第十四集。显示巴利原文
14. Cuddasakanipāto
棘刺林离婆多长老偈颂注显示巴利原文
1. Khadiravaniyarevatattheragāthāvaṇṇanā
在第十四集中,以“当我……”等开头的偈颂,是尊者棘刺林离婆多长老所说。其缘起为何呢?虽然这位长老的偈颂已在下文的一集偈颂(《长老偈注》1.棘刺林离婆多长老偈颂注)中收录过,但那处仅是为了显示他忆念外甥们的用意,故将那些偈颂归入一集。而此处的偈颂,则是说明长老从出家直至般涅槃的修行历程,因此收录在这第十四集中。其中所述之事缘,前面已经讲过了。不过,此处有一特别之处:据说长老证得阿拉汉果后,常去拜见并侍奉导师以及法将等大长老们,在那边仅小住几日,便又返回棘刺林,以果等至之乐与梵住度过时光。岁月流逝,长老渐渐衰老,年迈不堪。一日,他正走在前往拜见佛陀的路上,于距舍卫城不远的一座森林中休息。彼时,有一群盗贼在城中作案后,被守护者们追赶,他们仓皇逃到长老身边,丢下抢来的财物便逃走了。追赶的人们在长老身旁见到那些财物,便将长老当作“盗贼”捆绑起来,带去见国王,禀报说:“陛下,此人是盗贼。”国王下令释放长老。显示巴利原文
Cuddasakanipāte yadā ahantiādikā āyasmato khadiravaniyarevatattherassa gāthā. Kā uppatti? Kāmañcimassa therassa gāthā heṭṭhā ekakanipāte (theragā. aṭṭha. 1. khadiravaniyattheragāthāvaṇṇanā) āgatā. Tattha panassa attano bhāgineyyesu satijananamattaṃ dassitanti tassā ekakanipāte saṅgaho kato. Imā pana therassa pabbajitakālato paṭṭhāya yāva parinibbānā paṭipattipakāsitā gāthā imasmiṃ cuddasakanipāte saṅgahaṃ āropitā. Tattha aṭṭhuppatti heṭṭhā vuttāyeva. Ayaṃ pana viseso – thero kira arahattaṃ patvā kālena kālaṃ satthu dhammasenāpatippabhūtīnaṃ mahātherānañca upaṭṭhānaṃ gantvā katipāhameva tattha vasitvā khadiravanameva paccāgantvā phalasamāpattisukhena brahmavihārehi ca vītināmeti. Evaṃ gacchante kāle jiṇṇo vuḍḍho vayo anuppatto ahosi. So ekadivasaṃ buddhupaṭṭhānaṃ gacchanto antarāmagge sāvatthiyā avidūre araññe vasi. Tena ca samayena corā nagare katakammā ārakkhamanussehi anubandhā palāyantā therassa samīpe gahitabhaṇḍaṃ chaḍḍetvā palāyiṃsu. Manussā anudhāvantā therassa samīpe bhaṇḍaṃ disvā theraṃ bandhitvā ‘‘coro’’ti saññāya gahetvā rañño dassesuṃ, ‘‘ayaṃ, deva, coro’’ti. Rājā theraṃ muñcāpetvā, ‘‘kiṃ, bhante, tumhehi idaṃ corikakammaṃ kataṃ vā, no vā’’ti pucchi. Thero kiñcāpi jātito paṭṭhāya attanā tādisaṃ na katapubbaṃ, taṃ pabbajitato paṭṭhāya pana akatabhāvassa, sabbaso kilesānaṃ samucchinnattā tādisassa karaṇe abhabbatāya pakāsanatthaṃ samīpe ṭhitānaṃ bhikkhūnaṃ rañño ca dhammaṃ desento –
当我出家,从在家生活进入非家生活时,
我不记得曾生起任何非圣的、伴随嗔恨的思惟。
显示巴利原文 ‘‘Yadā ahaṃ pabbajito, agārasmānagāriyaṃ; Nābhijānāmi saṅkappaṃ, anariyaṃ dosasaṃhitaṃ.
‘令这些有情被杀害、被处决、遭受痛苦’——这样的念头,
在这漫长的中间时期,我未曾觉知过这样的意图。
显示巴利原文 ‘‘‘Ime haññantu vajjhantu, dukkhaṃ pappontu pāṇino’; Saṅkappaṃ nābhijānāmi, imasmiṃ dīghamantare.
我觉知慈,它是无量、善加修习的,
如佛陀所教导,次第修习。
显示巴利原文 ‘‘Mettañca abhijānāmi, appamāṇaṃ subhāvitaṃ; Anupubbaṃ paricitaṃ, yathā buddhena desitaṃ.
