第十一品
11. Ekādasanipāto
一、桑基洽长老偈颂注
1. Saṃkiccattheragāthāvaṇṇanā
收录于第十一品的“你在林中做什么,儿啊?”等偈颂,是具寿桑基洽长老的偈颂。它的来历是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里种下功德,于生生流转之中,累积了导向涅槃的善业。到了现在这位佛陀出世时,他在舍卫城一个婆罗门大富豪家结生。当时他还住在母胎中,母亲便因病去世了。人们把母亲的遗体送到坟场火化,但胎儿所在的部位却没有被火烧到。他们用木桩刺母亲的腹部,结果刺中了男孩的眼窝。刺穿之后,他们将炭火盖在他身上便离开了。虽然腹部那一块地方被烧焦了,但在炭火之上,那个如同金像一般的男孩,仿佛睡在莲花苞里一样。对最后生的圣者来说,就算被须弥山压住,只要还没有证得阿拉汉果,生命便不会结束。
Ekādasanipāte kiṃ tavattho vane tātātiādikā āyasmato saṃkiccattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule paṭisandhiṃ gaṇhi. Tasmiṃ kucchigateyeva mātā byādhitā hutvā kālamakāsi. Tassā susānaṃ netvā jhāpiyamānāya gabbhāsayo na jhāyi. Manussā sūlehi kucchiṃ vijjhantā dārakassa akkhikoṭiṃ pahariṃsu. Te taṃ vijjhitvā aṅgārehi paṭicchādetvā pakkamiṃsu. Kucchipadesopi jhāyi, aṅgāramatthake pana suvaṇṇabimbasadiso dārako padumagabbhe nipanno viya ahosi. Pacchimabhavikasattassa hi sinerunā otthariyamānassapi arahattaṃ appatvā jīvitakkhayo nāma natthi.
第二天,前往火葬场的人看见男孩就这样躺着,心中十分稀有、惊奇,便将男孩抱进村子,去请教那些占相者。占相者们说:“如果这孩子将来过在家人的生活,他的七代亲族都将堕入恶道;如果出家,他将由五百位沙门围绕,游方教化。”亲戚们听后说道:“很好,等他长大后,我们就带他到我们尊崇的舍利弗长老那里,请长老为他剃度出家。”因为男孩的眼窝是被木桩刺破的,他们就称他为“桑基洽”(意为刺破眼窝),此后一直沿用此名。他七岁时,听闻自己尚在母胎中母亲便已死去,以及自己在胎中的种种遭遇,内心生起极大的惊惧,便说:“我要出家。”亲戚们说:“太好了,孩子!”于是带着他来到法将舍利弗长老面前,请求道:“尊者,请您为这孩子剃度吧。”长老先传授了他“皮五种”禅修业处,然后为他剃度。就在剃刀落下的那一刹那,他便连同无碍解一起,证得了阿拉汉果。之后,他与三十位比丘一同住在森林中,将那些比丘从强盗手中解救出来,又调伏了那些强盗,度他们出家。再后来,他在一座寺院里与许多比丘共住,看到他们总是陷
Punadivase āḷāhanaṭṭhānaṃ gatā manussā tathānipannaṃ dārakaṃ disvā acchariyabbhutacittajātā dārakaṃ ādāya gāmaṃ pavisitvā nemittake pucchiṃsu. Nemittakā ‘‘sace ayaṃ dārako agāraṃ ajjhāvasissati, yāva sattamā kulaparivaṭṭā duggatā bhavissanti. Sace pabbajissati, pañcahi samaṇasatehi parivuto vicarissatī’’ti āhaṃsu. Ñātakā ‘‘hotu, vaḍḍhitakāle amhākaṃ ayyassa sāriputtattherassa santike taṃ pabbājessāmā’’ti vatvā saṅkunā chinnakkhikoṭitāya saṃkiccoti vadantā aparabhāge saṃkiccoti vohariṃsu. So sattavassikakāle attano gabbhagatasseva mātu maraṇaṃ, gabbhe ca attano pavattiṃ sutvā saṃvegajāto ‘‘pabbajissāmī’’ti āha. Ñātakā ‘‘sādhu, tātā’’ti dhammasenāpatissa santikaṃ netvā, ‘‘bhante, imaṃ pabbājethā’’ti adaṃsu. Thero taṃ tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā tiṃsamattehi bhikkhūhi saddhiṃ araññe viharanto ce corahatthato mocetvā sayampi te core dametvā pabbājetvā aññatarasmiṃ vihāre bahūhi bhikkhūhi saddhiṃ viharanto te vivādapasute disvā ‘‘aññattha gacchāmī’’ti bhikkhū āpucchi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana dhammapadavatthumhi (dha. pa. aṭṭha. 1.saṅkiccasāmaṇeravatthu) āgatanayeneva veditabbo. Atha naṃ aññataro upāsako upaṭṭhātukāmo āsannaṭṭhāne vāsaṃ yācanto –
