十集·5. 迦巴长老偈的注释
12. 十二集义注 · 170 段
5. 迦巴长老偈的注释
5. Kappattheragāthāvaṇṇanā
“具足种种家族污垢”等偈颂,是迦巴长老所说。这件事的起因是什么呢?这位长老在过去诸佛在世时也曾积集善行,在一次次投生中不断累积福德。在悉达多世尊的时代,他出生在一个富足的家庭,父亲去世后长大成人,用各种色彩斑斓、离染洁净的布料,用种种装饰品,用各式各样的摩尼宝珠,用许多花鬘花环等物,装饰了一棵如意树,以此供养世尊的佛塔。凭着这份善业,他在天界与人间流转投生。到了现在这尊佛出世的时候,他出生在摩揭陀国的曼达利咖王族中,父亲去世后继承了王位,极度贪恋欲乐,深深沉迷其中,就这样过日子。世尊从大悲定中出定,观察世间,以智慧之网照见了他,心中思量:“这会怎样发展呢?”世尊知道:“此人若在我这里听闻不净的说法,就会对欲乐心生厌离,出家之后证得阿拉汉果。”于是世尊以神通从空中来到他那里,说了这样的偈颂:
Nānākulamalasampuṇṇotiādikā āyasmato kappattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā pitu accayena viññutaṃ patto nānāvirāgavaṇṇavicittehi vatthehi anekavidhehi ābharaṇehi nānāvidhehi maṇiratanehi bahuvidhehi pupphadāmamālādīhi ca kapparukkhaṃ nāma alaṅkaritvā tena satthu thūpaṃ pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe maṇḍalikarājakule nibbattitvā pitu accayena rajje patiṭṭhito kāmesu ativiya ratto giddho hutvā viharati. Taṃ satthā mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento ñāṇajāle paññāyamānaṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento, ‘‘esa mama santike asubhakathaṃ sutvā kāmesu virattacitto hutvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā ākāsena tattha gantvā –
充满各种家族污垢,由大粪坑所生;
就像熟透的污水坑,其实是大脓包、大伤口。
‘‘Nānākulamalasampuṇṇo , mahāukkārasambhavo; Candanikaṃva paripakkaṃ, mahāgaṇḍo mahāvaṇo.
这个身体里满是脓和血,沉在粪坑里。
身体不断渗出液体,始终流淌着腐臭之物。
‘‘Pubbaruhirasampuṇṇo, gūthakūpena gāḷhito; Āpopaggharaṇo kāyo, sadā sandati pūtikaṃ.
六十条筋腱互相连接,外面涂着一层肉。
被一层皮囊裹着,这具腐臭的身体毫无用处。
‘‘Saṭṭhikaṇḍarasambandho, maṃsalepanalepito; Cammakañcukasannaddho, pūtikāyo niratthako.
由许多骨头拼接组合而成,用筋腱像绳子一样捆绑起来;
因为许多(骨节等)聚合在一起,才做出行走坐卧等各种姿势。
‘‘Aṭṭhisaṅghātaghaṭito, nhārusuttanibandhano; Nekesaṃ saṃgatībhāvā, kappeti iriyāpathaṃ.
注定趣死无由脱,恒在死王跟前立;
于此舍身命终后,随其所欲即趣行。
‘‘Dhuvappayāto maraṇāya, maccurājassa santike; Idheva chaḍḍayitvāna, yenakāmaṅgamo naro.
身被无明覆盖,又被四种结缚缠住。
身体沉溺在瀑流里,被随眠之网罩住。
‘‘Avijjāya nivuto kāyo, catuganthena ganthito; Oghasaṃsīdano kāyo, anusayājālamotthato.
被五盖缠住,又被寻思牵着走;
被愚痴的黑暗所覆盖,跟着渴爱的根走。
‘‘Pañcanīvaraṇe yutto, vitakkena samappito; Taṇhāmūlenānugato, mohacchādanachādito.
这个身体就这样运转着,被业力的机关所驱动;
圆满终归坏灭,种种差别状态也会坏灭。
‘‘Evāyaṃ vattate kāyo, kammayantena yantito; Sampatti ca vipatyantā, nānābhāvo vipajjati.
凡夫愚痴无明,把此身执为我所有;
他们不断助长这可怕的坟场,又去执取新的生命。
‘‘Yemaṃ kāyaṃ mamāyanti, andhabālā puthujjanā; Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghoraṃ, ādiyanti punabbhavaṃ.
“凡厌离此身,如避粪秽之蛇;
已吐有之根本,彼无漏者当般涅槃。”
‘‘Yemaṃ kāyaṃ vivajjenti, gūthalittaṃva pannagaṃ; Bhavamūlaṃ vamitvāna, parinibbissantināsavā’’ti. –
他用这些偈颂为他讲说了不净的教法。他在导师面前听受了不净的教法——导师以种种方式如实揭示身体的真实性质。他听后,对自己的身体感到厌烦、羞愧、厌恶,内心震动,于是礼敬导师,请求出家说:“尊者,愿我能在世尊身边出家。”导师就吩咐站在旁边的一位比丘:“去吧,比丘,给他剃度、授具足戒,然后带他回来。”那位比丘把“皮五种业处”教给他后,就为他剃度了。他就在剃刀落下的当下,连同无碍解一起证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说:
Imāhi gāthāhi tassa asubhakathaṃ kathesi. So satthu sammukhā anekākāravokāraṃ yāthāvato sarīrasabhāvavibhāvanaṃ asubhakathaṃ sutvā sakena kāyena aṭṭīyamāno harāyamāno jigucchamāno saṃviggahadayo satthāraṃ vanditvā, ‘‘labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajja’’nti pabbajjaṃ yāci. Satthā samīpe ṭhitamaññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘gaccha, bhikkhu, imaṃ pabbājetvā upasampādetvā ānehī’’ti. So taṃ tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. tera 1.4.102-107) –
在悉达多世尊、最胜塔面前,
我把各种彩布系上去,立起了一棵如意树。
无论我投生到哪一种趣处,不管是成为天神,还是生而为人;
那棵如意树矗立在我门前,把我的门装点得光彩夺目。
我和众弟子,以及所有依附于我的人;
从那里取来布之后,我们就一直穿着它。
九十四劫之前,我种下的那棵树;
我从不知道什么是恶趣,这就是那棵劫树的果报。
从今往后第七劫中,会有八位名叫善衣的刹帝利。
具足七宝、有大威力的转轮王。
‘‘Siddhatthassa bhagavato, thūpaseṭṭhassa sammukhā; Vicittadusse lagetvā, kapparukkhaṃ ṭhapesahaṃ. ‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ; Sobhayanto mama dvāraṃ, kapparukkho patiṭṭhati. ‘‘Ahañca parisā ceva, ye keci mamavassitā; Tamhā dussaṃ gahetvāna, nivāsema mayaṃ sadā. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ rukkhaṃ ṭhapayiṃ ahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, kapparukkhassidaṃ phalaṃ. ‘‘Ito ca sattame kappe, suceḷā aṭṭha khattiyā; Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他获得了具足戒,来到导师面前,顶礼之后坐在一边,宣说自己的证悟,诵出了那些偈颂。正因如此,这些偈颂就被称为《长老偈》。
Arahattaṃ pana patvā laddhūpasampado satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno aññaṃ byākaronto tā eva gāthā abhāsi. Teneva tā theragāthā nāma jātā.
