第五品 优波离品显示巴利原文
5. Upālivaggo
1. 外甥优波离长老传的注释显示巴利原文
1. Bhāgineyyupālittheraapadānavaṇṇanā
这篇《外甥优波离长老传》以「有上千位诸漏尽者」等句开头,属于尊者优波离长老的外甥——优波离长老的传记。这位长老在过去诸佛的教法时期便已累积了应作的修行功行,于生生世世中不断集聚善业。在莲花上佛世尊的时代,他出生于某个家庭,长大之后,见到在家生活的种种过患,便舍离家庭,出家修习仙人行。他证得了五种神通和八种定,随后在雪山居住。那时,莲花上佛世尊因乐于独处,也进入雪山。那位苦行者远远望见世尊,犹如一轮满月般光明闪耀,内心充满清净的喜悦。他将鹿皮搭在肩上,合掌致敬,就这样站着,将合十的双掌恭敬地置于头顶,以众多譬喻和赞美之词称颂世尊。世尊听闻之后,便授记说:‘这位苦行者未来将在名为乔达摩的世尊的教法下出家,于戒律方面成为智慧犀利者中的第一人。’他尽其一生安住于不退失的禅那,命终后投生梵天界。从梵天界命终后,又不断在天道与人间流转,享受种种福报与成就。到了如今这尊佛陀出世时,他出生于迦毗罗卫城,成为优波离长老的显示巴利原文
Khīṇāsavasahassehītiādikaṃ āyasmato upālittherassa bhāgineyyupālittherassa apadānaṃ. Eso hi thero purimabuddhesu katādhikāro tasmiṃ tasmiṃ bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle ekasmiṃ kule nibbatto vuddhimanvāya gharāvāse ādīnavaṃ disvā gehaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcābhiññāaṭṭhasamāpattilābhī hutvā himavante vāsaṃ kappesi. Tasmiṃ samaye padumuttaro bhagavā vivekakāmo himavantaṃ pāvisi. Tāpaso bhagavantaṃ puṇṇacandamiva virocamānaṃ dūratova disvā pasannamānaso ajinacammaṃ aṃse katvā añjaliṃ paggayha vanditvā ṭhitakova dasanakhasamodhānañjaliṃ sirasi patiṭṭhapetvā anekāhi upamāhi anekehi thutivacanehi bhagavantaṃ thomesi. Taṃ sutvā bhagavā – ‘‘ayaṃ tāpaso anāgate gotamassa nāma bhagavato sāsane pabbajitvā vinaye tikhiṇapaññānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākaraṇamadāsi. So yāvatāyukaṃ ṭhatvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti. Tato cuto devamanussesu saṃsaranto sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare upālittherassa bhāgineyyo hutvā nibbatti. So kamena vuddhippatto mātulassa upālittherasa santike pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā ahosi. So attano ācariyassa samīpe vasitattā vinayapañhe tikhiṇañāṇo ahosi. Atha bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayapañhe tikhiṇapaññānaṃ bhikkhūnaṃ yadidaṃ bhāgineyyupālī’’ti taṃ etadaggaṭṭhāne ṭhapesi.
1 他这样证得最上地位后,回忆起自己过去世所造的行业,心生喜悦。为阐明往昔所行的传记,便说出「以诸漏尽者千位」等开篇偈颂。其中,「漏」的意思是:从四面八方乃至轮回的最顶端(有顶),这些烦恼不断地流动、生起,故称为漏。欲漏等四种漏已被那些人彻底断除、完全干涸、枯竭、摧毁,因此他们被称为「诸漏尽者」;这样的漏尽者数量达一千位,即是「诸漏尽者千位」。这位能将世间引向涅槃的导师,正被这样一千位漏尽者前后围绕、簇拥着,前往远离喧闹的独居之处。这便是此段文句前后的连结。显示巴利原文
1. So evaṃ etadaggaṭṭhānaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento khīṇāsavasahassehītiādimāha. Tattha ā samantato yāvabhavaggā savanti pavattantīti āsavā. Kāmāsavādayo cattāro āsavā, te khīṇā sositā visositā viddhaṃsitā yehi teti khīṇāsavā, teyeva sahassā khīṇāsavasahassā, tehi khīṇāsavasahassehi . Pareto parivuto lokanāyako lokassa nibbānapāpanako vivekaṃ anuyutto paṭisallituṃ ekībhavituṃ gacchateti sambandho.
2 「我身披鹿皮」的意思是:我以羚羊皮覆盖身体,即穿着鹿皮衣。「持三杖者」是指为了放置水瓶而手持三杖的人。他见到了那位被比丘僧团环绕、簇拥的世间导师——这便是与前面内容的连结。其余文义容易了知。显示巴利原文
2.Ajinena nivatthohanti ahaṃ ajinamigacammena paṭicchanno, ajinacammavasanoti attho. Tidaṇḍaparidhārakoti kuṇḍikaṭṭhapanatthāya tidaṇḍaṃ gahetvā dhārentoti attho. Bhikkhusaṅghena paribyūḷhaṃ parivāritaṃ lokanāyakaṃ addasanti sambandho. Sesaṃ pākaṭamevāti.
