足八种功德,以神通力带来”,这里指的是“成就”的意思。在这里也应当理解为“成就”的意思。因此,意思是:具备、拥有所有世间与出世间的功德、一切成就。“具足一切支分”:指具足、圆满一切佛的功德或功德支分。“大牟尼”:因为比其他独觉等牟尼更为殊胜,所以称为大牟尼。“有悲心”:因为与悲悯的功德相应,所以是有悲心的人。“世间依怙”:是一切世间唯一的依怙,一切世间都这样祈愿:“愿这位成为为我们消除痛苦和烦恼的救助者、依靠者。”这就是它的意思。
Tattha evanti vuttappakāranidassane nipāto. Sabbaguṇūpetanti ettha sabboti ayaṃ niravasesavācī. Guṇoti ayaṃ guṇa-saddo anekesu atthesu dissati. Tathā hesa – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.546; mahāva. 348) ettha paṭalatthe dissati. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsatthe. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsatthe. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ’’ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110, 302; 2.114; 3.154, 349; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra) ‘‘kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha bandhanatthe. ‘‘Aṭṭhaguṇasamupetaṃ, abhiññābalamāhari’’nti (bu. vaṃ. 2.29) ettha sampattiatthe. Idhāpi sampattiatthe daṭṭhabbo (dī. ni. aṭṭha. 1.546; ma. ni. aṭṭha. 1.166; cūḷani. aṭṭha. 136). Tasmā sabbehi lokiyalokuttarehi guṇehi sabbasampattīhi upetaṃ samannāgatanti attho. Sabbaṅgasamupāgatanti sabbehi buddhaguṇehi guṇaṅgehi vā samupāgataṃ samannāgataṃ. Mahāmuninti aññehi paccekabuddhādīhi munīhi adhikabhāvato mahanto munīti vuccati mahāmuni. Kāruṇikanti karuṇāguṇayogato kāruṇikaṃ. Lokanāthanti sabbalokekanāthaṃ, sabbalokehi ‘‘ayaṃ no dukkhopatāpassa āhantā sametā’’ti evamāsīsīyatīti attho.
现在,为了显示十力者、配受一切敬顺行相者的阿拉汉境界——
Idāni dasabalassa sabbanipaccākārassa arahabhāvadassanatthaṃ –
敬礼、称扬、稽首、赞叹;
恭敬、供养——凡此汝皆堪受。
‘‘Abhivādanaṃ thomanañca, vandanañca pasaṃsanaṃ; Namassanañca pūjañca, sabbaṃ arahasī tuvaṃ.
世间凡应受礼敬者,凡堪受礼敬之人,
大雄最为尊上,无有与您相等者——如是所言。
‘‘Ye keci loke vandaneyyā, vandanaṃ arahanti ye; Sabbaseṭṭho mahāvīra, sadiso te na vijjatī’’ti. – vuttaṃ;
这里,“敬礼”是指让别人对自己行礼。“称扬”是在背后称赞。“礼敬”是躬身致敬。“称赞”是当面赞叹。“归敬”是合掌,或者以心意归敬。“供养”是用花鬘、香、涂香等来供养。“一切”是说,以上所说的这一切种类的殊胜尊敬,你都堪受,都完全相应——这就是这句话的意思。“世间任何应受礼敬者”,是指世间中任何应当礼敬、值得礼敬、堪受礼敬的对象。“Ye”就是指那些在世间堪受礼敬的人,这只是前一句的同义词。“一切中至尊”是说,在这一切当中最为殊胜、最上,大雄啊,世间没有任何人能与您等同——这就是这句话的意思。
Tattha abhivādananti aññehi attano abhivādanakārāpanaṃ. Thomananti parammukhato thuti. Vandananti paṇāmanaṃ. Pasaṃsananti sammukhato pasaṃsanaṃ. Namassananti añjalikaraṇaṃ, manasā namassanaṃ vā. Pūjananti mālāgandhavilepanādīhi pūjanañca. Sabbanti sabbampi taṃ vuttappakāraṃ sakkāravisesaṃ tuvaṃ arahasi yuttoti attho. Ye keci loke vandaneyyāti ye keci loke vanditabbā vandanīyā vandanaṃ arahanti. Yeti ye pana loke vandanaṃ arahanti. Idaṃ pana purimapadasseva vevacanaṃ. Sabbaseṭṭhoti sabbesaṃ tesaṃ seṭṭho uttamo, tvaṃ mahāvīra sadiso te loke koci na vijjatīti attho.
那时,世尊显现双神变后,化现出宝石经行处,并在那里经行。尊者舍利弗与五百位随从比丘住在王舍城的灵鹫山。那时,长老望着世尊,看见世尊在迦毗罗城上方的虚空中,在宝石经行处经行。因此说道:
Atha bhagavati yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā ratanacaṅkamaṃ māpetvā tatra caṅkamamāne āyasmā sāriputto rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate pañcahi parivārabhikkhusatehi. Atha thero bhagavantaṃ olokento addasa kapilapure ākāse ratanacaṅkame caṅkamamānaṃ. Tena vuttaṃ –
舍利弗有大智慧,精通定与禅那;
他站在灵鹫山上,就看见了世间导师。——等等。
‘‘Sāriputto mahāpañño, samādhijjhānakovido; Gijjhakūṭe ṭhitoyeva, passati lokanāyaka’’nti. – ādi;
在这里,“舍利弗”这个名字,是因为他是名叫色舍利的婆罗门女之子,所以叫舍利弗。“大慧者”,是因为他具备十六种广大的智慧,所以叫大慧者。“精通定与禅那”:这里,“定”是指把心平等地安放、固定在所缘上,所以叫定。定有三种:有寻有伺定、无寻唯伺定、无寻无伺定。“禅那”是指初禅、第二禅、第三禅、第四禅。透过这些初禅等,慈心禅那等也都包括在内。禅那也有两种:观察相禅那和所缘禅那。其中,观智因为观察无常等相,所以称为观察相禅那。而初禅等,则因为对所缘进行观察,或者因为烧尽敌对法,所以称为禅那。在诸定与诸禅那上都善巧,所以叫“精通定与禅那”,意思是擅长定与禅那。“灵鹫山”:他就是站在这座如此得名的山上看见的,所以说是“看见”。
Tattha sāriputtoti rūpasāriyā nāma brāhmaṇiyā puttoti sāriputto. Mahāpaññoti mahatiyā soḷasavidhāya paññāya samannāgatoti mahāpañño. Samādhijjhānakovidoti ettha samādhīti cittaṃ samaṃ ādahati ārammaṇe ṭhapetīti samādhi. So tividho hoti savitakkasavicāro avitakkavicāramatto avitakkaavicāro samādhīti. Jhānanti paṭhamajjhānaṃ dutiyajjhānaṃ tatiyajjhānaṃ catutthajjhānanti imehi paṭhamajjhānādīhi mettājhānādīnipi saṅgahitāneva honti, jhānampi duvidhaṃ hoti lakkhaṇūpanijjhānaṃ ārammaṇūpanijjhānanti. Tattha aniccādilakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti vipassanāñāṇaṃ ‘‘lakkhaṇūpanijjhāna’’nti vuccati. Paṭhamajjhānādikaṃ pana ārammaṇūpanijjhānato paccanīkajhāpanato vā jhānanti vuccati. Samādhīsu ca jhānesu ca kovidoti samādhijjhānakovido, samādhijjhānakusaloti attho. Gijjhakūṭeti evaṃnāmake pabbate ṭhitoyeva passatīti passi.
44就像一棵盛开的王娑罗树:树干匀称圆满,枝条上点缀着广大、柔嫩、鲜亮、向上舒展的果实、叶子与新芽,所有的花都尽情绽放。同样,十力王娑罗树以戒为根、以定为树干、以慧为枝条、以神通为花、以解脱为果,他瞻视着这棵树——这就是与“瞻视”一词的关联。又如空中的月亮:如同一轮秋日圆满的月,摆脱了云、雾、烟、尘和罗睺的侵扰,被群星环绕,能破除一切烦恼的黑暗,让可教化者的白睡莲林绽放;他瞻视着这位月亮般的牟尼王,就是这个意思。“犹如”只是一个没有实义的小品词。又如正午的太阳:像正午时分具足锐利光芒之鬘、放射出光线的太阳那样照耀,瞻视着这位人中之雄牛。
44.Suphullaṃsālarājaṃ vāti samavaṭṭakkhandhaṃ samuggatavipulakomalaphalapallavaṅkurasamalaṅkatasākhaṃ sabbaphāliphullaṃ sālarājaṃ viya sīlamūlaṃ samādhikkhandhaṃ paññāsākhaṃ abhiññāpupphaṃ vimuttiphalaṃ dasabalasālarājaṃ olokesīti evaṃ olokapadena sambandho. Candaṃva gagane yathāti abbhāhimadhūmarajorāhupasaggavinimuttaṃ tāragaṇaparivutaṃ saradasamaye paripuṇṇaṃ viya rajanikaraṃ sabbakilesatimiravidhamanakaraṃ veneyyajanakumudavanavikasanakaraṃ munivararajanikaraṃ oloketīti attho. Yathāti nipātamattaṃ. Majjhanhikeva sūriyanti majjhanhikasamaye siriyā paṭutarakiraṇamālinaṃ aṃsumālinamiva virocamānaṃ. Narāsabhanti naravasabhaṃ.