这里,“充满种种家族污秽”的意思是:被各种家族、各种类型的污秽所充满,也就是充满了头发、体毛等种种不净的部分。“大粪坑所生”:所谓粪坑,指的就是厕所的粪池。母亲在整个怀孕期间,她的子宫就像长时间发酵的粪池一样,所以这里把子宫称为“大粪坑”。这个子宫是他的出生之处,所以叫“大粪坑所生”。“如粪池”:所谓粪池,是指丢弃剩饭、洗米水、经血、胎垢等物的地方,有的深到膝盖那么高,里面装满了不净。这里的意思就是像那样。“已成熟的”:指已经熟透、陈旧的。这是为了说明,这个身体就像这样:在旃陀罗村口,夏天大雨倾盆时,雨水冲起粪便、尿液、骨头、皮肉、筋腱碎块、唾液、鼻涕等各种腐烂污物,搅成一片污泥浊水;过了几天,里面生出成群的蛆虫,密密麻麻地蠕动;被太阳暴晒后滚烫沸腾,表面冒出泡沫和水泡;颜色变得深黑,臭得不能再臭,令人恶心厌恶;这样的粪池,既让人不愿靠近,也不忍心看一眼。这个身体就是这样。“大疮肿”:因为这个身体始终以苦为根本,不断流出不净,又因为生、老、死而具有膨胀、成熟、破裂的本性,所以就像一个大疮肿,因此叫“大疮肿”。又因为一切处都伴随着苦受,能忍受各种疮患,又流出不净,所以就像一个大伤口。“被粪坑浸透”:就是被粪坑、被粪便浸满。巴利文也有“陷在粪坑中”的说法,意思是从粪坑里出来的。“滴漏不净之身,常流臭秽”:这个身体总是从水界滴漏,而且滴漏的只是胆汁、痰、汗、尿等臭秽不净之物,从来不会流出清净的东西,这就是它的意思。
Tattha nānākulamalasampuṇṇoti, nānākulehi nānābhāgehi malehi sampuṇṇo, kesalomādinānāvidhaasucikoṭṭhāsabharitoti attho. Mahāukkārasambhavoti, ukkāro vuccati vaccakūpaṃ. Yattakavayā mātā, tattakaṃ kālaṃ kārapariseditavaccakūpasadisatāya mātu kucchi idha ‘‘mahāukkāro’’ti adhippeto. So kucchi sambhavo uppattiṭṭhānaṃ etassāti mahāukkārasambhavo. Candanikaṃvāti candanikaṃ nāma ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ, yaṃ jaṇṇumattaṃ asucibharitampi hoti, tādisanti attho. Paripakkanti, pariṇataṃ purāṇaṃ. Tena yathā caṇḍālagāmadvāre nidāghasamaye thullaphusitake deve vassante udakena samupabyūḷhamuttakarīsaaṭṭhicammanhārukhaṇḍakheḷasiṅghāṇikādinānākuṇapabharitaṃ kaddamodakāluḷitaṃ katipayadivasātikkamena saṃjāta kimikulākulaṃ sūriyātapasantāpakuthitaṃ upari pheṇapubbuḷakāni muñcantaṃ abhinīlavaṇṇaṃ paramaduggandhaṃ jegucchaṃ candanikāvāṭaṃ neva upagantuṃ, na daṭṭhuṃ araharūpaṃ hutvā tiṭṭhati, tathārūpoyaṃ kāyoti dasseti. Sadā dukkhatāmūlayogato asucipaggharaṇato uppādajarāmaraṇehi uddhumāyanaparipaccanabhijjanasabhāvattā ca mahanto gaṇḍo viyāti mahāgaṇḍo. Sabbatthakameva dukkhavedanānubaddhattā gaṇḍānaṃ sahanato asucivissandanato ca mahanto vaṇo viyāti mahāvaṇo gūthakūpena gāḷitoti, vaccakūpena vacceneva vā bharito. ‘‘Gūthakūpanigāḷhito’’tipi pāḷi, vaccakūpato nikkhantoti attho. Āpopaggharaṇo kāyo, sadā sandati pūtikanti, ayaṃ kāyo āpodhātuyā sadā paggharaṇasīlo, tañca kho pittasemhasedamuttādikaṃ pūtikaṃ asuciṃyeva sandati, na kadāci sucinti attho.
从脖子以上开始,有二十条筋腱缠绕在身体的前后左右四面,每面各五条;在双手和双脚上,前后两侧各有五条,共四十条。这样总共有六十条大筋腱,把整个身体完全缠缚绑住,所以叫“六十条筋腱相连”。(这些筋腱)被九百条如线般的筋联结绑缚。涂以肉膏,是指涂上一层叫做“肉”的膏脂,也就是涂满了九百块新鲜肉。披以皮外套,是指被一层叫做“皮”的外套完全覆盖、包裹和限定。腐臭之身,是指整个身体都散发着腐臭的气味。无益,是指毫无用处。其他有情的身体,通过剥皮等用途或许还有用处,人类的身体却不是这样。骨聚结合,是指由三百多块骨头结合连接而成。筋线系缚,是指被九百条如线般的筋系缚。由于种种结合,是指由四大种、命根、入息出息、识等共同结合,如同线等聚合在一起,身体像机器一样,能做出站立等行住坐卧的动作。
Saṭṭhikaṇḍarasambandhoti , gīvāya uparimabhāgato paṭṭhāya sarīraṃ vinaddhamānā sarīrassa purimapacchimadakkhiṇavāmapassesu paccekaṃ pañca pañca katvā vīsati, hatthapāde vinaddhamānā tesaṃ purimapacchimapassesu pañca pañca katvā cattālīsāti saṭṭhiyā kaṇḍarehi mahānhārūhi sabbaso baddho vinaddhoti saṭṭhikaṇḍarasambandho. Maṃsalepanalepitoti, maṃsasaṅkhātena lepanena litto, navamaṃsapesisatānulittoti attho. Cammakañcukasannaddhoti, cammasaṅkhātena kañcukena sabbaso onaddho pariyonaddho paricchinno. Pūtikāyoti, sabbaso pūtigandhiko kāyo. Niratthakoti, nippayojano. Aññesañhi pāṇīnaṃ kāyo cammādiviniyogena siyā sappayojano, na tathā manussakāyoti. Aṭṭhisaṅghātaghaṭitoti, atirekatisatānaṃ aṭṭhīnaṃ saṅghātena ghaṭito sambandho. Nhārusuttanibandhanoti, suttasadisehi navahi nhārusatehi nibandhito. Nekesaṃ saṃgatībhāvāti, catumahābhūtajīvitindriyaassāsapassāsaviññāṇādīnaṃ samavāyasambandhena suttamerakasamavāyena yantaṃ viya ṭhānādiiriyāpathaṃ kappeti.
始终在走向死亡,意思是说,一直朝着死亡的方向前进,从出生那一刻起就已经在走向死亡了。正因为这样,它就站在死神、死亡的面前。就在这个地方舍弃掉,意思是说,就在这个世界里把身体丢弃之后,这个有情就随自己的喜好前往别的地方。因此,这段话说的是“这个身体终究是要被舍弃而离去的”,所以也不应该对它产生贪恋。
Dhuvappayāto maraṇāyāti, maraṇassa atthāya ekantagamano, nibbattito paṭṭhāya maraṇaṃ pati pavatto. Tato eva maccurājassa maraṇassa santike ṭhito. Idheva chaḍḍayitvānāti, imasmiṃyeva loke kāyaṃ chaḍḍetvā, yathārucitaṭṭhānagāmī ayaṃ satto, tasmā ‘‘pahāya gamanīyo ayaṃ kāyo’’ti evampi saṅgo na kātabboti dasseti.