2. 首那·拘利维萨长老传的注释显示巴利原文
2. Soṇakoḷivisattheraapadānavaṇṇanā
这篇《拘利维萨长老传》,是以“无量见佛牟尼……”等偈颂为开篇的。这位长老同样在过去诸佛的教法下累积了所应作的修行功德,并在种种生存中不断积集作为出离资粮的善业。在无量见佛世尊的时代,他生于某个家庭,成年后,有妻有子,资财丰足。为了供世尊经行,他建造了一处精美的经行道,以石灰涂抹,使其光滑平整,光亮如镜,并准备了灯、香、花等物品加以装饰,奉献给世尊。随后,他又以美味的饮食供养以佛陀为首的比丘僧团。就这样,他在那一生尽其形寿行善积福,命终之后,投生于天界。在天界中,他依《巴利》经中所载的方式,享受天界殊胜的妙乐;至于中间关于他出生为甘蔗王族后裔等一切细节,都应当依照《巴利》经典所述来了知。到了最后一生,他生于拘利王族。成年后,因佩戴一副价值一亿的耳饰,众人称他“拘提甘诺”或“库提甘诺”。他对世尊生起清净的信心,听闻佛法后获得了坚固的信仰,便出家修行,增长观智,不久便证得了阿拉汉果。显示巴利原文
Anomadassissamuninotiādikaṃ āyasmato koḷivisattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto anomadassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vayappatto puttadārehi vaḍḍhito vibhavasampanno bhagavato caṅkamanatthāya sobhanaṃ caṅkamaṃ kāretvā sudhāparikammaṃ kāretvā ādāsatalamiva samaṃ vijjotamānaṃ katvā dīpadhūpapupphādīhi sajjetvā bhagavato niyyādetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītenāhārena pūjesi. So evaṃ yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cavitvā devaloke nibbatto. Tattha pāḷiyā vuttanayena dibbasampattiṃ anubhavitvā antarā okkākakulappasutoti taṃ sabbaṃ pāḷiyā vuttānusārena veditabbaṃ. Pacchimabhave pana koliyarājavaṃse jāto vayappatto koṭiagghanakassa kaṇṇapiḷandhanassa dhāritattā koṭikaṇṇoti, kuṭikaṇṇoti ca pākaṭo ahosi. So bhagavati pasanno dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.
25 25. 他成为阿拉汉后,忆念起自己过去所行的业,内心生起喜悦,为宣说前生所行的修行事迹,便诵出了以“无量见佛牟尼”开头的偈颂。其中,“无量见佛”(anomadassissa):意为无过失、无低劣、端严殊胜的形相,由于世尊具足三十二大人相,身放一丈光环绕身,且身高体围圆满,所以他的身体极为美观;具足如此身相的世尊,便称为“无量见佛”。因此,“无量见佛牟尼”的意思就是“那位拥有无量美好形相的牟尼”,这是它的含义。“如如不动者”(Tādino):指对可喜及不可喜的对象,都保持平等、不动摇本性的人。“我用石灰涂抹”(Sudhāya lepanaṃ katvā):意思是我用石灰涂刷,建造了一条经行道,并以灯、香、花、幢、幡等装饰起来——这是我所作的。其余偈颂,依经文容易理解。显示巴利原文
25. So arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento anomadassissa muninotiādimāha. Tattha anomadassissāti anomaṃ alāmakaṃ sundaraṃ dassanaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitattā byāmappabhāmaṇḍalopasobhitattā ārohapariṇāhena samannāgatattā ca dassanīyaṃ sarīraṃ yassa bhagavato so anomadassī, tassa anomadassissa muninoti attho. Tādinoti iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvassa. Sudhāya lepanaṃ katvāti sudhāya avalittaṃ katvā dīpadhūpapupphadhajapaṭākādīhi ca alaṅkataṃ caṅkamaṃ kārayiṃ akāsinti attho. Sesagāthānaṃ attho pāḷiyā anusārena suviññeyyova.
35 35. “持名声者”(yasodharo):意思是具有随从圆满与财富圆满这两种名声;所有这些七十七位转轮王,都以“持名声者”作为共通的名字,这是文句的连接。显示巴利原文
35. Parivārasampattidhanasampattisaṅkhātaṃ yasaṃ dhāretīti yasodharo, sabbe ete sattasattaticakkavattirājāno yasodharanāmena ekanāmakāti sambandho.
52 “光辉者”(Aṅgīrasa):因光明从他的肢体、身体中放射而出,故名“光辉者”。也可说,他不因欲贪、嗔恚、愚痴与怖畏而堕入四恶趣,也不因恶行而堕入,因此称为“龙”(nāga);而这位伟大且应受尊敬的“龙”,便称作“大龙”(mahānāga)。其余文句,意义明白易懂。显示巴利原文
52.Aṅgīrasoti aṅgato sarīrato niggatā rasmi yassa so aṅgīraso, chandadosamohabhayāgatīhi vā pāpācāravasena vā caturāpāyaṃ na gacchatīti nāgo, mahanto pūjito ca so nāgo ceti mahānāgo. Sesaṃ uttānatthamevāti.
