55. 跋地亚品
55. Bhaddiyavaggo
矮小跋地亚长老的譬喻注释
1. Lakuṇḍakabhaddiyattheraapadānavaṇṇanā
在第五十五品的第一篇譬喻中,“名为莲华上佛的胜者”等文句,是讲述尊者矮小跋地亚长老的譬喻。这位长老也曾在过去诸佛处累积善行,于种种生命形态中积聚导向解脱的功德。在莲华上世尊的时代,他出生于汉舍卫城一个极为富有的家族。成年后,有一天他坐着听世尊说法,见到世尊将一位比丘列为妙音声者中的第一,自己便也渴望获得那样的位置。于是,他向以佛陀为首的比丘僧团供养了加入酥油、糖等甘美之味的大布施,并发愿道:“尊者,愿我于未来,也能像这位比丘一样,在某一尊佛陀的教法中成为妙音声者中的第一。”世尊了知他无有障碍,便为他授记,而后离去。
Pañcapaññāsamavagge paṭhamāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato lakuṇḍakabhaddiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbattitvā viññutaṃ patto satthu dhammaṃ suṇanto nisinno satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ mañjussarānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sappisakkharādimadhurarasasammissaṃ mahādānaṃ datvā ‘‘ahampi, bhante, anāgate ayaṃ bhikkhu viya ekassa buddhassa sāsane mañjussarānaṃ aggo bhaveyya’’nti paṇidhānaṃ akāsi. Bhagavā tassa anantarāyaṃ disvā byākaritvā pakkāmi.
他尽其一生广修福德,在天界与人间流转,享受了两种成就。在弗沙世尊的时代,他出生为一只善鸣的拘耆罗鸟。他从王苑中嘴衔甘甜的芒果正飞翔时,看见了世尊,顿时心生净信,生起“我要供养佛陀”的念头。世尊知道了他内心的想法,便拿出钵坐下。拘耆罗鸟便将芒果放入十力者的钵中。为了让鸟儿生起喜悦,世尊当着它的面受用了那个芒果。于是,拘耆罗鸟的心怀着净信,借着那份喜乐度过了七日。由于这一善业,他此后无论转生何处,声音都悦耳动听。在迦叶正自觉者的时代,他出生于木匠家庭,后来成为一位著名的木匠首领。当世尊般涅槃后,大众为了安置舍利,开始建造一座七由旬大的塔,这时他说:“我们建一座方圆一由旬、高一由旬的塔吧。”众人都听从了他的话。就这样,他为无量的佛陀建造了与自身身材不相称的塔庙,由于这个业,他无论投生何处,身材都比别人矮小。在我们的世尊时代,他出生在一个良善家庭,因为身材极为矮小,且容貌美好如同金像,所以被称为矮小跋地亚。后来,他听闻世尊说法,生起净信,出家,成为一位多闻的比丘和说法师,并拥有了甜美的音声。
So yāvatāyukaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā phussabhagavato kāle citrakokilo hutvā nibbatto rājuyyānato madhuraṃ ambaphalaṃ tuṇḍenādāya gacchanto satthāraṃ disvā pasannamānaso ‘‘dassāmi buddhassā’’ti cittaṃ uppādesi. Satthā tassa cittācāraṃ ñatvā pattaṃ gahetvā nisīdi. Kokilo dasabalassa patte ambapakkaṃ ṭhapesi. Satthā tassa somanassuppādanatthaṃ tassa passantasseva taṃ paribhuñji. Atha so kokilo pasannamānaso teneva pītisukhena sattāhaṃ vītināmesi. Teneva puññakammena uppannuppannabhave mañjussaro ahosi. Kassapasammāsambuddhakāle vaḍḍhakikule nibbattetvā jeṭṭhakavaḍḍhakī hutvā pākaṭo ahosi. Parinibbute bhagavati tassa sarīradhātuyo nidahituṃ sattayojanappamāṇe thūpe āraddhe so āha – ‘‘yojanāvaṭṭaṃ yojanubbedhaṃ karomā’’ti. Te sabbe tassa vacane aṭṭhaṃsu. Iti appamāṇassa buddhassa orappamāṇaṃ cetiyaṃ kāresi, tena kammena nibbattaṭṭhāne aññehi hīnappamāṇo ahosi. So amhākaṃ bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā atirassatāya ca suvaṇṇapaṭimā viya sundarasarīratāya ca lakuṇḍakabhaddiyoti paññāyittha. So aparabhāge satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā bahussuto dhammakathiko hutvā madhurena sarena paresaṃ dhammaṃ kathesi.
当时,在一次节日里,一位妓女与一位婆罗门同乘一辆车经过。她看见长老后,露齿而笑。长老取她的牙齿为相,生起禅那,并以此为基,修习观法,证得不还果。他一向安住于身至念。一日,在具寿法军尊者的教授教诫下,最终证得阿拉汉果。有些比丘和沙弥不知他已证得阿拉汉果,便拉扯他的耳朵,或抓着他的头、手臂、手脚等摇晃嬉戏,对他骚扰戏弄。世尊听到后,说道:“诸比丘,不应骚扰我的弟子。”从此,众人皆知他是阿拉汉,不再骚扰他。
Athekasmiṃ ussavadivase ekena brāhmaṇena saddhiṃ rathena gacchantī ekā gaṇikā theraṃ disvā dantavidaṃsakaṃ hasi. Thero tassā dantaṭṭhike nimittaṃ gahetvā jhānaṃ uppādetvā taṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmī ahosi, so abhiṇhaṃ kāyagatāya satiyā viharanto ekadivasaṃ āyasmatā dhammasenāpatinā ovadiyamāno anusāsiyamāno arahatte patiṭṭhahi. Ekacce bhikkhū ca sāmaṇerā ca tassa arahattappattabhāvaṃ ajānanto kaṇṇesu gahetvā kaḍḍhanti, sīse bāhāya hatthapādādīsu vā gahetvā cāletvā kīḷantā viheṭhesuṃ. Atha bhagavā sutvā – ‘‘mā, bhikkhave, mama puttaṃ viheṭhethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya taṃ ‘‘arahā’’ti jānitvā na viheṭhesuṃ.
12他成为阿拉汉后,满心喜悦,为宣说自己过去生中所行的功德事迹,诵出了“名为莲华上佛的胜者………”等偈颂。其中,“以妙声鸣叫”的意思是:我以甜美、令人爱乐的音声鸣叫,发出了声音。其余内容此处容易了解,不再赘述。
12. So arahā hutvā sañjātasomanasso attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Mañjunābhinikūjahanti madhurena pemaniyena sarena abhinikūjiṃ saddaṃ nicchāresiṃ ahanti attho. Sesamettha suviññeyyamevāti.
迦匊罗婆多长老的譬喻注释
2. Kaṅkhārevatattheraapadānavaṇṇanā
34第二篇譬喻中,“名为莲华上佛的胜者………”等文句,是具寿迦匊罗婆多长老的譬喻。他同样于过去诸佛处累积了善行,在种种生命形态中积集趣向解脱的福德。在莲华上佛世尊的时代,他出生于婆罗门家庭。凡此种种,依经文即可容易了解。
34. Dutiyāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato kaṅkhārevatattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto, taṃ sabbaṃ pāṭhānusārena suviññeyyamevāti.
西瓦利长老的譬喻注释
3. Sīvalittheraapadānavaṇṇanā
第三譬喻中,以“名为莲花上佛的胜者”等偈颂开篇的,是具寿西瓦利长老的譬喻。他同样于过去诸佛处积累了广大善行,于种种生命中汇聚了趣向涅槃的资粮。在莲花上佛世尊的时代,他生于善信之家。如同前文所述,他来到寺院,立于大众边缘听法。彼时,他亲眼目睹导师将一位比丘安立为“利得第一”之位,便心生向往:“于未来世,我也当成为如此之人。”于是,他邀请十力者,在七日之间,对以佛为首的比丘僧团作了盛大的供养。随后,他发愿道:“尊者,我以此所行之善业,不为希求其他成就,唯愿在未来某位佛陀的教法中,我也能如那位被您们安立于此第一位的比丘一般,成为利得第一者。”导师观察到他未来并无障碍,便授记道:“你的这个愿望,将在未来乔达摩佛的教法下得以实现。”说罢,便离去了。
Tatiyāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato sīvalittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto heṭṭhā vuttanayena vihāraṃ gantvā parisāya pariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ lābhīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti dasabalaṃ nimantetvā sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhasaṅghassa mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, iminā adhikārakammena na aññaṃ sampattiṃ patthemi, anāgate pana ekassa buddhassa sāsane ahampi tumhehi so etadagge ṭhapitabhikkhu viya lābhīnaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyataṃ disvā ‘‘ayaṃ te patthanā anāgate gotamassa buddhassa santike samijjhissatī’’ti byākaritvā pakkāmi. So kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu ubhayasampattiyo anubhavitvā vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagarato avidūre ekasmiṃ gāmake nibbatti, tasmiṃ samaye bandhumatīnagaravāsino raññā saddhiṃ sākacchitvā dasabalassa dānaṃ adaṃsu.
一日,众人齐聚进行布施时,相互观察道:“我们的布施物品中,是否缺少了这些?”(《增支部注》)他们发现缺少了蜂蜜和糖酪。于是众人商议:“我们要从某地将它们寻来。”便派遣了人手,守候在从乡间入城的各个路口。就在那时,这位善男子带着从自己村庄出产的糖酪块,心想“要带些什么进城去”,正往城里走。他打算“先洗把脸,洗净手脚再入城”,便寻了一处舒适的地方。在那里,他看见了一块犁头大小、不沾苍蝇的成块蜂蜜,心想:“这是我的福德所生。”便将它拾起,纳入囊中,进了城。市民们所安排的人望见他,便上前问道:“先生,您这是带给谁的?”他答道:“不是带给谁的,主人,这是我拿来卖的。”那人便说:“那么,请您收下这枚迦哈巴那钱币,把您的蜂蜜和糖酪给我吧。”
Ekadivasaṃ sabbe ekato hutvā dānaṃ dentā ‘‘kiṃ nu kho amhākaṃ dānagge natthī’’ti (a. ni. aṭṭha. 1.1.207; theragā. aṭṭha. 1.59 sīvalittheragāthāvaṇṇanā) olokentā madhuñca guḷadadhiñca nāddasaṃsu. Te ‘‘yato kutoci āharissāmā’’ti janapadato nagarapavisanamaggesu purise ṭhapesuṃ. Tadā esa kulaputto attano gāmato guḷadadhivārakaṃ gahetvā ‘‘kiñcideva āharissāmī’’ti nagaraṃ gacchanto ‘‘mukhaṃ dhovitvā dhotahatthapādo pavisissāmī’’ti phāsukaṭṭhānaṃ olokento naṅgalasīsappamāṇaṃ nimmakkhikadaṇḍakamadhuṃ disvā ‘‘puññena me idaṃ uppanna’’nti gahetvā nagaraṃ pāvisi. Nāgarehi ṭhapitapuriso taṃ disvā, ‘‘mārisa, kassa imaṃ harasī’’ti pucchi. ‘‘Na kassaci, sāmi, vikkāyikaṃ me ida’’nti. ‘‘Tena hi imaṃ kahāpaṇaṃ gahetvā etaṃ madhuñca guḷadadhiñca dehī’’ti.
他心中思忖:“我这东西并不很值钱,他出手却如此阔绰,我倒要试探一番。”于是便对那人说:“一枚迦哈巴那钱币,我不卖。” “如果是这样,那就拿两枚迦哈巴那,给我吧。” “两枚我也不卖。”他就用这个方法,不断抬高价格,一直加到一千钱。这时他心想:“过于贪婪并不可取,我还是先问问他要拿这东西做什么吧。”于是便对那人说:“这东西本身并不值钱,你却出如此高价。你想拿它做什么事呢?”那人回答说:“朋友,此地的市民们与国王意见不合后,正在对毗婆尸正自觉者举行一场盛大的布施,却遍寻不获这两种布施品,因此派我前来求取。如若得不到这两样东西,市民们便在竞争中落了下风。正因如此,我才愿出一千钱来换取。”“照此说来,这两样东西是只能供给市民,还是其他人也可以?”“谁都可以,没有限制。”“那么,在市民们的布施中,曾有人给出过一千钱吗?”“没有,朋友。”“你可知这两样东西值一千钱吗?”“是的,我知道。”“既然如此,你就回去吧,去告诉市民们:‘有位善男子不愿卖掉这两样东西,只想和你们一起亲手做此布施,请你们不必为这两样东西忧愁了。’”那人说道:“好,那你将在这场布施中,成为上首份额的亲身见证人。”说罢,便离去了。而这位善男子……
So cintesi – ‘‘idaṃ me na bahuṃ agghati, ayañca ekappahāreneva bahuṃ deti, vīmaṃsissāmī’’ti. Tato naṃ āha – ‘‘nāhaṃ ekakahāpaṇena demī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ dve kahāpaṇe gahetvā dehī’’ti. ‘‘Dvīhipi na demī’’ti. Etenupāyena vaḍḍhetvā yāva sahassaṃ pāpuṇi, so cintesi – ‘‘atiañchituṃ na vaṭṭati, hotu tāva iminā kattabbakammaṃ pucchissāmī’’ti . Atha naṃ āha – ‘‘na idaṃ bahuagghanakaṃ, tvaṃ pana bahuṃ desi, kena kammena idaṃ gaṇhasī’’ti. ‘‘Idha, bho, nagaravāsino raññā saddhiṃ paṭivirujjhitvā vipassisammāsambuddhassa dānaṃ dentā idaṃ dvayaṃ dānagge apassantā maṃ pariyesāpenti. Sace idaṃ dvayaṃ na labhissanti, nāgarānaṃ parājayo bhavissati. Tasmā sahassaṃ datvā gaṇhāmī’’ti. ‘‘Kiṃ panetaṃ nāgarānaṃ eva vaṭṭati, udāhu aññesampi dātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Yassa kassaci dātuṃ avāritameta’’nti. ‘‘Atthi pana koci nāgarānaṃ dāne ekadivasaṃ sahassaṃ dātā’’ti? ‘‘Natthi, sammā’’ti. ‘‘Imesaṃ me dvinnaṃ sahassagghanakabhāvaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āma, jānāmī’’ti. ‘‘Tena hi gaccha, nāgarānaṃ ārocehi – ‘eko puriso imāni dve mūlena na deti, tumhehi saddhiṃ sahattheneva dātukāmo, tumhe imesaṃ dvinnaṃ kāraṇā nibbitakkā hothā’’ti. ‘‘Tvaṃ imasmiṃ dāne jeṭṭhakabhāgassa kāyasakkhī hohī’’ti vatvā gato. So pana kulaputto gāmato paribbayatthaṃ gahitakahāpaṇena pañcakaṭukaṃ gahetvā cuṇṇaṃ katvā dadhito kañciyaṃ vāhetvā tattha madhupaṭalaṃ pīḷetvā pañcakaṭukacuṇṇena yojetvā paduminipatte pakkhipitvā taṃ saṃvidahitvā ādāya dasabalassa avidūre nisīdi. Mahājanehi āhariyamānassa sakkārassa antare attano pattavāraṃ olokento okāsaṃ ñatvā satthu santikaṃ gantvā, ‘‘bhante, ayaṃ me duggatasakkāro, imaṃ me anukampaṃ paṭicca paṭiggaṇhathā’’ti. Satthā tassānukampaṃ paṭicca catumahārājehi dattiyena selamayapattena taṃ paṭiggahetvā yathā aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassassa diyyamānaṃ na khīyati, evaṃ adhiṭṭhāsi.