‘‘Sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako; Mettacittañca bhāvemi, abyāpajjarato sadā.
‘‘Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, cittaṃ āmodayāmahaṃ; Brahmavihāraṃ bhāvemi, akāpurisasevitaṃ.
正自觉者的弟子,证入无寻定;
那时,他便成就圣默然。
显示巴利原文 ‘‘Avitakkaṃ samāpanno, sammāsambuddhasāvako; Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade.
犹如石山,安稳不动摇
如此,断尽愚痴的比丘,如石山般不动摇
显示巴利原文 ‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito; Evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhati.
无垢之人,恒常寻求清净,
纵是细如马尾毫尖的微恶,于他亦如乌云般显现。
显示巴利原文 ‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino; Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhamattaṃva khāyati.
犹如边城,严密守护于内外;
你们应当这样守护自己,切莫错失时机。
显示巴利原文 ‘‘Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ santarabāhiraṃ; Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo vo mā upaccagā.
我不欣喜死亡,也不欣喜存活;
我等待时限,犹如无酬的雇工。
显示巴利原文 ‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.
我不欣乐死亡,也不欣乐生命;
我静待时刻,正知具念。
显示巴利原文 ‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato.
我已侍奉导师,已行佛陀的教法;
重担已卸,有结已断除。
显示巴利原文 ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ; Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.
我正是为了那个目的,从在家而出家,过着非家的生活。
显示巴利原文 ‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ; So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.
‘‘Sampādethappamādena, esā me anusāsanī; Handāhaṃ parinibbissaṃ vippamuttomhi sabbadhī’’ti. – imā gāthā abhāsi;
此处是对前文未释之词的注解:从我出家以来,直至这最后的时刻,在这漫长的中间期间,我未曾觉知任何非圣、与过失相应的思惟——即,既没有出于贪欲的念头,如“愿此成为我的”;也没有出于嗔恨的念头,如“愿那些众生被杀”等等。显示巴利原文
Tatthāyaṃ apubbapadavaṇṇanā imasmiṃ dīghamantareti, yadā ahaṃ pabbajitomhi, tato paṭṭhāya ayañca me carimakālo, etasmiṃ dīghamantare kāle ‘‘idaṃ mayhaṃ hotū’’ti abhijjhāvasena vā, ‘‘ime sattā haññantū’’tiādinā byāpādavasena vā anariyaṃ dosasaṃhitaṃ saṅkappaṃ nābhijānāmīti yojanā.
「慈心」:以此而湿润、柔和,故称为慈,即无嗔。具有此慈,便称有慈,这是慈的修习、慈梵住,这就是慈。用“及”字包含了悲、喜、舍等其他梵住。「我觉知」:即正面地了知。因证得的禅那在省察时,省察智所对的正是现前之境。问:是怎样的慈?答:“无量”等。因依佛世尊的教导,以不限定、遍满的方式,所缘为无量众生,故称「无量」。由熟练而变得强有力,由善修习,故称「善修习」。先修慈,再修悲,次修喜,后修舍——依次第练习、修习、多作,我觉知。应如此理解。显示巴利原文
Mettañcaabhijānāmīti, mijjati siniyhati etāyāti mettā, abyāpādo. Mettā etissā atthīti mettā, mettābhāvanā mettābrahmavihāro, taṃ mettaṃ. Ca-saddena karuṇaṃ muditaṃ upekkhañcāti itarabrahmavihāre saṅgaṇhāti. Abhijānāmīti, abhimukhato jānāmi. Adhigatañhi jhānaṃ paccavekkhato paccavekkhaṇañāṇassa abhimukhaṃ hoti. Kīdisanti āha ‘‘appamāṇa’’ntiādi. Tañhi yathā buddhena bhagavatā desitaṃ, tathā anodissakapharaṇavasena aparimāṇasattārammaṇatāya appamāṇaṃ. Paguṇabalavabhāvāpādanena suṭṭhu bhāvitattā subhāvitaṃ. Paṭhamaṃ mettā, tato karuṇā, tato muditā, pacchā upekkhāti evaṃ anupubbaṃ anukkamena paricitaṃ āsevitaṃ, bahulīkataṃ abhijānāmīti yojanā.