被无明盖所遮蔽,就是说过患被无明盖遮住、覆盖了。不然的话,谁还会对这身体生起贪著呢?这就是这里的意趣。被四种结缚所缚,就是被贪欲身结等四种结缚所缠缚,因具有可被结缚的性质而紧紧绑住。沉没于暴流,就是因具有可被暴流冲走的性质,而沉没在欲暴流、有暴流、见暴流、无明暴流这四种暴流之中。因为烦恼没有断除,它们便在相续中一再潜伏随行,所以叫随眠,也就是欲贪等随眠。被这些随眠织成的网罩住、压服,所以说被随眠网所笼罩。这里的m是连音字,是为了让偈颂念起来顺畅而拉长的。与欲贪等五种盖相结合,就是与欲贪等五种盖相应、相随,所以说与五盖相合;这里的处格是表示具格的意思。
Avijjāya nivutoti, avijjānīvaraṇena nivuto paṭicchāditādīnavo, aññathā ko ettha saṅgaṃ janeyyāti adhippāyo. Catuganthenāti, abhijjhākāyaganthādinā catubbidhena ganthena ganthito, ganthaniyabhāvena vinaddhito. Oghasaṃsīdanoti, oghaniyabhāvena kāmoghādīsu catūsu oghesu saṃsīdanako. Appahīnabhāvena santāne anu anu sentīti anusayā, kāmarāgādayo anusayā. Tesaṃ jālena otthato abhibhūtoti anusayājālamotthato. Makāro padasandhikaro, gāthāsukhatthaṃ dīghaṃ katvā vuttaṃ. Kāmacchandādinā pañcavidhena nīvaraṇena yutto adhimuttoti pañcanīvaraṇe yutto, karaṇatthe bhummavacanaṃ.
被欲寻等邪寻所拥抱、依附,就是被寻所拥抱。被渴爱的根所追随,就是被名为渴爱、作为存在之根的烦恼所跟随。被愚痴的覆盖所遮蔽,就是被名为迷惑的障碍所缠裹。所有这些话,都是针对有识的业生身说的。有识的生命体,正如在“比丘们,如来的身体在断除了导致再生的渴爱之后而安住,这个身体以及外在的名色……”等经文中被称为“身”。这个身就按前面所说的“充满种种家族污秽”乃至“被无明所遮蔽”那样的方式运作。当它运作时,又被业力机器——由善不善业这一名为业的机器——所牵引、所组合。或者,如同不能到达安稳之处,它被搅动,在善趣恶趣中运转、轮回。而荣华终将衰毁:此处的荣华,以衰败为终结。因为一切青春以老为终结,一切健康以病为终结,一切生命以死为终结,一切相聚以别离为终结。因此说“种种变坏而衰亡”。种种变坏,就是别离、分离,它有时依能分离者而变坏,有时依所分离者而变坏,如此种种地到达、获得。
Kāmavitakkādinā micchāvitakkena samappito samassitoti vitakkena samappito. Taṇhāmūlenānugatoti, taṇhāsaṅkhātena bhavamūlena anubaddho. Mohacchādanachāditoti, sammohasaṅkhātena āvaraṇena paliguṇṭhito. Sabbametaṃ saviññāṇakaṃ karajakāyaṃ sandhāya vadati. Saviññāṇako hi attabhāvo ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati, ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu (dī. ni. 1.1.147) kāyoti vuccati, evāyaṃ vattate kāyoti evaṃ ‘‘nānākulamalasampuṇṇo’’tiādinā ‘‘avijjāya nivuto’’tiādinā ca vuttappakārena ayaṃ kāyo vattati, vattanto ca kammayantena sukatadukkaṭena kammasaṅkhātena yantena yantito saṅghaṭito. Yathā vā khemantaṃ gantuṃ na sakkoti, tathā saṅkhobhito sugatiduggatīsu vattati paribbhamati. Sampatti ca vipatyantāti yā ettha sampatti, sā vipattipariyosānā. Sabbañhi yobbanaṃ jarāpariyosānaṃ, sabbaṃ ārogyaṃ byādhipariyosānaṃ, sabbaṃ jīvitaṃ maraṇapariyosānaṃ, sabbo samāgamo viyogapariyosāno. Tenāha ‘‘nānābhāvo vipajjatī’’ti. Nānābhāvoti, vinābhāvo vippayogo, so kadāci vippayuñjakassa vasena, kadāci vippayuñjitabbassa vasenāti vividhaṃ pajjati pāpuṇīyati.
凡把身体执为“我所有”的,正是那些盲目愚痴的凡夫。他们把这身体——不净、无常、不稳固、是苦、没有坚实核心——执取为“这是我的”,对它生起贪爱。而这称为坟场的轮回,虽可怕恐怖,却是非智者乐于安住之处;因此他们一次又一次地由不断受生、死亡等,令这轮回辗转增长。因此说:他们执取后有。
Yemaṃ kāyaṃ mamāyantīti ye andhabālā puthujjanā evaṃ asubhaṃ aniccaṃ adhuvaṃ dukkhaṃ asāraṃ imaṃ kāyaṃ ‘‘mama ida’’nti gaṇhantā mamāyanti chandarāgaṃ uppādenti, te jātiādīhi nirayādīhi ca ghoraṃ bhayānakaṃ apaṇḍitehi abhiramitabbato kaṭasisaṅkhātaṃ saṃsāraṃ punappunaṃ jananamaraṇādīhi vaḍḍhenti, tenāha ‘‘ādiyanti punabbhava’’nti.
智者、善男子们远离这个身体,就像远离一条沾满粪便的蛇。打个比方,一个想要安乐、想要活命的人,看到一条掉进粪里的毒蛇,要么因为觉得恶心,要么因为觉得可怕,就会躲开它,不会靠近。同样地,那些有智慧的善男子,因为身体不干净而觉得它可厌,因为它是无常等等而觉得它可怕,所以远离这个身体,通过断除欲贪来舍弃它。他们吐掉、扔掉、彻底舍断了无明和生存的渴爱——这是一切存在的根源,从此完全摆脱了烦恼,依有余涅槃界或无余涅槃界而般涅槃。
Yemaṃ kāyaṃ vivajjenti, gūthalittaṃva pannaganti yathā nāma puriso sukhakāmo jīvitukāmo gūthagataṃ āsīvisaṃ disvā jigucchaniyatāya vā sappaṭibhayatāya vā vivajjeti na allīyati, evamevaṃ ye paṇḍitā kulaputtā asucibhāvena jegucchaṃ aniccādibhāvena sappaṭibhayaṃ imaṃ kāyaṃ vivajjenti chandarāgappahānena pajahanti. Te bhavamūlaṃ avijjaṃ bhavataṇhañca vamitvā chaḍḍetvā accantameva pahāya tato eva sabbaso anāsavā saupādisesāya anupādisesāya ca nibbānadhātuyā parinibbāyissantīti.