45就像燃烧的灯树一样光辉灿烂,意思是:他像秋日里圆满的月亮那样庄严美丽,面容光彩照人;以三十二相、八十种好庄严的殊胜身,放射出无上佛陀的威光。“或者像灯树一样”,是说像一棵挂满点燃灯盏的灯树。“像初升的太阳一样升起”,是说像刚刚升起的朝阳,以柔和的光明照耀,这就是它的意思。说太阳“初升”,是就它刚升起而言;因为太阳并不像月亮那样有增减变化。“以丈光遍染”,是指被佛陀身周常照一丈的光明所映照。“他看见那位智者、世间导师”,意思是:他看见这位一切世间中的智者、导师。
45.Jalantanti daddaḷhamānaṃ, saradasamayaṃ paripuṇṇacandasassirikacāruvadanasobhaṃ lakkhaṇānubyañjanasamalaṅkatavarasarīraṃ paramāya buddhasiriyā virocamānanti attho. Dīparukkhaṃ vāti āropitadīpaṃ dīparukkhamiva. Taruṇasūriyaṃva uggatanti abhinavoditādiccamiva, sommabhāvena jalantanti attho. Sūriyassa taruṇabhāvo pana udayaṃ paṭicca vuccati. Na hi candassa viya hānivuddhiyo atthi. Byāmappabhānurañjitanti byāmappabhāya anurañjitaṃ. Dhīraṃ passati lokanāyakanti sabbalokekadhīraṃ passati nāyakanti attho.
这时,具寿法将舍利弗站在灵鹫山上——这座山的峰顶被极其清凉的湖水与流泉所环抱亲吻,种种芬芳的树木和花朵让峰顶弥漫着香气,景致极其瑰丽动人——他看见世尊被来自一万个轮围世界的天众和梵天众围绕,以无上的佛陀祥瑞、无与伦比的佛陀威仪,在一切珍宝铺成的经行处经行。于是他心想:“我现在应当去亲近世尊,请求他宣说一部彰显佛德的《佛种姓经》。”这样思惟之后,他便召集了与自己同住的五百位比丘。因此这样说:
Athāyasmā dhammasenāpati atisītalasaliladharanikaraparicumbitakūṭe nānāvidhasurabhitarukusumavāsitakūṭe paramaruciracittakūṭe gijjhakūṭe pabbate ṭhatvāva dasahi cakkavāḷasahassehi āgatehi devabrahmagaṇehi parivutaṃ bhagavantaṃ anuttarāya buddhasiriyā anopamāya buddhalīḷāya sabbaratanamaye caṅkame caṅkamamānaṃ disvā – ‘‘handāhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā buddhaguṇaparidīpanaṃ buddhavaṃsadesanaṃ yāceyya’’nti cintetvā attanā saddhiṃ vasamānāni pañca bhikkhusatāni sannipātesi. Tena vuttaṃ –
“五百位比丘,已经完成了应做的事,安住于不动境界。
他把那些漏尽、无垢的圣者们,在刹那间召集到一起。”
‘‘Pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ, katakiccāna tādinaṃ; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, khaṇena sannipātayī’’ti.
在这里,应当把“五百比丘”中的属格理解为业格的意义,也就是指动作的对象。“所作已办”的意思是:对于四圣谛,通过四种道,以遍知、断除、作证、修习的方式,彻底完成了十六种应做之事。“诸漏尽者”指已经断尽四种漏的人。“无垢”指远离了尘垢的人;或者因为漏尽而清净,意思是心相续达到极其清净。“刹那之间”就是指就在那一刹那。“召集”就是聚集起来。
Tattha pañcannaṃ bhikkhusatānanti pañca bhikkhusatāni, upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Katakiccānanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyabhāvanāvasena pariniṭṭhitasoḷasakiccānanti attho. Khīṇāsavānanti parikkhīṇacaturāsavānaṃ. Vimalānanti vigatamalānaṃ , khīṇāsavattā vā vimalānaṃ paramaparisuddhacittasantānānanti attho. Khaṇenāti khaṇeyeva. Sannipātayīti sannipātesi.
现在,为了说明那些比丘聚集和前往的原因:
Idāni tesaṃ bhikkhūnaṃ sannipāte gamane ca kāraṇaṃ dassanatthaṃ –
他展示了名为“令世间生起净信”的神变。
我们也去那里,向胜者顶礼。
‘‘Lokappasādanaṃ nāma, pāṭihīraṃ nidassayi; Amhepi tattha gantvāna, vandissāma mayaṃ jinaṃ.
来吧,我们全都去,我们将询问胜者;
见到世间导师之后,我们要断除疑惑。这些就是所说的偈颂。
‘‘Etha sabbe gamissāma, tucchissāma mayaṃ jinaṃ; Kaṅkhaṃ vinodayissāma, passitvā lokanāyaka’’nti. – imā gāthāyo vuttā;
在这里,“令世间净信”这个名称,是因为能使世间生起净信,所以这种神变就称为“令世间净信”。也有一种读法是“ullokappasādanaṃ”,意思是“开示世界的神变”。这种神变说的是:从上面的色究竟天一直到下面的无间地狱,在这中间化作一片光明,并决意让这中间所有众生都能互相看见。“展示”就是示现。“我们也”就是我们同样。“那里”是指世尊所在的地方,意思是到了那里。“我们将顶礼”就是我们要以头面顶礼世尊的双足。不过在这里,“我们也”和“我们”这两个词,前一个应当理解为与前往的动作相关,后一个与顶礼的动作相关;否则就会因为重复而说不通。
Tattha lokappasādanaṃ nāmāti lokassa pasādakaraṇato lokappasādanaṃ pāṭihīraṃ vuccati. ‘‘Ullokappasādanaṃ nāmātipi pāṭho, tassa lokavivaraṇapāṭihāriyanti attho. Taṃ pana uddhaṃ akaniṭṭhabhavanato heṭṭhā yāva avīci etthantare ekālokaṃ katvā etthantare sabbesampi sattānaṃ aññamaññaṃ dassanakaraṇādhiṭṭhānanti vuccati. Nidassayīti dassesi. Amhepīti mayampi. Tatthāti yattha bhagavā, tattha gantvānāti attho. Vandissāmāti mayaṃ bhagavato pāde sirasā vandissāma. Ettha pana amhepi, mayanti imesaṃ dvinnaṃ saddānaṃ purimassa gamanakiriyāya sambandho daṭṭhabbo, pacchimassa vandanakiriyāya. Itarathā hi punaruttidosato na muccati.
“来吧”就是“你们过来”。对于“我们将消除疑惑”这句话,这里有人问:然而漏尽者根本没有所谓的疑惑,为什么长老这样说呢?确实如此,因为疑惑在第一道时就已被彻底断除。正如所说:
Ethāti āgacchatha. Kaṅkhaṃvinodayissāmāti etthāha – khīṇāsavānaṃ pana kaṅkhā nāma kācipi natthi, kasmā thero evamāhāti? Saccamevetaṃ, paṭhamamaggeneva samucchedaṃ gatā. Yathāha –
哪些法应当通过见道来断除呢?就是四种与恶见相应的心生起、与疑相应的心生起,以及会使人堕入恶趣的贪、嗔、痴、慢,还有与这些烦恼同属一类的其他烦恼。
‘‘Katame dhammā dassanena pahātabbāti? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā vicikicchāsahagato cittuppādo apāyagamanīyo lobho doso moho māno tadekaṭṭhā ca kilesā’’ti (dha. sa. 1405 thokaṃ visadisaṃ).
不过,这并不是被称为“疑”的那种疑惑,而是对施设的无知。长老其实是想向世尊询问佛陀的传承,但那是只有诸佛才能了知的境界,不是独觉佛和佛的声闻弟子所能了知的。因此应当知道,长老是因为这不在自己的境界范围内,才那样说的。Vinodayissāmāti 意思是“我们将会去除”。
Na panesā vicikicchāsaṅkhātā kaṅkhāti, kintu paññattiajānanaṃ nāma. Thero pana bhagavantaṃ buddhavaṃsaṃ pucchitukāmo, so pana buddhānaṃyeva visayo, na paccekabuddhabuddhasāvakānaṃ, tasmā thero avisayattā evamāhāti veditabbaṃ. Vinodayissāmāti vinodessāma.
于是,那些比丘听了长老的话,各自拿起自己的衣钵,像善加调伏的大象一样,烦恼已断、系缚已解,少欲知足,远离而住,不与人混杂,具足戒、定、慧、解脱、解脱知见,急忙聚集到一起。因此说:
Atha kho te bhikkhū therassa vacanaṃ sutvā attano attano pattacīvaramādāya suvammitā viya mahānāgā pabhinnakilesā chinnabandhanā appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasampannā taramānā sannipattiṃsu. Tena vuttaṃ –
“他们回答‘善哉’,这些明智的人守护着根门;
他们拿起衣钵,匆匆赶了过来。”
‘‘Sādhūti te paṭissutvā, nipakā saṃvutindriyā; Pattacīvaramādāya, taramānā upāgamu’’nti.
在这里,“善哉”这个词出现在请求、接受、随喜、美好等语境中。比如在“善哉,尊者世尊,请您为我简要说法”这类句子里,它是用在请求的语境。在“那位比丘欢喜赞同世尊所说之后,说‘善哉,尊者’”这类句子里,它是用在接受的语境。在“善哉,善哉,舍利弗”这类句子里,它是用在随喜的语境。
Tattha sādhūti ayaṃ sādhu-saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundarādīsu dissati. Tathā hesa – ‘‘sādhu me, bhante bhagavā, saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95; 5.382; a. ni. 4.257) āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.
“乐于正法的国王真好,有智慧的人真好。
对朋友不欺骗是好事,不造恶业是快乐。”(‘善哉’的意思是‘好’,即接受了长老所说,这就是它的含义。)
‘‘Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro; Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. –
在“ādi”等词中(《本生注》2.18.101),“sundara”是“美好”的意思。在这里,“sampaṭicchana”是“接受”的意思。因此,“sādhu suṭṭhu”的意思是:接受了长老的话,这就是它的含义(《长部注》1.189;《中部注》1.1 经序注释;《相应部注》1.115 火婆罗门经注释)。“Nipakā”指贤明、有智慧的人。“Saṃvutindriyā”指在诸根上守护好门,也就是具足根律仪的意思。“Taramānā”指匆促、急忙。“Upāgamuṃ”指前去亲近长老。
Ādīsu (jā. 2.18.101) sundare. Idha sampaṭicchane. Tasmā sādhu suṭṭhūti therassa vacanaṃ sampaṭicchitvāti attho (dī. ni. aṭṭha. 1.189; ma. ni. aṭṭha. 1.1 suttanikkhepavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.115 aggikabhāradvājasuttavaṇṇanā). Nipakāti paṇḍitā paññavantā. Saṃvutindriyāti indriyesu guttadvārā, indriyasaṃvarasamannāgatāti attho. Taramānāti turitā. Upāgamunti theraṃ upasaṅkamiṃsu.