「一切众生之友」:我是所有众生的朋友,或者说所有众生都是我的朋友,故称一切友。修习慈心的人,会成为众生喜爱的人。「一切同伴」:同理。「一切众生之怜悯者」:即护念一切众生者。「我修习慈心」:我特别修习、增长、显扬与慈相应、相结合之心;即便未作宣说,也因修习已达极至。也有读作“我修习慈心”的,义同。「乐于无恼」:即乐于无恼害,喜爱饶益众生。「常」:即一切时,于此业处持续精勤不懈。显示巴利原文
Sabbesaṃ sattānaṃ mitto, sabbe vā te mayhaṃ mittāti sabbamitto. Mettañhi bhāvento sattānaṃ piyo hoti. Sabbasakhoti, etthāpi eseva nayo. Sabbabhūtānukampakoti, sabbasattānaṃ anuggaṇhanako. Mettacittañca bhāvemīti, mettāya sahitaṃ sampayuttaṃ cittaṃ visesato bhāvemi, vaḍḍhemi, pakāsemi vā akathentepi bhāvanāya ukkaṃsagatabhāvato. ‘‘Mettaṃ cittañca bhāvemī’’ti vā pāṭho. Tassattho heṭṭhā vuttanayova. Abyāpajjaratoti, abyāpajje sattānaṃ hitūpasaṃhāre abhirato. Sadāti, sabbakālaṃ, tena tattha sātaccakiriyaṃ dasseti.
「不可牵」:即不被牵动,不被近敌贪欲所牵引。「不可撼」:即不被撼动,不被远敌嗔恨所扰动。如此修习后,我令自心的慈心喜悦、极欢喜,修习梵住。「非卑劣人所习近」:不被卑劣人所习近,或被非卑劣者、圣者、佛陀等所习近,此殊胜、无过失的慈等住,我修习、增长——这是其义。显示巴利原文
Asaṃhīranti na saṃhīraṃ, āsannapaccatthikena rāgena anākaḍḍhaniyaṃ. Asaṃkuppanti na kuppaṃ, dūrapaccatthikena byāpādena akopiyaṃ, evaṃbhūtaṃ katvā mama mettacittaṃ āmodayāmi abhippamodayāmi brahmavihāraṃ bhāvemi. Akāpurisasevitanti, kāpurisehi nīcajanehi asevitaṃ, akāpurisehi vā ariyehi buddhādīhi sevitaṃ brahmaṃ seṭṭhaṃ niddosaṃ mettādivihāraṃ bhāvemi vaḍḍhemīti attho.
这样,他以自述方式用五首偈颂展示了自己的修行后,现在借喻他法来显示,说出了“无寻”等四首偈颂。其中,“入无寻定”:指进入无寻的第二禅等,长老借此梵住修习为喻,表明自己证得了第二禅等。不过,由于长老以此禅那为基增长观,在一座中便证得阿拉汉果,因此他用借喻的方式显示此义,在说完“入无寻定”后,接着说“正自觉者的弟子,当下即具足圣默然”。其中,因语行止息,无寻无伺的等至称为“圣默然”。但根据“诸比丘,聚集者有两事应作:法谈或圣默然”(《中部》1.273),任何等至皆可称为圣默然。而此处指的是第四禅的究竟果等至。显示巴利原文
Evaṃ attuddesavasena pañcahi gāthāhi attano paṭipattiṃ dassetvā idāni taṃ aññāpadesena dassento ‘‘avitakka’’ntiādinā catasso gāthā abhāsi. Tattha avitakkaṃ samāpannoti, vitakkavirahitaṃ dutiyādijhānaṃ samāpanno, etena thero brahmavihārabhāvanāya aññāpadesena attanā dutiyādijhānādhigamamāha. Yasmā panāyaṃ thero tameva jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ekāsaneneva arahattaṃ gaṇhi, tasmā tamatthaṃ aññāpadeseneva dassento ‘‘avitakkaṃ samāpanno’’ti vatvā ‘‘sammāsambuddhasāvako. Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade’’ti āha. Tattha vacīsaṅkhārābhāvato avitakkāvicārā samāpatti ‘‘ariyo tuṇhībhāvo’’ti vadanti. ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273) pana vacanato yā kāci samāpatti ariyo tuṇhībhāvo nāma. Idha pana catutthajjhānikā aggaphalasamāpatti adhippetā.
