1. 布塔长老的偈颂注释
1. Bhūtattheragāthāvaṇṇanā
在《第九集》中，以‘当苦时’（yadā dukkha）等开头的是具寿布塔长老的偈颂。他的出身因缘如何？这位长老亦于过去诸佛处累积资粮，于各趣生命中积集以出离为依的福德。在悉达多佛的时代，他出生于婆罗门家，得名舍那。成年后一日，他见到导师，心生净信，便以‘如优禅牛中最胜者’（usabhaṃ pavaraṃ）等四首偈颂赞叹佛陀。
Navakanipāte yadā dukkhantiādikā āyasmato bhūtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā senoti laddhanāmo viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso ‘‘usabhaṃ pavara’’ntiādinā catūhi gāthāhi abhitthavi.
他因那个福业，在天与人之间流转，于此佛陀出世的时代，投生于萨咖答城的城门村，成为一位大富长者的儿子。据说，那位长者的孩子们出生后，都被一个结有怨仇的夜叉吃掉。然而，由于这个孩子是最后有者，诸守护神便保护了他。那个夜叉则去了多闻天王那里侍奉，不再回来。命名之日，人们说：'这样做的话，非人们会怜悯照看他吧'，于是为他取名布塔。而他凭借自己福报的力量，安然无恙地长大了。他后来的情形——诸如'他有三座宫殿'等等，一切都应像描述那位名叫亚萨的善男子之财富那样来了解。他成年后，当佛陀住在萨咖答时，他与在家信众们一同前往寺院。在世尊面前闻法之后，生起信心，便出家了。他住在阿迦咖拉尼河岸边的一处山洞里，着手修习观禅，不久便证得阿拉汉果。这在他的《譬喻》中是这样说的：
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāketanagarassa dvāragāme mahāvibhavassa seṭṭhissa putto hutvā nibbatti. Tassa kira seṭṭhino jātā jātā dārakā baddhāghātena ekena yakkhena khāditā, imassa pana pacchimabhavikattā bhūtā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Yakkho pana vessavaṇassa upaṭṭhānaṃ gato, puna nāgamāsi. Nāmakaraṇadivase cassa ‘‘evaṃ kate amanussā anukampantā parihareyyu’’nti bhūtoti nāmaṃ akaṃsu. So pana attano puññabalena anantarāyo vaḍḍhi, tassa ‘‘tayo pāsādā ahesu’’ntiādi sabbaṃ yasassa kulaputtassa vibhavakittane viya veditabbaṃ. So viññutaṃ patto satthari sākete vasante upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gato. Satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā ajakaraṇiyā nāma nadiyā tīre leṇe vasanto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.7.20-28) –
如雄牛般最胜者、英雄、大仙、胜利者，
金色之身、正自觉者，谁见了能不起净信？
如喜马拉雅山不可称量，如大海难以渡越；
同样地，佛陀的禅那也是如此，有谁见了会不生净信呢？
犹如大地不可测度，又如林间绚烂的花鬘；
佛陀的戒也是如此，有谁见了会不生净信？
犹如风不可扰动，犹如虚空不可计量；
佛陀的智慧也是如此，有谁见了会不生净信？
以这四首偈颂，那位名为舍那的婆罗门——
赞叹了最胜的佛陀——不可战胜的悉达多。
九十四劫以来，我一直赞叹世间导师；
我不曾投生恶趣，这是赞叹的果报。
在第十四劫时，有四位名郁伽者；
具足七宝、有大威力的转轮王。
‘‘Usabhaṃ pavaraṃ vīraṃ, mahesiṃ vijitāvinaṃ; Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, ko disvā nappasīdati. ‘‘Himavā vāparimeyyo, sāgarova duruttaro; Tatheva jhānaṃ buddhassa, ko disvā nappasīdati. ‘‘Vasudhā yathāppameyyā, cittā vanavaṭaṃsakā; Tatheva sīlaṃ buddhassa, ko disvā nappasīdati. ‘‘Anilañjasāsaṅkhubbho , yathākāso asaṅkhiyo; Tatheva ñāṇaṃ buddhassa, ko disvā nappasīdati. ‘‘Imāhi catugāthāhi, brāhmaṇo senasavhayo; Buddhaseṭṭhaṃ thavitvāna, siddhatthaṃ aparājitaṃ. ‘‘Catunnavutikappāni, duggatiṃ nupapajjatha; Sugatiṃ sukhasampattiṃ, anubhosimanappakaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, thavitvā lokanāyakaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, thomanāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Cātuddasamhi kappamhi, caturo āsumuggatā; Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