3. 黑瞿昙女之子跋地亚长老譬喻注疏显示巴利原文
3. Kāḷigodhāputtabhaddiyattheraapadānavaṇṇanā
这是以“莲花上佛”等偈颂开始的、尊者跋地亚——即黑瞿昙女之子跋地亚长老的譬喻。此位尊者也曾在过去诸佛处积累善行,于种种生命形态中积集趣向解脱的福业。在莲花上佛住世时,他出生于一个具足财富的家庭。长大后,与妻儿一同生活。他见到城镇居民们在行善,自己也想行善,便邀请了以佛陀为首的比丘僧团,铺设厚毛毯等多种适合尊者的坐具。待世尊与僧团就座后,他以殊胜的饮食供养,作了大布施。他就这样尽一生行善,在天界与人界两处都享受了圆满的果报。后来,在此佛陀出世时,他投生为名唤黑瞿昙女的王后之子。由于端严的身材、体格与手足之相,又因是黑瞿昙女王后之子,便以“具福者·黑瞿昙女之子”(跋地亚·黑瞿昙女之子)而闻名。他对导师生起净信,令父母欢喜之后出家,不久便证得阿拉汉。显示巴利原文
Padumuttarasambuddhantiādikaṃ āyasmato bhaddiyassa kāḷigodhāputtattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbatto vuddhippatto puttadārehi vaḍḍhito nagaravāsino puññāni karonte disvā sayampi puññāni kātukāmo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā thūlapaṭalikādianekāni mahārahāni sayanāni paññāpetvā tattha nisinne bhagavati sasaṅghe paṇītenāhārena bhojetvā mahādānaṃ adāsi. So evaṃ yāvatāyukaṃ puññāni katvā devamanussesu ubhayasampattiyo anubhavitvā aparabhāge imasmiṃ buddhuppāde kāḷigodhāya nāma deviyā putto hutvā nibbatti. So viññutaṃ patto ārohapariṇāhahatthapādarūpasampattiyā bhaddattā ca kāḷigodhāya deviyā puttattā ca bhaddiyo kāḷigodhāputtoti pākaṭo. Satthari pasīditvā mātāpitaro ārādhetvā pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.
54 他证得阿拉汉后,回忆起过去的行业,心生喜悦,为了宣说往昔的行迹,便说出“莲花上佛”等偈颂。这些偈颂的意涵,前文已经解释过了。“慈心”(Mettacittaṃ):“慈”(mettā)是润泽、欢喜一切众生的心;与这种慈相应的心,就叫作“慈心”。彼世尊拥有这样的慈心,所以称为“具慈心者”(Mettacitto)。“大牟尼”(Mahāmuniṃ):因为他拥有比丘众一切广大功德中最为殊胜的部分,故称“大牟尼”,此处指的就是莲花上佛——依文句关联而言。“一切人群”(Janatā sabbā):指所有民众,即全体城镇居民。全句串联起来的意思是:一切人群都来亲近、归向莲花上佛——那位一切世间的无上导师、最殊胜的引导者。显示巴利原文
54. So arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarasambuddhantiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Mettacittanti mijjati sinehati nandati sabbasatteti mettā, mettāya sahagataṃ cittaṃ mettacittaṃ, taṃ yassa bhagavato atthīti mettacitto, taṃ mettacittaṃ. Mahāmuninti sakalabhikkhūnaṃ mahantattā mahāmuni, taṃ padumuttaraṃ sambuddhanti sambandho. Janatā sabbāti sabbo janakāyo, sabbanagaravāsinoti attho. Sabbalokagganāyakanti sakalalokassa aggaṃ seṭṭhaṃ nibbānassa nayanato pāpanato nāyakaṃ padumuttarasambuddhaṃ janatā upeti samīpaṃ gacchatīti sambandho.
55 “炒麦粉和干粮等食物”(Sattukañca baddhakañca):是指炒麦粉、干粮等食物。或者,也可这样理解:携带着米饭、糕饼、硬食、软食、粥等——这些皆属时药,故称为食物(āmisa);连同饮品与食物,在无上福田——导师(佛陀)面前进行布施。这便是文句的关联。显示巴利原文
55.Sattukañca baddhakañcāti baddhasattuabaddhasattusaṅkhātaṃ āmisaṃ. Atha vā bhattapūpakhajjabhojjayāguādayo yāvakālikattā āmisaṃ pānabhojanañca gahetvā puññakkhette anuttare satthuno dadantīti sambandho.
58 “适合佛陀的坐具”,指与佛陀相应、堪为佛用、佛所应受的七宝所成之座,这便是它的含义。其余文句,依此类推即可明了。显示巴利原文
58.Āsanaṃ buddhayuttakanti buddhayoggaṃ buddhārahaṃ buddhānucchavikaṃ sattaratanamayaṃ āsananti attho. Sesaṃ nayānuyogena suviññeyyamevāti.
4. 善安立者长老譬喻注疏显示巴利原文
4. Sanniṭṭhāpakattheraapadānavaṇṇanā
“在林野中建造小屋”等文句,是尊者“善安立者”长老的譬喻。这位尊者也曾在过去诸佛之处积集善行,于种种生命形态中累积顺向解脱的功德,在莲华上佛的时代出生于良家。他长大懂事之后,为家庭生活所束缚,见到居家的过患,舍弃了对物质和内心烦恼的欲贪,于近雪山之山谷间过着林野生活。那时,莲华上佛因乐住远离而来到其处。苦行者见到世尊,心生欢喜,恭敬礼拜后,为他铺设草座,请他坐下。世尊就坐后,他以种种甘甜的柿子等果实供养,令世尊饱足。由此善业,他从彼处命终后,辗转流转于天界与人间,享受两种善果。至现今佛陀出世时,他生于良家,具足信心而出家,修习观禅,不久便证得阿拉汉。因为如同安刀于刃上一般,他毫不费力地彻底安住于名为寂静的涅槃,故被称为“善安立者”长老。显示巴利原文
Araññekuṭikaṃ katvātiādikaṃ āyasmato sanniṭṭhāpakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharabandhanena baddho gharāvāse ādīnavaṃ disvā vatthukāmakilesakāme pahāya himavantassa avidūre pabbatantare araññavāsaṃ kappesi. Tasmiṃ kāle padumuttaro bhagavā vivekakāmatāya taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Atha so tāpaso bhagavantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā nisīdanatthāya tiṇasantharaṃ paññāpetvā adāsi. Tattha nisinnaṃ bhagavantaṃ anekehi madhurehi tiṇḍukādīhi phalāphalehi santappesi. So tena puññakammena tato cuto devesu ca manussesu ca aparāparaṃ saṃsaranto dve sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto saddhāsampanno pabbajito vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā ahosi. Khuragge arahattaphalappattiyaṃ viya nirussāheneva santipadasaṅkhāte nibbāne suṭṭhu ṭhitattā sanniṭṭhāpakattheroti pākaṭo.