6. 瓦甘答子优波先那长老偈的注释
6. Vaṅgantaputtaupasenattheragāthāvaṇṇanā
“远离、无喧闹之声”等偈颂,是尊者优波先那长老所说的。这件事的起因是什么呢?据说,在莲华上佛的时代,他出生在天鹅城的一户良家。长大后,他来到导师面前听法,看到导师把一位比丘立为“一切善见者”中第一的位置,就对导师做了承事供养,并发愿将来也能得到那个位置。他一生行善,在天界和人间流转,到了现在这位佛出世的时候,出生在那罗迦村,投入色舍利婆罗门女的胎中,取名为优波先那。他长大后学通了三部吠陀,在导师面前听了法,生起净信,于是出家并受了具足戒。戒腊满一年时,他心想“我要增上圣胎”,就让一位善男子在自己面前受了具足戒,然后和那人一起去了导师那里。导师听说这位新学比丘是他的同住弟子后,呵责道:“愚人!你怎么这么快就沉湎于杂务俗事!”(《大品》75)尊者心想:“如今我虽然因为领众之事被导师呵责,但将来也一定能因为领众而得到导师的赞许。”于是他精勤修观,不久便证得了阿拉汉果。因此《譬喻》中〈长老譬喻1.2.86-96〉这样说:
Vivittaṃappanigghosantiādikā āyasmato upasenattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā vayappatto satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇamāno satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde nālakagāme rūpasārībrāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti, upasenotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto tayo vede uggahetvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā upasampadāya ekavassiko ‘‘ariyagabbhaṃ vaḍḍhemī’’ti ekaṃ kulaputtaṃ attano santike upasampādetvā tena saddhiṃ satthu santikaṃ gato. Satthārā cassa tassa avassikassa bhikkhuno saddhivihārikabhāvaṃ sutvā, ‘‘atilahuṃ kho tvaṃ, moghapurisa, bāhullāya āvatto’’ti (mahāva. 75) garahito. ‘‘Idānāhaṃ yadipi parisaṃ nissāya satthārā garahito, parisaṃyeva pana nissāya satthu pāsaṃsopi bhavissāmī’’ti vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.2.86-96) –
莲华上世尊,世间最上者,人中牛王;
我走近坐在山崖边的这位人中至尊。
我看见迦尼迦罗花,当时就把花茎剪断摘了下来。
我把伞装饰好之后,就把它献供在佛陀上方。
我供养了团食,还有上等的食物、美味的饭菜;
在那里,我把佛陀算作第九位,供养了八位沙门。
大雄、自生者、无上士随喜了,
凭这个伞盖布施,以及最上等饮食的款待。
凭着那颗心的清净,你将享受到福报。
三十六次为天帝,将统领天界。
他将二十一次成为转轮王;
地方王权广大,其数不可计量;
“十万劫之后,将有生于甘蔗族者,
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
在教法光辉照耀时,你将投生为人;
于彼法中,当为法嗣、亲生子、由法所化生者;
他将名叫“优波先那”,成为导师的声闻弟子。
因为他具备“周遍悦意”的特质,所以会被安立在最尊贵的位置上。
我正处在最后一生,一切存在都已被彻底铲除。
我持着这最后一具身体,已经战胜了魔罗和他的大军。
‘‘Padumuttaraṃ bhagavantaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ; Pabbhāramhi nisīdantaṃ, upagacchiṃ naruttamaṃ. ‘‘Kaṇikārapupphaṃ disvā, vaṇṭe chetvānahaṃ tadā; Alaṅkaritvā chattamhi, buddhassa abhiropayiṃ. ‘‘Piṇḍapātañca pādāsiṃ, paramannaṃ subhojanaṃ; Buddhena navame tattha, samaṇe aṭṭha bhojayiṃ. ‘‘Anumodi mahāvīro, sayambhū aggapuggalo; Iminā chattadānena, paramannapavecchanā. ‘‘Tena cittappasādena, sampattimanubhossasi; Chattiṃsakkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati. ‘‘Ekavīsatikkhattuñca, cakkavattī bhavissati; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Sāsane dibbamānamhi, manussattaṃ gamissati; Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito. ‘‘Upasenoti nāmena, hessati satthu sāvako; Samantapāsādikattā, aggaṭṭhāne ṭhapessati. ‘‘Carimaṃ vattate mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Dhāremi antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhanaṃ. ‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他自己也受持一切头陀支法并依之而行,也劝导别人为此受持。因此,世尊把他安立在“周遍端严者”中最胜的位置。后来,在憍赏弥发生诤论、比丘僧团分裂成两派时,有一位比丘想避开那场诤论,就来问他:“现在诤论已经生起,僧团已经分裂,我应当怎么做?”他便从远离独住开始,讲述了自己的修行方式——
Arahattaṃ pana patvā sayampi sabbe dhutaṅgadhamme samādāya vattati, aññepi tadatthāya samādapeti , tena naṃ bhagavā samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. So aparena samayena kosambiyaṃ kalahe uppanne bhikkhusaṅghe ca dvidhābhūte ekena bhikkhunā taṃ kalahaṃ parivajjitukāmena ‘‘etarahi kho kalaho uppanno, saṅgho dvidhābhūto, kathaṃ nu kho mayā paṭipajjitabba’’nti puṭṭho vivekavāsato paṭṭhāya tassa paṭipattiṃ kathento –
幽僻寂静绝喧声,猛兽栖游之处所;
比丘为修独处故,当依止而安住。
‘‘Vivittaṃ appanigghosaṃ, vāḷamiganisevitaṃ; Seve senāsanaṃ bhikkhu, paṭisallānakāraṇā.
从垃圾堆、墓地还有街道上捡来之后,
然后把它做成僧伽梨衣,穿粗糙的袈裟。
‘‘Saṅkārapuñjā āhatvā, susānā rathiyāhi ca; Tato saṅghāṭikaṃ katvā, lūkhaṃ dhāreyya cīvaraṃ.
谦下其心,次第沿门乞食;
比丘守护根门,善自调御。
‘‘Nīcaṃ manaṃ karitvāna, sapadānaṃ kulā kulaṃ; Piṇḍikāya care bhikkhu, guttadvāro susaṃvuto.
即使吃的是粗劣的食物,也要知足,不要贪求其他各种美味。
对种种味道贪恋的人,他的心无法在禅那中感到喜乐。
‘‘Lūkhenapi vā santusse, nāññaṃ patthe rasaṃ bahuṃ; Rasesu anugiddhassa, jhāne na ramatī mano.
少欲、知足,独自住在远离处,这样的修行者才称得上牟尼。
不与在家人混在一起,也不与出家人混在一起,两边都不沾。
‘‘Appiccho ceva santuṭṭho, pavivitto vase muni; Asaṃsaṭṭho gahaṭṭhehi, anāgārehi cūbhayaṃ.
就像愚人,或者像哑巴一样,应当这样示现自己。
有智慧的人在僧团中间不该说太多话。
‘‘Yathā jaḷo va mūgo va, attānaṃ dassaye tathā; Nātivelaṃ sambhāseyya, saṅghamajjhamhi paṇḍito.
他不该讥嫌任何人,应当避免伤害。
在巴帝摩卡中守护自己,在饮食上要知道适量。
584已经善巧地把握了相,并且精通于心念的生起。
应当修习止,也要在适当的时候修习观。
‘‘Na so upavade kañci, upaghātaṃ vivajjaye; Saṃvuto pātimokkhasmiṃ, mattaññū cassa bhojane. 584. ‘‘Suggahītanimittassa, cittassuppādakovido. Samathaṃ anuyuñjeyya, kālena ca vipassanaṃ.
应当始终具足精进与持续的努力,并致力于修行。
智者未至苦之边际,不应心生信赖。
‘‘Vīriyasātaccasampanno, yuttayogo sadā siyā; Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito.
“这样安住的、一心追求清净的比丘,
一切诸漏都灭尽,并且证得涅槃。”
‘‘Evaṃ viharamānassa, suddhikāmassa bhikkhuno; Khīyanti āsavā sabbe, nibbutiñcādhigacchatī’’ti. –
他说了这些偈颂。
Imā gāthā abhāsi.
在这里,“远离”是指远离人群的空旷之处,比如森林等。“少声”是指没有声响、没有嘈杂声音。“猛兽所栖”是指狮子、老虎、豹等猛兽出没的地方。通过这一点,也显示了人的远离,因为这里说明的是偏僻的坐卧处。 “坐卧具”在这里指的是适合躺卧和坐的住处。“为了宴坐”是指为了宴坐的目的,也就是把心从各种所缘中收回来,让心一再正确地专注于业处。
Tattha vivittanti, janavivittaṃ suññaṃ araññādiṃ. Appanigghosanti, nissaddaṃ saddasaṅghaṭṭanarahitaṃ. Vāḷamiganisevitanti, sīhabyagghadīpivāḷamigehi caritaṃ. Imināpi janavivekaṃyeva dasseti pantasenāsanabhāvadīpanato. Senāsananti, sayituṃ āsayituñca yuttabhāvena vasanaṭṭhānaṃ idha senāsananti adhippetaṃ. Paṭisallānakāraṇāti, paṭisallānanimittaṃ, nānārammaṇato nivattetvā kammaṭṭhāneyeva cittassa paṭi paṭi sammadeva allīyanatthaṃ.