然而，证得阿拉汉果之后，后来又有一次，他出于对亲属的悲悯，前往萨咖答，受他们护持数日，住在安阇那林中。之后，他想要回到自己原来所住之处，便示现将行。亲属们于是恳求长老：“尊者，请您就住在这里吧。您既不必奔波劳顿，我们也能因此增长福德。”长老为了表明自己乐处远离，以及在那里安住是轻安的，便宣说了以下这些偈颂——
Arahattaṃ pana patvā aparena samayena ñātīnaṃ anukampāya sāketaṃ gantvā katipāhaṃ tehi upaṭṭhiyamāno añjanavane vasitvā puna attanā vasitaṭṭhānameva gantukāmo gamanākāraṃ dassesi. Ñātakā ‘‘idheva, bhante, vasatha, tumhepi na kilamissatha, mayampi puññena vaḍḍhissāmā’’ti theraṃ yāciṃsu. Thero attano vivekābhiratiṃ tattha ca phāsuvihāraṃ pakāsento –
当智者如此了知‘这就是苦，这就是老死’——那些无明凡夫所执著之处，
遍知苦后，具念修习禅那，由此证得无上的喜悦。
‘‘Yadā dukkhaṃ jarāmaraṇanti paṇḍito, aviddasū yattha sitā puthujjanā; Dukkhaṃ pariññāya satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.
当那带来痛苦的贪著——那制造种种戏论聚集、引生痛苦的渴爱——
断除渴爱后，具念者修习禅那，于中得最上之乐。
‘‘Yadā dukkhassāvahaniṃ visattikaṃ, papañcasaṅghātadukhādhivāhiniṃ; Taṇhaṃ pahantvāna satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.
当那条安稳、以二重四支为行相的最上道——能净除一切烦恼之道，
以慧彻底照见之后，正念而修禅那，再也没有比这更殊胜的喜悦。
‘‘Yadā sivaṃ dvecaturaṅgagāminaṃ, magguttamaṃ sabbakilesasodhanaṃ; Paññāya passitva satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.
当那无忧、离尘、无为、寂静、能净除一切烦恼的境界，
修习此能断除结缚的修习，便不再有更殊胜的喜悦可得。
‘‘Yadā asokaṃ virajaṃ asaṅkhataṃ, santaṃ padaṃ sabbakilesasodhanaṃ; Bhāveti saññojanabandhanacchidaṃ, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.
当空中云鼓轰鸣，密雨弥漫鸟道四围之际；
比丘在岩窟中修习禅那，无有比此更胜妙的喜悦。
‘‘Yadā nabhe gajjati meghadundubhi, dhārākulā vihagapathe samantato; Bhikkhū ca pabbhāragatova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.
当河岸繁花覆满，如同色彩绚丽的织锦花鬘时；
善意坐于岸边修习禅那，从中所得的喜悦，无有比这更殊胜的。
‘‘Yadā nadīnaṃ kusumākulānaṃ, vicitta-vāneyya-vaṭaṃsakānaṃ; Tīre nisinno sumanova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.
午夜，无人空寂的林中，天正降雨，獠牙猛兽声声吼叫；
比丘若入岩窟而修禅那，由此所得的喜悦，无有更上者。
‘‘Yadā nisīthe rahitamhi kānane, deve gaḷantamhi nadanti dāṭhino; Bhikkhū ca pabbhāragatova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.
当自己止息了寻，安住于山间、岩窟之中时；
远离恐惧、远离心的硬结而修习禅那，所得的喜悦，无有比此更殊胜者。
‘‘Yadā vitakke uparundhiyattano, nagantare nagavivaraṃ samassito; Vītaddaro vītakhilova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.
