15. 十六聚品显示巴利原文
15. Soḷasakanipāto
1. 憍陈如长老偈注释显示巴利原文
1. Aññāsikoṇḍaññattheragāthāvaṇṇanā
在十六聚品中,“这位更殊胜”等偈颂,是具寿憍陈如长老的偈颂。其缘起为何?这位长老亦是在莲花上佛的时代,出生于汉舍卫城一大富长者家,成年后,一日于导师座前听法,见导师将一位比丘确立为教法中“第一位通达法义、为知法者之首”的首位,自己亦欲得此位次,便向有十万比丘眷属随行的导师连续七日作大供养,并发下誓愿。导师见其无有障碍,便授记其未来成就。他尽此一生,累积众多福德,待导师般涅槃后,起塔时,于塔内修建了一座宝殿,并围绕佛塔建造了价值千金的宝石制品。显示巴利原文
Soḷasakanipāte esa bhiyyotiādikā āyasmato aññāsikoṇḍaññattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare gahapatimahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ attano sāsane paṭhamaṃ paṭividdhadhammarattaññūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento satasahassabhikkhuparivārassa satthuno sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthāpissa anantarāyataṃ disvā bhāviniṃ sampattiṃ byākāsi. So yāvajīvaṃ puññāni katvā satthari parinibbute cetiye patiṭṭhāpiyamāne antocetiye ratanagharaṃ kāresi, cetiyaṃ parivāretvā sahassaratanagghiyāni ca kāresi.
他这样累积种种福德,从彼处命终后,便在人天之间流转。于毗婆尸佛的时代,他成为一位名为“大黑”的居士。在一处约八迦梨舍大小的田里,他割下稻穗,用所得稻米煮成不掺牛乳的乳粥,再加入蜂蜜、酥油、糖等,将其供养给以佛为首的僧众。他割稻之处稻穗旋即复生;在秧苗时,他供养最优质的秧苗;收割时,供养最优质的收割物;编束时,供养最优质的编束;成捆时,供养最优质的捆;到场时,供养场中最胜的部分;堆垛时,供养垛中最胜的部分;量谷时,供养量穀中最胜的部分;入仓时,供养入仓中最胜的部分。如此,对于同一种谷物,他先后做了九次最上供养。那块田也由此获得了格外丰盛的收获。显示巴利原文
So evaṃ puññāni katvā, tato cavitvā, devamanussesu saṃsaranto vipassissa bhagavato kāle mahākālo nāma kuṭumbiko hutvā aṭṭhakarīsamatte khette sāligabbhaṃ phāletvā, gahitasālitaṇḍulehi asambhinnakhīrapāyāsaṃ sampādetvā, tattha madhusappisakkarādayo pakkhipitvā, buddhappamukhassa saṅghassa adāsi. Sāligabbhaṃ phāletvā gahitagahitaṭṭhānaṃ puna pūrati, puthukakāle puthukaggaṃ nāma adāsi. Lāyane lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, kalāpādikaraṇe kalāpaggaṃ, khalaggaṃ, bhaṇḍaggaṃ, minaggaṃ, koṭṭhagganti; evaṃ ekasasse nava vāre aggadānaṃ nāma adāsi. Tampi sassaṃ atirekataraṃ sampannaṃ ahosi.
他尽其一生广积福德,命终之后投生天界,复于天、人之间流转不息。早在我们的世尊出世之前,他便已投生于迦毗罗卫城附近名为“多那瓦土那”的婆罗门村中,在一户大豪势婆罗门家出生,依族姓得名“憍陈如”。成年后,他通达三吠陀,于相术成就甚深造诣。那时,我们的菩萨离开兜率天,投生于迦毗罗卫城净饭大王的王宫。在为他取名的日子,共有一百零八位婆罗门被请来,其中八位被特请至大吉祥堂观察大人相。他在众人中最为年轻,见大人相已圆满成就,便断定说:“此人将来必当成佛。”从此满怀期盼,时时留心这位大士何时出家。显示巴利原文
Evaṃ yāvajīvaṃ puññāni katvā, tato cuto devaloke nibbattitvā devesu ca manussesu ca saṃsaranto, amhākaṃ bhagavato uppattito puretarameva kapilavatthunagarassa avidūre doṇavatthunāmake brāhmaṇagāme brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Tassa koṇḍaññoti gottato āgataṃ nāmaṃ ahosi. So vayappatto tayo vede uggahetvā lakkhaṇamantesu ca pāraṃ agamāsi. Tena samayena amhākaṃ bodhisatto tusitapurato cavitvā kapilavatthupure suddhodanamahārājassa gehe nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase aṭṭhuttarasatesu brāhmaṇesu upanītesu ye aṭṭha brāhmaṇā lakkhaṇapariggahaṇatthaṃ mahātalaṃ upanītā. So tesu sabbanavako hutvā, mahāpurisassa lakkhaṇanipphattiṃ disvā, ‘‘ekaṃsena ayaṃ buddho bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ gantvā mahāsattassa abhinikkhamanaṃ udikkhanto vicarati.