70 成为阿拉汉之后,他回忆起过去的业,心生喜悦,为宣示往昔所行本行而说:‘于林野中造小屋……’等语。其中,“林野”:因狮子、老虎等怖畏,人们于此不乐、不喜、不依附,故称林野;即在这林野中。“小屋”:指以茅草覆顶的小屋,造了之后,便在山间居住、度日。这与“于得与不得、声誉与毁誉皆满足而住”一句相衔接。显示巴利原文
70. Arahā pana hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento araññe kuṭikaṃ katvātiādimāha. Tattha araññeti sīhabyagghādīnaṃ bhayena manussā ettha na rajjanti na ramanti na allīyantīti araññaṃ, tasmiṃ araññe. Kuṭikanti tiṇacchadanakuṭikaṃ katvā pabbatantare vasāmi vāsaṃ kappesinti attho. Lābhena ca alābhena ca yasena ca ayasena ca santuṭṭho vihāsinti sambandho.
72 “名为最上莲花者”:生于水中者,称“水生”,即莲花;水生中最上的,称“最上莲花”;拥有与最上莲花相同名号者,即是“名为最上莲花者”,指那位名号为最上莲花的佛陀。其余文句依经文义理类推,便容易了知。显示巴利原文
72.Jalajuttamanāmakanti jale jātaṃ jalajaṃ, padumaṃ, jalajaṃ uttamaṃ jalajuttamaṃ, jalajuttamena samānaṃ nāmaṃ yassa so jalajuttamanāmako, taṃ jalajuttamanāmakaṃ buddhanti attho. Sesaṃ pāḷinayānuyogena suviññeyyamevāti.
5. 五手长老譬喻注疏显示巴利原文
5. Pañcahatthiyattheraapadānavaṇṇanā
以“名为善慧的正自觉者”等开始的,是尊者五手长老的本行。这位长老亦曾于过去诸佛处累积善业,于每一期生命中积集导向解脱的福德资粮。在善慧佛的时代,他出生于某家庭,成年后对三宝生起净信。那时,有人带来五束青莲花。他便以这五束青莲花供养正在街上经行的善慧佛。那些花飞升空中化作华盖,投下荫凉,一路随如来而行。他见此情景,心生喜悦,全身遍满喜悦,终其一生都忆念着这份福德。从彼处死后,他转生天界,如此辗转流转,直至此佛出世时,出生于某家庭,长大后生起信心,出家修行,修习观法,不久便证得阿拉汉。因这一善业,他被称为“五手长老”,以此闻名于世。显示巴利原文
Sumedhonāma sambuddhotiādikaṃ āyasmato pañcahatthiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā ratanattaye pasanno vihāsi. Tasmiṃ samaye pañcauppalahatthāni ānesuṃ. So tehi pañcauppalahatthehi vīthiyaṃ caramānaṃ sumedhaṃ bhagavantaṃ pūjesi. Tāni gantvā ākāse vitānaṃ hutvā chāyaṃ kurumānāni tathāgateneva saddhiṃ gacchiṃsu. So taṃ disvā somanassajāto pītiyā phuṭṭhasarīro yāvajīvaṃ tadeva puññaṃ anussaritvā tato cuto devaloke nibbatto aparāparaṃ saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto saddhājāto pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā ahosi. Katakusalanāmena pañcahatthiyattheroti pākaṭo.
77 那位长老忆念起自己过去所造的业,以现量智慧亲见之后,开示往昔所行的本行,说出“名为善慧的正自觉者”等偈颂。其中,“善慧”意指拥有殊胜的智慧,也就是通达四谛与无碍解等智慧,彼世尊正是“善慧正自觉者”,正穿行在街市、巷弄之间——这是与上下文的衔接。“垂眼”即保持双目低垂。“知量而语”指说话有分寸的修养,也就是依所知的分量而说法。其余内容都容易理解。显示巴利原文
77. So attano pubbakammaṃ saritvā paccakkhato paññāya diṭṭhapubbacaritāpadānaṃ pakāsento sumedho nāma sambuddhotiādimāha. Tattha sumedhoti sundarā medhā catusaccapaṭivedhapaṭisambhidādayo paññā yassa so bhagavā sumedho sambuddho antarāpaṇe antaravīthiyaṃ gacchatīti sambandho. Okkhittacakkhūti adhokhittacakkhu. Mitabhāṇīti pamāṇaṃ ñatvā bhaṇanasīlo, pamāṇaṃ jānitvā dhammaṃ desesīti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.