这位善男子饭后礼拜了世尊,退坐一面后说:“世尊,今天我看见槃头摩帝王城的居民们为您送来的种种供养。我也愿以此果报,在未来流转的每一生中,都成为利养第一与美名第一的人。”世尊说:“善男子,愿你如愿。”随后为他和市民们作了饭后的随喜赞颂,便离去了。这位善男子尽形寿修习善业,在天人之间流转,于此佛出世时,在善生王妃的母胎中结生。从他结生之时起,每天早晚各有五百份礼物送到善生王妃那里。那时,为了考验他的福德,王妃让人用手触碰种子篮。每一粒种子能长出百根乃至千根苗;每一块田能收获五十车乃至六十车的收成。仓库装满时,王妃用手触碰仓库的门,凭借她的福德,取走的人取走多少,仓库就又充满多少。即使从盛满食物的锅中,说一声“这是王妃的福德”,然后将食物给与任何人,只要不把锅挪走,食物便不会耗尽。这个孩子在母胎中时,七年便过去了。
So kulaputto niṭṭhitabhattakiccaṃ bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno āha – ‘‘diṭṭho me, bhante bhagavā, ajja bandhumatīnagaravāsīhi tumhākaṃ sakkāro āhariyamāno, ahampi imassa nissandena nibbattanibbattabhave lābhaggayasaggappatto bhaveyya’’nti. Satthā ‘‘evaṃ hotu kulaputtā’’ti vatvā tassa ca nagaravāsīnañca bhattānumodanaṃ katvā pakkāmi. So kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde suppavāsāya rājadhītuyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa paṭisandhiggahaṇakālato paṭṭhāya sāyaṃ pātañca pañcapaṇṇākārasatāni suppavāsāya upanīyanti. Athassa sā puññavīmaṃsanatthaṃ hatthena bījapacchiṃ phusāpentī aṭṭhāsi. Ekekabījato salākasataṃ salākasahassampi niggacchati, ekekakarīsakhettato paṇṇāsampi saṭṭhipi sakaṭapamāṇāni uppajjanti. Koṭṭhapūraṇakālepissā koṭṭhadvāraṃ hatthena phusantiyā rājadhītāya puññena gaṇhantānaṃ gahitagahitaṃ puna pūrati. Paripuṇṇabhattakumbhitopi ‘‘rājadhītāya puñña’’nti vatvā yassa kassaci dentā naṃ yāva na ukkaḍḍhanti, na tāva bhattaṃ khīyati. Dārake kucchigateyeva satta vassāni atikkamiṃsu.
胎儿在母胎中成熟时,她经受了七日的大苦。她唤来丈夫,说道:“趁我还活着,在死之前,我要行布施。”便差遣他到世尊之处:“去吧,夫君,将此事禀白世尊,并邀请世尊;世尊所说的话,你善加铭记,回来告诉我。”他去后,将她的口信禀告世尊:“尊者,拘利族之女向您足下顶礼。”世尊出于悲悯,说道:“愿拘利族之女苏波瓦萨快乐、无病,愿她无病地生下儿子。”他听后,礼敬世尊,便朝自己村子的方向走去。就在他回来之前,胎儿便如水般从苏波瓦萨的产道滑出。围绕而坐的众人满脸泪水,开始哭泣,而她的丈夫却欢喜踊跃地前去报告喜悦的消息。他看到众人的表情,心想:“十力者所说的话,想必已经实现了。”他回来后,把世尊的话告诉了王女。王女说:“你邀请的活命施,将成为吉祥施。去吧,去邀请十力者七日。”他便照做了。他们为以世尊为首的比丘僧团举行了七日的大布施。那个孩子因为平息了亲族们焦灼的心,令他们得到清凉,所以出生后,他们便给他取名为“西瓦利”。由于他在胎中住了七年,从出生时起,便能胜任一切事务。法将舍利弗长老在第七天与
Gabbhe pana paripakke sattāhaṃ mahādukkhaṃ anubhosi. Sā sāmikaṃ āmantetvā – ‘‘pure maraṇā jīvamānā dānaṃ dassāmī’’ti satthu santikaṃ pesesi – ‘‘gaccha, sāmi, imaṃ pavattiṃ satthu ārocetvā satthāraṃ nimantehi, yañca satthā vadati, taṃ sādhukaṃ upalakkhetvā āgantvā mayhaṃ kathehī’’ti. So gantvā tassā sāsanaṃ satthu ārocesi – ‘‘satthu bhante, koḷiyadhītā pāde vandatī’’ti. Satthā tassā anukampaṃ paṭicca – ‘‘sukhinī hotu suppavāsā koḷiyadhītā arogā, arogaṃ puttaṃ vijāyatū’’ti āha. So taṃ sutvā bhagavantaṃ vanditvā attano gāmābhimukho pāyāsi. Tassa pure āgamanāyeva suppavāsāya kucchito dhammakaraṇato udakaṃ viya gabbho nikkhami, parivāretvā nisinnajano assumukho rodituṃ āraddho haṭṭhatuṭṭhova tassā sāmikassa tuṭṭhisāsanaṃ ārocetuṃ agamāsi. So tesaṃ iṅgitaṃ disvā – ‘‘dasabalena kathitakathā nipphannā bhavissati maññe’’ti cintesi. So āgantvā satthu kathaṃ rājadhītāya kathesi. Rājadhītā tayā nimantitaṃ jīvabhattameva maṅgalabhattaṃ bhavissati, gaccha sattāhaṃ dasabalaṃ nimantehīti. So tathā akāsi. Sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattayiṃsu. So dārako ñātīnaṃ santattacittaṃ nibbāpento sītalabhāvaṃ kurumāno jātoti, sīvalitveva nāmaṃ kariṃsu. So satta vassāni gabbhe vasitattā jātakālato paṭṭhāya sabbakammakkhamo ahosi. Dhammasenāpati sāriputtatthero sattame divase tena saddhiṃ kathāsallāpamakāsi. Satthāpi imaṃ gāthaṃ abhāsi –
他超越了这泥沼、险途、轮回和愚痴;
他已渡至彼岸,是禅修者,内心无动无摇,了无疑惑;
他无所执取,寂灭涅槃,我称他为婆罗门。
‘‘Yomaṃ palipathaṃ duggaṃ, saṃsāraṃ mohamaccagā; Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, anejo akathaṃkathī; Anupādāya nibbuto, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 414; su. ni. 643);
于是,长老这样对他说:“你经受了这样的痛苦,难道还不该出家吗?”“若能获得允许,我愿意出家,尊者。”苏波瓦萨看见他与长老交谈,心想:“我的儿子跟法将说些什么呢?”她便走近长老问道:“尊者,我儿子跟您谈了些什么?”长老便讲述了他在母胎中所受的苦,并说:“他说,如果您允许,他就出家。”“您允许我吗,尊者?”“善哉,优婆夷,你来度他出家吧。”于是长老将他带回寺院,授予“皮等五法”的业处,为他剃度,并说:“西瓦利,你只需反复省察这七年来你所受的苦便可。”“让我出家是您的责任;我自己能做的,我自己知道。”当第一缕头发被剃下时,他便安住于须陀洹果;第二缕剃下时,安住于斯陀含果;第三缕剃下时,安住于阿那含果;待到所有头发全部剃尽,即证得阿拉汉果。
Atha naṃ thero evamāha – ‘‘kiṃ pana tayā evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavitvā pabbajituṃ na vaṭṭatī’’ti? ‘‘Labhanto pabbajeyyaṃ, bhante’’ti. Suppavāsā taṃ therena saddhiṃ kathentaṃ disvā – ‘‘kiṃ nu kho me putto dhammasenāpatinā kathetī’’ti theraṃ upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘mayhaṃ putto tumhehi saddhiṃ kiṃ katheti, bhante’’ti? Attanā anubhuttagabbhavāsadukkhaṃ kathetvā – ‘‘tumhehi anuññāto pabbajissāmī’’ti vadatīti. ‘‘Sādhu bhante, pabbājetha na’’nti. Thero taṃ vihāraṃ netvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājento, ‘‘sīvali , tuyhaṃ aññena ovādena kammaṃ natthi, tayā satta vassāni anubhuttadukkhameva paccavekkhāhī’’ti. ‘‘Bhante, pabbajjāyeva tumhākaṃ bhāro, yaṃ pana mayā sakkā kātuṃ, tamahaṃ jānissāmī’’ti. So pana paṭhamakesavaṭṭiyā oropitakkhaṇeyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi, dutiyāya oropitakkhaṇe sakadāgāmiphale, tatiyāya anāgāmiphale patiṭṭhāsi. Sabbesaṃyeva kesānaṃ oropanañca arahattaphalasacchikiriyā ca apure apacchā ahosi.
这时,比丘僧团里传出了这样的议论:‘这位有福的长老,竟然在母胎中住了七年又七个月,于胎中停滞了七日!’世尊到来后,问道:‘比丘们,你们现在聚在一起议论什么?’得知他们议论之事,世尊便说:‘比丘们,这位善男子并非今生才造下此业。’接着,世尊引出过去世的往事:‘比丘们,在过去,佛陀尚未出世时,这位善男子生于波罗奈王族,父亲过世后继承王位,财富丰足,极有名望。那时,有位边境的国王企图夺取王位,率军前来围困都城,扎营而住。这位国王便与母亲同心协力,一连七日将营垒城四方的大门全部关闭,出入的人都被门阻住。此时,住在鹿野苑中的独觉佛们发出了叫唤声。国王闻声,便打开了城门。那位边境国王随即逃走了。他因这一业报,在地狱等处受尽大苦之后,值遇此佛出世,虽生于王族,却也随同母亲遭受了这样的痛苦。不过,从他出家之日起,比丘僧团所需的四种资具,便随其意愿而出现。就这样,这件事便发生了。’
Atha bhikkhusaṅghe kathā udapādi – ‘‘aho evaṃ puññavāpi thero sattamāsādhikāni satta saṃvaccharāni mātugabbhe vasitvā satta divasāni mūḷhagabbhe vasī’’ti. Satthā āgantvā – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā – ‘‘imāya nāmā’’ti vutte – ‘‘na, bhikkhave, iminā kulaputtena imāya jātiyā katakamma’’nti vatvā atītaṃ āharitvā atīte, bhikkhave, buddhuppādato puretarameva esa kulaputto bārāṇasiyaṃ rājakule nibbatto, pitu accayena rajje patiṭṭhāya vibhavasampanno pākaṭo ahosi. Tadā eko paccantarājā ‘‘rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti āgantvā nagaraṃ uparundhitvā khandhāvāraṃ kāretvā vihāsi. Atha rājā mātuyā saddhiṃ samānacchando hutvā sattāhaṃ khandhāvāranagare catūsu disāsu dvāraṃ pidhāpesi, nikkhamantānaṃ pavisantānañca dvāramūḷhaṃ ahosi. Atha migadāyavihāre paccekabuddhā ugghosesuṃ. Rājā sutvā dvāraṃ vivarāpesīti. Paccantarājāpi palāyi. So tena kammavipākena narakādīsu dukkhamanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde rājakule nibbattopi mātuyā saddhiṃ imaṃ evarūpaṃ dukkhamanubhavi. Tassa pana pabbajitakālato paṭṭhāya bhikkhusaṅghassa cattāro paccayā yadicchakaṃ uppajjanti. Evaṃ ettha vatthu samuṭṭhitaṃ.