像这样,在说明适合修行的住处时,先显示了对于住处的知足。现在,为了显示对于袈裟等的知足,又说了“垃圾堆”等话。其中,“垃圾堆”就是垃圾的堆积,也就是堆放垃圾的地方。“取来”就是带来。“从那里”就是指从那样取来的碎布块。这里这个夺格词是用作具格的意思。“粗糙”是指因为裁剪粗糙、染色粗糙等等而显得粗劣、不好看。“应穿持”是指应当以穿着等方式来受用,以此说明对袈裟的知足。
Evaṃ bhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ niddisanto senāsane santosaṃ dassetvā idāni cīvarādīsupi taṃ dassetuṃ ‘‘saṃkārapuñjā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṃkārapuñjāti saṃkārānaṃ puñjaṃ saṃkārapuñjaṃ, tato kacavaraṭṭhānā. Āhatvāti āharitvā. Tatoti tathā āhaṭacoḷakkhaṇḍehi. Karaṇe hi idaṃ nissakkavacanaṃ lūkhanti satthalūkharajanalūkhādinā lūkhaṃ avaṇṇāmaṭṭhaṃ. Dhāreyyāti nivāsanādivasena parihareyya, etena cīvarasantosaṃ vadati.
把心放低,忆念起善逝的教导——“比丘们,这是各种谋生方式中最卑微的”——如此使心去除傲慢与自负。挨家挨户,是指在各家之间不跳过任何一家;意思就是一家接一家。因此说“从一家到另一家”。从一家到另一家,就是从这户到那户,按家族的次第、按门户的顺序。为团食,是指混合来的乞食,这里说的是对团食的知足。守护根门,是指把眼等根门好好关闭。完全防护,是指因为没有手部乱动等行为,所以防护得很好。
Nīca manaṃ karitvānāti ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādikaṃ (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80) sugatovādaṃ anussaritvā nihatamānadappaṃ cittaṃ katvā. Sapadānanti gharesu avakhaṇḍarahitaṃ; anugharanti attho. Tenāha ‘‘kulā kula’’nti. Kulā kulanti kulato kulaṃ, kulānupubbiyā gharapaṭipāṭiyāti attho. Piṇḍikāyāti missakabhikkhāya, iminā piṇḍapātasantosaṃ vadati. Guttadvāroti supihitacakkhādidvāro. Susaṃvutoti hatthakukkuccādīnaṃ abhāvena suṭṭhu saṃvuto.
“粗劣的也罢”中的“api”一词表示集合,“vā”一词表示选择。两者合起来就是说:无论是粗劣的食物,还是少量的食物,凡是容易得到的、较差的、随随便便的任何东西,都能知足,都能正确地感到满足。因此说“不希求其他众多美味”。“不希求其他众多美味”的意思是:除了自己按实际所得的那一份,别的甜味等众多精美上好的味道,都不去希求,都不去贪羡。由此也显示了在病缘资具上的知足。接着,为了说明遮止对味道贪著的理由,而说“贪著味道的人,心不会乐于禅那”。意思是说:根律仪尚未圆满的人,何来散乱心的安定呢?
Lūkhenapi vāti apisaddo samuccaye, vā-saddo vikappe. Ubhayenapi lūkhenapi appenapi yena kenaci sulabhena itarītarena santusse samaṃ sammā tusseyya. Tenāha ‘‘nāññaṃ patthe rasaṃ bahu’’nti. Nāññaṃ patthe rasaṃ bahunti attanā yathāladdhato aññaṃ madhurādirasaṃ bahuṃ paṇītañca na pattheyya na piheyya, iminā gilānapaccayepi santoso dassito hoti. Rasesu gedhavāraṇatthaṃ pana kāraṇaṃ vadanto rasesu anugiddhassa, jhāne na ramatī mano’’ti āha. Indriyasaṃvarampi aparipūrentassa kuto vikkhittacittasamādhānanti adhippāyo.
像这样,先说明了在四种资具上的减损修行,现在为了说明剩下的论题,就说了“少欲”等话。其中,“少欲”是指无欲,对四种资具没有贪求;以此说明了对四种资具压制渴爱生起。“知足”是指对四种资具,以按照所得而满足等方式感到满足。
Evaṃ catūsu paccayesu sallekhapaṭipattiṃ dassetvā idāni avasiṭṭhakathāvatthūni dassetuṃ ‘‘appiccho cevā’’tiādi vuttaṃ. Tattha appicchoti, aniccho catūsu paccayesu icchārahito, tena catubbidhapaccayesu taṇhuppādavikkhambhanamāha. Santuṭṭhoti, catūsu paccayesu yathālābhasantosādinā santuṭṭho. Yo hi –
“不该追悔过去,也不该期盼未来;
靠当下所得维持生活,这样的人就被称为知足者。”
‘‘Atītaṃ nānusoceyya, nappajappeyyanāgataṃ; Paccuppannena yāpeyya, so ‘santuṭṭho’ti pavuccatī’’ti.
已远离,是指舍弃了人群的聚集,以身远离、独居。因为接下来会讲到心远离等。Vaseti 这个词在一切地方都应连着理解。由于具足牟尼法,所以是牟尼。不混合,是指没有见、闻、交谈、受用和身体接触,因此不混合,即远离了前面所说的接触。两者,是指与在家者和出家者两者都不混合。这里用的是工具格,表示主动意义。
Pavivittoti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya kāyena pavivitto vūpakaṭṭho. Cittavivekādike hi parato vakkhati. Vaseti sabbattha yojetabbaṃ. Moneyyadhammasamannāgamena muni. Asaṃsaṭṭhoti dassanasavanasamullapanasambhogakāyasaṃsaggānaṃ abhāvena asaṃsaṭṭho yathāvuttasaṃsaggarahito. Ubhayanti, gahaṭṭhehi anāgārehi cāti ubhayehipi asaṃsaṭṭho. Karaṇe hi idaṃ paccattavacanaṃ.
即使自己不愚痴、不哑巴,也要像愚痴或哑巴那样表现自己。这是说明要舍弃轻率放肆的行为。偈颂里“Jaḷo va mūgo vā”是为了偈颂读起来顺畅而把音节缩短了,“vā”这个词表示并列。不应过度说话,意思是说话不要超出分寸,应当做一个说话有节制的人。在僧团中间,是指在比丘僧团中,或者在众人聚集的地方。
Attānaṃ dassaye tathāti ajaḷo amūgopi samāno yathā jaḷo vā mūgo vā, tathā attānaṃ dasseyya, etena pāgabbiyappahānamāha. Jaḷo va mūgo vāti ca gāthāsukhatthaṃ rassattaṃ kataṃ, samuccayattho ca vāsaddo. Nātivelaṃ sambhāseyyāti ativelaṃ atikkantapamāṇaṃ na bhāseyya, mattabhāṇī assāti attho. Saṅghamajjhamhīti bhikkhusaṅghe, janasamūhe vā.
那位像上面所说的那样修行的比丘,不用言语去责骂任何人,不论对方是下等、中等还是上等。他避开伤害,就是说要以身体避开伤害和恼害。在巴帝摩卡中防护,就是说要在巴帝摩卡、在巴帝摩卡防护戒中防护自己,意思是以巴帝摩卡防护来管束身和语。在饮食上知量,就是说在寻求、接受、受用和施舍食物时,要知道适量。
Na so upavade kañcīti so yathāvuttapaṭipattiko bhikkhu hīnaṃ vā majjhimaṃ vā ukkaṭṭhaṃ vā yaṃkiñci na vācāya upavadeyya. Upaghātaṃ vivajjayeti kāyena upaghātaṃ pariviheṭhanaṃ vajjeyya. Saṃvuto pātimokkhasminti pātimokkhamhi pātimokkhasaṃvarasīle saṃvuto assa, pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavāco siyāti attho. Mattaññū cassa bhojaneti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogavissajjanesu bhojane pamāṇaññū siyā.