6. 莲花盖长老本行注释显示巴利原文
6. Padumacchadaniyattheraapadānavaṇṇanā
以“在世尊般涅槃时”等偈颂开头的,是尊者莲花盖长老的本行。这位长老同样在过去诸佛处累积了善业,于每一期生命中不断积累导向解脱的功德。在毗婆尸佛的时代,他出生于某个家庭,成年后对三宝生起净信,以莲花供养已般涅槃的毗婆尸佛的荼毗柴堆。他即以此净信心度过一生,从此只流转于善趣,无数次地领受天界与人界两种成就的快乐。到了我们这位正自觉者出世的时代,他依旧投生于某个家庭,成年后对佛陀生起敬信,在教法中出家,精勤修习,不久便证得阿拉汉果。无论他安住于夜分住处、日分住处或其他地方,他的精舍总是被莲花覆盖,因此以“莲花盖长老”之名著称。显示巴利原文
Nibbutelokanāthamhītiādikaṃ āyasmato padumacchadaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katapuññasambhāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto ratanattaye pasanno parinibbutassa vipassissa bhagavato citakaṃ padumapupphehi pūjesi. So teneva cittappasādena yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato sugatīsuyeva saṃsaranto dibbasampattiṃ manussasampattiñcāti dve sampattiyo anekakkhattuṃ anubhavitvā imasmiṃ amhākaṃ sammāsambuddhakāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā sāsane pabbajito ghaṭento vāyamanto nacirasseva arahā ahosi. Tassa rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīsu tattha tattha viharantassa vihāro padumapupphehi chādīyati, tena so padumacchadaniyattheroti pākaṭo.
83 他忆念起自己过去所造的业,由喜悦驱动而开示往昔所行的本行,说出“在世间依怙寂灭时”等偈颂。其中,“寂灭”(nibbuteti)是指导师入于无余涅槃界——即蕴般涅槃之时,也就是当毗婆尸正自觉者的遗体被运往荼毗场、安置在柴堆上时,我取来一束盛开的莲花,供奉在柴堆之上,正是此意。其余诸颂依照前面所述之理,意义清晰明了。显示巴利原文
83. Attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokanāthamhītiādimāha. Tattha nibbuteti khandhaparinibbānena parinibbute satthari, vipassissa sammāsambuddhassa sarīre citamāniyamāne citake āropite suphullaṃ padumakalāpaṃ ahaṃ gahetvā citakaṃ āropayiṃ pūjesinti attho. Sesagāthāsu heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.
7. 施床长老譬喻注疏显示巴利原文
7. Sayanadāyakattheraapadānavaṇṇanā
以“悉达多世尊……”等句开头的,是具寿施床长老的譬喻。这位长老过去曾在诸佛处累积善行,于每一生中培植导向解脱的善业。在悉达多佛的时代,他投生某户人家,成年后对导师心生净信,便用象牙、金等材料做了一张床,铺上无价的华丽铺盖,供养世尊。世尊出于悲悯,接受并受用了它。凭借这一善业,他享受了天界与人间的种种成就。待到现在的佛陀出世时,他又投生某户人家,长大后在教法中生出净信,出家后修习观(毗婆舍那),不久便证得阿拉汉果。因过去所造善行,他以“施床长老”之名著称。显示巴利原文
Siddhatthassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato sayanadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle aññatarasmiṃ kule nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā hatthidaṇḍasuvaṇṇādīhi sayanatthāya mañcaṃ kāretvā anagghehi vicittattharaṇehi attharitvā bhagavantaṃ pūjesi. So bhagavā tassānukampāya paṭiggahetvā anubhavi. So tena puññakammena dibbamanussasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthu sāsane pasanno pabbajitvā vipassanaṃ ārabhitvā nacirasseva arahā ahosi. Pubbe katapuññanāmena sayanadāyakattheroti pākaṭo.
88 一日,他忆起自己过去所造的业,心生欢喜,为宣说自己往昔所行之譬喻,便诵出以“悉达多世尊”开头的偈颂。所有这些内容,依经藏之理即可明了,此处不再详述。显示巴利原文
88. So ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento siddhatthassa bhagavatotiādimāha. Taṃ sabbaṃ pāḷinayānusārena suviññeyyamevāti.
第八 施经行长老譬喻注疏显示巴利原文
8. Caṅkamanadāyakattheraapadānavaṇṇanā
以“见义佛牟尼……”等句开头的,是具寿施经行长老的譬喻。这位具寿过去曾在诸佛处累积善行,于每生中培植导向解脱的善业。在见义佛世尊的时代,他投生某户人家,成年后对导师心生净信,便建造了一座地基高起、石灰粉刷、美如银堆的经行处,并铺上如碎珍珠般的白沙,供养世尊。世尊接受了此经行处,随后安住于身心愉悦的定中,并授记道:“此人未来将在乔达摩世尊的教法中成为弟子。”凭借这一善业,他在天界与人间屡屡流转,享受两种成就。待到现在的佛陀出世时,他又投生某户人家,成年后具足信心,在教法中出家,不久便证得阿拉汉果。因过去所造善业,他以“施经行长老”之名著称。显示巴利原文
Atthadassissamuninotiādikaṃ āyasmato caṅkamanadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampāyasmā purimabuddhesu katādhikāro tesu tesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā uccavatthukaṃ sudhāparikammakataṃ rajatarāsisadisaṃ sobhamānaṃ caṅkamaṃ kāretvā muttadalasadisaṃ setapulinaṃ attharitvā bhagavato adāsi. Paṭiggahesi bhagavā, caṅkamaṃ paṭiggahetvā ca pana sukhaṃ kāyacittasamādhiṃ appetvā ‘‘ayaṃ anāgate gotamassa bhagavato sāsane sāvako bhavissatī’’ti byākāsi. So tena puññakammena devamanussesu aparāparaṃ saṃsaranto dve sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto saddhāsampanno sāsane pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ patvā katapuññanāmena caṅkamanadāyakattheroti pākaṭo ahosi.