后来,世尊前往舍卫城。长老顶礼世尊后,说道:‘世尊,我想考验一下自己的福德力,请您赐予我五百位比丘。’世尊应允:‘带去吧,西瓦利。’于是,他带领着五百位比丘,朝雪山方向前行,行走于林野间的道路上。他最先见到的那棵尼拘陀树上所住的天神,连续七日对他进行了供养。就这样,他——
Aparabhāge satthā sāvatthiṃ agamāsi. Thero bhagavantaṃ abhivādetvā, ‘‘bhante, mayhaṃ puññabalaṃ vīmaṃsissāmi, pañcabhikkhusatāni dethā’’ti. ‘‘Gaṇha, sīvalī’’ti. So pañcasate bhikkhū gahetvā himavantābhimukhaṃ gacchanto aṭavimaggaṃ gacchati. Tassa paṭhamaṃ diṭṭhanigrodhe adhivatthā devatā satta divasāni dānaṃ adāsi. Iti so –
最初见的是尼拘陀树,第二是般度婆山;
第三处是阿致罗筏底河,第四处为最胜妙海。
‘‘Nigrodhaṃ paṭhamaṃ passi, dutiyaṃ paṇḍavapabbataṃ; Tatiyaṃ aciravatiyaṃ, catutthaṃ varasāgaraṃ. ‘‘Pañcamaṃ himavantaṃ so, chaṭṭhaṃ chaddantupāgami; Sattamaṃ gandhamādanaṃ, aṭṭhamaṃ atha revata’’nti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.207; theragā. aṭṭha. 1.59 sīvalittheragāthāvaṇṇanā) –
在各地,他们都只布施了七天。而在香醉山上,龙施天王于七天当中,一日供养了乳粥,一日供养了酥粥。当时,比丘僧团问他:‘贤友,这位天王这里既看不到挤奶的母牛,也看不到搅制酸奶,您这些东西是从哪里得来的呢?’天王回答:‘尊者,这是在过去迦叶十力佛的时代,布施乳粥所得的果报。’
Sabbaṭṭhānesu satta satta divasāneva dānaṃ adaṃsu. Gandhamādanapabbate pana nāgadattadevarājā sattasu divasesu ekadivasaṃ khīrapiṇḍapātaṃ adāsi, ekadivasaṃ sappipiṇḍapātaṃ adāsi. Atha naṃ bhikkhusaṅgho āha – ‘‘āvuso, imassa devarañño neva dhenuyo duyhamānā paññāyanti, na dadhinimmathanaṃ, kuto te, devarāja, idaṃ uppajjatī’’ti? ‘‘Bhante, kassapadasabalassa kāle khīrasalākabhattadānassetaṃ phala’’nti devarājā āha.
后来,世尊亲自前去迎接住在迦地利林的离婆多长老。事情是这样的:那时,舍利弗尊者对世尊说:‘世尊,听说我的弟弟离婆多已经出家了。他可能安住,也可能不安住,我想去看看他。’世尊知道离婆多已经发起观行,便拒绝了两次。第三次舍利弗再请求时,世尊知道离婆多已证得阿拉汉果,便说:‘舍利弗,我也要去,请通知比丘们。’舍利弗长老召集比丘们,告诉大家:‘贤友们,世尊准备游化出行,想要同行的就来吧。’每当十力世尊要出行游化时,愿意留在寺院的比丘是很少的,大多数比丘都想:‘我们要去瞻仰世尊的金色身相,聆听那甘甜的法语。’因此想去的人非常多。就这样,世尊由大比丘僧团围绕,为了看望离婆多而出发了。
Aparabhāge satthā khadiravaniyarevatattherassa paccuggamanaṃ akāsi. Kathaṃ? Athāyasmā sāriputto satthāraṃ āha – ‘‘bhante, mayhaṃ kira kaniṭṭhabhātā revato pabbajito, so abhirameyya vā na vā, gantvā naṃ passissāmī’’ti. Bhagavā revatassa āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā dve vāre paṭikkhipitvā tatiyavāre yācito arahattappattabhāvaṃ ñatvā – sāriputta, ahampi gamissāmi bhikkhūnaṃ ārocehīti. Thero bhikkhū sannipātāpetvā – ‘‘āvuso, satthā cārikaṃ caritukāmo, gantukāmā āgacchantū’’ti sabbesaṃyeva ārocesi. Dasabalassa cārikatthāya gamanakāle ohiyyamānakabhikkhū nāma appakā honti, ‘‘satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ passissāma, madhuradhammakathaṃ vā suṇissāmā’’ti yebhuyyena gantukāmā bahutarāva honti. Iti satthā mahābhikkhusaṅghaparivāro ‘‘revataṃ passissāmā’’ti nikkhanto.
走到一处,阿难长老遇到一条岔路,便问世尊:‘世尊,这里有两条路,比丘僧团应走哪一条?’‘阿难,哪条是直道?’‘世尊,直道有三十由旬,是一条非人走的道路;绕行道有六十由旬,既安全又丰足。’‘阿难,希瓦利与我们同来了吗?’‘是的,世尊,他一起来了。’‘那么,就让僧团走直道吧,我们要试一试希瓦利的福力。’于是,世尊为了试试希瓦利长老的福德,便带领比丘僧团,走上那三十由旬的直道。
Athekasmiṃ padese ānandatthero dvedhāpathaṃ patvā bhagavantaṃ pucchi – ‘‘bhante, imasmiṃ ṭhāne dvedhāpatho, kataramaggena bhikkhusaṅgho gacchatū’’ti? ‘‘Kataramaggo, ānanda, ujuko’’ti? ‘‘Bhante, ujumaggo tiṃsayojaniko amanussapatho. Parihāramaggo pana saṭṭhiyojaniko khemo subhikkho’’ti. ‘‘Ānanda, sīvali, amhehi saddhiṃ āgato’’ti? ‘‘Āma, bhante, āgato’’ti. ‘‘Tena hi saṅgho ujumaggameva gacchatu, sīvalissa puññaṃ vīmaṃsissāmā’’ti. Satthā bhikkhusaṅghaparivāro sīvalittherassa puññavīmaṃsanatthaṃ tiṃsayojanamaggaṃ abhiruhi (a. ni. aṭṭha. 1.1.203).
从踏上道路之处开始,天神们每隔一由旬便化现一座城市,并为以佛陀为首的比丘僧团备好居住的精舍。天子们如同国王派遣的工匠,拿着粥与干粮等食物,边走边询问:“希瓦利尊者在何处?”长老收集好这些供养后,便送到世尊面前。世尊与比丘僧团一同享用。就这样,世尊沿途接受供养,一天最多前行一由旬,越过三十由旬的旷野,抵达迦地利林离婆多长老的住所。长老知道世尊已到,便在自己的住处,以神通化现出足以容纳以佛陀为首的比丘僧团的精舍——包括十力世尊的香室、夜间住处和昼间住处等,随后出来迎接如来。世尊沿着装饰庄严的道路进入精舍。如来进入香室之后,比丘们依照戒腊顺序进入各自的坐卧处。天神们说:“现在不是用餐之时。”便奉上八种饮品。世尊与僧团一同饮用。就这样,如来安享恭敬供养,整整半个月。
Maggaṃ abhiruhanaṭṭhānato paṭṭhāya devasaṅgho yojane yojane ṭhāne nagaraṃ māpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa vasanatthāya vihāre paṭiyādesi. Devaputtā raññā pesitakammakārā viya hutvā yāgukhajjakādīni gahetvā – ‘‘kahaṃ, ayyo sīvalī’’ti pucchantā gacchanti. Thero sakkārasammānaṃ gāhāpetvā satthu santikaṃ gacchati. Satthā bhikkhusaṅghena saddhiṃ paribhuñji. Imināva niyāmena satthā sakkāraṃ anubhavanto devasikaṃ yojanaparamaṃ gantvā tiṃsayojanikaṃ kantāraṃ atikkamma khadiravaniyarevatattherassa vasanaṭṭhānaṃ patto, thero satthu āgamanaṃ ñatvā attano vasanaṭṭhāne buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa pahonakavihāre dasabalassa gandhakuṭiṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni ca iddhiyā māpetvā tathāgatassa paccuggamanaṃ gato. Satthā alaṅkatapaṭiyattena maggena vihāraṃ pāvisi. Atha tathāgate gandhakuṭiṃ paviṭṭhe bhikkhū vassaggena pattasenāsanāni pavisiṃsu. Devatā ‘‘akālo āhārassā’’ti aṭṭhavidhaṃ pānakaṃ āhariṃsu. Satthā saṅghena saddhiṃ pānakaṃ pivi. Iminā niyāmeneva tathāgatassa sakkārasammānaṃ anubhavantasseva addhamāso atikkanto.
当时,一些心生厌倦的比丘坐在一起议论道:“十力世尊说‘这是我上首弟子的幼弟’,却来看这样一个忙于兴造工程的比丘。比起这座精舍,祇园精舍、竹林精舍等又算得了什么?这位比丘如此忙于工程,还能修什么沙门法呢?”那时,导师世尊思惟:“我若在此久住,此地便会变得拥挤;住于阿兰若的比丘们是以远离为目标的,如此一来,离婆多便不得安稳地住了。”于是,世尊便前往离婆多长老的昼间住处。当时,长老正独自在经行道的末端,靠着扶栏坐在石板上,远远望见导师走来,便起身迎接,顶礼世尊。
Athekacce ukkaṇṭhitabhikkhū ekasmiṃ ṭhāne nisīditvā kathaṃ uppādayiṃsu – ‘‘dasabalo ‘mayhaṃ aggasāvakassa kaniṭṭhabhātā’ti vatvā evarūpaṃ navakammikaṃ bhikkhuṃ passituṃ āgato, imassa vihārassa santike jetavanavihāro vā veḷuvanavihārādayo vā kiṃ karissanti? Ayampi bhikkhu evarūpassa navakammassa kārako, kiṃ nāma samaṇadhammaṃ karissatī’’ti? Atha satthā cintesi – ‘‘mayi idha ciraṃ vasante idaṃ ṭhānaṃ ākiṇṇaṃ bhavissati, āraññakā nāma bhikkhū pavivekatthikā honti, revatassa phāsuvihāro na bhavissatī’’ti. Tato therassa divāṭṭhānaṃ gato. Theropi ekakova caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya pāsāṇaphalake nisinno satthāraṃ dūratova āgacchantaṃ disvā paccuggantvā vandi.
于是,导师问他:“离婆多,这里是猛兽出没之处,你听到那些凶暴的象、马等声音时,会怎样做?”“尊者,当我听到那些声音时,会生起一种称为‘林居之喜’的感受。”导师便在那里,以五百偈颂为离婆多长老开示名为“林居功德”的法。第二天,世尊在附近托钵后,唤来离婆多长老,令那些说过长老坏话的比丘们找不到自己的杖、凉鞋、油筒和伞。他们为了取回资具而折返,沿来路寻找,却怎么也认不出那地方。因为第一天,他们是沿着装饰齐整的道路行去;而这一天,他们只能走在崎岖不平的路上,不时蹲坐下来,乃至以膝着地爬行。他们践踏着灌木、树丛与荆棘,回到曾经住过的相应地点,在散布的金合欢树桩上认出了自己被勾住的伞,也认出了凉鞋、杖和油筒。到这时他们才知:“这位比丘确有神通!”于是拿起各自的资具,说道:“原来对十力世尊的恭敬供养,竟是这样的啊!”说完便离去了。
Atha naṃ satthā pucchi – ‘‘revata, idaṃ vāḷamigaṭṭhānaṃ, caṇḍānaṃ hatthiassādīnaṃ saddaṃ sutvā kiṃ karosī’’ti? ‘‘Tesaṃ me, bhante, saddaṃ suṇato araññapīti nāma uppannā’’ti. Satthā imasmiṃ ṭhāne revatattherassa pañcahi gāthāsatehi araññānisaṃsaṃ nāma kathetvā punadivase avidūraṭṭhāne piṇḍāya caritvā revatattheraṃ āmantetvā yehi bhikkhūhi therassa avaṇṇo kathito, tesaṃ kattarayaṭṭhiupāhanatelanāḷichattānaṃ pamussanabhāvamakāsi. Te attano parikkhāratthāya nivattā āgatamaggeneva gacchantāpi taṃ ṭhānaṃ sallakkhetuṃ na sakkonti. Paṭhamañhi te alaṅkatapaṭiyattena maggena gantvā, taṃdivasaṃ pana visamamaggena gacchantā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne ukkuṭikaṃ nisīdantā jaṇṇukehi gacchanti. Te gumbe ca gacche ca kaṇḍake ca maddantā attanā vasitasabhāgaṭṭhānaṃ gantvā tasmiṃ tasmiṃ khadirakhāṇuke laggitaṃ attano chattaṃ sañjānanti, upāhanaṃ kattarayaṭṭhiṃ telanāḷiñca sañjānanti. Te tasmiṃ samaye ‘‘iddhimā ayaṃ bhikkhū’’ti ñatvā attano parikkhāramādāya ‘‘dasabalassa paṭiyattasakkāro nāma evarūpo hotī’’ti vadantā agamaṃsu.
对那些先回来的比丘,近事女毗舍佉在自己家中坐定后便问道:“诸位尊者,离婆多尊者的住处悦意吗?”他们回答:“近事女,那住处犹如欢喜园与心藤园一般悦意。”之后,她又问那些后回来的比丘:“诸位圣尊,离婆多尊者的住处悦意吗?”他们答道:“近事女,莫问,那地方不可称道,只是一片遍布沙砾、乱石的金合欢荒林,那位比丘便住在那里。”
Purato āgate bhikkhū, visākhā upāsikā, attano gehe nisinnakāle pucchi – ‘‘manāpaṃ nu kho, bhante, revatassa vasanaṭṭhāna’’nti? ‘‘Manāpaṃ, upāsike, nandavanacittalatāvanapaṭibhāgaṃ taṃ senāsana’’nti. Atha tesaṃ pacchato āgate bhikkhū pucchi – ‘‘manāpaṃ, ayyā, revatassa vasanaṭṭhāna’’nti? ‘‘Mā puccha, upāsike, kathetuṃ ayuttaṭṭhānaṃ, etaṃ ujjaṅgalasakkharapāsāṇavisamakhadiravanaṃ eva, tattha so bhikkhu vasatī’’ti.