现在,因已证得彼义,为以譬喻显示不被世间法所动,他说出“犹如山”等偈颂。其中,“犹如山岩”:就像一座由整块岩石构成、非土山亦非杂合山的石山。“不动,善安立”:根基善为安立,不为自然风所动摇。因此,“痴尽比丘,如彼山不震动”:由于彻底断除了痴,而痴为一切不善之根,故已断一切不善的比丘,正如那座山不为自然风所动,同样也不为世间法所动、所撼;或者,“痴尽”即阿拉汉果与涅槃,故“由痴尽”乃指以证得涅槃和阿拉汉果——痴尽之因——而于四圣谛中善安立,即使不在等至中,也如山般不动摇,更何况在等至中——这是内在的意旨。显示巴利原文
Idāni tassādhigatattā lokadhammehi akampanīyataṃ upamāya pakāsento ‘‘yathāpi pabbato’’ti gāthamāha. Tattha yathāpi pabbato seloti, yathā silāmayo ekaghanaselo pabbato, na paṃsupabbato na missakapabbatoti attho. Acalo suppatiṭṭhitoti, suṭṭhu patiṭṭhitamūlo pakativātehi acalo akampanīyo hoti, tasmā arahattaṃ nibbānañca evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhatīti mohassa anavasesappahānā, mohamūlakattā ca sabbākusalānaṃ pahīnasabbākusalo bhikkhu yathā so pabbato pakativātehi, evaṃ lokadhammehi na vedhati na kampati, mohakkhayoti vā yasmā arahattaṃ nibbānañca vuccati , tasmā mohakkhayāti mohakkhayassa hetu nibbānassa arahattassa ca adhigatattā catūsu ariyasaccesu suppatiṭṭhito asamāpannakālepi pabbato viya na vedhati, pageva samāpannakāleti adhippāyo.
现在,为了显示:恶事唯戒不清净者所为,戒清净者不为,而且对戒清净者来说,极微小的恶也会显得沉重而显现,他宣说“无瑕者”等偈颂。其义为:因无贪等瑕疵,故为“无瑕者”;他于一切时唯求清净、无可指责之法。这样的善士,即使是毛孔尖或发尖般极少的恶,也会像弥漫世界的云层那样分明。因此,对于像我这样的人,不应怀疑会做如此之事——这是所指之意。显示巴利原文
Idāni pāpaṃ nāmetaṃ asucisīlo eva samācarati, na ca sucisīlo, sucisīlassa pana taṃ aṇumattampi bhāriyaṃ hutvā upaṭṭhātīti dassento ‘‘anaṅgaṇassā’’tiādigāthamāha . Tassattho – rāgādiaṅgaṇābhāvato anaṅgaṇassa sabbakālaṃ sucianavajjadhamme eva gavesantassa sappurisassa vālaggamattaṃ kesaggamattaṃ pāpassa lesamattampi sakalaṃ lokadhātuṃ pharitvā ṭhitaṃ abbhamattaṃ hutvā upaṭṭhāti, tasmā na evarūpe kamme mādisā āsaṅkitabbāti adhippāyo.
因为即使对无烦恼者,愚痴之人也会生起这样的诽谤,因此,为教诫希求利益者:“应善自守护”,他宣说了“如城”等偈颂。其义为:譬如边城居民,为守护内部而加固城门、城墙等,为守护外部而加固壁垒、壕沟等,如是成就内外守护。同样地,你们也应安立正念,关闭内六门,于守护门之念不稍放逸;外六处若被执取,则能损害内部,故应以正执取使其坚固,为令其不得入,不舍离守护门之念而行持,从而守护自身。何以故?愿汝等不错失时机。若不如此守护自身,彼人便会错失佛陀出世之机缘、获得人身之机缘、生于中部地区之机缘、获得正见之机缘、六处完具之机缘——这些一切机缘皆将错失,愿汝等不使错失。显示巴利原文
Yasmā nikkilesesupi andhabālā evarūpe apavāde samuṭṭhāpenti, tasmā atthakāmehi sakkaccaṃ attā rakkhitabboti ovādaṃ dento ‘‘nagaraṃ yathā’’tiādigāthamāha. Tassattho – yathā pana paccantanagaravāsīhi manussehi paccantaṃ nagaraṃ dvārapākārādīni thirāni karontehi saantaraṃ, uddāpaparikhādīni thirāni karontehi sabāhiranti santarabāhiraṃ guttaṃ karīyati, evaṃ tumhehipi satiṃ upaṭṭhapetvā ajjhattikāni cha dvārāni pidahitvā dvārarakkhitaṃ satiṃ avissajjetvā yathā gayhamānāni bāhirāni cha āyatanāni ajjhattikāni upaghātāya saṃvattanti, tathā aggahaṇena tānipi thirāni katvā tesaṃ appavesāya dvārarakkhitaṃ satiṃ appahāya vicarantā attānaṃ gopetha. Kasmā? Khaṇo vo mā upaccagā. Yo hi evaṃ attānaṃ na gopeti, taṃ puggalaṃ buddhuppādakkhaṇo, manussattabhāvakkhaṇo, majjhimadese uppattikkhaṇo, sammādiṭṭhiyā paṭiladdhakkhaṇo, channaṃ āyatanānaṃ avekallakkhaṇoti sabbopi ayaṃ khaṇo atikkamati, so khaṇo tumhe mā atikkamatūti.