菩萨亦在大众随护下渐渐长大,渐至智行成熟的阶段。二十九岁那年,他决意大出家,行至阿诺玛河畔剃度,随后依次抵达优楼频螺,专精修习苦行。彼时,青年憍陈如听闻大士已经出家,便与曾相大人相的那几位婆罗门之子——以跋波青年等为首的其余四人——合为五人一同出家。他们次第来到菩萨身边,随侍六年。后因菩萨开始受用粗食,憍陈如心生厌离,离开菩萨,前往仙人堕处。此后,菩萨由受用粗食恢复体力,于卫塞月满月之日,在菩提树下不败金刚座上,摧伏三魔,证成已正自觉者。他在菩提道场度过七个七日,知五群比丘智行已熟,便于阿沙荼月满月日来到仙人堕处,为他们宣说《转法轮经》。说法完毕,憍陈如长老便与十八亿梵天一同立于入流果。其后,于该半月第五日世尊宣说《无我相经》时,他亲证阿拉汉果。是故《譬喻》中如是说:显示巴利原文
Bodhisattopi kho mahatā parivārena vaḍḍhamāno anukkamena vuddhippatto ñāṇaparipākaṃ gantvā ekūnatiṃsatime vasse mahābhinikkhamanaṃ nikkhamanto anomānadītīre pabbajitvā anukkamena uruvelaṃ gantvā padhānaṃ padahi. Tadā koṇḍañño māṇavo mahāsattassa pabbajitabhāvaṃ sutvā, lakkhaṇapariggāhakabrāhmaṇānaṃ puttehi vappamāṇavādīhi saddhiṃ attapañcamo pabbajitvā, anukkamena bodhisattassa santikaṃ upasaṅkamitvā, chabbassāni taṃ upaṭṭhahanto tassa oḷārikāhāraparibhogena nibbinno apakkamitvā isipatanaṃ agamāsi. Atha kho bodhisatto oḷārikāhāraparibhogena laddhakāyabalo vesākhapuṇṇamāyaṃ bodhirukkhamūle aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā, abhisambuddho hutvā, sattasattāhaṃ bodhimaṇḍeyeva vītināmetvā, pañcavaggiyānaṃ ñāṇaparipākaṃ ñatvā, āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ isipatanaṃ gantvā, tesaṃ dhammacakkapavattanasuttantaṃ (mahāva. 13 ādayo; saṃ. ni. 5.1081) desesi. Desanāpariyosāne koṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Atha pañcamiyaṃ pakkhassa anattalakkhaṇasuttantadesanāya (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59) arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.1.596-612) –
莲花上正自觉者,世间最上导师;
我亲见彼已证得佛位者。
所有夜叉皆汇集于菩提树下;
他们合掌围绕正自觉者,顶礼恭敬。
诸天皆大欢喜,于空中游行;
此佛陀已至,破除黑暗者。
他们欢喜充满者,大音声响起;
我们将在正自觉者的教法中,烧尽烦恼。
了知诸天的话语后,我开口说道;
我心生欢喜,满怀欣悦,布施了最初的食物。
深知我心意,世间无上师,
于天众中安坐已,宣说此偈颂:
“我出离七日,即证菩提;
这是我的第一餐饭食,梵行者的活命之食。
那位从兜率天来到这里,向我奉上食物者;
我当称扬赞叹他,请听我所说。
遍知的佛陀,出现于含天神的世间,
在名为伊西的鹿野苑中,敲响了不死之法鼓。
如今他已证得不死的、无上的寂静之道;
遍知一切烦恼后,我安住于无漏。
显示巴利原文 ‘‘Padumuttarasambuddhaṃ, lokajeṭṭhaṃ vināyakaṃ; Buddhabhūmimanuppattaṃ, paṭhamaṃ addasaṃ ahaṃ. ‘‘Yāvatā bodhiyā mūle, yakkhā sabbe samāgatā; Sambuddhaṃ parivāretvā, vandanti pañjalīkatā. ‘‘Sabbe devā tuṭṭhamanā, ākāse sañcaranti te; Buddho ayaṃ anuppatto, andhakāratamonudo. ‘‘Tesaṃ hāsaparetānaṃ, mahānādo avattatha; Kilese jhāpayissāma, sammāsambuddhasāsane. ‘‘Devānaṃ giramaññāya, vācāsabhimudīrihaṃ; Haṭṭho haṭṭhena cittena, ādibhikkhamadāsahaṃ. ‘‘Mama saṅkappamaññāya, satthā loke anuttaro; Devasaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha. ‘‘Sattāhaṃ abhinikkhamma, bodhiṃ ajjhagamaṃ ahaṃ; Idaṃ me paṭhamaṃ bhattaṃ, brahmacārissa yāpanaṃ. ‘‘Tusitā hi idhāgantvā, yo me bhikkhaṃ upānayi; Tamahaṃ kittayissāmi, suṇotha mama bhāsato. ‘‘Tiṃsakappasahassāni, devarajjaṃ karissati; Sabbe deve abhibhotvā, tidivaṃ āvasissati. ‘‘Devalokā cavitvāna, manussattaṃ gamissati; Sahassadhā cakkavattī, tattha rajjaṃ karissati. ‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tidasā so cavitvāna, manussattaṃ gamissati; Agārā pabbajitvāna, chabbassāni vasissati. ‘‘Tato sattamake vasse, buddho saccaṃ kathessati; Koṇḍañño nāma nāmena, paṭhamaṃ sacchikāhiti. ‘‘Nikkhantenānupabbajiṃ, padhānaṃ sukataṃ mayā; Kilese jhāpanatthāya, pabbajiṃ, anagāriyaṃ. ‘‘Abhigantvāna sabbaññū, buddho loke sadevake; Isināme migāraññe, amatabherimāhani. ‘‘So dāni patto amataṃ, santipadamanuttaraṃ; Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo. ‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
此后,世尊在祇园大精舍的比丘僧团中,坐在铺设好的殊胜佛座上,为了彰显他乃最先通达法者,便说:“诸比丘,在我的声闻比丘弟子中,久住第一者,即是这位憍陈如。”(《增支部》1.188)由此将他置于最上之位。憍陈如长老欲回避两位上首弟子对他所行的最高礼敬,也想离开村落边地僧房的杂居生活,加上他本就乐于远离独处,又觉应对前来亲近的在家人与出家人进行应接款待亦成纷扰,于是辞别世尊,进入雪山。在大牙白象的承侍下,他于六牙池畔住了十二年。一日,正当他如此安住时,天帝释天王来到长老跟前,礼敬后退立一旁,这样说:“善哉,尊者!请圣者为我略说法要。”长老便以佛之威仪,为他宣说了那蕴含四圣谛、贯通无常苦无我三相、融摄空性、以种种理路为庄严、深入不死之究竟处的法。天帝释听法后,表达了随喜赞叹——显示巴利原文
Atha naṃ satthā aparabhāge jetavanamahāvihāre bhikkhusaṅghamajjhe paññattavarabuddhāsane nisinno paṭhamaṃ paṭividdhadhammabhāvaṃ dīpento, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ rattaññūnaṃ yadidaṃ aññāsikoṇḍañño’’ti (a. ni. 1.188) etadagge ṭhapesi. So dvīhi aggasāvakehi attani karīyamānaṃ paramanipaccakāraṃ gāmantasenāsane ākiṇṇavihārañca pariharitukāmo, vivekābhiratiyā viharitukāmo ca attano santikaṃ upagatānaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ paṭisanthārakaraṇampi papañcaṃ maññamāno satthāraṃ āpucchitvā himavantaṃ pavisitvā chaddantehi nāgehi upaṭṭhiyamāno chaddantadahatīre dvādasa vassāni vasi. Evaṃ tattha vasantaṃ theraṃ ekadivasaṃ sakko devarājā upasaṅkamitvā vanditvā ṭhito evamāha – ‘‘sādhu me, bhante, ayyo dhammaṃ desetū’’ti. Thero tassa catusaccagabbhaṃ tilakkhaṇāhataṃ suññatapaṭisaṃyuttaṃ nānānayavicittaṃ amatogadhaṃ buddhalīlāya dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā sakko attano pasādaṃ pavedento –
673 “诸比丘”:此处,世尊以此语唤起他们的注意。显示巴利原文
673.