“善持定相”的意思是:当我这样作意时,心就安定下来了——他当时正清楚地观察这个状态,所以是善加把握了定相。也有写成“他善持定相”的版本,意思就是那位修行者。“善于了知心生起”的意思是:这样修习时,心会低沉,他会知道“心这样掉举了”,对低沉心和掉举心生起的原因都很善巧。因为心低沉时,应当修习择法觉支、精进觉支、喜觉支;心掉举时,应当修习轻安觉支、定觉支、舍觉支。而念觉支则一切时候都需要。因此世尊说:“诸比丘,当心低沉时,正是修习择法觉支的时机……”等。“应致力于止的修习”,就是应当使还没有生起的定生起,已经生起的定令它增长广大,乃至达到自在;“也应适时修观”,就是不要以爱着去消耗所得到的定,不要让它成为退分或住分,只让它成为抉择分,并且应当适时地修观。或者,“也应适时修观”的意思是:致力于止的修习者,在定变得稳固之时,不退缩,为了证得圣道而修观。因此世尊说:
Suggahītanimittassāti ‘‘evaṃ me manasi karoto cittaṃ samāhitaṃ ahosī’’ti tadākāraṃ sallakkhento suṭṭhu gahitasamādhinimitto assa. ‘‘Suggahītanimitto so’’tipi pāṭho, so yogīti attho. Cittassuppādakovidoti evaṃ bhāvayato cittaṃ līnaṃ hoti, ‘‘evaṃ uddhata’’nti līnassa uddhatassa ca cittassa uppattikāraṇe kusalo assa. Līne hi citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgā bhāvetabbā, uddhate passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgā. Satisambojjhaṅgo pana sabbattha icchitabbo. Tenāha bhagavā – ‘‘yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāyā’’tiādi (saṃ. ni. 5.234). Samathaṃ anuyuñjeyyāti samathabhāvanaṃ bhāveyya, anuppannaṃ samādhiṃ uppādeyya, uppannañca yāva vasībhāvappatti, tāva vaḍḍheyya byūheyyāti attho. Kālena ca vipassananti yathāladdhaṃ samādhiṃ nikantiyā apariyādānena hānabhāgiyaṃ ṭhitibhāgiyaṃ vā akatvā nibbedhabhāgiyaṃva katvā kālena vipassanañca anuyuñjeyya. Atha vā kālena ca vipassananti samathaṃ anuyuñjanto tassa thirībhūtakāle saṅkocaṃ anāpajjitvā ariyamaggādhigamāya vipassanaṃ anuyuñjeyya. Yathāha –
“或者,通过获得禅定,或者,通过躺在僻静处,
比丘获得了安稳,尚未证得漏尽。”
‘‘Atha vā samādhilābhena, vivittasayanena vā; Bhikkhu vissāsamāpādi, appatto āsavakkhaya’’nti. (dha. pa. 271-272);
因此世尊这样说:“具足精进与恒常”等等。持续不断的状态就是恒常,精进的恒常就是精进不断;具足它、拥有它,就是持续不断地发动精进、时时刻刻提起精进的意思。应当始终致力于修行,就是说要在一切时候都投入修行。在还没有到达轮回之苦的尽头、终结、灭尽,也就是涅槃之前,不应感到安心,不应就此停下。也不该因为想着“我戒行清净,得到了禅那,得到了神通,已经把观修推到顶点并安住其中”就放松下来。这就是这段话的意思。
Tena vuttaṃ – ‘‘vīriyasātaccasampanno’’tiādi. Satatabhāvo sātaccaṃ, vīriyassa sātaccaṃ, tena sampanno samannāgato, satatapavattavīriyo, niccapaggahitavīriyoti attho. Yuttayogo sadā siyāti sabbakālaṃ bhāvanānuyutto siyā. Dukkhantanti vaṭṭadukkhassa antaṃ pariyosānaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ appatvā vissāsaṃ na eyya na gaccheyya. ‘‘Ahaṃ parisuddhasīlo jhānalābhī abhiññālābhī vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā ṭhito’’ti vā vissaṭṭho na bhaveyyāti attho.
像这样安住的人,指的是以远离的住处等为依托,通过观禅的修行,达到修行功夫的终极,按照这样的方式安住。想求得清净的人,指的是渴望证得智见清净、绝对清净的涅槃以及阿拉汉果的人。对于在轮回中看到怖畏的比丘,欲漏等一切漏都灭尽、消亡、彻底消失。正是因为这些漏的灭尽,他证得并达到了有余依和无余依两种涅槃。
Evaṃ viharamānassāti, evaṃ vivittasenāsanasevanādinā vipassanāvasena yuttayogatāpariyosānena vidhinā viharantassa. Suddhikāmassāti, ñāṇadassanavisuddhiṃ accantavisuddhiṃ nibbānaṃ arahattañca icchantassa. Saṃsāre bhayassa ikkhato bhikkhuno, kāmāsavādayo sabbe āsavā khīyanti khayaṃ abbhatthaṃ gacchanti, tesaṃ khayagamaneneva saupādisesaanupādisesapabhedaṃ duvidhampi nibbānaṃ adhigacchati pāpuṇāti.
长老这样借着给那位比丘作教诫的因缘,表明自己也是照那样去实践的,于是宣示了另一[智/法]。
Evaṃ thero tassa bhikkhuno ovādadānāpadesena attanā tathāpaṭipannabhāvaṃ dīpento aññaṃ byākāsi.
另一位乔达摩长老偈的注释
7. (Apara)-gotamattheragāthāvaṇṇanā
“应当了知自己的利益”等偈颂,是尊者阿婆罗·乔达摩长老的偈颂。他的来历是怎样的?这位长老也曾在过去诸佛那里积集善行,在一次次生命中积累了趋向出离的善业资粮。在我们的世尊出世之前,他就已经出生在舍卫城一个北方婆罗门家庭里。长大成人后,他通晓三部吠陀,学会了论辩之道,却找不到能在论议上胜过自己的人,于是到处参与各种争论。后来,我们的世尊出现在世间,转动了殊胜的法轮,依次调伏了以耶舍为首的那些应当受调伏的人,应给孤独长者的请求来到舍卫城。那时,他因为世尊接受了祇园精舍而生起信心,前去亲近世尊,听闻佛法后请求出家。世尊吩咐一位比丘说:“比丘,你给他剃度出家。”那位比丘为他剃度时,他就在剃刀落下的那一刻证得了阿拉汉果。后来他去了憍萨罗国,在那里住了很久,又回到舍卫城。许多亲戚和婆罗门大户人家前来亲近、侍奉他,坐下后问道:“在这个世界上,有很多沙门和婆罗门主张通过轮回得到清净。他们当中,到底哪一家的说法能导向解脱?怎样修行才能从轮回中得到清净?”长老为了向他们阐明这个道理,便说了下面的话:
Vijāneyya sakaṃ atthantiādikā āyasmato aparassa gotamattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā amhākaṃ bhagavato uppattito puretarameva sāvatthiyaṃ udiccabrāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā, vādamaggaṃ uggahetvā attano vādassa upari uttariṃ vadantaṃ alabhanto tehi tehi viggāhikakathaṃ anuyutto vicarati. Atha amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena yasādike veneyye vinetvā anāthapiṇḍikassa abhiyācanāya sāvatthiṃ upagacchi. Tadā satthu jetavanapaṭiggahe paṭiladdhasaddho satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā pabbajjaṃ yāci. Satthā aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘bhikkhu, imaṃ pabbājehī’’ti. So tena pabbājiyamāno khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇitvā kosalajanapadaṃ gantvā tattha ciraṃ vasitvā puna sāvatthiṃ paccāgami. Taṃ bahū ñātakā brāhmaṇamahāsālā upasaṅkamitvā payirupāsitvā nisinnā ‘‘imasmiṃ loke bahū samaṇabrāhmaṇā saṃsāre suddhivādā, tesu katamesaṃ nu kho vādo niyyāniko, kathaṃ paṭipajjanto saṃsārato sujjhatī’’ti pucchiṃsu. Thero tesaṃ tamatthaṃ pakāsento –
应知自身之利,亦当审察佛陀教法;
凡于此中适合已入沙门位者之事,皆应奉行。
‘‘Vijāneyya sakaṃ atthaṃ, avalokeyyātha pāvacanaṃ; Yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhūpagatassa.