就这样,长老以此偈颂教诫了包括国王在内的会众及比丘们之后,为显示自己于死与生心皆平等、所作已办,而说出“我不喜悦死”等语。其义如前所述(《长老偈注》2.607)。显示巴利原文
Evaṃ thero imāya gāthāya sarājikaṃ parisaṃ bhikkhū ca ovaditvā puna maraṇe jīvite ca attano samacittataṃ katakiccatañca pakāsento ‘‘nābhinandāmi maraṇa’’ntiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva (theragā. aṭṭha. 2.607).
如此说已,见自己般涅槃之时已至,便简要地为他们作教诫,宣告般涅槃而说出最后偈颂。此处,“sampādetha appamādena”意为:应以不放逸成就当成就之布施、持戒等。汝等于现法利益、来世利益等诸类别的在家义务中,于守护戒、修习止、修习观中,应住于不放逸。“esā me anusāsanī”意为:于布施、持戒等不疏忽,此即我之教诫、教导。显示巴利原文
Evaṃ pana vatvā attano parinibbānakālaṃ upaṭṭhitaṃ disvā saṅkhepeneva nesaṃ ovādaṃ datvā parinibbānaṃ pavedento osānagāthamāha. Tattha sampādethappamādenāti sampādetabbaṃ dānasīlādiṃ appamādena sampādetha, diṭṭhadhammikasamparāyikapabhede gahaṭṭhavatte sīlānurakkhaṇe samathaanuyoge vipassanābhāvanāya ca appamattā hotha. Esā me anusāsanīti dānasīlādīsu na pamajjathāti esā mama anusiṭṭhi ovādo.
在展示了已达顶峰的利他修行之后,进而把握了自利修行的巅峰,他说:'好吧,如今我将般涅槃,我已于一切处解脱。'其中,'我已于一切处解脱'的意思是:我已从一切烦恼与一切有中完全解脱,因此我必定会般涅槃。显示巴利原文
Evaṃ sikhāpattaṃ parahitapaṭipattiṃ dīpetvā attahitapaṭipattiyāpi matthakaṃ gaṇhanto ‘‘handāhaṃ parinibbissaṃ, vippamuttomhi sabbadhī’’ti āha. Tattha vippamuttomhi sabbadhīti sabbaso kilesehi bhavehi ca vippamutto amhi, tasmā ekaṃsena parinibbāyissāmīti.
如此说完之后,他在空中结跏趺坐,入火界定,周身炽燃,于无余涅槃界般涅槃。显示巴利原文
Evaṃ pana vatvā ākāse pallaṅkena nisinno tejodhātuṃ samāpajjitvā pajjalanto anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.
2. 哥达多长老偈颂的注释显示巴利原文
2. Godattattheragāthāvaṇṇanā
'犹如良马'等偈颂,是尊者哥达多长老所说。其过去因缘如何呢?这位长老在过去诸佛时积累了资粮,于种种生中修集了导向解脱的善业,在人天之间流转。于此佛陀出世时,他生于舍卫城一商主家庭,名叫哥达多。长大成人后,父亲去世,他便操持家业,以五百辆牛车装载货物,四处经商贸易谋生,也随力行善积福。一日,在路途之中,一头拉车的牛因无力而倒下,随从们无法将它扶起。他便亲自上前,用力揪住牛尾。那头牛极其愤怒,心想:'这恶人不知我力道的强弱,竟如此粗暴地揪扯我!'于是它用人语骂道:'喂,哥达多!我长久以来为你默默用力拖运货物,今日因无力才摔倒,你却这般过分地伤害我。好吧!待我死后,无论再生于何处,都要成为有能力报复你的仇敌!'哥达多听了这话,心中生起强烈的悚惧:'我竟如此伤害众生,为何还要过这种生活呢?'于是他舍弃一切财产,于一位大长老座下出家,修习观禅。不久,他便证得了阿拉汉果,安享禅定之乐。一日,他对前来亲近的在家与出家圣众,宣说世间法,开示道:显示巴利原文
Yathāpi bhaddotiādikā āyasmato godattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ satthavāhakule nibbatto. Godattoti nāmena vayappatto pitari kālaṅkate kuṭumbaṃ saṇṭhapento pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ ādāya aparāparaṃ sañcaritvā vāṇijjena jīvikaṃ kappeti yathāvibhavaṃ puññānipi karoti. So ekadivasaṃ antarāmagge dhure yuttagoṇe vahituṃ asakkonte