当快乐者成为垢秽、心结与悲伤的灭除者时，
无有障碍，远离林棘，已拔除箭；
灭尽一切烦恼后，他便修习禅那，
他再也找不到比此更殊胜的喜悦了。”——他宣说了这些偈颂。
‘‘Yadā sukhī malakhilasokanāsano, Niraggaḷo nibbanatho visallo; Sabbāsave byantikatova jhāyati, Tato ratiṃ paramataraṃ na vindatī’’ti. – imā gāthā abhāsi;
在此，通过解词的方式，阐明第一首偈颂的义涵：诸蕴的成熟即是“老”，坏灭即是“死”。此处以老死为标志，也包含了具有老死性质的法。对于“这老死即是苦”，无闻凡夫不如实知，而于五取蕴依倚、系缚、执着。比丘于此，以与观慧结合的道慧遍知后，了知：“这就是苦，苦唯此量，不会更多。”在这教法中，具念、正知、贤善的比丘，当他观察诸行相而修习禅那时，从此不再从观之乐与道果之乐中获得更殊胜、更上的快乐。因此世尊说：
Tatthāyaṃ padayojanāmukhena paṭhamagāthāya atthavaṇṇanā – khandhānaṃ paripāko jarā. Bhedo maraṇaṃ. Jarāmaraṇasīsena cettha jarāmaraṇavanto dhammā gahitā. ‘‘Tayidaṃ jarāmaraṇaṃ dukkha’’nti aviddasū yathābhūtaṃ ajānantā puthujjanā yattha yasmiṃ upādānakkhandhapañcake sitā paṭibandhā allīnā, taṃ ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya parijānitvā, idha imasmiṃ sāsane sato sampajāno, paṇḍito bhikkhu, yadā yasmiṃ kāle lakkhaṇūpanijjhānena jhāyati. Tato vipassanāratito maggaphalaratito ca paramataraṃ uttamataraṃ ratiṃ na vindati nappaṭilabhati. Tenāha bhagavā –
每当他如理作意，观察诸蕴的生灭时，
他便获得喜悦与欢悦，那是了知不死之人的快乐。
凭一国之统治权，或往生天界，
纵然获得一切世界的统治权，亦不及入流果殊胜。
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ. ‘‘Paṭhabyā ekarajjena, saggassa gamanena vā; Sabbalokādhipaccena, sotāpattiphalaṃ vara’’nti. (dha. pa. 374, 178);
如此，以遍知通达为门，开示了远离之乐后，现在更以断除通达等为门来开示此乐，世尊便宣说了从第二首开始的三首偈颂。其中，“dukkhassāvahanī”（导致苦）的意思是令苦于未来相续、产生苦。“visattikā”指的是渴爱。何以故？因此爱含毒，故称visattikā；因其广大，故称visattikā；因其散漫，故称visattikā；因其能害，故称visattikā；因其持毒，故称visattikā；因其欺诳，故称visattikā；因其根有毒，故称visattikā；因其果有毒，故称visattikā；因其受用有毒，故称visattikā。复次，因此爱对于色、声、香、味、触、法等境，以及家族、群体，皆广泛散漫，故称visattikā。“papañcasaṅghātadukhādhivāhinī”（导致戏论聚集苦）：将众生在轮回中的相续加以戏论、扩展者，名为papañcā（戏论），即贪等与慢等。这些本身就是流转之苦的聚集，因为具
Evaṃ pariññābhisamayamukhena vivekaratiṃ dassetvā idāni pahānābhisamayādimukhenapi taṃ dassetuṃ dutiyādikā tisso gāthā abhāsi. Tattha dukkhassāvahaninti dukkhassa āyatiṃ pavattiṃ, dukkhassa nipphattikanti attho. Visattikanti taṇhaṃ. Sā hi visatāti visattikā, visālāti visattikā, visaṭāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃ haratīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe vitthaṭāti visattikāti vuccati. Papañcasaṅghātadukhādhivāhininti sattasantānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārentīti papañcā, rāgādayo mānādayo ca. Te eva pavattidukkhassa saṅghātaṭṭhena saṅghātā, sadarathapariḷāhasabhāvattā dukkhañcāti papañcasaṅghātadukhaṃ, tassa adhivāhato nibbattanato papañcasaṅghātadukhādhivāhinī. Taṃ taṇhaṃ pahantvānāti ariyamaggena samucchinditvā.