毗舍佉听了先来与后到两批比丘的话,心想:“究竟谁说的是真的?”于是,她于午后带着香与华,前往世尊处,顶礼后退坐一面,问世尊道:“世尊,关于离婆多长老的住处,有些圣尊称叹,有些圣尊批评,这究竟是何缘故?”世尊说:“毗舍佉,不论那地方可爱或不可爱,只要圣者们于彼处心生喜悦,彼处便可称为悦意之处。”并说此偈:
Visākhā purimānaṃ pacchimānañca bhikkhūnaṃ kathaṃ sutvā, ‘‘kesaṃ nu kho kathā saccā’’ti pacchābhattaṃ gandhamālaṃ ādāya dasabalassa upaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinnā satthāraṃ pucchi – ‘‘bhante, revatattherassa vasanaṭṭhānaṃ ekacce ayyā vaṇṇenti, ekacce nindanti, kimetaṃ, bhante’’ti? ‘‘Visākhe, ramaṇiyaṃ vā hotu mā vā, yasmiṃ ṭhāne ariyānaṃ cittaṃ ramati, tadeva ṭhānaṃ ramaṇiyaṃ nāmā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“或在村落,或在旷野林间,或在低地,或在高岗,
阿拉汉们所住之处,那土地便是可爱之处。(《法句经》98;《长老偈》991;《相应部》1.261)
‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale; Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. (dha. pa. 98; theragā. 991; saṃ. ni. 1.261);
后来,世尊坐在圣众中间,将尸婆罗长老确立为最上首,说道:“诸比丘,在我这些声闻比丘弟子中,于得利养者,此为上首,即是尸婆罗。”(《增支部》1.198, 207)
Aparabhāge bhagavā ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ lābhīnaṃ yadidaṃ, sīvalī’’ti (a. ni. 1.198, 207) etadagge ṭhapesi.
54那时,尊者尸婆罗长老证得阿拉汉果,获得最上首位后,忆念起自己过去所造的业,心生喜悦。为了宣说他往昔所行的事迹,他说出了这句:“那名为莲花上的胜者……”。在此,我们只注释其中难解的词句。
54. Athāyasmā sīvalitthero arahattaṃ patvā pattaetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Anuttānatthapadavaṇṇanameva karissāma.
55“他的戒是无量、阿僧祇的”:(意思是,)那位莲花上世尊的戒,是无量、阿僧祇的。
55.Sīlaṃ tassa asaṅkheyyanti tassa padumuttarassa bhagavato sīlaṃ asaṅkheyyaṃ.
是以略说的方式阐明的,这涉及学处、律仪与防护。——《清净道论》1.20;《无碍解道注》1.1.37
‘‘Nava koṭisahassāni, asītisatakoṭiyo; Paññāsasatasahassāni, chattiṃsā ca punāpare. ‘‘Ete saṃvaravinayā, sambuddhena pakāsitā; Peyyālamukhena niddiṭṭhā, sikkhāvinayasaṃvare’’ti. (visuddhi. 1.20; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.37) –
此处所说的学处,是依弟子施设(针对比丘们)而说。然而,世尊的戒则不可计算、无法数清,这便是其义。‘定金刚喻’:犹如金刚(钻石)能穿透帝青、琉璃、水晶、摩萨罗伽等各种宝石,并打穿孔洞;同样,莲华上世尊的出世间道定,能穿透、破坏、断除相对立、相敌对的诸法,这便是其义。‘不可计量的无上智’:那位佛陀的智慧集合——能了知、通达四圣谛、三十七菩提分法,以及有为法和无为法——这一包含自然智、一切知智等的智慧集合,不可计量、不可测度。因为它超越了依过去、未来、现在等分类所施设的计数,这便是其义。‘解脱也无能比拟’:由于从诸烦恼中解脱,入流果等四种解脱无所比喻,不能以‘如此这般’的譬喻来比拟,这便是其义。其余文句,其义明了。
Evaṃ vuttasikkhāpadāni bhikkhūnaṃ sāvakapaññattivasena vuttāni. Bhagavato pana sīlaṃ asaṅkheyyameva saṃkhātuṃ gaṇetuṃ asakkuṇeyyanti attho. Samādhivajirūpamo yathā vajiraṃ indanīlamaṇiveḷuriyamaṇiphalikamasāragallādīni ratanāni vijjhati chiddāvachiddaṃ karoti, evameva padumuttarassa bhagavato lokuttaramaggasamādhi paṭipakkhapaccanīkadhamme vijjhati bhindati samucchindatīti attho. Asaṅkheyyaṃ ñāṇavaraṃ tassa buddhassa cattāri saccāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme saṅkhatāsaṅkhatadhamme ca jānituṃ paṭivijjhituṃ samatthaṃ sayambhūñāṇasabbaññutaññāṇādiñāṇasamūhaṃ asaṅkheyyaṃ, atītānāgatapaccuppannādibhedena saṃkhāvirahitanti attho. Vimutti ca anopamāti saṃkilesehi vimuttattā sotāpattiphalādikā catasso vimuttiyo anupamā upamārahitā ‘‘imā viya bhūtā’’ti upametuṃ na sakkāti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.
第四、《鹏耆舍长老譬喻经》的注释
4. Vaṅgīsattheraapadānavaṇṇanā
在第四部譬喻经中,以‘名为莲花上的胜者’开篇的,是尊者鹏耆舍长老的譬喻。这位长老在过去诸佛座下也曾广行善业,于一一有中积累顺决择分的福德。在莲花上世尊的时代,他出生于汉舍卫城一个巨富之家。成年后,他与城中前去闻法的居民一道前往寺院。听法时,他见世尊将一位比丘安立于辩才第一之位,于是发心为世尊作诸服侍,并发愿道:‘愿我于未来世亦能成为辩才第一者。’世尊为他授记。那一生中,他一直行善直至命终,此后便在诸天与人间领受二种成就。至现今佛陀出世,他出生于舍卫城一婆罗门家庭。因其母为游方者,他后来亦被称为游方者,并得名‘鹏耆舍’。他学通三部吠陀后,又拜师修习,掌握了一种名为‘知尸首明咒’的咒术,能用指甲轻叩亡者之头骨,便知其‘此有情已往生某某处’。
Catutthāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato vaṅgīsattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto vuddhippatto dhammaṃ sotuṃ gacchantehi nagaravāsīhi saddhiṃ vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekabhikkhuṃ paṭibhānavantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā – ‘‘ahampi anāgate paṭibhānavantānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā satthārā byākato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā mātu paribbājikābhāvena aparabhāge paribbājakoti pākaṭo vaṅgīsoti ca laddhanāmo tayo vede uggaṇhitvā tato ācariyaṃ ārādhetvā chavasīsajānanamantaṃ nāma sikkhitvā chavasīsaṃ nakhena ākoṭetvā – ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti jānāti.
那些婆罗门心想:‘此乃我等谋生之道。’于是便带着鹏耆舍巡游各个村落、城镇与王都。鹏耆舍甚至令人取来已故亡者的头骨,哪怕已满三年,他以指甲轻叩,便能说出:‘此有情投生于某某生处。’为消解大众的疑惑,他更将那些亡者招请而来,令其各自陈说自己去往的归趣。由此,众人对他生起了极大的净信。凭借此能力,他每次都从众人手中得财百钱乃至千钱。婆罗门们便带着鹏耆舍随心所欲地游历。鹏耆舍听闻世尊的功德后,便想去拜见世尊,然而婆罗门们却劝阻道:‘沙门乔达摩定会用幻术将你诱拐走。’
Brāhmaṇā ‘‘ayaṃ amhākaṃ jivikāya maggo’’ti vaṅgīsaṃ gahetvā gāmanigamarājadhāniyo vicariṃsu. Vaṅgīso tivassamatthake matānampi sīsaṃ āharāpetvā nakhena ākoṭetvā – ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti vatvā mahājanassa kaṅkhācchedanatthaṃ te te jane āvāhetvā attano attano gatiṃ kathāpeti. Tena tasmiṃ mahājano abhippasīdati. So taṃ nissāya mahājanassa hatthato satampi sahassampi labhati. Brāhmaṇā vaṅgīsaṃ ādāya yathāruci vicariṃsu. Vaṅgīso satthu guṇe sutvā satthāraṃ upasaṅkamitukāmo ahosi. Brāhmaṇā ‘‘samaṇo gotamo māyāya taṃ āvaṭṭessatī’’ti paṭikkhipiṃsu.
鹏耆舍并未听从他们的劝告,他来到世尊面前,互相问候致意后,于一旁坐下。世尊问他:‘鹏耆舍,你可懂得什么技艺?’‘是的,乔达摩先生,我懂得一种名为“知尸首”的明咒。凭借此咒,纵使亡者死去已满三年,我以指甲轻叩其头颅,便能了知其投生之处。’于是,世尊令人取来四个头颅,分别是一个投生地狱者的、一个投生人间的、一个投生天界的,以及一个入般涅槃者的,一一展示与他。他轻叩第一个头颅后说:‘乔达摩先生,此有情投生于地狱了。’‘善哉,鹏耆舍,你说得没错。’世尊又指着另一个问道:‘此有情投生何处?’‘人界。’‘此个呢?’‘天界。’三个投生处皆说对了。然而,对于入般涅槃者的头颅,无论他用指甲如何叩察,也看不到其头尾边际。于是,世尊问道:‘鹏耆舍,你能知晓吗?’‘乔达摩先生,请看,我正在仔细端详。’他翻来覆去地察看,但凭借外道的咒术,终不能了知一位漏尽者的归处。此时,他额头汗下,惭愧地沉默了。世尊说:‘鹏耆舍,你疲惫了吧。’‘是的,乔达摩先生,我无法知晓这位的投生之处。如果您知道,请告诉我。’世尊便说:‘鹏耆舍,我既了知此事,亦了知比此更为超胜的境界。’说完——
Vaṅgīso tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā, satthu santikaṃ gantvā, paṭisanthāraṃ katvā, ekamantaṃ nisīdi. Satthā taṃ pucchi – ‘‘vaṅgīsa, kiñci sippaṃ jānātī’’ti? ‘‘Āma, bho gotama, chavasīsamantaṃ nāmekaṃ jānāmi, tena tivassamatthake matānampi sīsaṃ nakhena ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ jānāmī’’ti. Atha satthā tassa ekaṃ niraye nibbattassa sīsaṃ, ekaṃ manussesu, ekaṃ devesu, ekaṃ parinibbutassa sīsaṃ āharāpetvā dassesi. So paṭhamasīsaṃ ākoṭetvā, ‘‘bho gotama, ayaṃ satto niraye nibbatto’’ti āha. Sādhu vaṅgīsa, suṭṭhu tayā diṭṭhaṃ, ‘‘ayaṃ satto kuhiṃ nibbatto’’ti pucchi. ‘‘Manussaloke’’ti. ‘‘Ayaṃ kuhi’’nti? ‘‘Devaloke’’ti. Tiṇṇannampi nibbattaṭṭhānaṃ kathesi. Parinibbutassa pana sīsaṃ nakhena ākoṭento neva antaṃ na koṭiṃ passi. Atha naṃ satthā ‘‘na sakkosi, vaṅgīsā’’ti pucchi. ‘‘Passatha, bho gotama, upaparikkhāmi tāvāti punappunaṃ parivattetvāpi bāhirakamantena khīṇāsavassa sīsaṃ jānituṃ na sakkoti. Athassa matthakato sedo mucci. So lajjitvā tuṇhī ahosi’’. Atha naṃ satthā ‘‘kilamasi, vaṅgīsā’’ti āha. ‘‘Āma, bho gotama, imassa nibbattaṭṭhānaṃ jānituṃ na sakkomi. Sace tumhe jānātha, kathethā’’ti. ‘‘Vaṅgīsa, ahaṃ etampi jānāmi, ito uttaripi jānāmī’’ti vatvā –
于一切处,他完全了知众生的死亡与再生;
无着的善逝、觉者,我称他为婆罗门。
他的趣向,诸天、乾闼婆及人类皆不能知;
“漏尽的阿拉汉,我称他为婆罗门。”——《法句经》419-420;《经集》648-649——
‘‘Cutiṃ yo vedi sattānaṃ, upapattiñca sabbaso; Asattaṃ sugataṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. ‘‘Yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā; Khīṇāsavaṃ arahantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 419-420; su. ni. 648-649) –
他说完这两首偈颂之后,便恭敬地向导师行礼,走到导师身边坐下,说道:“既然如此,乔达摩尊者,请将那明咒传授给我吧。”导师说:“我们只传授给同道修行者。”鹏耆舍心想:“无论如何,我也要把这咒术学到手。”于是他去对婆罗门们说:“我出家时,你们不必挂虑。待我掌握了咒术,便会成为整个赡部洲最出色的人,这对你们也必有利益。”就这样,他为了习得咒术而亲近导师,请求出家。那时,尼哥罗达咖巴长老正站在世尊身边,世尊便吩咐他说:“尼哥罗达咖巴,你度此人出家吧。”长老奉导师的教示,为鹏耆舍剃度后,指导他说:“你先学习咒术所需的基础内容。”便向他传授了三十二身分的业处与观业处。鹏耆舍一面反复持诵三十二身分的业处,一面修习观照。那些婆罗门前来找他,问道:“喂,鹏耆舍,你在沙门乔达摩那里学到咒术了吗?”“是的,学到了。”“那好,走吧,一起回去。”“学那咒术有什么用呢?你们请回吧,我与你们已无要事。”婆罗门们便说:“你现在归顺了沙门乔达摩,被他的幻术迷住了,我们还能在你这里做什么呢?”说完便沿着原路回去了。
Imā dve gāthāyo abhāsi. So tena hi, bho gotama, taṃ vijjaṃ me dethāti apacitiṃ dassetvā satthu santike nisīdi. Satthā ‘‘amhehi samānaliṅgassa demā’’ti āha. Vaṅgīso ‘‘yaṃ kiñci katvā mayā imaṃ mantaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti brāhmaṇe upagantvā āha – ‘‘tumhe mayi pabbajante mā cintayittha, ahaṃ mantaṃ uggaṇhitvā sakalajambudīpe jeṭṭhako bhavissāmi, tumhākampi tena bhaddameva bhavissatī’’ti so mantatthāya satthu santikaṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Tadā ca thero nigrodhakappo bhagavato santike ṭhito hoti, taṃ bhagavā āṇāpesi – ‘‘nigrodhakappa, imaṃ pabbājehī’’ti. Thero satthu āṇāya taṃ pabbājetvā ‘‘mantaparivāraṃ tāva uggaṇhāhī’’ti dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ vipassanākammaṭṭhānañca ācikkhi. So dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ sajjhāyantova vipassanāya kammaṭṭhānaṃ paṭṭhapesi. Brāhmaṇā taṃ upasaṅkamitvā – ‘‘kiṃ, bho vaṅgīsa, samaṇassa gotamassa santike sippaṃ uggahita’’nti pucchiṃsu. ‘‘Āma sikkhitaṃ’’. ‘‘Tena hi ehi gamissāmā’’ti. ‘‘Kiṃ sippasikkhanena, gacchatha tumhe na mayhaṃ tumhehi kattabbakicca’’nti. Brāhmaṇā ‘‘tvampi dāni samaṇassa gotamassa vasaṃ āpanno, māyāya āvaṭṭito, kiṃ mayaṃ tava santike karissāmā’’ti āgatamaggeneva pakkamiṃsu. Vaṅgīso vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi.