patite manussesu taṃ vuṭṭhāpetuṃ asakkontesu sayameva gantvā taṃ naṅguṭṭhe gāḷhaṃ vijjhi. Goṇo ‘‘ayaṃ asappuriso mama balābalaṃ ajānanto gāḷhaṃ vijjhatī’’ti kuddho manussavācāya, ‘‘bho godatta, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ attano balaṃ aniguhanto tuyhaṃ bhāraṃ vahiṃ, ajja pana asamatthabhāvena patitaṃ maṃ ativiya bādhasi, hotu, ito cavitvā nibbattanibbattaṭṭhāne taṃ bādhetuṃ samattho paṭisattu bhaveyya’’nti patthanānurūpena akkosi. Taṃ sutvā godatto ‘‘evaṃ nāma satte bādhetvā kiṃ imāya jīvikāyā’’ti saṃvegajāto sabbaṃ vibhavaṃ pahāya aññatarassa mahātherassa santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ patvā samāpattisukhena vītināmento ekadivasaṃ attano santikaṃ upagatānaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ ariyagaṇānaṃ lokadhamme ārabbha dhammaṃ kathento –
正如一匹良种的骏马,被套上轭而能承受重负;但当它被过重的负载折磨时,也无法挣脱轭套。
显示巴利原文 ‘‘Yathāpi bhaddo ājañño, dhure yutto dhurassaho; Mathito atibhārena, saṃyugaṃ nātivattati.
正如大海被水所满足,那些凭智慧而满足的人,他们不轻慢其他人,就像「圣法」不伤害众生一样。
那些以智慧为满足者,不轻视他人,恰如众生之圣法不害。
显示巴利原文 ‘‘Evaṃ paññāya ye tittā, samuddo vārinā yathā; Na pare atimaññanti, ariyadhammova pāṇinaṃ.
于恰当时机,他们却为时运所制;陷入有与无的掌控之中。
显示巴利原文 ‘‘Kāle kālavasaṃ pattā, bhavābhavavasaṃ gatā; Narā dukkhaṃ nigacchanti, tedha socanti māṇavā.
‘‘Unnatā sukhadhammena, dukkhadhammena conatā; Dvayena bālā haññanti, yathābhūtaṃ adassino.
那些在苦与乐中,超越了中间界限的人;
他们安住如门槛,不抬高也不低下。
显示巴利原文 ‘‘Ye ca dukkhe sukhasmiñca, majjhe sibbinimaccagū; Ṭhitā te indakhīlova, na te unnataonatā.
确实,不因利,不因衰,不因誉,不因称;
不因毁与赞,不因苦与乐。
显示巴利原文 ‘‘Na heva lābhe nālābhe, na yase na ca kittiyā; Na nindāyaṃ pasaṃsāya, na te dukkhe sukhamhi ca.
‘‘Sabbattha te na limpanti, udabinduva pokkhare; Sabbattha sukhitā dhīrā, sabbattha aparājitā.
依法而不得利,与不如法而得利,
两相对照,如法而不得,远胜于不如法之得。
显示巴利原文 ‘‘Dhammena ca alābho yo, yo ca lābho adhammiko; Alābho dhammiko seyyo, yañce lābho adhammiko.
无智者的荣誉,与智者的不誉;
对智者而言,无誉远胜于无智者的荣誉。
显示巴利原文 ‘‘Yaso ca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yo; Ayasova seyyo viññūnaṃ, na yaso appabuddhinaṃ.
愚者所称赞的,与智者所呵责的;
智者的呵责,比起愚者的称赞,更为殊胜。
显示巴利原文 ‘‘Dummedhehi pasaṃsā ca, viññūhi garahā ca yā; Garahāva seyyo viññūhi, yañce bālappasaṃsanā.
「欲乐」:由欲所生之乐;「远离之苦」:由远离所生之苦;
远离之苦,胜过欲乐。
显示巴利原文 ‘‘Sukhañca kāmamayikaṃ, dukkhañca pavivekiyaṃ; Pavivekadukkhaṃ seyyo, yañce kāmamayaṃ sukhaṃ.