在这里,善友是良伴,修学是广大的受持。
恭敬听受尊长教诲,这才是出家人该有的样子。
‘‘Mittaṃ idha ca kalyāṇaṃ, sikkhā vipulaṃ samādānaṃ; Sussūsā ca garūnaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
对诸佛怀着恭敬,对法如实地尊重;
对僧团也怀有敬意,这是沙门应有的样子。
‘‘Buddhesu sagāravatā, dhamme apaciti yathābhūtaṃ; Saṅghe ca cittīkāro, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
具足正行与行处,活命清净而无可指责;
让心安定下来,这才是沙门该做的事。
‘‘Ācāragocare yutto, ājīvo sodhito agārayho; Cittassa ca saṇṭhapanaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
应当做的行为和应当避免的行为,以及在行住坐卧中令人心生净信的表现;
还有,致力于增上心,这才是沙门该做的。
‘‘Cārittaṃ atha vārittaṃ, iriyāpathiyaṃ pasādaniyaṃ; Adhicitte ca āyogo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
森林里的住处,偏僻又安静;
这些应由牟尼亲近,这才是沙门该做的。
‘‘Āraññakāni senāsanāni, pantāni appasaddāni; Bhajitabbāni muninā, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
持戒、多闻,以及如实观察诸法;
透彻了知诸谛,这才是沙门该做的。
‘‘Sīlañca bāhusaccañca, dhammānaṃ pavicayo yathābhūtaṃ; Saccānaṃ abhisamayo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
应当修习无常想、无我想和不净想;
对世间感到不喜乐,这才是沙门该有的样子。
‘‘Bhāveyya ca aniccanti, anattasaññaṃ asubhasaññañca; Lokamhi ca anabhiratiṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
也应当修习觉支、神足、根和力;
八支圣道,这才是沙门所适宜的。
‘‘Bhāveyya ca bojjhaṅge, iddhipādāni indriyāni balāni; Aṭṭhaṅgamaggamariyaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
“牟尼应当舍弃渴爱,把诸漏连同它们的根一起连根拔除;
应当住于解脱,这才是沙门该有的样子。”
‘‘Taṇhaṃ pajaheyya muni, samūlake āsave padāleyya; Vihareyya vippamutto, etaṃ samaṇassa patirūpa’’nti. –
他说了这些偈颂。
Imā gāthā abhāsi.
在这里,“应当了知自己的利益”意思是:一个生来就有智慧的人,应当如实推究自己的利益,然后了知它。在推究的时候,他应当观察教法——也就是在这个世间,由众多沙门婆罗门和正自觉者所宣说的教法,这就是观察的时机。在这当中,凡是能导向出离的,他就应当以慧眼去观察、去看清。因为那些各种外道沙门婆罗门,对无常的执着为“常”,对无我的执着为“我”,对不清净的道执着为“清净道”,固执于邪见,彼此之间又互相诤论,所以他们的主张不能导向出离。而正自觉者则以自生的智慧,如实了知“一切行无常,一切法无我,涅槃是寂静”,然后开示出来,所以说“他的主张能导向出离”。这就是要观察大师教法的伟大之处,是这个意思。还有,“对于已经进入沙门身份的人来说,在这里什么是合适的”——所谓“沙门身份”,就是已经出家、进入修行生活的善男子,在这教法之中,在出家的身份下,什么是适当、合适、相应的,他也应当去观察。
Tattha vijāneyya sakaṃ atthanti, viññūjātiko puriso attano atthaṃ yāthāvato vicāretvā jāneyya. Vicārento ca avalokeyyātha pāvacanaṃ idha loke puthusamaṇabrāhmaṇehi sammāsambuddhena ca pavuttaṃ pāvacanaṃ, samayo. Tattha yaṃ niyyānikaṃ, taṃ olokeyya paññācakkhunā passeyya. Ime hi nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā anicce ‘‘nicca’’nti, anattani ‘‘attā’’ti, asuddhimaggañca ‘‘suddhimaggo’’ti micchābhinivesino aññamaññañca viruddhavādā, tasmā nesaṃ vādo aniyyāniko. Sammāsambuddho pana ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā, santaṃ nibbāna’’nti sayambhūñāṇena yathābhūtaṃ abbhaññāya pavedeti, tasmā ‘‘tassa vādo niyyāniko’’ti satthu sāsanamahantataṃ olokeyyāti attho. Yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhūpagatassāti, sāmaññaṃ samaṇabhāvaṃ pabbajjaṃ upagatassa kulaputtassa yaṃ ettha sāsane pabbajitabhāve vā patirūpaṃ yuttarūpaṃ sāruppaṃ assa siyā, tampi apalokeyya.
那么,“什么”是指什么呢?这里说“在此,善友……”等等。在这教法中,亲近善友是适合沙门的行持,这就是经文的连接方式。其余各项也依此类推。因为依靠善友,就能舍断不善,修习善法,保持自身清净。“受持广大的修学”,意思是广大的修学受持,也就是为了导向广大涅槃的增上戒等修学而精勤实践,这就是它的含义。“恭敬听闻师长”,是指对导师、亲教师等善友的教诫,生起想听闻的心和承事服侍。“此”就是指亲近善友等这些事。
Kiṃ pana tanti āha ‘‘mittaṃ idha ca kalyāṇa’’ntiādi. Imasmiṃ sāsane kalyāṇamittaṃ seviyamānaṃ samaṇassa patirūpanti yojanā. Esa nayo itaresupi. Kalyāṇamittañhi nissāya akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharati. Sikkhā vipulaṃ samādānanti vipulaṃ sikkhāsamādānaṃ, mahatiyā nibbānāvahāya adhisīlādisikkhāya anuṭṭhānanti attho. Sussūsā ca garūnanti garūnaṃ ācariyupajjhāyādīnaṃ kalyāṇamittānaṃ ovādassa sotukamyatā pāricariyā ca. Etanti kalyāṇamittasevanādi.
对佛陀怀有恭敬,就是对一切知的正自觉者佛陀,以“正自觉者、世尊”这样的忆念,生起尊重和敬重之心。对法如实恭敬,就是对圣法如实地尊重,以恭敬心去礼敬。对僧伽崇敬,就是对圣僧伽的恭敬。崇敬就是尊重、敬奉。这里所说的“此”,指的就是对三宝的恭敬尊重。
Buddhesu sagāravatāti sabbaññubuddhesu ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti gāravayogo garucittīkāro. Dhamme apaciti yathābhūtanti ariyadhamme yāthāvato apacāyanaṃ ādarena abhipūjanaṃ. Saṅgheti ariyasaṅghe. Cittīkāroti sakkāro sammānanaṃ. Etanti ratanattayagarukaraṇaṃ.
具足行与行处:他舍弃了以身语违犯为本质的非行,也舍弃了为了乞食等目的而不该去的非行处,比如妓院之类的地方;他具足以身语不违犯为本质的行,以及为了乞食等目的而该去的适当行处。这样,他就具足、圆满了行与行处,这就是“具足圆满的行与行处”的意思。活命清净:他舍弃了竹施等被佛陀呵责的邪命,在无可指责的资具来源中受用。这样的比丘活命清净、极其清净,因为清净的缘故,不被智者所指责。心的安立:就是在眼等根门面对色等所缘时,不让贪欲等生起,以“看只是看”等方式,正确地安立其心。所谓“此”,即指行与行处圆满、活命遍清净、于诸根护门这三者。
Ācāragocare yuttoti kāyikavācasikavītikkamanasaṅkhātaṃ anācāraṃ, piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ ayuttaṭṭhānabhūtaṃ vesiyādiagocarañca pahāya kāyikavācasikaavītikkamanasaṅkhātena ācārena piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānabhūtena gocarena ca yutto sampanno, sampannaācāragocaroti attho. Ājīvo sodhitoti veḷudānādiṃ buddhapaṭikuṭṭhaṃ anesanaṃ pahāya anavajjuppāde paccaye sevantassa ājīvo sodhito hoti suvisuddho, sodhitattā eva agārayho viññūhi. Cittassa ca saṇṭhapananti yathā cakkhādidvārehi rūpādiārammaṇesu abhijjhādayo nappavattanti, evaṃ diṭṭhe diṭṭhamattādivasena cittassa sammā ṭhapanaṃ. Etanti ācāragocarasampatti ājīvapārisuddhi indriyesu guttadvāratāti etaṃ tayaṃ.