“听了具有大味的法,我对此更为净信;”(Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvā dhammaṃ mahārasaṃ;)
显示巴利原文 ‘‘Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvā dhammaṃ mahārasaṃ;
“离贪是所说的法,完全不执取。”——他说了这第一首偈颂。(Virāgo desito dhammo, anupādāya sabbaso ti. – paṭhamaṃ gāthamāha;)显示巴利原文
Virāgo desito dhammo, anupādāya sabbaso’’ti. – paṭhamaṃ gāthamāha;
此处“听了具有大味的法,我对此更为净信”意为:虽然我已在导师面前多次听法,并对法生起了很深的净信,但如今听闻你们所说——以种种理趣、种种差别而不令人厌倦的大味之法,我现在的净信比以往更为增上。说到“离贪是所说的法,完全不执取”:因为从一切烦恼与一切行中离染,并能引生离贪,故称“离贪”。正因如此,对于色等诸法都不执取、不抓取,由于它以解脱为成就而转起,所以它被宣说为“完全不执取”。显示巴利原文
Tattha esa bhiyyo pasīdāmi, sutvā dhammaṃ mahārasanti yadipi anekavāraṃ satthu santike dhammaṃ sutvā tattha abhippasanno. Idāni pana tumhehi kathitaṃ nānānayavicittatāya asecanakatāya ca mahārasaṃ dhammaṃ sutvā eso ahaṃ tato bhiyyo pasīdāmi. Virāgo desito dhammo, anupādāya sabbasoti sabbasaṃkilesato sabbasaṅkhārato ca virajjanato virāgajananato virāgo. Tato eva rūpādīsu kañci dhammaṃ anupādāya aggahetvā vimuttisādhanavasena pavattattā sabbaso anupādāya desito.
如此,帝释天赞叹了长老的说法,礼敬长老之后,便返回了自己的住处。后来有一天,长老见到某些凡夫被邪寻所压制的心行,于是回忆起与之对治的渐次顺序,并省察自己早已全然从那些邪寻中回转的心意,为了阐明此义,而说:显示巴利原文
Evaṃ sakko devarājā therassa desanaṃ thometvā theraṃ abhivādetvā sakaṭṭhānameva gato. Athekadivasaṃ thero micchāvitakkehi abhibhuyyamānānaṃ ekaccānaṃ puthujjanānaṃ cittācāraṃ disvā tappaṭipakkhabhūtañcassa anukkamaṃ anussaritvā, attano ca sabbaso tato vinivattitamānasataṃ āvajjetvā tadatthaṃ dīpetvā –
“在这大地上的世间,有种种繁多的事物;(Bahūni loke citrāni, asmiṃ pathavimaṇḍale;)
它们搅动思惟——这思惟是净妙、与贪相应的。
显示巴利原文 ‘‘Bahūni loke citrāni, asmiṃ pathavimaṇḍale; Mathenti maññe saṅkappaṃ, subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ.
犹如风吹扬起的尘土,大雨能将其平息;
同样地,当以慧观察时,诸思惟便止息。”——说了这两首偈颂。
显示巴利原文 ‘‘Rajamuhatañca vātena, yathā meghopasammaye; Evaṃ sammanti saṅkappā, yadā paññāya passatī’’ti. – dve gāthā abhāsi;
其中,“世间中有种种”是指以色等、青黄等、男女等种种方式,世间生起的种种多彩所缘。“在这大地轮中”则是就眼前可见的人间而言的。“它们搅动思惟,似乎是”:犹如需要人力操作、带有火燧的钻木取火一般,由不如理作意所引生的诸邪思惟在搅动思惟,仿佛处于搅动状态。是怎样的思惟呢?即“净妙、与贪相应”的思惟,也就是欲寻。因为此寻执取净妙相,故被称为“净”。显示巴利原文
Tattha bahūni loke citrānīti rūpādivasena tatthāpi nīlapītādivasena itthipurisādivasena ca anekāni loke cittavicittāni ārammaṇajātāni. Asmiṃ pathavimaṇḍaleti paccakkhabhūtaṃ manussalokaṃ sandhāya vadati. Mathenti maññe saṅkappanti tajjaṃ purisavāyāmasahitaṃ araṇisahitaṃ viya aggiṃ ayonisomanasikārābhisaṅkhātāni micchāsaṅkappāni mathenti maññe mathentāni viya tiṭṭhanti. Kīdisaṃ? Subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ, kāmavitakkanti attho. So hi subhākāraggahaṇena ‘‘subho’’ti voharīyati.
“Rajamuhatañca vātena”中的“ca”仅为小品词。譬如在热季的最后一个月,被风吹扬起来的尘土,大雨降下时便能令它止息、平息。「同样,当以慧观察时,诸思惟便止息」:当圣弟子以慧如实观察世间种种所缘的集、味、过患、出离时,恰如那被扬起的尘土为大雨所平息,一切邪思惟也依慧而止息。因为正见生起时,邪思惟便无处安立。为了显示如何以慧观察……显示巴利原文
Rajamuhatañcavātenāti ca-iti nipātamattaṃ. Yathā gimhānaṃ pacchime māse vātena ūhataṃ uṭṭhitaṃ rajaṃ mahāmegho vassanto upasammaye, vūpasameyya. Evaṃ sammanti saṅkappā, yadā paññāya passatīti yadā ariyasāvako tāni lokacitrāni samudayato, assādato, ādīnavato, nissaraṇato ca yathābhūtaṃ paññāya passati, atha yathā taṃ rajaṃ uhataṃ meghena, evaṃ sammanti paññāya sabbepi micchāsaṅkappā. Na hi uppannāya sammādiṭṭhiyā micchāsaṅkappā patiṭṭhaṃ labhanti. Yathā pana paññāya passati, taṃ dassento –
“一切行无常”,当以慧观察时;
于是对苦生起厌离,这就是清净之道。
显示巴利原文 ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati; Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.
‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhāti…pe… esa maggo visuddhiyā.
“一切法无我”,当以智慧照见之时;
则于苦生厌离,此即清净之道。”
显示巴利原文 ‘‘Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati; Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. –
他说出了这三首偈颂。显示巴利原文
Tisso gāthā abhāsi.
其中,“一切行”指含摄于六种所缘的一切三界五蕴。“无常”:以观慧如此观察时——“因其有起始、中间与终结的边际,是无常性,是暂时的,于各处坏灭,故非恒常”——则于苦生起厌离;意思是,当时便对此轮回之苦生起厌离;厌离者以遍知苦等方式通达诸谛。“此是清净道”:这里所说的观行之道,是通往知见清净与究竟清净的道,亦即证悟之道。显示巴利原文
Tattha sabbe saṅkhārāti chaḷārammaṇasaṅgahā sabbe tebhūmakā pañcakkhandhā. Aniccāti ‘‘ādimajjhaantavantato, aniccantikato, tāvakālikato, tattha tattha bhijjanato na niccā’’ti yadā vipassanāpaññāya passati. Atha nibbindati dukkheti atha imasmiṃ vaṭṭadukkhe nibbindati, nibbindanto dukkhaparijānanādividhinā saccāni paṭivijjhati. Esa maggo visuddhiyāti esa yathāvutto vipassanāvidhi ñāṇadassanavisuddhiyā, accantavisuddhiyā ca maggo adhigamupāyo.