「Siva」（吉祥）即安稳，意为断除那些制造不安稳的烦恼，从而不再被它们逼恼。「Dvecaturaṅgagāminaṃ」（具两支四支之道）：由正见等支分成为两支或四支，能导向圣者涅槃，故称具支分之道。此处为随顺偈颂音韵而省略了格变化，应作此解。「Magguttamaṃ」（最胜道）：在导向色界转生等一切道中最为殊胜，故称最胜道。因此世尊说：‘于诸道中，八支道最上’等（法句273）。「Sabbakilesasodhanaṃ」（净化一切烦恼）：能净化众生的一切烦恼垢。「Paññāya passitvā」（以慧见后）：以通达慧，通过修习通达而现观之后。
Sivanti khemaṃ, akhemakarānaṃ kilesānaṃ samucchindanena tehi anupaddutanti attho. Sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena dvicaturaṅgo hutvā ariye nibbānaṃ gametīti dvecaturaṅgagāminaṃ, gāthāsukhatthañcettha vibhattialopo katoti daṭṭhabbaṃ. Rūpūpapattimaggādīsu sabbesu maggesu uttamattā magguttamaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho’’tiādi (dha. pa. 273). Sabbehi kilesamalehi sattānaṃ sodhanato sabbakilesasodhanaṃ. Paññāya passitvāti paṭivedhapaññāya bhāvanābhisamayavasena abhisamecca.
由于没有忧悲的因，且补特伽罗亦无忧愁之因，故此处无忧，名为「无忧」。同样，由远离贪等尘垢，故名「离尘」。不由任何缘所造作，故名「无为」。由于一切烦恼与一切苦皆已止息，且为轮回苦所逼迫者所希求、所证得，故是「寂静之道」。由于它成为从一切烦恼垢中净化众生相续的特征，故称「净化一切烦恼」。「修习」：即以作证通达而现观。实际上，这是针对那些对涅槃反复生起作证通达的人，将所缘对象所获的殊胜性，转移到所应缘的对象来说的。由于断除名为结的束缚，故是「断结缚」。此处，通过比喻而以行为者来施设，正如说‘诸谛能证圣位，故是圣谛’一样。正如前颂所连结：当禅修时，那时他不再获得比此更殊胜之乐。同样，此处于修习时，那时他不再得到比此更殊胜之乐——应如此连结。
Sokahetūnaṃ abhāvato puggalassa ca sokābhāvahetuto natthi ettha sokoti asokaṃ. Tathā vigatarāgādirajattā virajaṃ. Na kenaci paccayena saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Sabbesaṃ kilesānaṃ sabbassa ca dukkhassa vūpasamabhāvato, saṃsāradukkhadditehi pajjitabbato adhigantabbato ca santaṃ padaṃ. Sabbehi kilesamalehi sattasantānassa sodhananimittato sabbakilesasodhanaṃ. Bhāvetīti sacchikiriyābhisamayavasena abhisameti. Bahukkhattuñhi nibbānaṃ ārabbha sacchikiriyābhisamayaṃ pavattentassa ālambake labbhamānavisesakaṃ ālambitabbe āropetvā evaṃ vuttaṃ. Saṃyojanasaṅkhātānaṃ bandhanānaṃ chedanato saṃyojanabandhanacchidaṃ. Nimittañhettha kattubhāvena upacāritaṃ, yathā ariyabhāvakarāni saccāni ariyasaccānīti. Yathā purimagāthāsu yadā jhāyati, tadā tato ratiṃ paramataraṃ na vindatīti yojanā. Evaṃ idha yadā bhāveti, tadā tato ratiṃ paramataraṃ na vindatīti yojanā.
长老这样通过四首偈颂，没有提到自己，而只是以四圣谛的证悟宣说来为他人授记之后，现在为了显示自己住处所具有的远离安乐，宣说了以“当在虚空”等开头的偈颂。在这里，「于虚空」是指在空中。云因为具有湿润、甚深、美妙的声音，犹如大鼓，所以称为云鼓。被从四面八方倾泻的雨水所扰乱，所以称为“雨水扰乱”。因为是鸟类飞行的道路，所以说“鸟行径”中的“虚空”，这是关联。从那（禅那的乐中）。
Evaṃ thero catūhi gāthāhi attānaṃ anupanetvāva catusaccapaṭivedhakittanena aññaṃ byākaritvā idāni attanā vasitaṭṭhānassa vivittabhāvena phāsutaṃ dassento ‘‘yadā nabhe’’tiādikā gāthā abhāsi. Tattha nabheti ākāse. Siniddhagambhīranigghosatāya meghoyeva dundubhi meghadundubhi. Samantato paggharantīhi dhārāhi ākulāti dhārākulā. Vihagānaṃ pakkhīnaṃ gamanamaggattā vihagapathe nabheti yojanā. Tatoti jhānaratito.