你在林中做什么呢,儿啊?就像雨季的乌朱喝那鸟一样;
高空的毗蓝跋风令你愉悦,因为禅修者确实乐于独处远离。
‘‘Kiṃ tavattho vane tāta, ujjuhānova pāvuse; Verambhā ramaṇīyā te, paviveko hi jhāyina’’nti. –
那位优婆塞诵出第一首偈颂。长老听后——
Paṭhamaṃ gāthamāha. Taṃ sutvā thero –
犹如雨季时,毗蓝跋风吹散乌云;
我的种种想纷纷生起,悉皆与远离相应。
‘‘Yathā abbhāni verambho, vāto nudati pāvuse; Saññā me abhikiranti, vivekapaṭisaññutā.
那卵生者,身色不净,以尸陀林为栖所而游;
他于疑惑之中,令我生起了依止于离贪之念。
‘‘Apaṇḍaro aṇḍasambhavo, sīvathikāya niketacāriko; Uppādayateva me satiṃ, sandehasmiṃ virāganissitaṃ.
既不为人所守护,亦不守护他人者;
这样的比丘,于诸欲乐无所期盼,确实安乐而住。
‘‘Yañca aññe na rakkhanti, yo ca aññe na rakkhati; Sa ve bhikkhu sukhaṃ seti, kāmesu anapekkhavā.
清澈的水潭、宽阔的岩地,有牛、犁与鹿群相伴;
水面与苔藓遍布其上,那些岩石令我心生欢喜。
‘‘Acchodikā puthusilā, gonaṅgalamigāyutā; Ambusevālasañchannā, te selā ramayanti maṃ.
我曾住于山林、山谷与洞穴之中;
在偏僻的坐卧处,在猛兽常出没之处。
‘‘Vasitaṃ me araññesu, kandarāsu guhāsu ca; Senāsanesu pantesu, vāḷamiganisevite.
‘‘‘Ime haññantu vajjhantu, dukkhaṃ pappontu pāṇino’; Saṅkappaṃ nābhijānāmi, anariyaṃ dosasaṃhitaṃ.
我已侍奉导师,完成了佛陀的教法;
沉重的负担已放下,有之导引已断除。
‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ; Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.
‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ; So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.
我不欣喜死亡,也不欣喜生命;
我只是等待时间,犹如雇工等待报酬。
‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.
‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ. Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato’’ti. – imā gāthā abhāsi;
这里,关于“kiṃ tavattho vane”一句,是通过词性倒置来表达的,意为:“这树林对你有什么意义?有什么用处?”称他为“tāta(孩子)”,是因他尚是年轻的沙弥,故视同己子而呼唤。“ujjuhānova pāvuse”的意思是:据说有一座名为Ujjuhāna的山,丛林密布,多有岩洞与溪谷,随处流水潺潺,在雨季时不宜居住。因此,这句话是说:在这雨季,Ujjuhāna山对你有什么用呢?然而,对此有些人说:“‘Ujjuhāna’是一种飞鸟,不耐寒冷,雨季则藏身林丛。”依照他们的见解,这句的意思便是:如同那只Ujjuhāna鸟,在这雨季里,树林对你有什么意义呢?“verambhā ramaṇīyā te”这句的关联是:那些吹拂的Verambha风令你愉悦吗?也有有些人说:“‘Verambhā’是一处山窟,一个岩洞。”那地方便于往来,远离人众拥挤,又具备树荫及……
Tattha kiṃ tavattho vaneti kinti liṅgavipallāsena vuttaṃ. Vane ko tavattho, kiṃ payojananti attho. Tātāti daharasāmaṇeratāya naṃ attano puttaṭṭhāne ṭhapetvā ālapati. Ujjuhānova pāvuseti ujjuhāno kira nāma eko pabbato, so pana gahanasañchanno bahusoṇḍikandaro, tahaṃ tahaṃ sandamānasalilo , vassakāle asappāyo, tasmā ujjuhāno vā pabbato etarahi pāvusakāle tava kimatthiyoti attho. Keci panettha ‘‘ujjuhāno nāma eko sakuṇo sītaṃ na sahati, vassakāle vanagumbe nilīno acchatī’’ti vadanti. Tesaṃ matena ujjuhānassa