“苦”:因伴有怖畏,因受生灭的逼迫,因是苦的状态,因排斥乐,故名为苦。其余解释同前所述。显示巴利原文
Dukkhāti sappaṭibhayato, udayabbayasampaṭipīḷanato, dukkhamato, sukhapaṭikkhepato ca dukkhā. Sesaṃ vuttanayameva.
「一切法无我」:意谓四地的一切法皆是无我。然于此处,唯应取三地之法。因为三地法无坚实、不自主、是空、且遮遣了“我”,故当观为无我。其余部分与前述相同。显示巴利原文
Sabbe dhammā anattāti sabbepi catubhūmakā dhammā anattā. Idha pana tebhūmakadhammāva gahetabbā. Te hi asārato, avasavattanato, suññato, attapaṭikkhepato ca anattāti vipassitabbā. Sesaṃ purimasadisameva.
如此开示了观修的方法后,为了表明自己也已依此方法完成了应作之事,如同看待他人一般,说道:显示巴利原文
Evaṃ vipassanāvidhiṃ dassetvā tena vidhinā katakiccaṃ attānaṃ aññaṃ viya katvā dassento –
679 「故应修习」:为了断除苦的根本,应当精勤修习八支圣道。「无间」:即无有间断、持续不懈地修习。显示巴利原文
679.
那位随佛觉悟的长老憍陈如,精进勇猛坚毅;
已舍断生死,是梵行究竟圆满者。
显示巴利原文 ‘‘Buddhānubuddho yo thero, koṇḍañño tibbanikkamo; Pahīnajātimaraṇo, brahmacariyassa kevalī.
瀑流与网,坚固的荒芜,难以劈开的山岩;
斩断荒芜与网,劈开难破的岩石;
渡至彼岸的禅修者,已从魔的束缚中解脱。
显示巴利原文 ‘‘Oghapāso daḷhakhilo, pabbato duppadālayo; Chetvā khilañca pāsañca, selaṃ bhetvāna dubbhidaṃ; Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, mutto so mārabandhanā’’ti. –
他诵出这两首偈颂。显示巴利原文
Gāthādvayamāha.
其中,「觉者之随觉」意为:他是诸佛的随觉者,即依正自觉者所觉悟的真理,随顺其教导而觉悟。「长老」:由于具足无学的坚固戒蕴等,故称长老。「憍陈如」是表明族姓。「具坚毅精进」:即坚固的精进、稳定的奋斗。「已舍断生与死」:由于已经舍断生死之因,故称已舍断生与死。「梵行的究竟圆满者」:指能无余圆满道梵行的人,即对道梵行的无余圆满。或者,所谓「究竟圆满者」是指不与烦恼混杂的道智与果智;这种智存在于他,故称究竟圆满者。而那道智与果智皆依道梵行而有,并非由其他途径成就,所以说为「梵行的究竟圆满者」。显示巴利原文
Tattha buddhānubuddhoti buddhānaṃ anubuddho, sammāsambuddhehi bujjhitāni saccāni tesaṃ desanānusārena bujjhatīti attho. Thirehi asekkhehi sīlasārādīhi samannāgatoti, thero. Koṇḍaññoti gottakittanaṃ. Tibbanikkamoti daḷhavīriyo, thiraparakkamo. Jātimaraṇānaṃ pahīnakāraṇattā pahīnajātimaraṇo. Brahmacariyassa kevalīti maggabrahmacariyassa anavasesaṃ, anavasesato vā maggabrahmacariyassa pāripūrako, atha vā kevalī nāma kilesehi asammissatāya maggañāṇaṃ phalañāṇañca, taṃ imasmiṃ atthīti kevalī. Yasmā pana tadubhayampi maggabrahmacariyassa vasena hoti na aññathā, tasmā ‘‘brahmacariyassa kevalī’’ti vuttaṃ.
「暴流与爱网」:指四种暴流——“欲暴流、有暴流、见暴流、无明暴流”,以及如所说的“游行虚空之网,那游走于意的”所指向的爱网。「坚固的荒芜」:指坚固难破的五种心荒芜——“对导师怀疑、对法怀疑、对僧怀疑、对学处怀疑、对同梵行者生气、不悦而心怀怨恨”。因其极难为凡夫所破,故称「难破」;又因此如山岳般坚固,故名为「山」。或者,它也就是依“于苦无知”等道理所说的那种无知的类别。就这样,以圣道智之剑斩断这四种染污法中的荒芜与爱网;以金刚喻智劈开那任何世间智慧都难以斩断的无明之岩,破除它;渡过了四暴流,立足于它们的彼岸——涅槃,故说为「已渡」、「到彼岸」。由于具备所缘禅那与特相禅那这两种,所以称为「入禅那者」。「他已解脱魔缚」:像这样的漏尽者,已经从一切烦恼魔的束缚中解脱、彻底解脱、脱离。这是长老就自身而说的。显示巴利原文
Oghapāsoti ‘‘kāmogho, bhavogho, diṭṭhogho, avijjogho’’ti (dha. sa. 1156; vibha. 938) evaṃ vuttā cattāro oghā – ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (mahāva. 33; saṃ. ni. 1.151) evaṃ vutto rāgapāso ca. Daḷhakhiloti ‘‘satthari kaṅkhati, dhamme kaṅkhati, saṅghe kaṅkhati, sikkhāya kaṅkhati, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto’’ti (ma. ni. 1.185; a. ni. 5.205) evaṃ vutto daḷho thiro pañcavidho cetokhilo ca. Pacurajanehi padāletuṃ asakkuṇeyyatāya duppadālayo. Tato eva pabbatasadisatāya pabbatoti ca saṅkhaṃ gato. ‘‘Dukkhe aññāṇa’’ntiādinā (vibha. 226; saṃ. ni. 2.2) vā nayena vutto aññāṇappabhedo ca. Iti etaṃ sabbaṃ chetvā khilañca pāsañcāti etesu catubbidhesu saṃkilesadhammesu yo khilañca pāsañca ariyamaggañāṇāsinā chinditvā. Selaṃ bhetvāna dubbhidanti yena kenaci ñāṇena chindituṃ asakkuṇeyyaṃ aññāṇaselaṃ vajirūpamañāṇena chinditvā, cattāropi oghe taritvā, tesaṃ paratīre nibbāne ṭhitattā tiṇṇo pāraṅgato. Ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇena lakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇenāti duvidhenapi jhāyī; mutto so mārabandhanāti so evarūpo khīṇāsavo sabbasmāpi kilesamārabandhanā mutto vippamutto visaṃyuttoti. Attānameva sandhāya thero vadati.