「不如法的活命」指以不如法的方式生活;「法的死」指依法而死;
若活命为非法,则依法而死更为殊胜。
显示巴利原文 ‘‘Jīvitañca adhammena, dhammena maraṇañca yaṃ; Maraṇaṃ dhammikaṃ seyyo, yañce jīve adhammikaṃ.
那些已断除欲贪与瞋恚的人,在‘有’与‘非有’中内心寂静;
他们游化世间,无所依著,对他们而言,没有可爱与不可爱。
显示巴利原文 ‘‘Kāmakopappahīnā ye, santacittā bhavābhave; Caranti loke asitā, natthi tesaṃ piyāpiyaṃ.
修习了觉支、根与力,
证得最上寂静、无漏般涅槃。’——他宣说了这些偈颂。
显示巴利原文 ‘‘Bhāvayitvāna bojjhaṅge, indriyāni balāni ca; Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbantināsavā’’ti. – imā gāthā abhāsi;
其中,“良骏”:指牛中的良骏。“套于轭”:指被系在车轭上。“堪忍重担”:指担当重荷者。此处为偈颂流畅,以双音节作释,义为能运载车乘的重量。“被过重压榨”:指被超常的重负所压迫。“被压碎”是异文,意义相同。“轭”:指安放于自己肩上的轭,它不逾越、不超越;确切地说,它不会挣脱轭、弃舍重担而停下。“如是”:正如那负重者凭自身的良骏性,凭自身的明智与勇悍,不逾越、不舍弃自己的负担,同样,那些以世间及出世间慧而得满足、充溢、圆满的人,对智慧低劣者不会轻视、不会蔑视。此处说明其原因:“这就是众生的圣法”:在众生之中,这便是圣者的法——因其智慧圆满,故不会在得利养等时抬高自己,也不会在不得利养等时贬低他人。显示巴利原文
Tattha ājaññoti, usabhājānīyo. Dhure yuttoti, sakaṭadhure yojito. Dhurassahoti, dhuravāho. Gāthāsukhatthañcettha dvisakārato niddeso kato, sakaṭabhāraṃ vahituṃ samatthoti attho. Mathito atibhārenāti, atibhārena garubhārena pīḷito. ‘‘Maddito’’tipi pāḷi, so evattho. Saṃyuganti, attano khandhe ṭhapitaṃ yugaṃ nātivattati na atikkāmeti, sammā yo uddharitvā dhuraṃ chaḍḍetvā na tiṭṭhati. Evanti yathā so dhorayho attano bhadrājānīyatāya attano dhīravīratāya attano bhāraṃ nātivattati na pariccajati, evaṃ ye vārinā viya mahāsamuddo lokiyalokuttarāya paññāya tittā dhātā paripuṇṇā, te pare nihīnapaññe na atimaññanti, na paribhavanti. Tattha kāraṇamāha ‘‘ariyadhammova pāṇina’’nti, pāṇinaṃ sattesu ayaṃ ariyānaṃ dhammo yadidaṃ tesaṃ paññāya pāripūriṃ gatattā lābhādinā attānukkaṃsanaṃ viya alābhādinā paresaṃ avambhanaṃ.
如此,显示了圣者因智慧圆满而得快乐安住后,为显明无此智慧的非圣者所受之苦迫安住,而宣说了“时”等。其中,“时”:指具足利养、不利养等之时。“随其时力而到达”:指他们顺从利养等时机的支配,即因利养等而喜悦,因不利养等而忧愁。“随有与无有之支配而趣”:指随顺“有”与“无有”的支配,随着增长与衰退而流转。“那些人到达苦”而“他们忧愁,称为‘青年’的众生”:指那些被称为“青年”的众生,由于利养、不利养等,由于增长与衰退,而生起随喜与违逆,在今世忧愁,来世则遭受地狱等之苦——这便是此句的含义。显示巴利原文
Evaṃ paññāpāripūriyā ariyānaṃ sukhavihāraṃ dassetvā tadabhāvato anariyānaṃ dukkhavihāraṃ dassetuṃ ‘‘kāle’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāleti lābhālābhādinā samaṅgībhūtakāle. Kālavasaṃ pattāti lābhādikālassa ca vasaṃ upagatā, lābhādinā somanassitā alābhādinā ca domanassitāti attho. Bhavābhavavasaṃ gatāti bhavassa abhavassa ca vasaṃ upagatā vuddhihāniyo anuvattantā te. Narā dukkhaṃ nigacchanti, tedha socanti māṇavāti te narā ‘‘māṇavā’’ti laddhanāmā sattā lābhālābhādivasena vuddhihānivasena anurodhapaṭivirodhaṃ āpannā idhaloke socanti, paraloke ca nirayādidukkhaṃ gacchanti pāpuṇantīti attho.