viya sakuṇassa pāvusakāle ko tava attho vaneti? Verambhā ramaṇīyā teti verambhavātā vāyantā kiṃ te ramaṇīyāti yojanā. Keci ‘‘verambhā nāma ekā pabbataguhā, pabbhāro’’ti ca vadanti. Tañca ṭhānaṃ gamanāgamanayuttaṃ janasambādharahitaṃ chāyūdakasampannañca, tasmā verambhā ramaṇīyā, vane vasituṃ yuttarūpā. Kasmā? Paviveko hi jhāyinaṃ yasmā tādisānaṃ jhāyīnaṃ yattha katthaci pavivekoyeva icchitabbo, tasmā ‘‘dūraṃ araññaṭṭhānaṃ agantvā verambhāyaṃ vasa, tātā’’ti vadati. Ayañhettha adhippāyo – yasmā jhāyīnaṃ pavivekakkhame nivāsaphāsuke senāsane laddheyeva jhānādayo sampajjanti, na aladdhe, tasmā na evarūpe sītakāle yattha katthaci vane vasituṃ sakkā, guhāpabbhārādīsu pana sakkāti.
在近事男如此说后,长老为了表明“正是山林等这些地方令我喜悦”,便说了“yathā abbhānī”等语。其意为:如同在雨季时节,Verambha风吹散、驱走、除去那些雨云和云堆,同样地,那些与远离相应的想,亦如此散放着我的心,将心唯一牵向远离之处。
Evaṃ upāsakena vutte thero vanādayo eva maṃ ramentīti dassento ‘‘yathā abbhānī’’tiādimāha. Tassattho – yathā pāvuse kāle abbhāni valāhakāni verambhavāto nudati khipati nīharati, evameva me cittaṃ vivekapaṭisaññutā saññā abhikiranti vivekaṭṭhānaṃyeva ākaḍḍhanti.
再者:不是白净而是黑颜色的、从卵所生的乌鸦,在坟场、在墓地,就以那里为停留处而活动——这只乌鸦一定会让我生起正念,也就是“依离贪,于有身”(virāganissitaṃ, sandehasmiṃ),在我这身体当中,必定能生起那系向离贪的身至念业处。据说,有一天长老见到被乌鸦啄食的人尸,获得了不净想,正是针对这件事而这样说。由此表明:因为对身体的欲贪已经彻底不存在了,所以我只想住在林野中。而“yaṃ”中的“ca”是连接词,透过它来表达:“请你再听我另外也有住在森林里的理由。”因为那位出家人以慈心而住并且因为无贪的资具而没有需要被守护的东西,所以其他仆人等并不会去守护他;而这位出家人也不去守护其他任何会成为某种障碍的人,因为那样的人对他来说根本就不存在。这位比丘确实安乐而住——那位比丘由于已经彻底断除了烦恼欲,对于一切事欲完全无所期盼、毫无期待,在任何地方都安乐而住。因为他已经没有任何恐惧和猜忌,所以在森林当中与在村庄里是一样的。
Kiñca ? Apaṇḍaro kāḷavaṇṇo, aṇḍasambhavo aṇḍajo kāko, sīvathikāya susānaṭṭhāne, niketacāriko tameva nivāsanaṭṭhānaṃ katvā vicaraṇako uppādayateva me satiṃ, sandehasmiṃ virāganissitanti, kāyasmiṃ virāgūpasaṃhitaṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ mayhaṃ uppādayatiyeva. Ekadivasaṃ kira thero kākena khajjamānaṃ manussakuṇapaṃ passitvā asubhasaññaṃ paṭilabhi, taṃ sandhāya evamāha. Tena kāye sabbaso chandarāgassa natthitāya vaneyeva vasitukāmomhīti dasseti. Yañcāti ca-saddo samuccayattho, tena aññampi mama araññavāsakāraṇaṃ suṇāhīti dasseti. Yaṃ pabbajitaṃ mettāvihāritāya alobhaniyaparikkhāratāya ca rakkhitabbassa abhāvato aññe sevakādayo na rakkhanti. Yo ca pabbajito aññe kenaci kiñcanapalibodhabhūte na rakkhati tādisānaṃyeva abhāvato. Sa ve bhikkhu sukhaṃ setīti, so bhikkhu samucchinnakilesakāmatāya sabbaso vatthukāmesu anapekkhavā apekkhārahito yattha katthaci sukhaṃ seti. Tassa anusaṅkitaparisaṅkitābhāvato araññamhi gāmamhi sadisamevāti attho.