又有一次,长老看见一位与他共住的比丘,由于亲近恶知识而变得懈怠、精进低劣、掉举、傲慢。他便以神足通来到那里,教诫他说:“贤友,切莫如此,应当舍弃恶知识,亲近善知识,修习沙门法。”但那位比丘不听长老的话。因为他不接受,长老心中生起对法的悚惧,于是进行针对个人的教说,谴责错误的修行,赞叹正确的修行与独处静住,说道:显示巴利原文
Athekadivasaṃ thero, attano saddhivihārikaṃ ekaṃ bhikkhuṃ akalyāṇamittasaṃsaggena kusītaṃ hīnavīriyaṃ uddhataṃ unnaḷaṃ viharantaṃ disvā, iddhiyā tattha gantvā, taṃ ‘‘mā, āvuso, evaṃ kari, akalyāṇamitte pahāya kalyāṇamitte sevanto samaṇadhammaṃ karohī’’ti ovadi. So therassa vacanaṃ nādiyi. Thero tassa anādiyanena dhammasaṃvegappatto puggalādhiṭṭhānāya kathāya micchāpaṭipattiṃ garahanto sammāpaṭipattiṃ vivekavāsañca pasaṃsanto –
681 「已现观」:指出世间道智已如实照见四圣谛的实相。「更无余生」:指此为最后一生,从此不再受生于三界。显示巴利原文
681.
掉举而轻躁的比丘,依止了恶友;
沉没于大瀑流中,被波浪所淹没。
显示巴利原文 ‘‘Uddhato capalo bhikkhu, mitte āgamma pāpake; Saṃsīdati mahoghasmiṃ, ūmiyā paṭikujjito.
‘‘Anuddhato acapalo, nipako saṃvutindriyo; Kalyāṇamitto medhāvī, dukkhassantakaro siyā.
‘‘Kālapabbaṅgasaṅkāso, kiso dhamanisanthato; Mattaññū annapānasmiṃ, adīnamanaso naro.
在阿兰若、广大的森林中,为虻蚊所叮咬;
犹如大象在战阵之首,具念安忍。
显示巴利原文 ‘‘Phuṭṭho ḍaṃsehi makasehi, araññasmiṃ brahāvane; Nāgo saṅgāmasīseva, sato tatrādhivāsaye.
685-6 第六八五至六八六条。显示巴利原文
685-6.
‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ…pe… sampajāno patissato.
‘‘Pariciṇṇo mayā satthā…pe… bhavanetti samūhatā.
为了此义而出家,从在家成为无家者;
此义我已达成,何须共住比丘?
显示巴利原文 ‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ; So me attho anuppatto, kiṃ me saddhivihārinā’’ti. –
他说了这些偈颂。显示巴利原文
Imā gāthā abhāsi.
在此,“掉举者”(uddhato)指与掉举相应、心不得定、意乱不安之人。“轻躁者”(capalo)指喜好以装饰钵与衣等表现轻浮躁动之人。“依止恶友而造恶”(Mitte āgamma pāpake)指依靠恶友而不修习沙门法。“沉没于大瀑流中,为波浪所淹没”(Saṃsīdati mahoghasmiṃ, ūmiyā paṭikujjito)——犹如堕入大海的人为海浪淹没,无法抬头,便沉没于彼处;同样,流转于轮回的大瀑流中,被忿恼的波浪淹没、制伏,无法依观而抬起智慧的头,便沉没于彼处。显示巴利原文
Tattha uddhatoti uddhaccayutto asamāhito vikkhittacitto. Capaloti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpalyena samannāgato lolapakatiko. Mitte āgamma pāpaketi akalyāṇamitte nissāya samaṇadhammaṃ akaronto. Saṃsīdati mahoghasmiṃ, ūmiyā paṭikujjitoti yathā mahāsamudde patitapuriso samuddavīcīhi otthaṭo sīsaṃ ukkhipituṃ alabhanto tattheva saṃsīdati, evaṃ saṃsāramahoghasmiṃ paribbhamanto kodhupāyāsaūmiyā paṭikujjito otthaṭo vipassanāvasena paññāsīsaṃ ukkhipituṃ alabhanto tattheva saṃsīdati.
“贤善者”(Nipako)指明敏之人,善巧于自利与利他。“守护根门者”(Saṃvutindriyo)指由于防护意等六根,而令根门得到守护者。“具足善友者”(Kalyāṇamitto)指具备善友之人。“有慧者”(Medhāvī)指具足法决择慧之人。“能作苦之边际者”(Dukkhassantakaro siyā)——如是之人,当能令一切轮回之苦归于终尽。显示巴利原文
Nipakoti nipuṇo, attatthaparatthesu kusalo. Saṃvutindriyoti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇena pihitindriyo. Kalyāṇamittoti kalyāṇehi mittehi samannāgato. Medhāvīti dhammojapaññāya samaṅgībhūto. Dukkhassantakaro siyāti so tādiso sakalassāpi vaṭṭadukkhassa antakaro bhaveyya.
“色如劫末之焰”(Kālapabbaṅgasaṅkāso)等偈颂,是显明乐于远离独处。“我不欣喜”(Nābhinandāmi)等则显示所作已办的状态。这些含义,前文(《长老偈注》2.607)已作解说。而最后,“何需同住比丘”(kiṃ me saddhivihārinā)是针对自己的同住比丘而言。因此,与这样难以调训、怠慢无礼的同住比丘共住,又有何用?我欢喜独自而住——这便是其含义。显示巴利原文
Kālapabbaṅgasaṅkāsotiādi vivekābhiratikittanaṃ. Nābhinandāmītiādi pana katakiccabhāvadassanaṃ. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā (theragā. aṭṭha. 2.607) vuttatthameva. Osāne pana kiṃ me saddhivihārināti attano saddhivihārikaṃ sandhāya vuttaṃ. Tasmā edisena dubbacena anādarena saddhivihārinā kiṃ me payojanaṃ ekavihāroyeva mayhaṃ ruccatīti attho.
他说完这些话,便前往六牙湖。在那里住了十二年,临近般涅槃时,他去拜见导师,请求准许般涅槃,然后返回那里,入般涅槃。显示巴利原文
Evaṃ pana vatvā chaddantadahameva gato. Tattha dvādasa vassāni vasitvā upakaṭṭhe parinibbāne satthāraṃ upasaṅkamitvā parinibbānaṃ anujānāpetvā tattheva gantvā parinibbāyi.