“Kusumākulāna”：指被从树上飘落的花朵所覆盖的河流。“Vicittavāneyyavaṭaṃsakāna”：因生长于林中，故称林花；种种林花即是花冠。那些河流具有这些花冠，故称“种种林花花冠的河流”，意为这些河流以各种森林花朵为花冠。“善心”（sumano）：由于上人法而具有妙善之心，他修习禅那。
Kusumākulānanti tarūhi gaḷitakusumehi samohitānaṃ. Vicittavāneyyavaṭaṃsakānanti vane jātattā vāneyyāni vanapupphāni, vicittāni vāneyyāni vaṭaṃsakāni etāsanti vicittavāneyyavaṭaṃsakā nadiyo, tāsaṃ nānāvidhavanapupphavaṭaṃsakānanti attho. Uttarimanussadhammavasena sundaro mano etassāti sumano jhāyati.
“Nisīthe”：指夜间。“Rahitamhī”：指无人众拥挤、寂静之处。“Deve”：指云层。“Gaḷantamhī”：指大雨倾注、正在降雨之时。“Dāṭhino”：指狮子、老虎等敌对众生。因为它们以牙齿为武器，故称为“有牙者”。而“有牙者吼叫”也是为了显示远离人群的意义。
Nisītheti rattiyaṃ. Rahitamhīti, janasambādhavirahite vivitte. Deveti meghe. Gaḷantamhīti vuṭṭhidhārāyo paggharante vassante. Dāṭhinoti sīhabyagghādayo paṭipakkhasattā. Te hi dāṭhāvudhāti ‘‘dāṭhino’’ti vuccanti, nadanti dāṭhinoti idampi janavivekadassanatthameva gahitaṃ.
“Vitakke uparundhiyattano”：因为邪寻系属自身的相续，故以对立的力量制止了自己贪欲寻等邪寻之后，成为此称。或者，将“attanā”（自己）一词与“vindati”（得到）相连：“从那里，自己得不到更殊胜的乐”。“Nagantare”：山与山之间。“Nagavivara”：山洞或山窟。“Samassito”：依止、亲近。“Vītaddaro”：已离烦恼的躁动。“Vītakhilo”：已断心之荒芜（cetokhila）。
Vitakke uparundhiyattanoti attasantānapariyāpannatāya attano kāmavitakkādike micchāvitakke paṭipakkhabalena nisedhetvā. Attanoti vā idaṃ vindatīti iminā yojetabbaṃ ‘‘tato ratiṃ paramataraṃ attanā na vindatī’’ti. Nagantareti pabbatantare. Nagavivaranti pabbataguhaṃ pabbhāraṃ vā. Samassitoti nissito upagato. Vītaddaroti vigatakilesadaratho. Vītakhiloti pahīnacetokhilo.
Sukhī：指因禅那等乐而快乐者。 Malakhilasokanāsano：指已断除贪等垢秽、五种心荒芜，以及由亲友离别等因所生忧愁者。 Niraggaḷo：无闩。闩指无明，因为它障碍进入涅槃之城；由于无此无明，故称无闩。 Nibbanatho：指无渴爱者。 Visallo：指已脱离贪等箭刺者。 Sabbāsave：指欲漏等一切漏。 Byantikato：指已灭尽者，即通过圣道灭尽诸漏后安住者。当他为了现法安乐而修习禅那时，从该禅那的乐中不见有更殊胜的乐——这是连接。如此说完后，长老便前往阿迦咖拉尼河岸。
Sukhīti jhānādisukhena sukhito. Malakhilasokanāsanoti rāgādīnaṃ malānaṃ pañcannañca cetokhilānaṃ ñātiviyogādihetukassa sokassa ca pahāyako. Niraggaḷoti, aggaḷaṃ vuccati avijjā nibbānapurapavesanivāraṇato, tadabhāvato niraggaḷo. Nibbanathoti nitaṇho. Visalloti, vigatarāgādisallo. Sabbāsaveti, kāmāsavādike sabbepi āsave. Byantikatoti byantikatāvī ariyamaggena vigatante katvā ṭhito diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ yadā jhāyati, tato jhānaratito paramataraṃ ratiṃ na vindatīti yojanā. Evaṃ pana vatvā thero ajakaraṇītīrameva gato.