50-1现在,结集经典的诸位大德为了说明法将(舍利弗)的行事风范,诵出了“诸漏已尽者、清净无染者”等偈颂。其中,“dantehi”是指以身和心都已调伏。“Uttame dameti”是指在阿拉汉果位上的最上调伏,这里的处格应理解为“因……之故”的意思。“Tehi bhikkhūhīti”是指那五百位比丘。“Mahāgaṇī”:因为他在戒等功德方面以及人数方面都拥有广大的僧团,所以叫“大团体者”;或者也可以理解为,从不同词项来说,因戒等功德而拥有广大僧团,所以叫“大团体”,拥有广大僧团,所以叫“大团体者”。“Laḷanto devova gagane”是指以神通游戏而嬉戏着,犹如天神一般,前往虚空之中亲近世尊,这就是其含义。
50-1. Idāni dhammasenāpatissa pavattiṃ dassentehi saṅgītikārakehi ‘‘khīṇāsavehi vimalehī’’tiādigāthāyo vuttā tattha dantehīti kāyena ca cittena ca dantehi. Uttame dameti arahatte, nimittatthe bhummaṃ daṭṭhabbaṃ. Tehi bhikkhūhīti pañcahi bhikkhusatehi. Mahāgaṇīti sīlādīhi ca saṅkhyāvasena ca mahanto gaṇo assa atthīti mahāgaṇī, nānāpadavasena vā sīlādīhi guṇehi mahanto gaṇoti mahāgaṇo, mahāgaṇo assa atthīti mahāgaṇī. Laḷanto devova gaganeti iddhivilāsena vilāsento devo viya gaganatale bhagavantaṃ upasaṅkamīti attho.
5252. 现在,为了说明“他们以那样的方式前来亲近”这一亲近的方式,开始说“咳嗽和吐痰”等语。其中,“咳嗽”指咳嗽的声音,“吐痰”指吐痰的声音。“置之不理”意思是忽视、不做这两件事。“善行”指具有极清净的头陀功德。“有恭敬”指带有恭敬,也就是行为谦卑的意思。
52. Idāni ‘‘te itthambhūtā upasaṅkamiṃsū’’ti upasaṅkamavidhānadassanatthaṃ ‘‘ukkāsitañca khipita’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ukkāsitañcāti ukkāsitasaddañca. Khipitanti khipitasaddañca. Ajjhupekkhiyāti upekkhitvā, taṃ ubhayaṃ akatvāti adhippāyo. Subbatāti suvimaladhutaguṇā. Sappatissāti sahapatissayā, nīcavuttinoti attho.
53“自生者”的意思是:不靠别人的教导,自己圆满诸波罗蜜而证得佛果。“极高升”指刚刚升起。至于“如同月亮”,是说像月亮一样——他们看见世尊在天空中光耀,就像看见天空中的月亮。应当这样理解词句之间的关系。这里“yathā”也只是个虚词。
53.Sayambhunti sayameva aññāpadesaṃ vinā pāramiyo pūretvā adhigatabuddhabhāvanti attho. Accuggatanti abhinavoditaṃ. Candaṃ vāti candaṃ viya, nabhe jalantaṃ bhagavantaṃ gagane candaṃ viya passantīti evaṃ padasambandho daṭṭhabbo. Idhāpi yathā-saddo nipātamattova.
54吹动闪电,就像吹动闪电云一样。意思是:如果它是长久持续的,而光芒是短暂的,那就会是那样。如同在天空中:就像在虚空里,这里“如同”这个词也只是虚词。从这里往后,在类似这样的地方,都应该把“如同”这个词看作单纯的虚词。
54.Vijjuṃ vāti vijjughanaṃ viya. Yadi ciraṭṭhitikā acirappabhā assa tādisanti attho. Gagane yathāti ākāse yathā, idhāpi yathā-saddo nipātamattova. Ito parampi īdisesu ṭhānesu yathā-saddo nipātamattoti daṭṭhabbo.
55就像一座极其深广的大湖,湖水清澈没有浑浊。“犹如盛开的莲花”:应当这样理解其含义——就像长满盛开莲花的莲池之湖。也有版本写作“犹如盛开的莲花”,意思是:因为它可爱动人,就像盛开的莲花林。
55.Rahadamiva vippasannanti atigambhīravitthataṃ mahārahadaṃ viya anāvilaṃ vippasannaṃ salilaṃ. Suphullaṃ padumaṃ yathāti suvikasitapadumavanaṃ rahadamivāti attho daṭṭhabbo. ‘‘Suphullaṃ kamalaṃ yathā’’tipi pāṭho, tassa kamanīyabhāvena suphullaṃ kamalavanamivāti attho.
56这时,以法将为首的那些比丘把合掌举到头顶,俯身拜倒在十力者那双足底有轮相庄严的脚前,这就是这段话的意思。因此才说“合掌举起,欢喜踊跃”等等。这里的“nipatanti”就是他们俯身拜倒,也就是礼敬的意思。“Cakkalakkhaṇe”是说,哪只脚上有轮相,那只脚就是“有轮相的脚”,这里指的就是那双有轮相的脚。“pāde”是按类别而说的,意思是他们俯身拜倒在导师那双足底有轮相庄严的脚前。
56. Atha te bhikkhū dhammasenāpatippamukhā añjaliṃ sirasi katvā dasabalassa cakkālaṅkatatalesu pādesu nipatiṃsūti attho. Tena vuttaṃ – ‘‘añjaliṃ paggahetvāna, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā’’tiādi. Tattha nipatantīti nipatiṃsu, vandiṃsūti attho. Cakkalakkhaṇeti cakkaṃ lakkhaṇaṃ yasmiṃ pāde so pādo cakkalakkhaṇo, tasmiṃ cakkalakkhaṇe. Jātivasena ‘‘pāde’’ti vuttaṃ, satthuno cakkālaṅkatatalesu pādesu nipatiṃsūti attho.
5757. 现在,为了指出其中某些长老的名字,说了这些偈颂:“舍利弗有大智慧,如克兰达花一般”等等。其中,“如克兰达花一般”(koraṇḍasamasādiso)的意思是:肤色就像克兰达花(koraṇḍa)的颜色。如果是这样,应该说“koraṇḍasamo”(如克兰达花)或“koraṇḍasadiso”(似克兰达花),为什么两次说“samasādiso”(相等、相似)呢?这并没有过失:正因为他与克兰达花相等(koraṇḍasama),又具有与克兰达花相似的特性,所以才称作“如克兰达花一般”(koraṇḍasamasādiso)。并不是因为辞藻上的重复,而是为了表达这个意思。“善于禅那、等至者”(Samādhijjhānakusalo):这里的“善巧”(kusala)一词,可见于健康(ārogya)、无过失(anavajja)、擅长(cheka)、乐报(sukhavipāka)等多种意义。这个字确实可见于这些地方:如“尊者的健康(kusalaṃ)可好?无病无痛吧?”等句中,即表示健康。“大王,什么样的身行是善(kusala)呢?大王,身行无过失”等句中,表示无过失。“你是擅长(kusala)战车各部件的”等句中,表示擅长。“因造作、积集善(kusala)业”等句中,表示乐报。但在这里,应当理解为擅长。Vandateti vandittha。
57. Idāni tesaṃ kesañci therānaṃ nāmaṃ dassentehi ‘‘sāriputto mahāpañño, koraṇḍasamasādiso’’tiādi gāthāyo vuttā. Tattha koraṇḍasamasādisoti koraṇḍakusumasadisavaṇṇo, yadi evaṃ ‘‘koraṇḍasamo’’ti vā, ‘‘koraṇḍasadiso’’ti vā vattabbaṃ, kiṃ dvikkhattuṃ ‘‘samasādiso’’ti vuttanti ce? Nāyaṃ doso, tādiso koraṇḍasamattā koraṇḍasadisabhāveneva koraṇḍasamasādiso. Na panādhikavacanavasenāti adhippāyo. Samādhijjhānakusaloti ettha ayaṃ kusala-saddo tāva arogyānavajjachekasukhavipākādīsu dissati. Ayañhi ‘‘kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmaya’’ntiādīsu (jā. 1.15.146; 2.20.129) ārogye dissati. ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro kusalo ? Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti (ma. ni. 2.361) evamādīsu anavajje. ‘‘Kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgāna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.87) cheke. ‘‘Kusalassa kammassa katattā upacitattā’’tiādīsu (dha. sa. 431 ādayo) sukhavipāke. Idha pana cheke daṭṭhabbo. Vandateti vandittha.
5858. 发出雷鸣般吼声的,就是“雷鸣者”。或者说,像青色雨云一样发出雷鸣——这里的意思是,这是神通境界的展现。颜色像青色睡莲一样,就是说肤色像青莲花那样。“下面所说的方式”在这里也应同样理解。目犍连:他本名拘律陀,因为族姓的关系而得到这个名字。
58.Gajjitāti gajjantīti gajjitā. Kālamegho vāti nīlasaliladharo viya gajjitā iddhivisayeti adhippāyo. Nīluppalasamasādisoti nīlakuvalayasadisavaṇṇo. Heṭṭhā vuttanayenevetthāpi attho veditabbo. Moggallānoti evaṃ gottavasena laddhanāmo kolito.