2. 优陀夷长老偈注释显示巴利原文
2. Udāyittheragāthāvaṇṇanā
以“人之正自觉者”开头的偈颂,是具寿优陀夷长老所说。它的缘起是怎样的呢?他同样在过去诸佛处积累了广大功德,于生生世世中积聚了导向涅槃的福德资粮,往来于人与天界之间。在此佛陀出世的时代,他出生于迦毗罗卫的婆罗门家庭,得名优陀夷。成年后,在导师与亲族聚会时,他目睹佛陀的神力,生起净信,出家成为比丘。他修习观行,不久便证得阿拉汉果。共有三位名叫优陀夷的长老:先前已提到的大臣之子黑优陀夷,豆豆梨耶之子劣优陀夷,而这位婆罗门之子是大优陀夷。有一天,导师以一头为大众所赞叹、严饰一切庄严的白象为因缘,宣说了《象譬喻经》。开示结束时,他随自己的智慧忆念导师的功德,以佛为所缘而生起的喜悦激励了内心,心想:“这些大众称赞这头畜生象,却不称赞佛陀大象。让我来显扬佛陀大象、圣香象的功德吧!”于是称赞导师——显示巴利原文
Manussabhūtantiādikā āyasmato udāyittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ brāhmaṇakule nibbattitvā udāyīti laddhanāmo vayappatto satthu ñātisamāgame buddhānubhāvaṃ disvā, paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tayo hi ime udāyittherā amaccaputto pubbe āgato kāḷudāyī, kovariyaputto lāludāyī, ayaṃ brāhmaṇaputto mahāudāyīti. Svāyaṃ ekadivasaṃ satthārā setavāraṇaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ mahājanena pasaṃsiyamānaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā nāgopamasuttante (a. ni. 6.43) desite desanāpariyosāne attano ñāṇabalānurūpaṃ satthu guṇe anussaritvā, buddhārammaṇāya pītiyā samussāhitamānaso ‘‘ayaṃ mahājano imaṃ tiracchānagataṃ nāgaṃ pasaṃsati, na buddhamahānāgaṃ. Handāhaṃ buddhamahāgandhahatthino guṇe pākaṭe karissāmī’’ti satthāraṃ thomento –
‘‘Manussabhūtaṃ sambuddhaṃ, attadantaṃ samāhitaṃ; Iriyamānaṃ brahmapathe, cittassūpasame rataṃ.
众人所礼敬的,乃到达一切法彼岸者;
众天神也都礼敬他——这是我听闻于阿拉汉的。
显示巴利原文 ‘‘Yaṃ manussā namassanti, sabbadhammāna pāraguṃ; Devāpi taṃ namassanti, iti me arahato sutaṃ.
超脱一切结缚,已从贪欲之林到达涅槃;
从诸欲乐中乐于出离,已得解脱,犹如从岩石里提炼的黄金。
显示巴利原文 ‘‘Sabbasaṃyojanātītaṃ , vanā nibbanamāgataṃ; Kāmehi nekkhammarataṃ, muttaṃ selāva kañcanaṃ.
他确实是极为光耀的龙象,如同雪山超胜一切石山;
在所有称作龙象的当中,那位名为“真实”的,最为无上。
显示巴利原文 ‘‘Sa ve accaruci nāgo, himavāvaññe siluccaye; Sabbesaṃ nāganāmānaṃ, saccanāmo anuttaro.
我将为你们宣说那龙象,因为他不造作任何过恶;
柔和与无害,正是那龙象的双足。
显示巴利原文 ‘‘Nāgaṃ vo kittayissāmi, na hi āguṃ karoti so; Soraccaṃ avihiṃsā ca, pādā nāgassa te duve.
‘‘Sati ca sampajaññañca, caraṇā nāgassa tepare; Saddhāhattho mahānāgo, upekkhāsetadantavā.
念为颈,慧为头,审察与法思惟;
法腹为其共住,远离是其尾。
显示巴利原文 ‘‘Sati gīvā siro paññā, vīmaṃsā dhammacintanā; Dhammakucchisamāvāso, viveko tassa vāladhi.
这位禅那者,乐入息,于内善等持;
行时,此龙象等持;住时,此龙象亦等持。
显示巴利原文 ‘‘So jhāyī assāsarato, ajjhattaṃ susamāhito; Gacchaṃ samāhito nāgo, ṭhito nāgo samāhito.
已自得定的龙象,即使安坐也处于定中;
于一切处守护的龙象,这便是龙象的成就。
显示巴利原文 ‘‘Sayaṃ samāhito nāgo, nisinnopi samāhito; Sabbattha saṃvuto nāgo, esā nāgassa sampadā.
他受用无过失者,不受用有过失者;
获得食物与衣物后,他远离储存与积蓄。
显示巴利原文 ‘‘Bhuñjati anavajjāni, sāvajjāni na bhuñjati; Ghāsamacchādanaṃ laddhā, sannidhiṃ parivajjayaṃ.
他断除了一切粗细的结缚;
他无论行往何方,都无所贪求而行。
显示巴利原文 ‘‘Saṃyojanaṃ aṇuṃ thūlaṃ, sabbaṃ chetvāna bandhanaṃ; Yena yeneva gacchati, anapekkhova gacchati.
正如水中生出的白莲花,茁壮生长;
它不为水所染,清净芬芳,令人悦意。
显示巴利原文 ‘‘Yathāpi udake jātaṃ, puṇḍarīkaṃ pavaḍḍhati; Nopalippati toyena, sucigandhaṃ manoramaṃ.
同样地,佛陀生于世间,也住于世间;
他不为世间所染,犹如莲花不著于水。
显示巴利原文 ‘‘Tatheva ca loke jāto, buddho loke viharati; Nopalippati lokena, toyena padumaṃ yathā.
大火炽燃,无有燃料时便息灭;
余烬趋于平息时,便称为“寂灭”。
显示巴利原文 ‘‘Mahāgini pajjalito, anāhāropasammati; Aṅgāresu ca santesu, nibbutoti pavuccati.
这是智者为了阐明义理而施设的譬喻;
诸大龙象将了知由龙象为龙象所宣说的法义。
显示巴利原文 ‘‘Atthassāyaṃ viññāpanī, upamā viññūhi desitā; Viññissanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desitaṃ.