应当实行的戒,是指通过实际去做而应当圆满的戒。应当避免的戒,是指通过远离、不去做而应当圆满的戒。在威仪举止上令人产生净信,是指能让他人生起净信、以举止端正为因、依托于威仪举止的正知。对增上心的投入,是指对止和观精勤修习。
Cārittanti caritvā paripūretabbasīlaṃ. Vārittanti viratiyā akaraṇena paripūretabbasīlaṃ. Iriyāpathiyaṃ pasādaniyanti paresaṃ pasādāvahaṃ ākappasampattinimittaṃ iriyāpathanissitaṃ sampajaññaṃ. Adhicitte ca āyogoti samathavipassanāsu anuyogo bhāvanā.
住在林野的:指属于森林的住处。边远的:指僻静、远离人群的住处。
Āraññakānīti araññe pariyāpannāni. Pantānīti vivittāni.
戒,就是四遍清净戒。下面那段是分开来讲的,这里则是没有分开地整体而说。多闻,就是博学多闻的状态。因为多闻对修习的开展帮助很大:对于偏重如实简择的修行者来说,在觉支善巧、无上清凉、与增上心相应等方面,止观修习才能顺利圆满。诸法如实简择,就是对色法和无色法,从它们各自不错乱的自相和共相两方面去审察探究。通过这一点,说的是增上慧的法观。谛现观,就是对苦等圣谛,以遍知现观等方式通达证悟。
Sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Heṭṭhā hi bhinditvā vuttaṃ, idha abhinditvā vadati. Bāhusaccanti bahussutabhāvo. So hi bhāvanānuyogassa bahukāro, bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāvaadhicittayuttatādīsu sammā pavicayabahulassa samathavipassanānuyogo sampajjati. Dhammānaṃ pavicayo yathābhūtanti rūpārūpadhammānaṃ aviparītasalakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca parivīmaṃsā. Iminā adhipaññādhammavipassanamāha. Saccānaṃ abhisamayoti dukkhādīnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena paṭivedho.
这个谛现观是怎样生起的?为了说明这一点,才说了“应修习……”等话。其中,“应修习无常想”:就是按照“一切行无常”这类不加区分的方式,或者按照“无论过去、未来、现在的任何色”这类加以区分的方式,在一切行上修习无常想,让它生起并且增长。“无我想”:就是修习依“一切法无我”而起的无我想。其余几种想也应当这样搭配理解。“不净想”:就是对这由业所生的身体,或者对一切三界诸行,因为它们流出烦恼污秽,所以生起“不净”之想。此想乃以苦想为随伴,故当知在此亦已包含苦想。“于世间无喜乐”:对一切世间三界诸行修习无喜乐想。以此说明了过患随观与厌离随观。
Svāyaṃ saccābhisamayo yathā hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘bhāveyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhāveyya ca aniccanti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277) avibhāgato ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā (vibha. 2; saṃ. ni. 3.49) vibhāgato vā sabbasaṅkhāresu aniccasaññaṃ bhāveyya uppādeyya ceva vaḍḍheyya cāti attho. Anattasaññanti, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti pavattaṃ anattasaññañca bhāveyyāti yojanā. Evaṃ sesesupi. Asubhasaññanti, karajakāye sabbasmimpi vā tebhūmakasaṅkhāre kilesāsucipaggharaṇato ‘‘asubhā’’ti pavattasaññaṃ. Dukkhasaññāparivārā hi ayaṃ, eteneva cettha dukkhasaññāpi gahitāti veditabbaṃ. Lokamhi ca anabhiratinti sabbaloke tebhūmakesu saṅkhāresu anābhiratisaññaṃ. Etena ādīnavānupassanaṃ nibbidānupassanañca vadati.
这样,当有人致力于修习观禅时,为了鼓励他精进,说明他应当增长这些法,就说出了“应当修习觉支”这个偈颂。它的意思是:由于念等七种法的和合能导向觉悟,所以叫觉支;或者,它们是具备觉悟的人身上的组成部分,所以叫觉支,也就是念等这些法。他应当修习这些法:念等七觉支、欲等四神足、信等五根、信等五力,以及以正见为首的八支圣道。“及”这个字还包含了四念处和四正勤。所以,他应当修习、令生起并增长全部三十七种菩提分法。其中,在初道位时令它们生起,在更高的道位时令它们增长,这正是沙门比丘所相应的修持。
Evaṃ pana vipassanābhāvanaṃ anuyutto taṃ ussukkāpento ime dhamme vaḍḍheyyāti dassento ‘‘bhāveyya ca bojjhaṅge’’ti gāthamāha. Tassattho – bodhiyā satiādisattavidhadhammasāmaggiyā, bodhissa vā taṃsamaṅgino puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā, satiādayo dhammā. Te satiādike sattabojjhaṅge, chandaādīni cattāri iddhipādāni, saddhādīni pañcindriyāni, saddhādīniyeva pañca balāni, sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena aṭṭhaṅgaariyamaggañca. Ca-saddena satipaṭṭhānāni sammappadhānāni ca gahitānīti sabbepi sattatiṃsappabhede bodhipakkhiyadhamme bhāveyya uppādeyya ceva vaḍḍheyya ca. Tattha yadetesaṃ paṭhamamaggakkhaṇe uppādanaṃ, uparimaggakkhaṇe ca vaḍḍhanaṃ, etaṃ samaṇassa bhikkhuno sāruppanti.
这样修习三十七菩提分法的人,以修习现观的方式现观道谛,以断除现观的方式现观集谛,以作证现观的方式现观灭谛。为了说明这一点,最后说出“应断爱”这首偈颂。其中,“应断爱”的意思是:应当以圣道将欲爱等一切种类的爱毫无剩余地彻底断除。“牟尼”称为智,因为具足这种智,所以叫牟尼。“应破除有根本的诸漏”的意思是:应当破除、断尽以欲贪随眠等为根本的欲漏等一切漏。“应离系而住”的意思是:由于一切烦恼已如此完全断尽,于一切处都得解脱,证得舍离一切依的灭尽——涅槃——并安住其中。“此”指的是这种安住;这种安住正是沙门——已息灭诸恶的比丘——所相应、相称的。
Evaṃ bodhipakkhiyasattatiṃsadhamme bhāvento yathā maggasaccaṃ bhāvanābhisamayavasena abhisameti, evaṃ samudayasaccaṃ pahānābhisamayavasena, nirodhasaccaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisametīti dassento ‘‘taṇhaṃ pajaheyyā’’ti osānagāthamāha. Tattha taṇhaṃ pajaheyyāti, kāmataṇhādipabhedaṃ sabbaṃ taṇhaṃ ariyamaggena anavasesato samucchindeyya, monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatattā muni. Samūlake āsave padāleyyāti kāmarāgānusayādisamūlake kāmāsavādike sabbepi āsave bhindeyya samucchindeyya. Vihareyya vippamuttoti evaṃ sabbaso kilesānaṃ pahīnattā sabbadhi vimutto sabbūpadhipaṭinissaggaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā vihareyya. Etanti yadetaṃ viharaṇaṃ, etaṃ samaṇassa samitapāpassa bhikkhuno patirūpaṃ sāruppanti attho.
长老这样通过赞叹与沙门身份相称的修行,说明了佛陀的教法具有导向解脱的性质,又从反面说明了外道宗派不具有导向解脱的性质。那些婆罗门大家主听了这番话后,对佛陀的教法生起了极大的净信,并在皈依三宝等事上站稳了脚跟。
Evaṃ thero samaṇasāruppapaṭipattikittanamukhena sāsanassa niyyānikabhāvaṃ tabbilomato bāhirakasamayassa aniyyānikatañca vibhāvesi. Taṃ sutvā te brāhmaṇamahāsālā sāsane abhippasannā saraṇādīsu patiṭṭhahiṃsu.