59关于“大迦叶”(Mahākassapopi ca):在优楼频螺·迦叶、那提·迦叶、伽耶·迦叶、童子迦叶这些地位较低的长老当中,这位长老最为尊大,所以被称为“大迦叶”。“pi ca”(又)这个词,表示敬重和总括的意思。“肤色如炽热黄金”(Uttattakanakasannibho):是说他的肤色像烧得炽热的黄金一样。“于头陀功德”(Dhutaguṇe):这里,因为能抖落烦恼,法就被叫做“头陀”(dhuta),头陀功德就是头陀法。那么,什么是头陀法呢?就是少欲、知足、减损、远离、求于此这五种法,它们是围绕着头陀支思而存在的。依据“即依少欲”等经文所说,这些就被称为头陀法。或者,因为能抖落烦恼的智慧名为头陀,所以就那头陀的功德而说。“被列为第一”(Agganikkhitto):被安立为最上、最胜、达到顶点。意思是说,在某个场合中被安立为:“诸比丘,在我的声闻比丘弟子中,头陀第一者,就是大迦叶。”(增支部1.188,191)不过,“agga”这个词,可以在“最初”“顶点”“部分”“最胜”等意思中出现。比如在“从今天起,亲爱的守门人,我禁止尼乾子、尼乾女入内”等语句中,它出现在“最初”的意思上。在“用那根手指尖去触碰那根手指尖”(论事441)、“甘蔗尖、竹尖”等语句中,它出现在“尖端”的意思上。在“酸味部分或甜味部分”(相应部5.374)、“诸比丘,我允许按精舍份额或庭院份额来分配”(小品318)等语句中,它出现在“部分”的意思上。在“诸比丘,一切众生,无论无足、二足……如来被称为它们中最上的”(增支部4.34)等语句中,它出现在“最胜”的意思上。这里应当理解为“最胜”的意思,也可以通于“顶点”。这位长老在自己的位置上既是最胜,也是达到顶点。因此说“被列为第一”,意思是被安立为最上、最胜、达到顶点(长部注1.250 归依谈话;巴帝摩卡注1.15)。“被赞叹”(Thomito):被天、人等所赞叹。“为大师所称赞”(Satthu vaṇṇito):被大师所称赞、赞叹,也就是以“诸比丘,迦叶像月亮一样接近诸家,收摄身体、收摄心念,在诸家中始终如新人,不鲁莽”等许多经说(相应部2.146)所称赞、所赞扬。他(迦叶)也礼敬世尊,这就是意思。
59.Mahākassapopi cāti uruvelakassapanadīkassapagayākassapakumārakassape khuddānukhuddake there upādāya ayaṃ mahā, tasmā ‘‘mahākassapo’’ti vutto. Pi cāti sambhāvanasampiṇḍanattho. Uttattakanakasannibhoti santattasuvaṇṇasadisachavivaṇṇo. Dhutaguṇeti ettha kilesadhunanato dhammo dhuto nāma, dhutaguṇo nāma dhutadhammo. Katamo pana dhutadhammo nāma? Appicchatā, santuṭṭhitā, sallekhatā, pavivekatā, idamaṭṭhikatāti ime dhutaṅgacetanāya parivārabhūtā pañca dhammā ‘‘appicchaṃyeva nissāyā’’tiādivacanato dhutadhammā nāma. Atha vā kilese dhunanato ñāṇaṃ dhutaṃ nāma, tasmiṃ dhutaguṇe. Agganikkhittoti aggo seṭṭho koṭibhūtoti ṭhapito. ‘‘Etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo’’ti (a. ni. 1.188, 191) ṭhānantare ṭhapitoti attho. Ayaṃ pana agga-saddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhādīsu dissati. Tathā hesa – ‘‘ajjatagge, samma dovārika , āvarāmi dāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya’’ (kathā. 441), ‘‘ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā’’ (saṃ. ni. 5.374) ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 318) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Svāyamidha seṭṭhe daṭṭhabbo. Koṭiyampi vattati. Thero attano ṭhāne seṭṭho ceva koṭibhūto ca. Tena vuttaṃ – ‘‘agganikkhitto’’ti, aggo seṭṭho koṭibhūtoti attho (dī. ni. aṭṭha. 1.250 saraṇagamanakathā; pārā. aṭṭha. 1.15). Thomitoti pasaṃsito devamanussādīhi. Satthu vaṇṇitoti satthārā vaṇṇito thuto, ‘‘kassapo, bhikkhave, candūpamo kulāni upasaṅkamati apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ niccanavako kulesu appagabbho’’ti evamādīhi anekehi suttanayehi (saṃ. ni. 2.146) vaṇṇito pasattho, sopi bhagavantaṃ vandatīti attho.
60天眼者:拥有天眼的人,就叫天眼者。在这些拥有天眼的比丘当中,他是最上、最殊胜的,这就是这句话的意思。正如经中所说:“诸比丘,在我的声闻比丘弟子中,天眼第一的,就是阿那律。”阿那律长老是世尊的小叔父——一位名叫阿弥陀丹的释迦族人的儿子,是摩诃男的弟弟,福德广大,身体极其娇贵。他带着自己一共七个人,从家里出来,出家过起了没有家的生活。他出家的前后经过,记载在《破僧犍度》里。在不远处:就是指在世尊跟前。
60.Dibbacakkhūnanti dibbaṃ cakkhu yesaṃ atthi te dibbacakkhū, tesaṃ dibbacakkhūnaṃ bhikkhūnaṃ aggo seṭṭhoti attho. Yathāha – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddho’’ti (a. ni. 1.188, 192). Anuruddhatthero bhagavato cūḷapituno amitodanassa nāma sakkassa putto mahānāmassa kaniṭṭhabhātā mahāpuñño paramasukhumālo, so attasattamo nikkhamitvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, tassa pabbajjānukkamo saṅghabhedakakkhandhake (cūḷava. 330 ādayo) āgatova. Avidūre vāti bhagavato santikeyeva.
61对犯戒和不犯戒都通达。对可以忏悔和不可以忏悔的也都通达,这就是意思。其中,可以忏悔的有六种,不可以忏悔的就是波罗夷罪。另有一种读法是“对犯戒和不犯戒、可以忏悔的都通达”,意思完全一样。在律方面,是指在律藏中。被列为第一,意思是“诸比丘,在我的声闻比丘弟子中,持律第一者,即优波离”,就这样被安立在第一的位置上。优波离,指优波离长老。被导师称扬,指被导师所称扬、所赞叹。据说这位长老确实是在如来的座前学通律藏后,把巴鲁迦贾卡事、阿朱卡事、童子迦叶事这三件事,与佛陀的一切知智相互对照印证之后才宣说出来。因此,这位长老以持律第一等方式被导师称扬。
61.Āpattianāpattiyāti āpattiyañca anāpattiyañca kovido. Satekicchāyāti sappaṭikammāyapi appaṭikammāyapi cāti attho. Tattha sappaṭikammā sā chabbidhā hoti, appaṭikammā sā pārājikāpatti. ‘‘Āpattianāpattiyā, satekicchāya kovido’’tipi pāṭho, soyeva attho. Vinayeti vinayapiṭake. Agganikkhittoti ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ, upālī’’ti (a. ni. 1.219, 228) etadaggaṭṭhāne ṭhapitoti attho. Upālīti upālitthero. Satthu vaṇṇitoti satthārā vaṇṇito pasattho. Thero kira tathāgatasseva santike vinayapiṭakaṃ uggaṇhitvā bhārukacchakavatthuṃ (pārā. 78), ajjukavatthuṃ (pārā. 158), kumārakassapavatthunti (ma. ni. 1.249) imāni tīṇi vatthūni sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā kathesi. Tasmā thero vinayadharānaṃ aggoti evamādinā nayena satthārā vaṇṇitoti vutto.
62他已透彻通达微细而精妙的义理。“通达微细精妙之义”就是说,他通达了微细而精妙的义理,也就是通达了微细而难以见到的义理。“说法者中最为殊胜”:在说法者之中最为上首。在《最上行列》的经文里,他被列入:“诸比丘,在我的声闻比丘弟子中,说法第一者,即满慈子。”(增支部1.188、196)因此说他是“说法者中最为殊胜”。“有众者”:指他拥有随行的僧团。据说,在长老座下出家的善家子弟有五百人。他们全都出生于十力世尊的诞生地,是同一地方的人,全都已漏尽,全都获得了十种论事。因此说他是“有众者”。“仙人”:因为他寻求、追寻善法,所以称为仙人。“曼达尼女之子”:即名为曼达尼的婆罗门女之子。“满慈”是他的名字。“闻名”:因为他自身少欲等功德而闻名。
62.Sukhumanipuṇatthapaṭividdhoti paṭividdhasukhumanipuṇattho, paṭividdhaduddasanipuṇatthoti attho. Kathikānaṃ pavaroti dhammakathikānaṃ seṭṭho. ‘‘Etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo mantāṇiputto’’ti (a. ni. 1.188, 196) etadaggapāḷiyaṃ āropito. Tena vuttaṃ ‘‘kathikānaṃ pavaro’’ti. Gaṇīti sasaṅgho. Therassa kira santike pabbajitā kulaputtā pañcasatā ahesuṃ. Sabbepi te dasabalassa jātabhūmikā jātaraṭṭhavāsino sabbeva khīṇāsavā sabbeva dasakathāvatthulābhino. Tena vuttaṃ ‘‘gaṇī’’ti. Isīti esati gavesati kusale dhammeti isi. Mantāṇiyā puttoti mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā putto. Puṇṇoti tassa nāmaṃ. Vissutoti attano appicchatādīhi guṇehi vissuto.