现在,为了显示山、林等的怡人与曾住之处,而说出“清澈的”等语。其中,“曾住”的意思是:我曾居住过。“猛兽出没的”意思是:为狮子、老虎等猛兽所栖息的树林。
Idāni pabbatavanādīnaṃ ramaṇīyataṃ vasitapubbatañca dassetuṃ ‘‘acchodikā’’tiādi vuttaṃ. Tattha vasitaṃ meti, vuṭṭhapubbaṃ mayā. Vāḷamiganiseviteti, sīhabyagghādīhi vāḷamigehi upasevite vane.
“我不记得有邪思惟”:这是指“愿这些任何种类的有息者、众生,被箭、矛等武器杀死、被杀害,被拳打等打击而遭殃、受逼迫,或以任何其他方式遭受痛苦、陷入痛苦”——像这样与嗔结合、与嗔恚相应,因而成为非圣的、以嗔恨与害等为差别的邪恶思惟,我不记得我曾生起过,也就是说,邪思惟从未生起。如此便显示了安住于慈的状态。
Saṅkappaṃ nābhijānāmīti, ime ye keci pāṇino sattā ususattiādīhi paharaṇehi haññantu māriyantu muṭṭhippahārādīhi vajjhantu bādhīyantu, aññena vā yena kenaci ākārena dukkhaṃ pappontu pāpuṇantūti; evaṃ dosasaṃhitaṃ paṭighasaṃyuttaṃ tato eva anariyaṃ byāpādavihiṃsādippabhedaṃ pāpasaṅkappaṃ uppāditaṃ nābhijānāmi, micchāvitakko na uppannapubboti mettāvihāritaṃ dasseti.
现在,以“已奉事”等语显示自己所作已办的状态。其中,“已奉事”是指:以接受教诫、训示的方式亲近侍奉。“放下”是指:卸下。“重担”是指:极沉重的蕴担。
Idāni ‘‘pariciṇṇo’’tiādinā attano katakiccataṃ dasseti. Tattha pariciṇṇoti upāsito ovādānusāsanīkaraṇavasena. Ohitoti orohito. Garuko bhāroti garutaro khandhabhāro.
“我不欣喜死”:并非欲求死亡,像在想“我将会怎样死去”那般。“我不欣喜活”:也非欲求存活,像在想“我如何才能长久地活下去”那般。这两句显示了对死与活平等看待之心。“而我等待时”:只是等待般涅槃的时刻。“如同佣人”:如同受雇劳作的人,即为他人做工者。正如佣人为他人做工时,虽不欢喜工作本身,却仍在劳作中期待一天的结束;同样,我虽不欣喜生命,却借着维持此有身而存活,虽不欣喜死亡,却期待着终结的时刻。其余的部分与前面说明的方式相同。
Nābhinandāmimaraṇanti ‘‘kathaṃ nu kho me maraṇaṃ siyā’’ti maraṇaṃ na icchāmi. Nābhinandāmi jīvitanti ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ ciraṃ jīveyya’’nti jīvitampi na icchāmi. Etena maraṇe jīvite ca samānacittataṃ dasseti. Kālañca paṭikaṅkhāmīti parinibbānakālaṃva āgamemi. Nibbisanti nibbisanto, bhatiyā kammaṃ karonto. Bhatako yathāti yathā bhatako parassa kammaṃ karonto kammasiddhiṃ anabhinandantopi kammaṃ karontova divasakkhayaṃ udikkhati, evaṃ ahampi jīvitaṃ anabhinandantopi attabhāvassa yāpanena maraṇaṃ anabhinandantopi pariyosānakālaṃ paṭikaṅkhāmīti. Sesaṃ vuttanayameva.