93 有一天,他回忆起自己过去所造的善业,心生喜悦,为宣说往昔所行的事迹,便诵出了“见义佛牟尼”等偈颂。此处,“见义佛”(Atthadassī)的意思是:他照见、洞见“义”——即利益、目的、增长、繁荣与涅槃,故称“见义佛”;或者,他拥有常习见涅槃、了知涅槃的习性,故称“见义佛”。那位见义佛牟尼——即具足默然智慧的世尊——建造了令人愉悦欢喜、应修习、应系念的经行处。这便是此句的关联。其余内容可依前文所述之理了知,此处不赘述。显示巴利原文
93. So ekadivasaṃ attanā pubbe katapuññakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento atthadassissa muninotiādimāha. Tattha atthadassissāti atthaṃ payojanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ nibbānaṃ dakkhati passatīti atthadassī, atha vā atthaṃ nibbānaṃ dassanasīlo jānanasīloti atthadassī, tassa atthadassissa munino monena ñāṇena samannāgatassa bhagavato manoramaṃ manallīnaṃ bhāvanīyaṃ manasi kātabbaṃ caṅkamaṃ kāresinti sambandho. Sesaṃ vuttanayānusāreneva suviññeyyamevāti.
第九 须跋陀罗长老譬喻注疏显示巴利原文
9. Subhaddattheraapadānavaṇṇanā
这篇以“莲花上佛世间解”等开头的文字,是具寿须跋陀罗长老的本生故事。这位长老于过去诸佛时曾修净行,为证悟涅槃而于种种生处辗转累积善业。在莲花上佛世尊的时代,他出生于一个富有且具信心的家庭。长大后虽为家室所缚,仍对三宝生起了净信。当时,他见到莲花上佛世尊卧于即将般涅槃的床上,又见万千世界的天众皆来集会,内心充满了欢喜,便以素馨、黄兰、黑茉莉等各种芬芳的鲜花敬行供养。他凭藉此善业度过一生,从彼处殁后,于天界如兜率天等处受享天界之成就,之后又于人间受享人间之成就,并在每一转生处,都受到芬芳鲜花的供养。如今于这位佛陀出世时,他转生于一富有的家庭。长大成人后,虽已明见欲乐的过患,却直至世尊将入般涅槃,都未能亲见佛陀。就在世尊卧于般涅槃床之时,他出家并证得了阿拉汉果。因其过去所造的善业,他以“须跋陀罗”之名广为人知。显示巴利原文
Padumuttarolokavidūtiādikaṃ āyasmato subhaddattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave nibbānādhigamanatthāya puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle vibhavasampanne saddhāsampanne ekasmiṃ kulagehe nibbato viññutaṃ patvā gharabandhanena baddho ratanattaye pasanno parinibbānamañce nipannaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ disvā sannipatitā dasasahassacakkavāḷadevatāyo ca disvā pasannamānaso nigguṇḍikeṭakanīlakāsokāsitādianekehi sugandhapupphehi pūjesi. So tena puññakammena yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā tusitādīsu dibbasampattiyo anubhavitvā tato manussesu manussasampattiyo anubhavitvā nibbattanibbattaṭṭhānesu ca sugandhehi pupphehi pūjito ahosi. Imasmiṃ pana buddhuppāde ekasmiṃ vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patto kāmesu ādīnavaṃ disvāpi yāva buddhassa bhagavato parinibbānakālo tāva aladdhabuddhadassano bhagavato parinibbānamañce nipannakāleyeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Pubbe katapuññanāmena subhaddoti pākaṭo ahosi.
101 他回忆起自己过去所造的业,出于喜悦而宣说往昔所行的事迹,便说出了“莲花上佛,世间解”等偈颂。这些偈颂的意义浅显易懂。“你们听我说……乃至……他将无漏而般涅槃”——这一句是莲花上佛世尊卧于般涅槃床上所作的授记。显示巴利原文
101. So attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro lokavidūtiādimāha. Taṃ uttānatthameva. Suṇātha mama bhāsato…pe… nibbāyissatināsavoti idaṃ parinibbānamañce nipannova padumuttaro bhagavā byākāsi.
115 115. 须跋陀罗在说明自己的修行时,说出了“与前业相连”等偈颂。“一境”指心专注于一所缘。“善等持”即善巧地达到等持,意指身心都归于寂静。“佛陀的亲生子”指通过聆听从佛陀心胸、心中流出的教诫而证得阿拉汉果者。“我是法生者、善造就者”意思是,他由业处之法而生,经由圣生而善被造就,圆满了一切应作之事,故说“我是”“存在”。显示巴利原文
115. So attano paṭipattiṃ dassento pubbakammena saṃyuttotiādimāha. Ekaggoti ekaggacitto. Susamāhitoti suṭṭhu samāhito, santakāyacittoti attho. Buddhassa oraso puttoti buddhassa urasā hadayena niggataovādānusāsaniṃ sutvā pattaarahattaphaloti attho. Dhammajomhi sunimmitoti dhammato kammaṭṭhānadhammato jāto ariyāya jātiyā sunimmito suṭṭhu nippphāditasabbakicco amhi bhavāmīti attho.
116 116. “亲近法王”意思是,前往亲近那位以法为一切众生之王的、主宰一切的世尊,走到他身边。“我提出了殊胜之问”意思是,我问了一个关于蕴、处、界、谛、缘起等的最殊胜的问题。“当我的世尊为我解答问题之时”意思是,我们的世尊正在为我讲解、解答那个问题的时候。“导入法流”意思是,他引导我进入那称为无余涅槃界的法流、法之奔流中。显示巴利原文
116.Dhammarājaṃ upagammāti dhammena sabbasattānaṃ rājānaṃ issarabhūtaṃ bhagavantaṃ upagantvā samīpaṃ gantvāti attho. Apucchiṃ pañhamuttamanti uttamaṃ khandhāyatanadhātusaccasamuppādādipaṭisaṃyuttaṃ pañhaṃ apucchinti attho. Kathayantoca me pañhanti eso amhākaṃ bhagavā me mayhaṃ pañhaṃ kathayanto byākaronto. Dhammasotaṃ upānayīti anupādisesanibbānadhātusaṅkhātaṃ dhammasotaṃ dhammapavāhaṃ upānayi pāvisīti attho.