阿若憍陈如长老则是在导师证得正觉、转起殊胜法轮之后,次第游化,来到王舍城,依止王舍城而住。后来他来到迦毗罗卫,度自己的外甥——一个名叫富楼那的童子出家,然后礼敬世尊、向世尊告辞,为了独自居住修行,自己去了六牙湖。富楼那则跟着长老一起来见世尊,心里想:“我要先把出家该做的事修到圆满,再去亲近十力世尊。”于是他就留在迦毗罗卫城里,如理作意,不久便证得阿拉汉果,然后才去拜见世尊。不过,这里把阿那律长老和优波离长老这两位说成是进入迦毗罗卫城、在亲族聚会的日子出家的,这与《犍度》正文和注释书都不相符。应当仔细考察之后再确定。
Aññāsikoṇḍaññatthero pana satthari abhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke anupubbena āgantvā rājagahaṃ upanissāya viharante kapilavatthuṃ āgantvā attano bhāgineyyaṃ puṇṇaṃ nāma māṇavaṃ pabbājetvā bhagavantaṃ vanditvā āpucchitvā nivāsatthāya sayaṃ chaddantadahaṃ gato. Puṇṇo pana bhagavantaṃ dassanāya therena saddhiṃ āgantvā – ‘‘mayhaṃ pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetvāva dasabalassa santikaṃ gamissāmī’’ti kapilapureyeva ohīno, so yonisomanasikāraṃ karonto nacirasseva arahattaṃ patvā bhagavantaṃ upasaṅkami. Ettha pana anuruddhatthero ca upālitthero ca ime dve therā bhagavato kapilavatthupuraṃ pavisitvā ñātisamāgamadivase pabbajitā viya dassitā, taṃ pana khandhakapāḷiyā aṭṭhakathāya ca na sameti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.
这时,导师洞察了以舍利弗长老为首的五百位比丘的心行,便开始讲述自己的功德。因此说:
Atha satthā sāriputtattherādīnaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ cittācāramaññāya attano guṇe kathetumārabhi. Tena vuttaṃ –
“了解了这些人的心念后,善于打比方的牟尼
能断除疑惑的大雄,宣说了自己的德行。”
‘‘Etesaṃ cittamaññāya, opammakusalo muni; Kaṅkhacchedo mahāvīro, kathesi attano guṇa’’nti.
在这其中,opammakusalo 是指善于运用譬喻的人。kaṅkhacchedo 是指能断除一切众生疑惑的人。
Tattha opammakusaloti upamāya kusalo. Kaṅkhacchedoti sabbasattānaṃ saṃsayacchedako.
现在他要讲自己的功德,为了显示这些功德,便说道:
Idāni te attano guṇe kathesi, te dassetuṃ –
有四种是不可数的,它们的尽头无人能到达;
有情身、虚空,以及无边的轮围界;
佛陀的智慧不可测量,他们无法了知这些。这是所说的。
‘‘Cattāro te asaṅkhyeyyā, koṭi yesaṃ na nāyati; Sattakāyo ca ākāso, cakkavāḷā canantakā; Buddhañāṇaṃ appameyyaṃ, na sakkā ete vijānitu’’nti. – vuttaṃ;
其中,“四”是数量上的限定。“这些”则指向接下来要说的内容。“不可计数”是因为无法计算,所以叫不可计数,意思是超出了计算的范围。“尽头”等是终点或界限。“那些”指的是那四种不可计数。“不被了知”就是不被认知。现在为了说明以上所说的四种不可计数,便说了“众生蕴集”等。“众生蕴集”就是众生的集合,这个蕴集是无尽、无量、不可测度的。同样,虚空也没有边际。同样,轮围世界也是无穷无尽的。佛陀之智,即一切知智,是不可测度的。无法了知这些,是因为它们都是无尽的,所以无法了知。
Tattha cattāroti gaṇanaparicchedo. Eteti idāni vattabbe atthe nidasseti. Asaṅkhyeyyāti saṅkhyātumasakkuṇeyyattā asaṅkhyeyyā, gaṇanapathaṃ vītivattāti attho. Koṭītiādi vā anto vā mariyādā. Yesanti yesaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ. Na nāyatīti na paññāyati. Idāni te vuttappakāre cattāro asaṅkhyeyye dassetuṃ ‘‘sattakāyo’’tiādi vuttaṃ. Sattakāyoti sattasamūho, sattakāyo ananto aparimāṇo appameyyo. Tathā ākāso ākāsassāpi anto natthi. Tathā cakkavāḷāni anantāni eva. Buddhañāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ appameyyaṃ. Na sakkā ete vijānitunti yasmā panete anantā, tasmā na sakkā vijānituṃ.
65这时,导师便展开法义开示,对那些因自己的神通变化而生起惊奇稀有的天神、人类等说:这有什么稀奇的?还有比这更殊胜的稀有奇特之事,你们听我说。
65. Idāni satthā attano iddhivikubbane sañjātacchariyabbhutānaṃ devamanussādīnaṃ kinnāmetaṃ acchariyaṃ, itopi visiṭṭhataraṃ acchariyaṃ abbhutaṃ atthi, mama taṃ suṇāthāti dhammadesanaṃ vaḍḍhento –
这世间有什么好稀奇的,不过是我展现神通变化罢了。
还有其他许多稀有、奇妙、令人汗毛直竖的事。他这样开始说道。
‘‘Kimetaṃ acchariyaṃ loke, yaṃ me iddhivikubbanaṃ; Aññe bahū acchariyā, abbhutā lomahaṃsanā’’ti. – ādimāha;
在这里,“什么”这个说法是用来表示否定的。“这”则是指那个神变示现而说的。“哪个”这个词,在“我们所问的,你没有说;我们再问另一个,请你说那个吧”这类句子里,是作为受格出现的。在“比丘们,这是不可能的,没有这种机会:在一个世界界中,有两位阿拉汉、正自觉者同时出现”中,是作为原因格出现的。在“毗婆尸佛出现于劫中”中,是作为位格出现的。在“尊者,我在三十三天众天面前当面听闻、当面领受的,我向世尊禀告”这类句子里,是作为主格出现的。这里也应当看作主格。这是在表明:我还有许许多多稀有、奇妙、殊胜的事。
Tattha kinti paṭikkhepavacanaṃ.Etanti idaṃ iddhivikubbanaṃ sandhāyāha. Yanti ayaṃ yaṃ-saddo ‘‘yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhī’’tiādīsu (su. ni. 1058; mahāni. 110; cūḷani. mettagūmāṇavapucchā 77) upayogavacane dissati . ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso; yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti (a. ni. 1.277; vibha. 809; mi. pa. 5.1.1) ettha kāraṇavacane. ‘‘Yaṃ vipassī bhagavā kappe udapādī’’ti (dī. ni. 2.4) ettha bhumme. ‘‘Yaṃ kho me, bhante, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhagavato’’tiādīsu (dī. ni. 2.293) paccattavacane. Idhāpi paccattavacane daṭṭhabbo (dī. ni. aṭṭha. 2.4). Aññe bahū mama acchariyā abbhutavisesā santīti dīpeti.
现在,为了说明那些稀有之事,他说道:
Idāni te acchariye dassento –
昔我居兜率天众中,其时名号善足;
万方世界诸天齐聚,合掌向我祈请。
‘‘Yadāhaṃ tusite kāye, santusito nāmahaṃ tadā; Dasasahassī samāgamma, yācanti pañjalī mama’’nti. – ādimāha;
这里说的“那时”,就是指那个时候。“我”是在指称自己。“在兜率天身中”,就是在名叫兜率天的天众群体里。然而,当我在圆满三十种波罗蜜、行过五种大舍、达到了利益亲族之行、利益世间之行、利益佛果之行的顶点,作了七百次大布施,七次令大地震动,从善施太子的身份死后,在第二个心识刹那投生到兜率天宫时,那时我也成为名叫善足的天王。“一万世界聚集”,是说一万个轮围世界里的天神们都聚集起来。“合掌向我请求”,是说他们来到我面前,合掌请求说:“贤者,您圆满十种波罗蜜,不是为了求得帝释的成就,不是为了魔的成就,不是为了梵天的成就,也不是为了转轮王的成就;您是为了度脱世间、渴望成佛才圆满的。现在正是您的时候,贤者,是成佛的时机,贤者,是成佛的时机。”他们这样向我请求。因此说道:
Tattha yadāti yasmiṃ kāle. Ahanti attānaṃ niddisati. Tusite kāyeti tusitasaṅkhāte devanikāye. Yadā panāhaṃ samattiṃsapāramiyo pūretvā pañcamahāpariccāge pariccajitvā ñātatthacariyalokatthacariyabuddhatthacariyānaṃ koṭiṃ patvā sattasatakamahādānāni datvā sattakkhattuṃ pathaviṃ kampetvā vessantarattabhāvato cavitvā dutiye cittavāre tusitabhavane nibbatto tadāpi santusito nāma devarājā ahosiṃ. Dasasahassī samāgammāti dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitvāti attho. Yācanti pañjalī mamanti maṃ upasaṅkamitvā, ‘‘mārisa, tayā dasa pāramiyo pūrentena na sakkasampattiṃ na māra na brahma na cakkavattisampattiṃ patthentena pūritā, lokanittharaṇatthāya pana buddhattaṃ patthayamānena pūritā, so tava kālo, mārisa, buddhattāya samayo , mārisa, buddhattāyā’’ti (jā. aṭṭha. 1.nidānakathā, avidūrenidānakathā) yācanti mamanti. Tena vuttaṃ –
“大雄,时机已至,请降入母胎;
为度脱含天世间,愿你证悟不死之道。”
‘‘Kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ; Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti.