‘‘Vītarāgo vītadoso, vītamoho anāsavo; Sarīraṃ vijahaṃ nāgo, parinibbissatyanāsavo’’ti. – imā gāthā abhāsi;
其中,“人”指在人类中出生、投生,即获得人身者。世尊虽由证得漏尽智而脱离一切趣,但在最后一生中,因已取结生,故仍被称为“人”。然依功德而言,他实为超诸天的天中之天,超梵天的梵中之梵。“正自觉者”:指自己觉悟了所应觉悟之法者。“自调伏者”:他以自身所生起的圣道,对眼根乃至意根施行最上调伏而成为调伏者;世尊正是以自身所生的圣道,于眼乃至意作了最高的调伏。“等至者”:指以八种定及道果定而安住者。“行于梵道”:指于四种梵住之道,或于殊胜的果等至之道,以入等至而行。虽世尊并非一切时皆处此梵道,然因具备其能并倾趋之,故说为“行”。“乐心寂止”:指乐住于一切行之寂止——即心寂止之因的涅槃——中,深生爱乐。“到达一切法彼岸,为人所礼敬”:此正自觉者,于一切蕴、处、界等法,以六种方式达至彼岸——证智究竟、遍知究竟、断除究竟、修习究竟、作证究竟、等至究竟——具足最上成就。他为人间的刹帝利贤者等人所礼敬,他们以法随法行而作供养。显示巴利原文
Tattha manussabhūtanti manussesu bhūtaṃ, nibbattaṃ; manussattabhāvaṃ vā pattaṃ. Satthā hi āsavakkhayañāṇādhigamena sabbagativimuttopi carimattabhāve gahitapaṭisandhivasena ‘‘manusso’’tveva voharīyatīti. Guṇavasena pana devānaṃ atidevo, brahmānaṃ atibrahmā. Sambuddhanti sayameva bujjhitabbabuddhavantaṃ. Attadantanti attanāyeva dantaṃ. Bhagavā hi attanāyeva uppāditena ariyamaggena cakkhutopi…pe… manatopi uttamena damathena danto. Samāhitanti aṭṭhavidhena samādhinā maggaphalasamādhinā ca samāhitaṃ. Iriyamānaṃ brahmapatheti catubbidhepi brahmavihārapathe, brahme vā seṭṭhe phalasamāpattipathe samāpajjanavasena pavattamānaṃ. Kiñcāpi bhagavā na sabbakālaṃ yathāvutte brahmapathe iriyati, tattha iriyasāmatthiyaṃ pana tanninnatañca upādāya ‘‘iriyamāna’’nti vuttaṃ. Cittassūpasame ratanti cittassa upasamahetubhūte sabbasaṅkhārasamathe, nibbāne, abhirataṃ. Yaṃ manussā namassanti, sabbadhammāna pāragunti yaṃ sammāsambuddhaṃ sabbesaṃ khandhāyatanādidhammānaṃ abhiññāpāragū, pariññāpāragū, pahānapāragū, bhāvanāpāragū, sacchikiriyapāragū, samāpattipāragūti chadhā pāraguṃ paramukkaṃsagatasampattiṃ khattiyapaṇḍitādayo manussā namassanti. Dhammānudhammapaṭipattiyā pūjentā kāyena vācāya manasā ca tanninnā tappoṇā tappabbhārā honti. Devāpi taṃ namassantīti na kevalaṃ manussā eva, atha kho aparimāṇāsu lokadhātūsu devāpi taṃ namassanti. Iti me arahato sutanti evaṃ mayā ārakattādīhi kāraṇehi arahato, bhagavato, dhammasenāpatiādīnañca ‘‘satthā devamanussāna’’ntiādikaṃ vadantānaṃ santike evaṃ sutanti dasseti.
「超越一切结」:指依四种道,恰当地超越了全部十种结及随眠习气。「从林至无林」:指从烦恼之林,到达了远离他们烦恼的无林(涅槃)。「乐出离胜过诸欲」:指彻底出离诸欲而出家,乐住于出家、禅那、观等出离之法。「如石出金」:如同从矿石中炼出的纯金,具有脱离杂质的精实体性,天人等也都礼敬他。这是连贯下来的解释。显示巴利原文
Sabbasaṃyojanātītanti sabbāni dasapi saṃyojanāni yathārahaṃ catūhi maggehi saha vāsanāya atikkantaṃ. Vanā nibbanamāgatanti kilesavanato tabbirahitaṃ nibbanaṃ upagataṃ. Kāmehi nekkhammaratanti sabbaso kāmehi nikkhamitvā pabbajjājhānavipassanādibhede nekkhamme abhirataṃ. Muttaṃ selāva kañcananti asārato nissaṭasārasabhāvattā selato nissaṭakañcanasadisaṃ devāpi taṃ namassantīti yojanā.
「彼象极光辉」:指那位绝对不作恶、不再受后有,如同大象般具大威力者。获得「象」之名的正自觉者,「极光辉」是说,他以身的光辉与智慧的光辉,超越包含天神的世间,放出光芒,庄严无比。犹如什么呢?犹如山王喜马拉雅胜过其他众山一般。意思是,正如喜马拉雅山王以其稳固、沉重、广大、坚实等功德超越其他一切山,正自觉者也同样超越世间。「一切得象名者」:指蛇象、象王、人中之象,以及有学、无学、独觉佛等被称为象的圣者,但只有他以真实的名义被称为「象」。关于此真实义,接下来他以「因为不作罪」等来亲自说明。显示巴利原文
Save accaruci nāgoti so ekaṃsato āguṃ na karoti, punabbhavaṃ na gacchati; nāgo viya balavāti. ‘‘Nāgo’’ti laddhanāmo sammāsambuddho, accarucīti attano kāyaruciyā ñāṇaruciyā ca sadevakaṃ lokaṃ atikkamitvā ruci, sobhi. Yathā kiṃ? Himavāvaññe siluccaye, yathā hi himavā pabbatarājā attano thiragarumahāsārabhāvādīhi guṇehi aññe pabbate atirocati, evaṃ atirocatīti attho. Sabbesaṃ nāganāmānanti ahināgahatthināgapurisanāgānaṃ , sekhāsekhapaccekabuddhanāgānaṃ vā. Saccanāmoti sacceneva nāganāmo. Taṃ pana saccanāmataṃ ‘‘na hi āguṃ karotī’’tiādinā sayameva vakkhati.
现在,为了显示佛陀之象的各个部分,先以名称来说明,故说「彼实不作罪」。因为「罪」即是恶,他完全不作任何恶,因此名为象。「调柔」即是戒,「无害」即是悲。这两者是一切功德聚的前导,因此将它们作为佛陀之象的两只前足,这是恰当的,故说「彼象之二足」。显示巴利原文
Idāni buddhanāgaṃ avayavato ca dassento nāmato tāva dassetuṃ ‘‘na hi āguṃ karoti so’’ti āha. Yasmā āguṃ, pāpaṃ, sabbena sabbaṃ na karoti, tasmā nāgoti attho. Soraccanti sīlaṃ. Avihiṃsāti karuṇā. Tadubhayaṃ sabbassapi guṇarāsissa pubbaṅgamanti, katvā buddhanāgassa purimapādabhāvo tassa yuttoti āha ‘‘pādā nāgassa te duve’’ti.
当解说后两足时,则说:“念与正知,是象的后两足。”有的版本读作“tyāpare”,义即“te apare”(彼后两者)。“信手”:因信能执取无过失之法,恰如手的作用,故称信手。“白牙舍”:指极为清净的舍受,由智慧来分别,犹如白牙;拥有如此白牙者,便名为“白牙舍”。显示巴利原文
Aparapādabhāvena vadanto ‘‘sati ca sampajaññañca, caraṇā nāgassa tepare’’ti āha. ‘‘Tyāpare’’ti vā pāṭho. Te aparetveva padavibhāgo. Anavajjadhammānaṃ ādāne saddhā hattho etassāti, saddhāhattho. Suparisuddhavedanā ñāṇappabhedā upekkhā setadantā te etassa atthīti, upekkhāsetadantavā.