118 118. “水族之最上导师”指的是名为莲花上的佛陀,这是将ma音变为ya音而成的名称。“无执取而般涅槃”意思是,不执取五蕴便般涅槃,不再显现,归于不可见,不在人界等任何处安立。“如灯由油尽”指由于轮回之油耗尽、不复存在,如油尽灯灭般般涅槃,这是其中的关联。显示巴利原文
118.Jalajuttamanāyakoti padumuttaranāmako ma-kārassa ya-kāraṃ katvā katavohāro. Nibbāyianupādānoti upādāne pañcakkhandhe aggahetvā nibbāyi na paññāyi adassanaṃ agamāsi, manussalokādīsu katthacipi apatiṭṭhitoti attho. Dīpova telasaṅkhayāti vaṭṭitelānaṃ saṅkhayā abhāvā padīpo iva nibbāyīti sambandho.
119 ‘塔高七由旬’:意为已般涅槃的莲花上世尊,其宝塔以七宝所成,高七由旬。‘于彼处供养胜幢’:意为我在该塔处,供养了一面一切处吉祥、诸方吉祥、全然悦意的胜幢。显示巴利原文
119.Sattayojanikaṃ āsīti tassa parinibbutassa padumuttarassa bhagavato ratanamayaṃ thūpaṃ sattayojanubbedhaṃ āsi ahosīti attho. Dhajaṃ tattha apūjesinti tattha tasmiṃ cetiye sabbabhaddaṃ sabbato bhaddaṃ sabbaso manoramaṃ dhajaṃ pūjesinti attho.
120 ‘而迦叶佛的’:意谓从莲花上世尊之时起,我流转于天人与人间。我的亲生儿子帝沙,后来成为正自觉者迦叶佛的上首弟子,是胜者教法、佛陀教法的继承者,这里表示其中的关联。显示巴利原文
120.Kassapassa ca buddhassāti padumuttarassa bhagavato kālato paṭṭhāya āgatassa devamanussesu saṃsarato me mayhaṃ oraso putto tisso nāma kassapassa sammāsambuddhassa aggasāvako jinasāsane buddhasāsane dāyādo āsi ahosīti sambandho.
121 ‘以低劣心’:我以低劣、卑劣之心,对上首弟子、我的儿子帝沙,说了不吉祥、不美好、不适当的言语——‘最后的终结者’。由那业报,即骂詈阿拉汉的不善业之果报。‘最后见到胜者’:在最后,即般涅槃时,在末罗族城附近的娑罗林中的般涅槃床上,我见到了躺卧着的胜者、战胜一切魔军者——我们的乔达摩正自觉者。另一读法是‘后来我有了好的’,意思是:在彼世尊的最后时刻、临近般涅槃时,我获得了好的事物,即美妙地证悟了四谛。显示巴利原文
121.Tassa hīnena manasāti tassa mama puttassa tissassa aggasāvakassa hīnena lāmakena manasā cittena abhaddakaṃ asundaraṃ ayuttakaṃ ‘‘antako pacchimo’’ti vācaṃ vacanaṃ abhāsiṃ kathesinti attho. Tena kammavipākenāti tena arahantabhakkhānasaṅkhātassa akusalakammassa vipākena. Pacchime addasaṃ jinanti pacchime pariyosāne parinibbānakāle mallānaṃ upavattane sālavane parinibbānamañce nipannaṃ jinaṃ jitasabbamāraṃ amhākaṃ gotamasammāsambuddhaṃ addasaṃ ahanti attho. ‘‘Pacchā me āsi bhaddaka’’ntipi pāṭho. Tassa pacchā tassa bhagavato avasānakāle nibbānāsannakāle me mayhaṃ bhaddakaṃ sundaraṃ catusaccapaṭivijjhanaṃ āsi ahosīti attho.
122 “大雄使我出家”:具备大雄力、利益一切众生、具足悲心、战胜魔罗的牟尼,在末罗族人附近的优波婆达那娑罗林中,卧于最后的卧处——般涅槃床上时,使我出家。这便是文句的关联。显示巴利原文
122.Pabbājesi mahāvīroti mahāvīriyo sabbasattahito karuṇāyutto jitamāro muni mallānaṃ upavattane sālavane pacchime sayane parinibbānamañce sayitova maṃ pabbājesīti sambandho.
123 “今日即出家”:正是在世尊般涅槃的这一天,我出家了;同样,今日受了具足戒;今日,就在两足尊面前,他般涅槃了——这是文句的关联。其余容易明白。显示巴利原文
123.Ajjevadāni pabbajjāti ajja eva bhagavato parinibbānadivaseyeva mama pabbajjā, tathā ajja eva upasampadā, ajja eva dvipaduttamassa sammukhā parinibbānaṃ ahosīti sambandho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.