在这里,“时到你”(kālo te)意思是“你的时机到了”(kālo tava),也可以按这个读法来理解。“出现吧”(uppajja):意思是去取结生,也有读作“降入吧”(okkamāti)的。“含天神的”(sadevakaṃ):意思是包括天神在内的世间。“度脱着”(tārayanto):在这里,即使是在圆满诸波罗蜜的时候,也叫度脱;让诸波罗蜜达到顶点,也叫度脱;从须大拏的身体命终后,在兜率天取结生,在那里住上五十七千万又六百万年,也叫度脱;受诸天神请求,作了五种大观察之后,入摩耶夫人的胎中取结生,十月住胎,也叫度脱;在俗家安住二十九年,也叫度脱;在罗睺罗王子出生那天,以阐那为伴,骑上犍陟马出走,越过三个王国,在阿耨摩河畔出家,也叫度脱;六年精勤修行后,在毗舍佉月满月之日登上大菩提座,摧破魔军,初夜分随念宿住,中夜分清净天眼,后夜分顺逆观察十二支缘起而证入流道,也叫度脱;在入流果的刹那、一来道的刹那、一来果的刹那、不来道的刹那、不来果的刹那、阿拉汉道的刹那、阿拉汉果的刹那,也叫度脱。当他一万八千亿天神众前,给五比丘授予不死之饮,从那时起,就说他“度脱”了。因此说:
Tattha kālo teti kālo tava, ayameva vā pāṭho. Uppajjāti paṭisandhiṃ gaṇha, ‘‘okkamā’’tipi pāṭho. Sadevakanti sadevakaṃ lokanti attho. Tārayantoti ettha pāramiyo pūrentopi tārayati nāma, pāramiyo matthakaṃ pāpentopi tārayati nāma, vessantarattabhāvato cavitvā tusitapure paṭisandhiṃ gahetvā saṭṭhivassasatasahassādhikāni sattapaṇṇāsavassakoṭiyo tattha tiṭṭhantopi tārayati nāma, devatāhi yācito pañcavidhaṃ mahāvilokitaṃ viloketvā mahāmāyādeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi dasamāse gabbhavāsaṃ vasantopi tārayati nāma, ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe tiṭṭhantopi tārayati nāma. Rāhulabhaddassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ āruyha nikkhamantopi tīṇi rajjāni atikkamitvā anomāya nāma nadiyā tīre pabbajantopi tārayati nāma, chabbassāni padhānaṃ karontopi visākhapuṇṇamāyaṃ mahābodhimaṇḍaṃ āruyha mārabalaṃ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme dvādasaṅgaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomato sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhantopi tārayati nāma, sotāpattiphalakkhaṇepi, sakadāgāmimaggakkhaṇepi, sakadāgāmiphalakkhaṇepi, anāgāmimaggakkhaṇepi, anāgāmiphalakkhaṇepi, arahattamaggakkhaṇepi, arahattaphalakkhaṇepi tārayati nāma, yadā aṭṭhārasadevatākoṭisahassehi pañcavaggiyānaṃ amatapānaṃ adāsi, tato paṭṭhāya tārayi nāmāti vuccati. Tena vuttaṃ –
“你正度脱着包含天神的世间,请觉悟那不死之境吧!”
‘‘Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti.
那时,菩萨虽然受到天众的劝请,却没有马上答应他们,而是先按照时间、大洲方域、族姓、母亲和寿命这五个方面,作了所谓“大观察”的观察。其中,他先观察“现在是不是合适的时间”。在这里,人寿超过十万岁时,不算合适的时间。为什么?因为那时生、老、死等现象还不明显,而诸佛的说法必定不离三法印;如果对他们讲“无常、苦、无我”,他们就会想:“这些人在说什么?”无法生起信心,因此也就不能证悟。没有证悟,教法就不能引导众生出离生死,所以那时不是合适的时间。人寿少于百岁时,也不是合适的时间。为什么?因为那时的众生烦恼极其粗重,对烦恼极其粗重的人施设教诫,教诫就站不住脚,所以那时也不是合适的时间。从人寿十万岁往下,到人寿百岁以上之间,这段寿量才叫作合适的时间。现在人的寿命正好是百岁,于是菩萨看出:“这正是应当降生的时候。”
Atha mahāsatto devatāhi yāciyamānopi devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcavidhaṃ mahāvilokanaṃ nāma vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, na kālo’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ āyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Jātijarāmaraṇādīnaṃ apākaṭattā, buddhānañca dhammadesanā nāma tilakkhaṇamuttā nāma natthi, tesaṃ aniccaṃ dukkhamanattāti kathentānaṃ ‘‘kinnāmete kathentī’’ti na saddahanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti . Tasmā so akālo. Vassasatato ūno āyukālopi kālo na hoti. Kasmā? Tadā sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinno ovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati, tasmā sopi akālo. Vassasatasahassato paṭṭhāya heṭṭhā vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma. Idāni vassasatāyukā manussāti atha bodhisatto ‘‘nibbattitabbakālo’’ti addasa.
接着观察洲岛,看到“诸佛只出现在阎浮提洲”,于是选定了洲。然后他想,阎浮提洲方圆一万由旬,极为广大,“诸佛到底在哪个地方出世呢?”便观察地方,看到了中土。接着观察族姓,看到“诸佛都出生在世间公认的族姓中,如今刹帝利族是世间公认的,我要出生在那里,净饭王将成为我的父亲”,于是选定了族姓。接着观察母亲,看到“佛母不会轻浮、贪酒、放逸,而是五戒圆满无缺。这位摩耶夫人正是这样的人,她将成为我的母亲。她的寿命还有多长呢?”这样推度时,看到还有十个月零七天。就这样作了五种观察之后,对天众承诺说:“诸位,我成佛的时候到了。”在那里住到寿命尽时,从那里命终后,在释迦族摩耶夫人的腹中结生。因此这样说——
Tato dīpaṃ olokento ‘‘jambudīpeyeva buddhā nibbattantī’’ti dīpaṃ passi. Tato jambudīpo nāma mahā dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti desaṃ vilokento majjhimadesaṃ passi. Tato kulaṃ vilokento ‘‘buddhā nāma lokasammate kule nibbattanti, idāni khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi, suddhodano nāma me rājā pitā bhavissatī’’ti kulaṃ addasa. Tato mātaraṃ vilokento ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, akhaṇḍapañcasīlāti ayañca mahāmāyā nāma devī edisā, ayaṃ me mātā bhavissatīti kittakaṃ assā āyū’’ti āvajjento dasannaṃ māsānaṃ upari sattadivasāni passi. Iti imaṃ pañcavidhavilokanaṃ viloketvā – ‘‘kālo me, mārisa, buddhabhāvāyā’’ti devatānaṃ paṭiññaṃ datvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā sakyarājakule māyādeviyā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ aggahesi (jā. aṭṭha. 1.nidānakathā, avidūrenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.nidānakathā, avidūrenidānakathā). Tena vuttaṃ –
从兜率天众殁,降入母胎之时;
一万世界大地,尔时震动。
‘‘Tusitā kāyā cavitvāna, yadā okkami kucchiyaṃ; Dasasahassīlokadhātu, kampittha dharaṇī tadā’’ti. – ādi;
在这里,“降入”就是进入、入。“入母胎”就是在母亲的胎中。所谓“一万世界震动”,是说这位具念具知的菩萨降入母胎时,取了结生。他取结生所用的心,是大异熟心,与十九种结生心当中那个慈心前分相似、与悦俱、与智相应、无行的善心相似。当时正是頞沙荼月满月那天,也正好是郁多罗頞沙荼星宿之时。那时,一万世界全部震动、摇动、剧烈震动,就是这个意思。“大地”就是能持一切不动与有动者,所以叫大地,也就是土地。
Tattha okkamīti okkamiṃ pāvisiṃ. Kucchiyanti mātukucchimhi. Dasasahassīlokadhātu, kampitthāti sato sampajāno pana bodhisatto mātukucchiṃ okkamanto ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāgassa somanassasahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikakusalacittassa sadisa mahāvipākacittena āsāḷhipuṇṇamāyaṃ uttarāsāḷhanakkhatteneva paṭisandhiṃ aggahesi. Tadā dasasahassīlokadhātu sakalāpi kampi saṅkampi sampakampīti attho. Dharaṇīti dhāreti sabbe thāvarajaṅgameti dharaṇī, pathavī.
69当我具念正知地从母胎出来时,就像说法师从法座下来,又像人从阶梯上下来,伸展两手两脚,站着就出来了,不被任何母胎所生的不净所沾染。他们发出赞叹之声,就是他们发出“善哉”之声,施与赞叹的意思。震动,就是震动;在入胎时和出母胎时,一万世界都震动了,就是这个意思。
69.Sampajānova nikkhaminti ettha yadā panāhaṃ sato sampajānova mātukucchito dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe ca pāde ca pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova nikkhamiṃ. Sādhukāraṃ pavattentīti sādhukāraṃ pavattayanti, sādhukāraṃ dentīti attho. Pakampitthāti kampittha, okkamanepi mātukucchito nikkhamanepi dasasahassī pakampitthāti attho.
70那时,世尊在“入胎”等处,没有看到任何人与自己相等,为了显示自己在入胎等方面的稀有,便说了这首偈颂:“没有与我同等的入胎者。”其中,“入胎”指入胎这件事,这里是用主格形式表达处格的意义,意思是“在结生的时候”。“我”指“被我”。“同等”指没有相似的人。“从母胎生”这里,因由她而生,母亲被称为“生”,所以“从生”就是从母亲那里,也就是从母胎出生。“出离”指从母胎出来,也就是在诞生的时候。“正觉”这里,殊胜美好的菩提称为正觉。而“菩提”这个词,可以指树、道、涅槃、一切知智等。比如在“在菩提树下初成正觉”以及“在伽耶与菩提之间”这些出处中,树被称为菩提。在“菩提称为四道中的智”这个出处中,指的是道。在“到达菩提,不死无为”这个出处中,指的是涅槃。在“具大智者到达菩提”这个出处中,指的是一切知智。但这里指的是世尊的阿拉汉道智。也有人说是“一切知智”。意思是:在那种正觉中,我是最上的。
70. Atha bhagavā gabbhokkantiādīsu attanā samasamaṃ adisvā gabbhokkantiādīsu attano acchariyadassanatthaṃ ‘‘okkanti me samo natthī’’ti imaṃ gāthamāha. Tattha okkantīti gabbhokkantiyaṃ, bhummatthe paccattavacanaṃ, paṭisandhiggahaṇeti attho. Meti mayā. Samoti sadiso natthi. Jātitoti ettha jāyati etāya mātuyāti mātā ‘‘jātī’’ti vuccati, tato jātito mātuyāti attho. Abhinikkhameti mātukucchito abhinikkhamane pasave satīti attho. Sambodhiyanti ettha pasatthā sundarā bodhi sambodhi. Ayaṃ pana bodhi-saddo rukkhamagganibbānasabbaññutaññāṇādīsu dissati – ‘‘bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti (mahāva. 1; udā. 1) ca, ‘‘antarā ca gayaṃ antarā ca bodhi’’nti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11) ca āgataṭṭhāne hi rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti (dī. ni. 3.217) āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana bhagavato arahattamaggañāṇaṃ adhippetaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.13; pārā. aṭṭha. 1.11; udā. aṭṭha. 20; cariyā. aṭṭha. nidānakathā). Apare ‘‘sabbaññutaññāṇa’’ntipi vadanti, tassaṃ sambodhiyaṃ ahaṃ seṭṭhoti attho.