慧是最上之头,念是慧的立足处,故说:“念为颈,慧为头。”“思择”是对于法的思择:如同象王用鼻子探触、嗅闻可食与不可食之物,这称为思择;同样,佛象对于善法等事物的思维考量,即是思择。“等住”是平等安住之处,犹如容器即指腹部,因此腹部是等住处;由于能承载种种神通与寂止,所以说以止观为体的法是此佛象的“法腹等住”。“远离”是指对生存依著的远离。此为佛象的尾巴,因它是最后的部分。显示巴利原文
Uttamaṅgaṃ paññā, tassā adhiṭṭhānaṃ satīti āha ‘‘sati gīvā siro paññā’’ti. Vīmaṃsā dhammacintanāti yathā khāditabbākhāditabbassa soṇḍāya parāmasanaṃ ghāyanañca hatthināgassa vīmaṃsā nāma hoti, evaṃ buddhanāgassa kusalādidhammacintanā vīmaṃsā. Samā vasanti etthāti, samāvāso, bhājanaṃ kucchi eva samāvāso, abhiññāsamathānaṃ ādhānabhāvato samathavipassanāsaṅkhāto dhammo kucchisamāvāso etassāti dhammakucchisamāvāso. Vivekoti upadhiviveko. Tassāti buddhanāgassa. Vāladhi, pariyosānaṅgabhāvato.
“禅那者”指习惯性地观察所缘、具有禅修习性者。“乐安稳者”指乐于安住于作为最上安稳的涅槃。“内善安住”指于内在所缘的果等至中,极为善巧地安住。为了显示这种安住在一切时间中都极为善妙,故说:“行走时亦安住的象……”。因为世尊已断除带有习气的掉举,无有散乱,所以恒常安住于定中。因此,无论采取何种威仪,皆以安住于定的状态而行。显示巴利原文
Jhāyīti ārammaṇūpanijjhānena ca jhāyanasīlo. Assāsaratoti paramassāsabhūte nibbāne rato. Ajjhattaṃ susamāhitoti visayajjhatte phalasamāpattiyaṃ suṭṭhu samāhito tadidaṃ samādhānaṃ suṭṭhu sabbakālikanti dassetuṃ ‘‘gacchaṃ samāhito nāgo’’tiādi vuttaṃ. Bhagavā hi savāsanassa uddhaccassa pahīnattā vikkhepābhāvato niccaṃ samāhitova. Tasmā yaṃ yaṃ iriyāpathaṃ kappeti, taṃ taṃ samāhitova kappesīti.
「于一切处」:对一切所缘境及一切根门,皆全然防护而住。因此有言:「一切身业以智为先导、以智为随转」等(《导论》15)。这就是「象之成就」:从「彼实不作罪」等乃至「正自觉者」等,无论是已说的还是将说的,皆为这位佛香象的成就、功德圆满。显示巴利原文
Sabbatthāti, sabbasmiṃ gocare, sabbasmiñca dvāre sabbaso pihitavutti. Tenāha – ‘‘sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’’ntiādi (netti. 15). Esā nāgassa sampadāti esā ‘‘na hi āguṃ karoti so’’tiādinā ‘‘sambuddha’’ntiādinā eva vā yathāvuttā vakkhamānā ca buddhagandhahatthino sampatti guṇaparipuṇṇā.
「食用无过失物」:由于达到正命的最高圆满,他食用无可指责之物;由于彻底断除了邪命及其习气,他不食用有过失、应受责备之物。而当他食用无过失物时,亦远离储存而食——此为句义的连属。显示巴利原文
Bhuñjatianavajjānīti sammājīvassa ukkaṃsapāramippattiyā bhuñjati agarahitabbāni, micchājīvassa sabbaso savāsanānañca pahīnattā sāvajjāni garahitabbāni na bhuñjati anavajjāni bhuñjanto ca sannidhiṃ parivajjayaṃ bhuñjatīti yojanā.
「结」:由于与轮回之苦一同系缚相续,或能令沉沦于轮回,即那十种结。「细的粗的」:即小的和大的。「断除一切束缚」:以道智无余断除烦恼的束缚之后。「无论何处」:无论任何方位。显示巴利原文
Saṃyojananti vaṭṭadukkhena saddhiṃ santānaṃ saṃyojanato vaṭṭe osīdāpanasamatthaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ. Aṇuṃ thūlanti khuddakañceva mahantañca. Sabbaṃ chetvāna bandhananti maggañāṇena anavasesaṃ kilesabandhanaṃ chinditvā. Yena yenāti yena yena disābhāgena.
正如水中生起的白莲花,在水中生长而不为水所染著,因它本性不染著;同样,生于世间的佛陀住于世间,而不为世间染著,因他无有渴爱、见、慢等染著。这是其中的连结。显示巴利原文
Yathā hi udake jātaṃ puṇḍarīkaṃ udake pavaḍḍhati nopalippati toyena, anupalepasabhāvattā, tatheva loke jāto buddho loke viharati, nopalippati lokena taṇhādiṭṭhimānalepābhāvatoti yojanā.
「Gini」意为火。「Anāhāro」意为无燃料。显示巴利原文
Ginīti aggi. Anāhāroti anindhano.
「此意义之阐明者」:即阐明所譬喻的意义——导师的功德,此象喻正是它的彰显者。「诸智者」:指那些通达导师所悟入之四谛法的人,此处佛陀是指自己。「他们将了知」等,是说明缘由的话:因为由我(佛陀)所称说的象——如来香象,诸大龙象(漏尽者)在各自的境界中将会了知,所以为了让其余凡夫了知,我们才说这个譬喻。这便是其中的意趣。显示巴利原文
Atthassāyaṃ viññāpanīti satthu guṇasaṅkhātassa upameyyatthassa viññāpanī, pakāsanī ayaṃ nāgūpamā. Viññūhīti satthu paṭividdhacatusaccadhammaṃ parijānantehi attānaṃ sandhāya vadati. Viññissantītiādi kāraṇavacanaṃ, yasmā nāgena mayā desitaṃ nāgaṃ tathāgatagandhahatthiṃ mahānāgā khīṇāsavā attano visaye ṭhatvā vijānissanti, tasmā aññesaṃ puthujjanānaṃ ñāpanatthaṃ ayaṃ upamā amhehi bhāsitāti adhippāyo.
“舍弃身躯的龙象,将般涅槃的无漏者”:这是指在菩提树下以有余依般涅槃成为无漏的正自觉者龙象,如今他舍弃身体(有身),将以蕴般涅槃(无余涅槃界)而般涅槃。显示巴利原文
Sarīraṃvijahaṃ nāgo, parinibbissatyanāsavoti bodhimūle saupādisesaparinibbānena anāsavo sammāsambuddhanāgo, idāni sarīraṃ attabhāvaṃ vijahanto khandhaparinibbānena parinibbāyissatīti.
就这样,他以十四种譬喻作为庄严,以十六首偈颂、六十四句赞叹世尊的功德,最终以无余涅槃界结束了此次说法。显示巴利原文
Evaṃ cuddasahi upamāhi maṇḍetvā, soḷasahi gāthāhi, catusaṭṭhiyā pādehi satthu guṇe vaṇṇento anupādisesāya nibbānadhātuyā desanaṃ niṭṭhāpesi.