10. 纯陀长老譬喻注显示巴利原文
10. Cundattheraapadānavaṇṇanā
以“对悉达多佛世尊”等开篇的,是具寿纯陀长老的譬喻。他于过去诸佛处亦累积了福德资粮,在种种生命形态中积累导向涅槃的福业。在悉达多佛世尊时,他生于富有之家,成年后对世尊心生净信,令人制作了一个七宝所成的金盆,用善意花铺覆其上,供养世尊。那些花朵升腾至空中,如同华盖一般停住。当时世尊为他授记:“你未来在名为乔达摩的世尊教法中,将成为名为纯陀的声闻。”他凭此善业,命终后投生天界,依次在六欲天中享受乐果,又在人间享受转轮王等成就。直到现在佛陀出世,他生于婆罗门家庭,为鲁帕奢利之子,舍利弗长老的胞弟。他成年时,由于身高、体态与容貌极为出众,人们将“舍”字音转为“纯”字音,为他取名纯陀。他长大后,见到居家的过患与出家的功德,便在兄长长老座下出家,修习观行,不久即证得阿拉汉果。显示巴利原文
Siddhatthassabhagavatotiādikaṃ āyasmato cundattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katapuññasambhāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbatto viññutaṃ patvā satthari pasīditvā sattaratanamayaṃ suvaṇṇagghiyaṃ kāretvā sumanapupphehi chādetvā bhagavantaṃ pūjesi. Tāni pupphāni ākāsaṃ samuggantvā vitānākārena aṭṭhaṃsu. Atha naṃ bhagavā ‘‘anāgate gotamassa nāma bhagavato sāsane cundo nāma sāvako bhavissatī’’ti byākāsi. So tena puññakammena tato cuto devaloke upapanno kamena chasu kāmāvacaradevesu sukhaṃ anubhavitvā manussesu cakkavattiādisampattiyo ca anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule rūpasāriyā putto sāriputtattherassa kaniṭṭho hutvā nibbatti. Tassa viññutaṃ pattassa ārohapariṇāharūpavayānaṃ sundaratāya sakārassa cakāraṃ katvā cundoti nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto gharāvāse ādīnavaṃ pabbajjāya ca ānisaṃsaṃ disvā bhātuttherassa santike pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.
125 他证得阿拉汉果后,有一天,回忆起自己往昔所造的业,心生喜悦,为宣说过去所行的本生事迹,便说出以“对悉达多佛世尊”等开头的偈颂。其含义前文已解释。至于“金盆”等词,意义也很明显。显示巴利原文
125. So pattaarahattaphalo ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento siddhatthassa bhagavatotiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Agghiyantiādayopi uttānatthāyeva.
128 “断疑正自觉者”(Vitiṇṇakaṅkho sambuddho):因证得圣道而彻底灭尽了疑,故为断尽疑惑、无有犹豫的正自觉者。“越暴流众所前导”(Tiṇṇoghehi purakkhato):由于超越了欲暴流等四种暴流,所以被那些已越暴流、漏尽的圣者们所前导、围绕,这是其含义。授记的偈颂意义显而易见。显示巴利原文
128.Vitiṇṇakaṅkho sambuddhoti visesena maggādhigamena vicikicchāya khepitattā vitiṇṇakaṅkho asaṃsayo sambuddho. Tiṇṇoghehi purakkhatoti kāmoghādīnaṃ catunnaṃ oghānaṃ tiṇṇattā atikkantattā oghatiṇṇehi khīṇāsavehi purakkhato parivāritoti attho. Byākaraṇagāthā uttānatthāyeva.
139 “我侍奉大雄”:为了证达最殊胜的涅槃,于逾十万劫的四阿僧祇劫中修行波罗蜜,由此精进而被称为大雄。我侍奉了这位大雄佛陀,意即我做了侍奉。“及其他众多持戒者”:并非仅仅侍奉佛陀,我还侍奉了那些戒行可爱、具足律仪的众多其他圣声闻,乃至我的兄长舍利弗长老——这是语句的关联。显示巴利原文
139.Upaṭṭhahiṃ mahāvīranti uttamatthassa nibbānassa pattiyā pāpuṇanatthāya kappasatasahassādhikesu caturāsaṅkhyeyyesu kappesu pāramiyo pūrentena katavīriyattā mahāvīraṃ buddhaṃ upaṭṭhahiṃ upaṭṭhānaṃ akāsinti attho. Aññe ca pesale bahūti na kevalameva buddhaṃ upaṭṭhahiṃ, pesale piyasīle sīlavante aññe ca bahuaggappatte sāvake, me mayhaṃ bhātaraṃ sāriputtattherañca upaṭṭhahinti sambandho.
140 “侍奉我兄长后”:我侍奉了我的兄长,尽到了本分与义务。在他般涅槃时,因为他是先于世尊般涅槃的,所以我把他的舍利取来,放入钵中,随后将其奉献给了世间的至上者、人中的牛王——佛陀。这就是‘我奉献’的含义。显示巴利原文
140.Bhātaraṃme upaṭṭhahitvāti mayhaṃ bhātaraṃ upaṭṭhahitvā vattapaṭivattaṃ katvā tassa parinibbutakāle bhagavato paṭhamaṃ parinibbutattā tassa dhātuyo gahetvā pattamhi okiritvā lokajeṭṭhassa narānaṃ āsabhassa buddhassa upanāmesiṃ adāsinti attho.
141 “用双手捧起”:世尊将纯陀所供养的那份分量很大的舍利,用自己的双手郑重接过之后,为了充分展示那份舍利,便称赞、宣说了上首弟子舍利弗长老。这就是这句话的含义。其余部分,意思显而易见。显示巴利原文
141.Ubho hatthehi paggayhāti taṃ mahā dinnaṃ dhātuṃ so bhagavā attano ubhohi hatthehi pakārena gahetvā taṃ dhātuṃ saṃsuṭṭhu dassayanto aggasāvakaṃ sāriputtattheraṃ kittayi pakāsesīti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.