世尊为什么要依靠正觉来称赞自己呢?因为正觉能带来一切功德。世尊的正觉能带来一切功德,它毫无遗漏地给予佛陀的一切功德,而不会给其他人。对其他人来说,有的人的阿拉汉道只带来阿拉汉果,有的人带来三明,有的人带来六种神通,有的人带来四种无碍解,有的人带来声闻波罗蜜智,独觉佛的正觉只带来独觉菩提智。但佛陀的正觉能带来一切功德的圆满。所以,世尊因为正觉能带来一切功德,就称赞自己说“在正觉上我是最上的”。另外,他是震动大地之后才证得正觉的,所以说“在正觉上我是最上的”。关于“转法轮”,这里法轮有两种:证悟智和教说智。其中,由智慧所成就、能给自己带来圣果的,是证悟智;由悲悯所成就、能给声闻弟子带来圣果的,是教说智。证悟智是出世间的善法,与舍俱行,无寻无伺;教说智是世间的无记法。这两种智都是其他人所不具备的。但这里主要指的是教说智。
Kasmā pana bhagavā sambodhiṃ paṭicca attānaṃ pasaṃsatīti? Sabbaguṇadāyakattā. Bhagavato hi sambodhi sabbaguṇadāyikā sabbepi niravasese buddhaguṇe dadāti, na pana aññesaṃ. Aññesaṃ pana kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramiñāṇaṃ, paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇameva deti. Buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti. Tasmā bhagavā sabbaguṇadāyakattā ‘‘sambodhiyaṃ ahaṃ seṭṭho’’ti attānaṃ pasaṃsati. Api ca bhūmiṃ cāletvā sambodhiṃ pāpuṇi, tasmā ‘‘sambodhiyaṃ ahaṃ seṭṭho’’ti vadati. Dhammacakkappavattaneti ettha dhammacakkaṃ pana duvidhaṃ hoti – paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañcāti. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ kusalaṃ upekkhāsahagataṃ avitakkaavicāraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ abyākataṃ , ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ. Idha pana desanāñāṇaṃ adhippetaṃ (paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44).
7171. 现在,诸天神听说世尊入胎时大地震动等情形之后,说出这首偈颂:“啊,世间真是稀有!”其中,“诸佛功德的广大”意思是:啊,诸佛的功德多么广大!啊,诸佛具有大威神力!“十千世界”指一万个轮围世界;“以六种方式震动”指大地以六种方式震动、摇动。怎样震动呢?东边升高,西边下沉;西边升高,东边下沉;北边升高,南边下沉;南边升高,北边下沉;中央升高,边缘下沉;边缘升高,中央下沉。就这样以六种方式震动。意思是:这片大地厚达四那由他加二十万由旬,以承载大地的水界为边际,虽然本身没有知觉,却像有知觉一样,仿佛因欢喜而跳舞一般地震动起来,就像船被风吹动、被波浪冲击一样。“并且出现大光明”意思是:出现了殊胜的大光明,甚至超过了诸天神的天威。“稀有、令人身毛竖立”意思是:既稀有又令人身毛竖立。
71. Idāni bhagavato gabbhokkamaneva pathavikampanādikaṃ pavattiṃ sutvā ‘‘aho acchariyaṃ loke’’ti devatāhi ayaṃ gāthā vuttā. Tattha buddhānaṃ guṇamahantatāti aho buddhānaṃ guṇamahantabhāvo, aho buddhānaṃ mahānubhāvoti attho dasasahassīlokadhātu, chappakāraṃ pakampathāti dasasu cakkavāḷasahassesu mahāpathavī chappakāraṃ pakampittha calittha. Kathaṃ? Puratthimato unnamati pacchimato onamati, pacchimato unnamati puratthimato onamati, uttarato unnamati dakkhiṇato onamati, dakkhiṇato unnamati uttarato onamati, majjhimato unnamati pariyantato onamati, pariyantato unnamati majjhimato onamatīti evaṃ chappakāraṃ anilabalacalitajalataraṅgabhaṅgasaṅghaṭṭitā viya nāvā catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā pathavisandhārakajalapariyantā acetanāpi samānā sacetanā viya ayaṃ mahāpathavī pītiyā naccantī viya akampitthāti attho. Obhāsoca mahā āsīti atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ uḷāro obhāso ahosīti attho. Accheraṃ lomahaṃsananti accherañca lomahaṃsanañca ahosīti attho.
7272. 现在,当地震动、光明出现等稀有景象正在发生时,为了显示世尊的行迹,诵出了“世尊于彼时……”等偈颂。其中,“世间至尊”指世间最上者。“对含天神的世界”——指含天神世界的,应理解为所有格的意义(即“含天神世界的”)。“示现者”指显示神变者。
72. Idāni pathavikampanālokapātubhāvādīsu acchariyesu vattamānesu bhagavato pavattidassanatthaṃ ‘‘bhagavā tamhi samaye’’tiādigāthāyo vuttā. Tattha lokajeṭṭhoti lokaseṭṭho. Sadevakanti sadevakassa lokassa, sāmiatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Dassayantoti pāṭihāriyaṃ dassento.
73“正在经行”是指:在那一万世界都覆盖其上、安立着的宝经行道上,世尊正一边经行一边说法。“世界导师”是指:那时,导师像在赤石台上发出狮子吼的狮子一样吼叫,像雨云一样轰鸣,又像把天河之水倾泻下来一样,以具足八支、悦耳动听、令人欢喜的梵音,宣说了种种理趣、与四圣谛相系、被三特相所印的甘美法谈。这就是这段话的意思。
73.Caṅkamantovāti dasalokadhātusahassāni ajjhottharitvā ṭhite tasmiṃ ratanamaye caṅkame caṅkamamānova kathesi. Lokanāyakoti atha satthā manosilātale sīhanādaṃ nadanto sīho viya gajjanto pāvussakamegho viya ca ākāsagaṅgaṃ otārento viya ca aṭṭhaṅgasamannāgatena (dī. ni. 2.285, 301) savanīyena kamanīyena brahmassarena nānānayavicittaṃ catusaccapaṭisaṃyuttaṃ tilakkhaṇāhataṃ madhuradhammakathaṃ kathesīti attho.
“中途不折返,就像在四肘长的经行道上一样”——这里说的是:导师化现的那条宝经行道,一端在东方轮围世界的边缘,另一端在西方轮围世界的边缘,就这样安立着。导师在这条宝经行道上经行时,一定要走到两端才折返,没走到两端就不会在半途折返。就像在四肘长的经行道上经行的人,很快就走到两端然后折返;在这条极长的经行道上,他同样不会中途折返——这就是这段话的意思。那么,世尊是把长达一万由旬的经行道变短了吗?还是化现了同样巨大的身体呢?他并没有这样做。诸佛的威神力不可思议。从色究竟天一直到无间地狱,都变成了同一片平地;横向的一万个轮围世界,也都变成了同一片平地。天人能看见人,人也能看见天人。就像大家都能看见平常经行的人一样,他们也这样看见了世尊在经行。而世尊一边经行,一边说法,同时还入中间定。
Antarā na nivatteti, catuhatthe caṅkame yathāti ettha satthārā pana nimmitassa tassa caṅkamassa ekā koṭi pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ekā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ evaṃ ṭhite tasmiṃ ratanacaṅkame caṅkamamāno satthā ubho koṭiyo patvāva nivattati, antarā ubho koṭiyo apatvā na nivattati. Yathā catuhatthappamāṇe caṅkame caṅkamamāno ubho koṭiyo sīghameva patvā nivattati, evaṃ antarā na nivattatīti attho. Kiṃ pana bhagavā dasasahassayojanappamāṇāyāmaṃ caṅkamaṃ rassamakāsi , tāvamahantaṃ vā attabhāvaṃ nimminīti? Na panevamakāsi. Acinteyyo buddhānaṃ buddhānubhāvo. Akaniṭṭhabhavanato paṭṭhāya yāva avīci, tāva ekaṅgaṇā ahosi. Tiriyato ca dasacakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Devā manusse passanti, manussāpi deve passanti. Yathā sabbe devamanussā pakatiyā caṅkamamānaṃ passanti, evaṃ bhagavantaṃ caṅkamamānaṃ passiṃsūti. Bhagavā pana caṅkamantova dhammaṃ deseti antarāsamāpattiñca samāpajjati.