9696. 就这样,长老证得阿拉汉果之后,回忆起自己过去的宿业,心生喜悦。为宣说往昔的事迹,他诵出“名为莲花上佛的胜者……”等偈。这里仅解释其中义理明显之处。
96. Evaṃ thero arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Anuttānatthameva vaṇṇayissāma.
99“以种种光芒照耀”:指莲花上世尊以蓝、黄等六色光芒照耀、闪耀,令一切美丽,放射光辉,这就是它的意思。“所化的莲花”:犹如莲花上的太阳,以教法之光特别唤醒、令觉悟称为所化众生的莲花,使他们通过证得阿拉汉道而绽放,这就是它的意思。
99.Pabhāhi anurañjantoti so padumuttaro bhagavā nīlapītādichabbaṇṇapabhāhi raṃsīhi anurañjanto jalanto sobhayamāno vijjotamānoti attho. Veneyyapadumāni soti padumuttarasūriyo attano vacanasaṅkhātena sūriyaraṃsiyā veneyyajanasaṅkhātapadumāni visesena bodhento pabodhento arahattamaggādhigamena phullitāni karotīti attho.
100“具足四无所畏者”:
100.Vesārajjehi sampannoti –
“于诸障碍、于出离、于佛性、于漏尽;”
«Etesu catuṭṭhānesu, buddho suṭṭhu visārado» ti.(在这四种处,佛陀极为善巧。)
‘‘Antarāye ca niyyāne, buddhatte āsavakkhaye; Etesu catuṭṭhānesu, buddho suṭṭhu visārado’’ti. –
意思是:具足、成就并完全具备如上所说的四种无畏智,这便是其义理。
Evaṃ vuttacatuvesārajjañāṇehi sampanno samaṅgībhūto samannāgatoti attho.
105“鹏耆舍”即“摧伏论者”:在应说为“vādīso”(论主)之处,将辅音da转为ga,而说成“vāgīso”——应如此理解。“摧伏论者”是指令自论与他论流淌涌出、使之显了的人。
105.Vāgīso vādisūdanoti vādīnaṃ paṇḍitajanānaṃ īso padhāno ‘‘vādīso’’ti vattabbe da-kārassa ga-kāraṃ katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sakatthaparatthavādaṃ sūdati paggharāpeti pākaṭaṃ karotīti vādisūdano.
110“摩罗摩娑那(māramasana)”:意为“接触、执取、摧毁”;因为接触、执取、摧毁蕴魔等五种魔,故称“摧魔者”。“摧见者(diṭṭhisūdana)”:令世俗与胜义之见(diṭṭhidassana)流出、涌溢并显示,故称“摧见者”。
110.Māramasanāti khandhamārādayo pañcamāre masati parāmasati viddhaṃsetīti māramasano. Diṭṭhisūdanāti vohāraparamatthasaṅkhātaṃ diṭṭhidassanaṃ sūdati paggharaṃ dīpetīti diṭṭhisūdano.
111“休息地、寂静处(vissāmabhūmi santāna)”:意为,对于在整个轮回大海中疲惫不堪的众生,通过令其证得入流道等,而成为休息之地、安歇之处、平息之所。
111.Vissāmabhūmi santānanti sakalasaṃsārasāgare santānaṃ kilamantānaṃ sotāpattimaggādiadhigamāpanena vissamabhūmi vissamaṭṭhānaṃ vūpasamanaṭṭhānanti attho.
132“因此我摧毁了慢心(tatohaṃ vihatārambho)”:意思是,从那时起,由于见到独觉佛的舍利身,我摧毁了慢心,灭除了慢与骄矜(sārambha),灭除了慢(māna),变得谦恭,从而善巧地祈求、恳请出家。其余内容容易理解。
132.Tatohaṃ vihatārambhoti tato paccekabuddhassa sarīradassanena ahaṃ vihatārambho vinaṭṭhasārambho, vinaṭṭhamāno nimmado hutvā pabbajjaṃ saṃ suṭṭhu yāciṃ saṃyāciṃ ārocesinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.
五、难陀长老譬喻的注释
5. Nandakattheraapadānavaṇṇanā
第五篇譬喻以“莲花上佛名为胜者”等偈颂开篇,是尊者难陀迦长老的譬喻。这位长老也正如经文所述,于过去诸佛处积累过资粮,所有这些内容依经文即可明了。
Pañcamāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato nandakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikārotiādi sabbaṃ pāṭhānusārena suviññeyyamevāti.
六、伍达夷长老譬喻的注释
6. Kāḷudāyittheraapadānavaṇṇanā
第六篇譬喻以“莲花上佛名为胜者”等偈颂开篇,是尊者伍达夷长老的譬喻。这位长老同样于过去诸佛处积累了资粮,在数不尽的轮回生命中,累积了能导向还灭、作为解脱助缘的福德。在莲花上佛世尊的时代,他出生于汉萨瓦蒂城的一个良家,成年后,一次听闻世尊说法,亲见世尊将一位比丘立为“最能令在家人对佛法生起净信”的首位比丘,于是他发愿成就此位,并渴望获得这一地位。世尊亦为之授记,说未来必将满愿。他毕生勤修善行,流转于天界与人间。当我们的菩萨入母胎结生的那一天,他从天界命终,投生于迦毗罗卫城一位大臣家中。他与菩萨同日出生,当天人们便用细布襁褓将他裹好,送到菩萨身边侍奉。与菩萨同日出生者,还有菩提树、罗睺罗的母亲、四座宝藏、可乘骑的大象、犍陟、车匿,以及伍达夷——这七位因同日出生,故被称为“同生”。后来在为孩子取名的日子,因全城欢腾,便为他取名“优陀夷”;又因他肤色略黑,故被称为“伍达夷”。他自幼便与菩萨一同嬉戏,渐渐长大。
Chaṭṭhāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato kāḷudāyittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā tajjaṃ abhinīhārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Satthāpi byākāsi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bodhisattassa mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase devalokato cavitvā kapilavatthusmiṃyeva amaccakule paṭisandhiṃ gaṇhi. Bodhisattena saha ekadivaseyeva jāto, taṃdivasaṃyeva naṃ dukūlacumbaṭakena nipajjāpetvā bodhisattassa upaṭṭhānaṃ nayiṃsu. Bodhisattena hi saddhiṃ bodhirukkho, rāhulamātā, cattāro nidhī , ārohaniyahatthī, kaṇḍako, channo, kāḷudāyīti ime satta ekadivase jātattā sahajātā nāma ahesuṃ. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa udaggacittadivase jātattā udāyītveva nāmaṃ kariṃsu. Thokaṃ kāḷadhātukattā pana kāḷudāyīti paññāyittha. So bodhisattena saddhiṃ kumārakīḷaṃ kīḷanto vuddhiṃ agamāsi.
之后,世间怙主以大出离离家,渐次圆证一切知智,转动无上法轮,随后住于王舍城的竹林精舍。净饭大王听闻此事,便派遣一位大臣,率领一千随从,吩咐道:“去将我的儿子请回来。”那位大臣在佛陀说法时来到面前,立于大众外围听法;听法已,便与所有随从一同证得了阿拉汉果。此时世尊伸手而唤:“来,诸比丘!”瞬息之间,他们便以神通力化现的钵与法衣在身,看似出家六十年的长老。因为圣者在证得阿拉汉果后,自然安住于舍心中,故这位大臣并未向十力圣尊转达国王的使命。国王见所遣之人既未归来,亦无音讯,于是又派遣另一位大臣,同样率领一千随从,结果这位大臣也证果而默然。如此,国王先后派遣了九位大臣,各率一千随从。他们全部到达后,皆证得阿拉汉果,无一例外地保持缄默。
Aparabhāge lokanāthe mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakke rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharante suddhodanamahārājā taṃ pavattiṃ sutvā purisasahassaparivāraṃ ekaṃ amaccaṃ ‘‘puttaṃ me idhānehī’’ti pesesi. So satthu dhammadesanāvelāyaṃ satthu santikaṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaṃ pāpuṇi. Atha ne satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Sabbe taṃkhaṇaṃyeva iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Arahattappattato paṭṭhāya ariyā nāma majjhattāva honti, tasmā raññā pesitasāsanaṃ dasabalassa nārocesi. Rājā neva gato āgacchati, na sāsanaṃ suyyatīti aparampi amaccaṃ purisasahassaparivāraṃ pesesi. Tasmimpi tathā paṭipanne aparampīti etena nayena navapurisasahassaparivāre nava amacce pesesi. Sabbe gantvā arahattaṃ patvā tuṇhībhūtā ahesuṃ.
这时,国王心中思量:“这么多人,都因为对我没有感情,竟无一人为请世尊前来而开口。然而这位优陀夷,他与世尊同岁,是从小一起玩泥的伙伴,又对我有情感。我便派他去吧。”于是国王召来优陀夷,对他说:“孩子,你率领一千随从,去将世尊请到这里来。”优陀夷临行前说:“大王,若我能出家,便能请世尊前来。”国王答道:“即使你出家了,也要把我的儿子带来见我。”于是优陀夷来到王舍城,当佛陀说法时,他站在大众外围听法,听法后便与随从一同证得阿拉汉果,成为“善来比丘”。他证果后思惟:“现在还不是世尊返回本族城市的时候。等到雨季降临,山野林间绿草如茵,才是出行的好时节。”他静候动身的时节,待雨季一到,便向世尊极力赞叹沿途的美景,敦请世尊还乡。此事记载于《长老偈》(《长老偈》527-530)——
Atha rājā cintesi – ‘‘ettakā janā mayi sinehābhāvena dasabalassa idhāgamanatthāya na kiñci kathayiṃsu, ayaṃ kho pana udāyī dasabalena samavayo sahapaṃsukīḷiko, mayi ca sinehavā, imaṃ pesessāmī’’ti. Atha taṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, tvaṃ purisasahassaparivāro gantvā dasabalaṃ idhānehī’’ti vatvā pesesi. So pana gacchanto ‘‘sacāhaṃ, deva, pabbajituṃ labhissāmi, evāhaṃ bhagavantaṃ idhānessāmī’’ti vatvā raññā ‘‘pabbajitopi mama puttaṃ dassehī’’ti vutto rājagahaṃ gantvā satthu dhammadesanāvelāya parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaṃ patvā ehibhikkhubhāve patiṭṭhāsi. So arahattaṃ patvā – ‘‘na tāvāyaṃ dasabalassa kulanagaraṃ gantuṃ kālo, vassante pana upagate pabbatesu vanasaṇḍesu haritatiṇasañchannāya bhūmiyā gamanakālo bhavissatī’’ti gamanakālaṃ āgamento vassante sampatte satthu kulanagaraṃ gantuṃ gamanavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesi. Vuttañcetaṃ theragāthāya (theragā. 527-530) –
“尊者!如今树木如火焰般炽燃,为求果实而褪去了叶衣;
它们闪耀着光芒,大雄!这正是品味诸滋味的时节。”
树木花开,赏心悦目,清香四溢,遍满十方;
叶已舍离,期冀果实;勇者啊,是启程之时了!