这时,具寿舍利弗看见世尊正以无与伦比的佛威仪和无与伦比的佛庄严之姿在经行,身边围绕着一万天众。世尊的身体由无量时劫所积善业之力而生,庄严无比,具足三十二种殊胜大人相,又以八十种随形好辉映其间,就像秋天时节圆满的月亮,又像全然盛开的、高耸百由旬的波利质多罗树。他的身量高十八肘,身光环绕一丈,光彩照人,宛如一座行走的殊胜金山。舍利弗看见之后,心想:这整个一万世界都已集会于此,这里必定会有盛大的说法。而佛种姓的说法利益极大,能让人对世尊生起净信。不如我现在就从十力的发愿开始,向世尊请问佛种姓的事。于是他偏袒一肩,走近世尊,将双手合十——十指光洁,宛如清净无垢的莲花花苞——举到头顶,问世尊:大雄啊,您发愿的情形是怎样的?等等。因此才这样说——
Atha āyasmā sāriputto aparimitasamayasamupacitakusalabalajanitadvattiṃsavaralakkhaṇopasobhitaṃ asītānubyañjanavirājitaṃ varasarīraṃ saradasamaye paripuṇṇaṃ viya rajanikaraṃ sabbaphāliphullaṃ viya ca yojanasatubbedhaṃ pāricchattakaṃ aṭṭhārasaratanubbedhaṃ byāmappabhāparikkhepasassirikaṃ varakanakagirimiva jaṅgamaṃ anopamāya buddhalīḷāya anopamena buddhasirivilāsena caṅkamantaṃ dasasahassidevagaṇaparivutaṃ bhagavantaṃ addasa. Disvāna ayaṃ pana sakalāpi dasasahassī lokadhātu sannipatitā, mahatiyā panettha dhammadesanāya bhavitabbaṃ, buddhavaṃsadesanā pana bahūpakārā bhagavati pasādāvahā, yaṃnūnāhaṃ dasabalassa abhinīhārato paṭṭhāya buddhavaṃsaṃ paripuccheyya’’nti cintetvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dasanakhasamujjalaṃ jalajāmalāvikala-kamala-makulasadisaṃ añjaliṃ sirasi katvā bhagavantaṃ ‘‘kīdiso te mahāvīrā’’tiādikaṃ paripucchi. Tena vuttaṃ –
舍利弗有大智慧,精通定与禅那;
凭借智慧已经达到彼岸,就向世间导师发问。
‘‘Sāriputto mahāpañño, samādhijjhānakovido; Paññāya pāramippatto, pucchati lokanāyakaṃ.
“大雄啊,人中最胜者,你的大誓愿是怎样的?
智者啊,您是在什么时候发愿追求那无上的菩提的?”
‘‘Kīdiso te mahāvīra, abhinīhāro naruttama; Kamhi kāle tayā dhīra, patthitā bodhimuttamā’’ti. –
开头。这个“连接”叫什么?叫“提问连接”。连接有三种:提问连接、意乐连接、随法连接。其中,应当知道,世尊为这样提问的人所作解答的经典,就像“这样说时,有一位比丘对世尊这样说:‘尊者,什么是此岸?什么是彼岸?’”(《相应部》4.241)那样,就是“提问连接”。
Ādi. Kā nāmāyaṃ anusandhīti? Pucchānusandhi nāma. Tisso hi anusandhiyo – pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhīti. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, orimaṃ tīraṃ kiṃ pārimaṃ tīra’’nti (saṃ. ni. 4.241) evaṃ pucchantānaṃ bhagavatā vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbā.
那时,有一位比丘心里生起了这样的念头:“听说色是无我,受是无我,想是无我,行是无我,识是无我,那么无我所造作的业,会由哪个我来承受呢?”当时,世尊以心感知到那位比丘心中的念头,便对比丘们说:“比丘们,确实有这种情况:这里某个无知的愚人,被无明所困,怀着被渴爱支配的心,竟以为可以越过导师的教导,心想:‘听说色是无我,受是无我,想是无我,行是无我,识是无我,那么无我所造作的业,会由哪个我来承受呢?’……比丘们,你们怎么想,色是常还是无常?”像这样,了知他人的意乐之后,由世尊所说的,就应当知道这是意乐连结。
‘‘Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘iti kira, bho, rūpaṃ anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantī’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā cetoparivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya ‘iti kira, bho, rūpaṃ anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantī’ti…pe… taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.90) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā vuttavasena ajjhāsayānusandhi veditabbā.
如果最初的开示是依某个法而发起的,那么,在某些经里,后续的开示会以随顺那个法的方式,或者以遮止那个法的方式出现;依据这些经,就应当知道这是随法连结。因此说,这是“问的连结”。
Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭikkhepavasena vā yesu suttesu uparidesanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbā. Tena vuttaṃ ‘‘pucchānusandhī’’ti.
其中,“以慧到达彼岸”是指达到了声闻波罗蜜智的顶点。“他问”就是提问。这里所说的提问共有五种:未见而问、已见而相互印证而问、为断疑而问、为求认可而问、因想说而问。那么,长老这一问属于哪一种呢?因为这部《佛种姓》不是在十万劫又无数劫中积累福德资粮的独觉佛所能了知的境界,也不是在十万劫又无数劫中积累福德资粮的两位上首弟子、以及在十万劫中积累福德资粮的其余大弟子所能了知的境界,它唯独是一切知佛陀才能了知的境界。因此应当知道,长老的提问属于“未见而问”。
Tattha paññāya pāramippattoti sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto. Pucchatīti apucchi. Tattha pucchā nāma adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṃsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti pañcavidhā hoti. Tatthāyaṃ therassa katamā pucchāti ce? Yasmā panāyaṃ buddhavaṃso kappasatasahassādhikaasaṅkhyeyyopacitapuññasambhārānaṃ paccekabuddhānaṃ kappasatasahassādhikaasaṅkhyeyyopacitapuññasambhārānaṃ dvinnaṃ aggasāvakānañca kappasatasahassopacitapuññasambhārānaṃ sesamahāsāvakānaṃ vā avisayo, sabbaññubuddhānaṃyeva visayo, tasmā therassa adiṭṭhajotanā pucchāti veditabbā.
“是怎样的”是提问的方式,意思是“是什么样子”。“你的”就是你(指对方)的。“志求”呢,所谓志求,就是为了成佛这个目标,把心定下来,决意精进,躺卧不动,心中立誓:“若得不到佛的授记,我就不从这个地方起身。”因此说——
Kīdisoti pucchanākāro, kiṃpakāroti attho. Teti tava. Abhinīhāroti abhinīhāro nāma buddhabhāvatthaṃ mānasaṃ bandhitvā ‘‘buddhabyākaraṇaṃ aladdhā na uṭṭhahissāmī’’ti vīriyamadhiṭṭhāya nipajjanaṃ. Tena vuttaṃ –
‘‘Kīdiso te mahāvīra, abhinīhāro naruttamā’’ti.
“在什么时候?”就是在那个时候。“愿求”就是希望、渴望。这是问:以“愿我成佛而令觉悟,愿我解脱而令解脱”这样的方式,为了成就佛果而发愿,是在什么时候做的?“菩提”指正自觉,这是阿拉汉道智和一切知智的别名。“无上”,因为胜过声闻菩提和辟支菩提,所以叫无上。两者中间插入的“m”是连音字。
Kamhi kāleti tasmiṃ kāle. Patthitāti icchitā abhikaṅkhitā, ‘‘buddho bodheyyaṃ mutto moceyya’’ntiādinā nayena buddhabhāvāya paṇidhānaṃ kadā katanti apucchi. Bodhīti sammāsambodhi, arahattamaggañāṇassa ca sabbaññutaññāṇassa cetaṃ adhivacanaṃ. Uttamāti sāvakabodhipaccekabodhīhi seṭṭhattā uttamāti vuttā. Ubhinnamantarā ma-kāro padasandhikaro.
现在,为了向能成就佛果者询问诸法——
Idāni buddhabhāvakārake dhamme pucchanto –
布施、戒与出离,智慧和精进又是怎样的?
忍辱、真实与决意,还有慈和舍,又是怎样的呢?
‘‘Dānaṃ sīlañca nekkhammaṃ, paññāvīriyañca kīdisaṃ; Khantisaccamadhiṭṭhānaṃ, mettupekkhā ca kīdisā.
智者啊,世间导师啊,您的十波罗蜜是怎样的?
近波罗蜜怎样圆满?究竟义波罗蜜又是怎样?——他问道。
‘‘Dasa pāramī tayā dhīra, kīdisī lokanāyaka; Kathaṃ upapāramī puṇṇā, paramatthapāramī katha’’nti. – āha;
在这里,先拿布施波罗蜜来说:把外在的财物舍出去,就叫波罗蜜;把身体的某部分舍出去,就叫近波罗蜜;把性命舍出去,就叫究竟义波罗蜜。这个道理也适用于其余各种波罗蜜。这样一来,十种波罗蜜、十种近波罗蜜、十种究竟义波罗蜜,合起来就是三十种波罗蜜。其中,菩萨已圆满布施波罗蜜的受生次数,根本数不清。不过,他一定会在《兔子贤者本生》中——
Tattha dānapāramiyaṃ tāva bāhirabhaṇḍapariccāgo pāramī nāma, aṅgapariccāgo upapāramī nāma, jīvitapariccāgo paramatthapāramī nāmāti. Esa nayo sesapāramīsupi. Evaṃ dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo honti. Tattha bodhisattassa dānapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa sasapaṇḍitajātake –
“看到有人前来乞食,我就舍弃了自己。
在布施方面,没有谁和我相等,这就是我的布施波罗蜜。”
‘‘Bhikkhāya upagataṃ disvā, sakattānaṃ pariccajiṃ; Dānena me samo natthi, esā me dānapāramī’’ti. (cariyā. 1.143 tassuddānaṃ) –
就这样,为了别人而舍弃生命的人,他的布施波罗蜜就成了真正意义上的究竟波罗蜜。
Evaṃ paraṃ jīvitapariccāgaṃ karontassa dānapāramī paramatthapāramī nāma jātā.
同样地,那些已圆满戒波罗蜜者,根本没有限量。不过,必定是在他的《螺王本生》中——
Tathā sīlapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekanteneva panassa saṅkhapālajātake –
“即使被尖桩刺穿,被矛枪捶击,
对婆阇子们我不生气,这就是我的戒波罗蜜。”
‘‘Sūlehi vinivijjhante, koṭṭayantepi sattibhi; Bhojaputte na kuppāmi, esā me sīlapāramī’’ti. (cariyā. 2.91) –