愿释迦族与拘利族的人们,看到您面朝西方,渡过罗希尼河。
因期望而耕田,因期望而播种;
因期望,商人入海求财;
我依何期望而住,愿我此期望得以成就。
既不太冷,也不太热,无饥荒饥饿之患,大地青翠,生机盎然。大牟尼,此时正是时候。
人们一次又一次地播下种子,天王一次又一次地降下雨水;
农夫们一次又一次地耕耘田地,谷物一次又一次地充盈国土;
乞者一次又一次地四处行乞,施主一次又一次地布施供养;
施主们一再布施之后,便一再往生天界。
我认为帝释天正是诸天中的天中天,因为由你所生的牟尼,名号即为“真实”。
那位以胎藏护持菩萨的摩耶夫人,身坏命终后,于三十三天受乐。
‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāya; Te accimantova pabhāsayanti, samayo mahāvīra bhāgī rasānaṃ. ‘‘Dumāni phullāni manoramāni, samantato sabbadisā pavanti; Pattaṃ pahāya phalamāsasānā, kālo ito pakkamanāya vīra. ‘‘Nevātisītaṃ na panātiuṇhaṃ, sukhā utu addhaniyā bhadante; Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ tarantaṃ. ‘‘Āsāya kasate khettaṃ, bījaṃ āsāya vappati; Āsāya vāṇijā yanti, samuddaṃ dhanahārakā; Yāya āsāya tiṭṭhāmi, sā me āsā samijjhatu. ‘‘Nātisītaṃ nātiuṇhaṃ, nātidubbhikkhachātakaṃ; Saddalā haritā bhūmi, esa kālo mahāmuni. (a. ni. aṭṭha. 1.1.225); ‘‘Punappunañceva vapanti bījaṃ, punappunaṃ vassati devarājā; Punappunaṃ khettaṃ kasanti kassakā, punappunaṃ dhaññamupeti raṭṭhaṃ. ‘‘Punappunaṃ yācanakā caranti, punappunaṃ dānapatī dadanti; Punappunaṃ dānapatī daditvā, punappunaṃ saggamupenti ṭhānaṃ. ‘‘Vīro have sattayugaṃ puneti; Yasmiṃ kule jāyati bhūripañño; Maññāmahaṃ sakkati devadevo, tayā hi jāto muni saccanāmo. ‘‘Suddhodano nāma pitā mahesino, buddhassa mātā pana māyanāmā; Yā bodhisattaṃ parihariya kucchinā, kāyassa bhedā tidivamhi modati. ‘‘Sā gotamī kālakatā ito cutā, dibbehi kāmehi samaṅgibhūtā; Sā modati kāmaguṇehi pañcahi, parivāritā devagaṇehi tehi.
“我是佛陀之子,我的父亲是那位不可征服的、属于辉煌者传承的、无与伦比的坚定者。‘祖父’指父亲的父亲,‘您’指帝释天,‘是我的’意为您是我的祖父。‘您就是帝释天,乔达摩尊者’——‘依法称我’意思是您依据真理,如实称我为‘我子’。”
‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;
帝释天啊,您曾是我的祖父,您依法称我为乔达摩尊者。
芒果树、菠萝蜜树与象橘树,皆为花朵与嫩叶所庄严;
结着坚果的树木流淌出汁液,犹如小巧的甘草蜜井。
你正于两侧侍奉之际,大耶舍啊,此时正是离去之时了。
香蕉与五种芭蕉,以熟透的果实为庄严;
它们垂挂于两侧,大耶舍啊,正当离去之时。
当众人正在享用那些果实时,大名声的耶舍,正是离去之时。
优昙跋罗树颜色暗红,常年结出极为甘甜的果实;
两边皆垂挂累累,名声广大者,是启程之时了。
那般形形色色的树木,不计其数,各自挂满种种不同的果实;
两边皆垂挂累累,名声广大者,是启程之时了。
瞻波花、婆罗树、龙树,芬芳馥郁,被花风吹拂;
满树繁花,树冠闪耀,仿佛以此浓郁芳香作供养。
富楼那树与山富楼那树,这些扎根大地的树木繁花盛开;
繁花树冠闪耀光辉,仿佛以浓郁芳香作供养;
树冠恭敬弯垂,如同行礼,声名远播的圣者,是启程的时候了。
无忧树与黑檀树,殊胜而能令人心生喜悦;
芬芳的耳饰花与绑扎花串,以红色调装点着;
树冠恭敬地弯垂,大名声的圣者啊,这是属于您的时刻。
「迦尼迦罗花」恒常盛开,绽放金色光芒;
散发天界芬芳,庄严一切方位;
恭敬低垂,大名的圣者,此正您的时节。
叶美香馥的露兜花与弓露兜花;
它们散发芬芳,弥漫十方,使一切处充盈妙香;
怀着敬意供养,大名声的圣者,此正合时。
茉莉、素馨与芬芳的小茉莉花,
香气飘散一切方,两条道路皆庄严。
辛杜婆罗花散发着清凉的芬芳,香气馥郁,随微风摇曳;
遍供诸方,装点着两旁的道路,使之格外庄严。
狮子与鬃毛雄狮,为四足众生所依止;
它们在饮水处毫无畏惧,这些兽王威势赫赫。
这些征服群兽者,以狮子吼恭敬供养您;
道中,从两侧被牵引而来,声名远扬者,此正其时。
老虎、信度马与獴,形貌端好,令人怖畏;
如同在空中飞翔,对任何事物皆无所畏惧;
名闻广远的圣者啊,它们恭敬地向你俯身,这正是你的时机。
那些三处绽裂的六牙象,形体妙好,音声和雅,色泽明净。
满怀恭敬,宛如含笑,大名声的圣者,这正是您的时机。
鹿、野猪与花豹,体色斑驳,形态优美;
高矮肥瘦皆匀称,相貌端好,肢节相合;
两条路上仿佛都在歌唱,大名声的圣者,此刻正是你的时机。
牛羚、八足鹿、卢卢鹿,体型魁梧壮硕;
形貌端严,四肢具足,犹如天女在殷勤侍奉。
那时,它们如此侍奉围绕,大名声的圣者,这是您的时节。
花豹、熊与鬣狗,以及刺猬、水蛇,恒常存在;
如今它们全都得到了调伏,依凭您那如来的慈心;
大名声的圣者啊,这确实是你的时机,它们实为你的随从。
野兔、豺、獴,以及众多的黑松鼠;
麝香鹿、苏拉、甘达,它们全都如同在歌唱一般。
那些孔雀:青颈,美冠,羽翼明净;
尾翎端丽,鸣声悠扬,恰似琉璃宝珠。
金色华羽的雁与迅捷如飞的雁,四处漫步游走;
它们全都离弃巢窝,一心想去拜见胜利者;
以甜美悦耳的声音鸣叫道:‘此刻正是你去见父亲的时候。’
天鹅、鹳鸟、善鸣之鸟、鸳鸯,及河中游行的水鸟;
苍鹭、鹤鸟、令人悦意的鸟,水鸦、箭鸡;
这些满怀敬意、高声鸣叫的鸟儿,仿佛在说:‘此刻正是你拜见父亲的时节。’
那些八哥与善语鸟,羽色绚丽,形貌庄严,音声悦耳;
它们从树顶翩然飞来,在两条路上啁啾而鸣;
它们在各处啼鸣:‘现在是你去见父亲的时候了。’
杜鹃鸟全都羽色斑斓,常发悦耳鸣声,殊胜无比。
鹂鸟、鸬鹚与美音鸟,恒常充盈林间;
鸣声响彻林野,彼此和鸣相应。
鹧鸪之声美妙而嘹亮,林鸡的啼鸣亦悦耳动听;
这些音声柔美、令人怡悦的鸟,正是你见到父亲的时刻。
覆盖着白沙,湖岸优美,令人心生喜悦;
那些湖泊充满甘美的水,恒常为你闪耀;
在那里沐浴、饮水之后,正是你拜见亲属的好时辰。
青莲散布其间,红莲同样散布;
白莲与青莲交相散布,湖泊闪耀种种光彩;
那里有清凉的湖水,正是你探望亲族的时节。
白莲花覆盖其上,红莲花簇拥环绕;
道路两旁,处处有莲花池闪耀;
人们可在那水中沐浴,这正是你探望亲族的时节。
白色沙滩遍布,好渡口令人心生欢喜;
那些美丽的河流,充盈着清凉而奔涌的洪流;
沿两条道路流淌,这正是你探望亲族的时节。
大道两侧,村落与市镇密布;
具足净信与虔诚的人们,皈依三宝;
他们的心愿已得满足,正是你探望亲族的时节。
在诸方所,天与人二者,
以香花鬘作供养,此刻正是您探望亲族的时节。
Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. (theragā. 531-536); ‘‘Ambā panasā kapiṭṭhā ca, pupphapallavalaṅkatā; Dhuvapphalāni savanti, khuddāmadhukakūpamā; Sevamāno ubho passe, gantukālo mahāyassa. ‘‘Jambū sumadhurā nīpā, madhugaṇḍidivapphalā; Tā ubhosu pajjotanti, gantukālo mahāyasa. ‘‘Tiṇḍukāni piyālāni, soṇṇavaṇṇā manoramā; Khuddakappaphalā niccaṃ, gantukālo mahāyasa. ‘‘Kadalī pañcamocci ca, supakkaphalabhūsitā; Ubhopassesu lambanti, gantukālo mahāyasa. ‘‘Madhupphaladharā niccaṃ, morarukkhā manoramā; Khuddakappaphalā niccaṃ, gantukālo mahāyasa. ‘‘Hintālatālapantī ca, rajatakkhandhova jotare; Supakkaphalasañchannā, khuddakappā madhussavā; Phalāni tāni khādante, gantukālo mahāyasa. ‘‘Udumbarāruṇāvaṇṇā , sadāsumadhurapphalā; Ubhopassesu lambanti, gantukālo mahāyasa. ‘‘Itthambhūtā anekā te, nānāphaladharā dumā; Ubhopassesu lambanti, gantukālo mahāyasa. ‘‘Campakā salaḷā nāgā, sugandhā māluteritā; Supupphitaggā jotanti, sugandhenābhipūjayuṃ; Sādarā vinatāneva, gantukālo mahāyasa. ‘‘Punnāgā giripunnāgā, pupphitā dharaṇīruhā; Supupphitaggā jotanti, sugandhenābhipūjayuṃ; Sādarā vinatuggaggā, gantukālo mahāyasa. ‘‘Asokā koviḷārā ca, somanassakarā varā; Sugandhā kaṇṇikā bandhā, rattavaṇṇehi bhūsitā; Sādarā vinatuggaggā, samayo te mahāyasa. ‘‘Kaṇṇikārā phullitā niccaṃ, sovaṇṇaraṃsijotakā; Dibbagandhā pavāyanti, disā sabbāni sobhayaṃ; Sādarā vinatāneva, samayo te mahāyasa. ‘‘Supattā gandhasampannā, ketakī dhanuketakī; Sugandhā sampavāyanti, disā sabbābhigandhino; Sādarā pūjayantāva, samayo te mahāyasa. ‘‘Mallikā jātisumanā, sugandhā khuddamallikā; Disā sabbā pavāyanti, ubho magge pasobhayaṃ; Sādarā te palambanti, samayo te mahāyasa. ‘‘Sindhuvārā sītagandhā, sugandhā māluteritā; Disā sabbābhipūjentā, ubho magge pasobhayaṃ; Sādarā vinatuggaggā, samayo te mahāyasa. ‘‘Sīhā kesarasīhā ca, catuppadanisevitā; Acchambhītā surāpāne, migarājā patāpino. ‘‘Sīhanādena pūjenti, sādarā te migābhibhū; Maggamhi ubhato vūḷhā, samayo te mahāyasa. ‘‘Byagghā sindhavā nakulā, sādhurūpā bhayānakā; Ākāse sampatantāva, nibbhītā yena kenaci; Tehi te sādarā natā, samayo te mahāyasa. ‘‘Tidhā pabhinnā chaddantā, surūpā sussarā subhā; Sattappatiṭṭhitaṅgā te, ubho maggesu kūjino; Sādarā hāsamānāva, samayo te mahāyasa. ‘‘Migā varāhā pasadā, citrāsāvayavā subhā; Ārohapariṇāhena, surūpā aṅgasaṃyutā; Ubho magge gāyamānāva, samayo te mahāyasa. ‘‘Gokaṇṇā sarabhā rurū, ārohapariṇāhino; Surūpā aṅgasampannā, sevamānāva accharuṃ; Sevamānā tehi tadā, samayo te mahāyasa. ‘‘Dīpī acchā taracchā ca, tudarā varuṇā sadā; Te dāni sikkhitā sabbe, mettāya tava tādino; Te paccasevakā addhā, samayo te mahāyasa. ‘‘Sasā siṅgālā nakulā, kalandakāḷakā bahū; Kasturā sūrā gandhā te, kevalā gāyamānāva. Samayo te mahāyasa; ‘‘Mayūrā nīlagīvā te, susikhā subhapakkhikā; Supiñchā te sunādā ca, veḷuriyamaṇisannibhā; Nādaṃ karontā pūjenti, kālo te pitudassane. ‘‘Suvaṇṇacitrahaṃsā ca, javahaṃsā vihācarā; Te sabbe āsayā chuddhā, jinadassanabyāvaṭā; Madhurassarena kūjanti, kālo te pitudassane. ‘‘Haṃsā koñcā sunadā te, cakkavākā nadīcarā; Bakā balākā rucirā, jalakākā sarakukkuṭā; Sādarābhinādino ete, kālo te pitudassane. ‘‘Citrā surūpā sussarā, sāḷikā suvataṇḍikā; Rukkhaggā sampatantā te, ubho maggesu kūjino; Tesu tesu nikūjanti, kālo te pitudassane. ‘‘Kokilā sakalā citrā, sadā mañjussarā varā; Vimhāpitā te janataṃ, saddhimittādike surā; Sarehi pūjayantāva, kālo te pitudassane. ‘‘Bhiṅkā kurarā sārā, pūritā kānane sadā; Ninnādayantā pavanaṃ, aññamaññasamaṅgino; Gāyamānā sareneva, kālo te pitudassane. ‘‘Tittirā susarā sārā, susarā vanakukkuṭā; Mañjussarā rāmaṇeyyā, kālo te pitudassane. ‘‘Setavālukasañchannā, supatitthā manoramā; Madhurodakasampuṇṇā, sarā jotanti te sadā; Tattha nhatvā pivitvā ca, samayo te ñātidassane. ‘‘Kumbhīrāmakarākiṇṇā , valayā muñjarohitā; Macchakacchapabyāviddhā, sarā sītodakā subhā; Tattha nhatvā pivitvā ca, samayo te ñātidassane. ‘‘Nīluppalasamākiṇṇā, tathā rattuppalehi ca; Kumuduppalasaṃkiṇṇā, sarā sobhantinekadhā; Tattha sītalakā toyā, samayo te ñātidassane. ‘‘Puṇḍarīkehi sañchannā, padumehi samohatā; Ubho maggesu sobhanti, pokkharañño tahiṃ tahiṃ; Tatthodakāni nhāyanti, samayo te ñātidassane. ‘‘Setapulinasaṃkiṇṇā, supatitthā manoramā; Sītodakamahoghehi, sampuṇṇā tā nadī subhā; Ubho maggehi sandanti, samayo te ñātidassane. ‘‘Maggassa ubhatopasse, gāmanigamasamākulā; Saddhā pasannā janatā, ratanattayamāmakā; Tesaṃ sampuṇṇasaṅkappo, samayo te ñātidassane. ‘‘Tesu tesu padesesu, devā mānussakā ubho; Gandhamālābhipūjenti, samayo te ñātidassane’’ti.
如是,伍达夷长老以约六十首偈颂赞叹导师的出行。那时,世尊心想:“伍达夷期盼我出行,我当满其心愿。” 又见此行将令众多有情获得殊胜证悟,便由两万漏尽者围绕,从王舍城启程,以从容不迫的游行方式,沿途体验前述种种殊胜果报,受两足、四足等众生的承事供养,为妙香与花香所熏沐,摄受城乡民众,踏上了通往迦毗罗卫的道路。长老则运用神通,先至迦毗罗卫,立于国王前方的空中,显现前所未见的身相。国王见此未曾有之相,便问:“你是谁?” 长老回答:“您若认不出您派往世尊身边的那位大臣之子,便请由此了知吧。” 说着——
Evaṃ thero saṭṭhimattāhi gāthāhi satthu gamanavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesi. Atha kho bhagavā ‘‘kāḷudāyī mama gamanaṃ pattheti, pūressāmissa saṅkappa’’nti tattha gamane bahūnaṃ visesādhigamaṃ disvā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto rājagahato aturitacārikāvasena vuttappakāraphalāphale anubhavanto dvipadacatuppadādisamūhānaṃ sevanapūjāya pūjiyamāno vuttappakārasugandhapupphagandhehi gandhiyamāno gāmanigamavāsīnaṃ saṅgahaṃ kurumāno kapilavatthugāmimaggaṃ paṭipajji. Thero iddhiyā kapilavatthuṃ gantvā rañño purato ākāse ṭhito adiṭṭhapubbaṃ vesaṃ disvā, raññā – ‘‘kosi tva’’nti pucchito ‘‘sace amaccaputtaṃ tayā bhagavato santike pesitaṃ na jānāsi, evaṃ jānāhī’’ti vadanto –
“我是佛陀之子,能担负他人不堪之重任,属于辉煌者、无与伦比者、如如者;
‘你是我的祖父,释迦;依法,乔达摩,你是我的祖父。’——他诵出了此偈。
‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino; Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. (theragā. 536) – gāthamāha;
这里,“我是佛陀之子”:由于是从一切知佛陀的胸怀中,通过精进而生起的法教所生,所以我是他的亲生子。“能承担他人无法承担的重任”:因为在成正等觉之前,除了大菩萨以外,其他人无法承受的整个菩提资粮和大悲藏,他能承担;此后,其他人无法承担、无法降服的五种魔,他也能承担、降服;又由于他了知众生在意乐、随眠、习性、胜解等方面的种种差别,能随宜为所化众生开示现法利益、来世利益和究竟义,这种他人无法承担的佛事,他能承担并在其中做得善巧,因此称为“能承担他人无法承担的重任”。“属于辉煌者”:即具足公认的戒等成就者。还有一种说法:“是从肢体各部位放射光明者”。也有人说:“辉煌者、悉达多,这两个名字是父王起的。”“无可比拟者”:无可比拟,因为具足可意等如如的状态,所以是“如如者”。“你是我的祖父”:以圣种姓来看,我的父亲是正自觉者;以世间通称来看,你是我的父亲。“释迦”:以族姓称呼国王。“依法”:指以本性的方式,圣种姓与世间种姓这两种种姓的本性相融合。“乔达摩啊”:以姓氏称呼国王。“你是我的祖父”:即曾经是祖父。
Tattha buddhassa puttomhīti sabbaññubuddhassa ure vāyāmajanitāhi dhammadesanāhi jātatāya orasaputto amhi. Asayhasāhinoti abhisambodhito pubbe ṭhapetvā mahābodhisattaṃ aññehi sahituṃ asakkuṇeyyattā asayhassa sakalabodhisambhārassa, mahākaruṇākarassa ca sahanato tato parampi aññehi sahituṃ abhibhavituṃ asakkuṇeyyattā asayhānaṃ pañcannaṃ mārānaṃ sahanato abhibhavanato āsayānusayacaritādhimuttiādivibhāgāvabodhena yathārahaṃ veneyyānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi anusāsanīsaṅkhātassa aññehi asayhassa buddhakiccassa sahanato tattha vā sādhukārībhāvato asayhasāhino. Aṅgīrasassāti aṅgīkatasīlādisampattikassa. ‘‘Aṅgamaṅgehi niccharaṇakaobhāsassā’’ti apare. Keci pana ‘‘aṅgīraso siddhatthoti imāni dve nāmāni pitarāyeva gahitānī’’ti vadanti. Appaṭimassāti anupamassa iṭṭhādīsu tādilakhaṇasampattiyā tādino. Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsīti ariyajātivasena mayhaṃ pitu sammāsambuddhassa lokavohāravasena tvaṃ pitā asi. Sakkāti vaṃsena rājānaṃ ālapati. Dhammenāti sabhāvena ariyajātilokiyajātīhi dvinnaṃ jātīnaṃ sabhāvasamodhānena. Gotamāti gottena rājānaṃ ālapati. Ayyakosīti pitāmaho ahosi. Ettha ca ‘‘buddhassa puttomhī’’tiādiṃ vadanto thero aññaṃ byākāsi.
如此表明自己之后,满心欢喜的国王请他坐在极其珍贵的座上,将自己精心准备的种种美味食物装满他的钵。把钵递给他时,长老做出要离开的样子。国王问道:“为何想走?请用斋饭。”他说:“我去导师那里以后再吃。”国王问:“导师在哪里?”他说:“世尊带着两万位比丘随行,正为与你们相见而踏上路途。”国王说:“你们且用这份团食,再另外带一份给世尊。在我儿子抵达这座城之前,就从这里为世尊送团食。”长老用完斋饭后,为国王和大众说法。在世尊到达之前,他已令王宫对三宝的功德生起净信,并于大众面前,将装满应供世尊食物的钵抛向空中,自己亦腾空而起,携食物上前,置于世尊手中。世尊也食用了那份团食。就这样,世尊每日只行一由旬,六十由旬的路程,长老便日日从王宫取来饭菜供养世尊。世尊次第前行,到达迦毗罗卫城后,第二天便在市街中托钵乞食。净饭大王听说后,前往那里说道:“不要认为应当这样做,这不是王族的传统。”世尊说:“大王,那是你们的传承,而对我们,则是诸佛的传承。”如此说后——
Evaṃ pana attānaṃ jānāpetvā haṭṭhatuṭṭhena raññā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditassa nānaggarasabhojanassa pattaṃ pūretvā patte dinne gamanākāraṃ dassesi. ‘‘Kasmā gantukāmattha, bhuñjathā’’ti vutte, satthu santikaṃ gantvā bhuñjissāmīti. Kahaṃ pana satthāti? Vīsatisahassabhikkhuparivāro tumhākaṃ dassanatthāya maggaṃ paṭipannoti. Tumhe imaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjatha, aññaṃ bhagavato haratha. Yāva ca mama putto imaṃ nagaraṃ pāpuṇāti, tāvassa itoyeva piṇḍapātaṃ harathāti. Thero bhattakiccaṃ katvā rañño ca parisāya ca dhammaṃ desetvā satthu āgamanato puretarameva rājanivesanaṃ ratanattayaguṇesu abhippasannaṃ karonto sabbesaṃ passantānaṃyeva satthu āharitabbabhattapuṇṇaṃ pattaṃ ākāse vissajjetvā sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā piṇḍapātaṃ upanetvā satthu hatthe ṭhapesi. Satthāpi taṃ piṇḍapātaṃ paribhuñji. Evaṃ saṭṭhiyojanaṃ maggaṃ divase divase yojanaṃ gacchantassa bhagavato rājagehato bhattaṃ āharitvā adāsi. Bhagavā kamena kapilavatthunagaraṃ patvā punadivase rājavīthiyaṃ piṇḍāya carati. Taṃ sutvā suddhodanamahārājā tattha gantvā, ‘‘mā evaṃ kattabbaṃ maññi, nayidaṃ rājavaṃsappaveṇī’’ti. ‘‘Ayaṃ tumhākaṃ, mahārāja, vaṃso, īdiso amhākaṃ pana buddhavaṃso’’ti vatvā –
应当精勤,莫放逸,行于善法;
行正法者,于现世及他世,安乐而住。
应行善法,勿行恶法;
行持正法者,于此世与他世皆得安乐而住。
‘‘Uttiṭṭhe nappamajjeyya, dhammaṃ sucaritaṃ care; Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi ca. ‘‘Dhammaṃ care sucaritaṃ, na naṃ duccaritaṃ care; Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti. (dha. pa. 168-169) –
世尊宣说佛法。国王证得入流果。于是,国王邀请以佛陀为首的比丘僧团,在自宫中供养令其饱满。斋毕,听闻《法护本生》,国王与随行大众一起证得不来果。后于他时,卧于白伞盖下之际,证得阿拉汉果而入般涅槃。
Dhammaṃ desesi. Rājā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tato rājā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sakamandire bhojetvā sampavāretvā bhojanāvasāne dhammapālajātakaṃ (jā. 1.10.92 ādayo) sutvā sapariso anāgāmiphale patiṭṭhahi. Aparabhāge setacchattassa heṭṭhā nipannova arahattaṃ patvā parinibbāyi.
随后,世尊前往罗睺罗的母亲跋陀王妃的宫殿,为她说法,除去她的忧愁,又通过宣说《月紧那罗本生》令她生起净信,之后便往榕树园。那时,跋陀王妃对儿子罗睺罗王子说:“去,向你父亲请求属于你的财产吧。”王子来到世尊面前,说道:“沙门,请给我遗产。”然后一边跟随世尊,一边说:“沙门,你的影子真舒适。”世尊将他带到榕树园,说道:“接受这出世间的遗产吧。”便让他出家。之后,世尊坐在圣众中间,说道:“诸比丘,在我这些比丘声闻弟子中,最能令在家人对教法生起信心的第一人,就是伍达夷。”于是将这位长老安立在最上位。
Tato bhagavā rāhulamātuyā bimbādeviyā pāsādaṃ gantvā tassā dhammaṃ desetvā sokaṃ vinodetvā candakinnarījātakadesanāya (jā. 1.14.18 ādayo) pasādaṃ janetvā nigrodhārāmaṃ agamāsi. Atha bimbādevī puttaṃ rāhulakumāraṃ āha – ‘‘gaccha, tava pitu santakaṃ dhanaṃ yācāhī’’ti. Kumāro ‘‘dāyajjaṃ , me samaṇa, dehī’’ti vatvā bhagavantaṃ anubandhitvā, ‘‘sukhā, te samaṇa, chāyā’’ti vadanto gacchati. Taṃ bhagavā nigrodhārāmaṃ netvā ‘‘lokutaradāyajjaṃ gaṇhāhī’’ti vatvā pabbājesi. Atha bhagavā ariyagaṇamajjhe nisinno ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ kulappasādakānaṃ yadidaṃ kāḷudāyī’’ti (a. ni. 1.219, 225) theraṃ etadagge ṭhapesi.
165这位居于最上位的长老,忆起自己过去的业行,心生喜悦,为宣说宿世本生,诵出“名为莲花上佛的胜者”等偈颂。以下仅对其中词义隐晦之处加以解释。
165. Thero pattaetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādigāthāyo abhāsi. Tattha anuttānapadameva vaṇṇayissāma.
166“了知德与无德”:功德与无功德、优点与过失,或善与不善,称为德与无德;因了知这些,故名“了知德与无德”。“知恩”:因了知他人所施之恩,故名知恩;纵使只是以一日饭食等所造的恩惠,也有能力以整个王国来报答,故称知恩。“感恩”:因感受、领受、接纳所造之恩,故名感恩。“安置于渡处,引导生命”:意指通过说法,将一切众生安置、引导、安立于通往涅槃的途径——即善道、正道之中。其余之义易于理解。至于偈颂的解释义,已在《长老偈》中说过。
166.Guṇāguṇavidūti guṇañca aguṇañca guṇāguṇaṃ, vaṇṇāvaṇṇaṃ, kusalākusalaṃ vā taṃ jānātīti guṇāguṇavidū. Kataññūti aññehi kataguṇaṃ jānātīti kataññū, ekadivasampi bhattadānādinā katūpakārassa rajjampi dātuṃ samatthattā kataññū. Katavedīti kataṃ vindati anubhavati sampaṭicchatīti katavedī. Titthe yojeti pāṇineti sabbasatte nibbānapavesanupāye kusalapathe magge dhammadesanāya yojeti sampayojeti patiṭṭhāpetīti attho. Sesaṃ uttānatthameva. Gamanavaṇṇanagāthānamattho theragāthāyaṃ vuttoyevāti.
7. 无畏长老譬喻注
7. Abhayattheraapadānavaṇṇanā
第七则譬喻中,「名为莲花上佛的胜者……」等偈颂,是尊者无畏长老的譬喻。他往昔亦于诸胜者处承事供养,在种种生命流转中积累了导向解脱的依止功德。莲花上佛住世时,他生于汉萨瓦提城的婆罗门家。成年后,通达吠陀支,精通自他宗义。一日,听闻大师说法,心生净信,遂以偈颂赞佛。他在彼处尽形寿安住,广积功德,命终后生于天界。此后唯辗转投生善趣。及至此佛出世,他生为王舍城频婆娑罗王之子,取名「无畏」。成年后,与尼犍子众常相亲近。某日,尼犍子那陀子派他前去向世尊提出论难。他提出微细之问,得闻微细之答,便生净信,于世尊座下出家。依禅修业处修习智慧,不久即证得阿拉汉果。
Sattamāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato abhayattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vipaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare brāhmaṇakule nibbatto. So vuddhimanvāya vedaṅgapārago sakaparasamayakusalo ekadivasaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso bhagavantaṃ gāthāhi thomesi. So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā puññāni katvā tato cuto devaloke nibbatto aparāparaṃ sugatīsuyevaṃ saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe bimbisārarañño putto hutvā nibbatti, abhayotvevassa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto nigaṇṭhehi saddhiṃ vissāsiko hutvā caranto ekadivasaṃ nigaṇṭhena nāṭaputtena satthu vādāropanatthāya pesito nipuṇapañhaṃ pucchitvā nipuṇabyākaraṇaṃ sutvā pasanno satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhānānurūpaṃ ñāṇaṃ pesetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.
195他证得阿拉汉果后,忆念往昔所造之业,心生欢喜,为宣说过去所行之譬喻,而说出「名为莲花上佛的胜者……」等偈颂。凡此诸义,皆甚易解。
195. So arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Taṃ sabbaṃ suviññeyyamevāti.
8. 罗摩塞咖亚长老譬喻注
8. Lomasakaṅgiyattheraapadānavaṇṇanā
第八则譬喻中,「于此贤劫……」等偈颂为首,是尊者罗摩塞咖亚长老的譬喻。他过去亦于诸佛处承事供养,在种种生命流转中积累导向解脱的依止功德。迦叶世尊住世时,他生于婆罗门家,具足信乐,心怀净信。另有一位名为旃檀者,是其挚友。二人听闻大师说法,心生净信,出家为比丘,尽形寿守护戒律,成为戒行极其清净者。命终后生于天界,于一佛未出之劫间中享受天乐。此二人中,前者于此佛出世时,生于释迦族;后者旃檀则生为三十三天之天子。其时,黑优陀夷依释迦族之信乐,祈请世尊转法轮;世尊为折服释迦王之憍慢,宣说韦桑答拉法谈。他于彼处得见莲花雨神变,心生净信,遂即出家。后来听闻《中部》所说之《善一夜者经》,便住于林中,忆持此经教示,随顺教示修习智慧,作意禅修业处,最终证得阿拉汉果。
Aṭṭhamāpadāne imamhi bhaddake kappetiādikaṃ āyasmato lomasakaṅgiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto kassapassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto saddho pasanno ahosi. Aparo candano nāma tassa sahāyo cāsi. Te dvepi satthu santike dhammaṃ sutvā pasannamānasā pabbajitvā yāvajīvaṃ sīlaṃ rakkhitvā suparisuddhasīlā tato cutā devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ dibbasukhaṃ anubhaviṃsu. Tesu ayaṃ imasmiṃ buddhuppāde sākiyakule nibbattitvā aparo candano devaputto hutvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Atha so sakyakulappasādakena kāḷudāyinā ārādhitena bhagavatā sakyarājūnaṃ mānamaddanāya kataṃ vessantaradhammadesanāyaṃ (jā. 2.22.1655 ādayo) pokkharavassaiddhipāṭihāriyaṃ disvā pasannamānaso pabbajitvā majjhimanikāye vuttaṃ bhaddekarattasuttantadesanaṃ sutvā araññavāsaṃ vasanto bhaddekarattasuttantadesanānusāsanaṃ (ma. ni. 3.286 ādayo) saritvā tadanusārena ñāṇaṃ pesetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā arahattaṃ pāpuṇi.
225他证得阿拉汉果后,忆念起自己往昔所造的业,心生喜悦。为了宣说过去所行的事迹,便诵出“于此贤劫……”等偈颂。关于“劫”,共有四种:精粹劫、胜妙劫、精华劫、贤劫。其中,只有一位佛陀出现于世的劫,称为精粹劫;有两位或三位佛陀出现于世的劫,称为胜妙劫;有四位佛陀出现于世的劫,称为精华劫;有五位佛陀出现于世的劫,称为贤劫。然而在其他地方,
225. Arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento imamhi bhaddake kappetiādimāha. Tattha kappo tāva catubbidho – sārakappo, varakappo, maṇḍakappo, bhaddakappoti. Tesu yasmiṃ kappe eko buddho uppajjati, ayaṃ sārakappo nāma. Yasmiṃ dve vā tayo vā buddhā uppajjanti, ayaṃ varakappo nāma. Yasmiṃ cattāro buddhā uppajjanti, ayaṃ maṇḍakappo nāma. Yasmiṃ pañca buddhā uppajjanti, ayaṃ bhaddakappo nāma. Aññattha pana –
“精粹劫、精华劫,以及精粹精华劫,
胜妙劫与贤劫,如此劫共计有五种。这些劫中,依次有一位、两位、三位、四位、五位佛陀出现于世。”
‘‘Sārakappo maṇḍakappo, sāramaṇḍakappo tathā; Varakappo bhaddakappo, kappā pañcavidhā siyuṃ. ‘‘Eko dve tayo cattāro, pañca buddhā yathākkamaṃ; Etesu pañcakappesu, uppajjanti vināyakā’’ti. –
如此,五种劫已说。在这些劫中,我们现在所在的此劫,因拘留孙佛、拘那含佛、迦叶佛、乔达摩佛、弥勒佛——此五佛出现而庄严,故称为‘贤劫’。
Evaṃ pañca kappā vuttā. Tesu ayaṃ kappo ‘‘kakusandho koṇāgamano kassapo gotamo metteyyo’’ti pañcabuddhapaṭimaṇḍitattā bhaddakappo nāma jāto.
因此,在这贤劫中,有名为迦叶的导师出现——这便是与上文的关联。其余义理皆浅显易懂。
Tasmā imasmiṃ bhaddakappamhi kassapo nāyako uppajjīti sambandho. Sesaṃ uttānatthamevāti.
第九:瓦那瓦洽长老的譬喻注释
9. Vanavacchattheraapadānavaṇṇanā
第九篇譬喻中,以「在此贤劫」等开头,是尊者林住长老的譬喻。他同样在过去诸佛处积累功德,于种种生命形态中不断积集导向出离的善业。在迦叶世尊的时代,他出生在一个良家。成年明理之后,听闻导师说法,生起信心,出家并修习清净梵行。从彼处死后,投生天界。由天界死没,又在森林僻静处比丘们的附近,投生鸽胎。他对那些比丘心生慈心,听闻佛法。从彼处死后,辗转流转于天界与人间。直至此佛出世之时,他出生在迦毗罗卫的一个婆罗门家庭。当他还在母胎时,母亲便生起渴望:欲住森林,欲在林中生产。于是顺应她的愿望,让她住于森林并顺利生产。他从母胎出来时,人们用一块袈裟布片承接了他。那时正值菩萨降诞,国王派人将这位男孩接来,亲自抚养。后来,菩萨出离、出家,修六年苦行,觉悟成佛后,他来到大迦叶尊者前,对大迦叶的教导生起净信,并从大迦叶处闻知佛陀已出世,于是前往世尊处听法。出家后不久,便证得了具足六神通的阿拉汉果。
Navamāpadāne imamhi bhaddake kappetiādikaṃ āyasmato vanavacchattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto kassapassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthu dhammadesanaṃ sutvā saddhājāto pabbajitvā parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caritvā tato cuto devaloke nibbatto, tato cuto araññāyatane bhikkhūnaṃ samīpe kapotayoniyaṃ nibbatto. Tesu mettacitto dhammaṃ sutvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ brāhmaṇakule nibbatti. Tassa mātukucchigatakāleyeva mātu dohaḷo udapādi vane vasituṃ vane vijāyituṃ . Tato icchānurūpavasena vane vasantiyā gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Gabbhato nikkhantañca naṃ kāsāvakhaṇḍena paṭiggahesuṃ. Tadā bodhisattassa uppannakālo, rājā taṃ kumāraṃ āharāpetvā saheva posesi. Atha bodhisatto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbajitvā chabbasāni dukkarakārikaṃ katvā buddhe jāte so mahākassapassa santikaṃ gantvā tassovāde pasanno tassa santikā buddhuppādabhāvaṃ sutvā satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā pabbajitvā nacirasseva chaḷabhiñño arahā ahosi.
251证得阿拉汉果后,他忆起过去所作行业,心生喜悦,为阐明过去所行譬喻,而说出以「在此贤劫」等为首的偈颂。其中,「梵天亲族、大名声者」一句,本应说为「婆罗门亲族」,但为偈颂韵律之便,故说「梵天亲族」,当知此意。因其名声遍布三界,故称‘大名声’。其余一切,皆浅显易懂。
251. So arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento imamhi bhaddake kappetiādimāha. Tattha brahmabandhu mahāyasoti ettha brāhmaṇānaṃ bandhu ñātakoti brāhmaṇabandhūti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ ‘‘brahmabandhū’’ti vuttanti veditabbaṃ. Lokattayabyāpakayasattā mahāyaso. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyamevāti.
第十:小香长老的譬喻注释
10. Cūḷasugandhattheraapadānavaṇṇanā
在第十篇譬喻中,以“在此贤劫”等为开端的,是尊者香长老的譬喻。他亦在过去诸佛前累积了修行资粮,在种种生命形态中积集了导向解脱之缘的善业。在迦叶正自觉者的时代,他出生于波罗奈城一个财富圆满的家庭。成年通达事理之后,他来到导师座前听闻佛法,恒常礼敬,广行布施,并且每月七次以四种香涂抹世尊的香室。他发愿道:“愿我于未来一切生处,身体皆能散发妙香。”世尊对此作了授记。他终其一生如是而行,并修习种种善业,从彼处死后转生天界。他身体的香气遍满整个欲界,故被称为香天子。他享受天界的种种成就之后,从彼处死后,到了这一尊佛出世的时候,出生在一个大富之家。当他还在母胎中时,他母亲的身体便散发香气,使得整个家宅乃至整座城市都弥漫着同样的妙香。在诞生那一刻,整座舍卫城犹如一个盛满香料的宝盒,因此人们给他取名为“香”。他逐渐长大成人。那时,世尊来到舍卫城,接受了祇园大精舍。他见到世尊,内心生起净信,便在世尊跟前出家,不久之后便具足无碍解而证得阿拉汉果。从他出生之日直至般涅槃之间,在此期间,他所
Dasamāpadāne imamhi bhaddake kappetiādikaṃ āyasmato sugandhattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ vibhavasampanne kule nibbatto viññutaṃ patvā satthu santike dhammaṃ sutvā sabbadā namassamāno mahādānaṃ dadamāno māsassa sattakkhattuṃ bhagavato gandhakuṭiyā catujjātigandhena vilimpesi. ‘‘Mama nibbattanibbattaṭṭhāne sarīrato sugandhagandho nibbattatū’’ti patthanaṃ akāsi. Bhagavā taṃ byākāsi. So yāvatāyukaṃ ṭhatvā puññāni karonto tato cuto devaloke nibbatto kāmāvacaralokaṃ sarīragandhena sugandhaṃ kurumāno sugandhadevaputtoti pākaṭo ahosi. So devalokasampattiyo anubhavitvā tato cuto imasmiṃ buddhuppāde mahābhogakule nibbatti, tassa mātukucchigatasseva mātuyā sarīragandhena sakalagehaṃ sakalanagarañca sugandhena ekagandhaṃ ahosi, jātakkhaṇe sakalaṃ sāvatthinagaraṃ sugandhakaraṇḍako viya ahosi, tenassa sugandhoti nāmaṃ kariṃsu. So vuddhiṃ agamāsi. Tadā satthā sāvatthiyaṃ patvā jetavanamahāvihāraṃ paṭiggahesi, taṃ disvā pasannamānaso bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tassa uppannadivasato paṭṭhāya yāva parinibbānā etthantare nipannaṭṭhānādīsu sugandhameva vāyi. Devāpi dibbacuṇṇadibbagandhapupphāni okiranti.
272那位长老证得阿拉汉果后,忆起自己过去所造的业,心生喜悦,为阐明过去所行的事迹,便说了以“在此贤劫”等为开头的偈颂。所有这些内容,依前文所说的方法及其意义的浅明,皆是容易理解的。其差别仅在于所修福德的不同以及由此而来的名称不同。
272. Sopi thero arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento imamhi bhaddake kappetiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthattā ca suviññeyyameva, kevalaṃ puññanānattaṃ nāmanānattañca viseso.