通过“高扬”等词,也显示了众生随世间法而遭受无义。其中,“由乐法而高扬”:以乐为因、以乐为缘,由于财富圆满等而变得高扬,即因财富骄慢等而陶醉。“由苦法而低沉”:以苦为因、以苦为缘,由于财富衰败等而变得低下,即因贫穷等而陷入卑下。“由二法”:即由所说的高扬与低沉二法,或由利得、不利得等二法,那些愚昧的凡夫便被击垮,也就是因随喜与违逆而受伤害、受折磨。何以故?“因为没有如实见”:因为他们未如实地了知法的自性,未遍知诸蕴,未断除烦恼,所以如此。也有读作“由不如实见”,意为“因为没有如实见”。至于那些“于苦、于乐、于中,超越缝线者”——这是指那些圣者,对于苦受、乐受及不苦不乐受,通过证得最上道,超越了那作为欲贪的“缝线”,也就是贪爱。他们犹如门槛,不为世间法之风所动摇而安住;他们不高扬也不低沉,于任何时都不高扬、不低沉,因为完全没有随喜与违逆。显示巴利原文
‘‘Unnatā’’tiādināpi lokadhammavasena sattānaṃ anatthappattimeva dasseti. Tattha unnatā sukhadhammenāti sukhahetunā sukhapaccayena bhogasampattiādinā unnatiṃ gatā, bhogamadādinā mattāti attho. Dukkhadhammena conatāti dukkhahetunā dukkhapaccayena bhogavipattiādinā nihīnataṃ gatā dāliddiyādinā kāpaññataṃ pattā. Dvayenāti yathāvuttena unnationatidvayena lābhālābhādidvayena vā bālaputhujjanā haññanti, anurodhapaṭivirodhavasena vibādhīyanti pīḷiyanti. Kasmā? Yathābhūtaṃ adassino yasmā te dhammasabhāvaṃ yāthāvato nabbhaññaṃsu, pariññātakkhandhā pahīnakilesā ca na honti, tasmāti attho. ‘‘Yathābhūtaṃ adassanā’’tipi paṭhanti, adassanahetūti attho. Ye ca dukkhe sukhasmiñca, majjhe sibbinimaccagūti ye pana ariyā dukkhavedanāya sukhavedanāya majjhattatāvedanāya ca tappaṭibaddhaṃ chandarāgabhūtaṃ sibbiniṃ taṇhaṃ aggamaggādhigamena accagū atikkamiṃsu, te indakhīlo viya vātehi lokadhammehi asampakampiyā ṭhitā, na te unnataonatā, kadācipi unnatā vā onatā vā na honti sabbaso anunayapaṭighābhāvato.
如此,在显示了阿拉汉于受上不染着之后,现在为了显示他于一切处对世间法皆不染着,便说「na heva」等。其中,「利」指获得衣等资具时。「衰」指这些资具不得或消失时。「毁」指眷属减损或不获称赞。「誉」指背后的称赞与名声远播。「讥」指当面受谴责时。「称」指当面赞叹功德时。「苦」指苦生起时;「乐」指乐生起时,也是如此。显示巴利原文
Evaṃ vedanādhiṭṭhānaṃ arahato anupalepaṃ dassetvā idāni lokadhamme vibhajitvā sabbatthakamevassa anupalepaṃ dassento ‘‘na hevā’’tiādimāha. Tattha lābheti cīvarādīnaṃ paccayānaṃ paṭilābhe. Alābheti tesaṃyeva appaṭilābhe apagame. Na yaseti parivārahāniyaṃ akittiyañca. Kittiyāti parammukhā kittane patthaṭayasatāyaṃ. Nindāyanti sammukhā garahāyaṃ. Pasaṃsāyanti, paccakkhato guṇābhitthavane. Dukkheti dukkhe uppanne. Sukheti etthāpi eseva nayo.
「于一切处」:即于前述八种世间法的任何一种之中,或于色等一切所缘境中,那些漏尽者皆不染着,因为他们已彻底断尽一切烦恼。如何呢?正如莲叶上的水珠,虽附着停留,却不沾染莲叶,水珠与莲叶各不相系;同样,这些漏尽者对于现前的利养等,以及来至根门的色等所缘,亦各不相系。因此,这些坚定而具足智慧的人,于一切利衰等中,以智慧照见,没有可爱之相与忧恼等,故安乐而住;又因不为利衰等所胜伏,所以在一切处,他们实为不败者。显示巴利原文
Sabbatthāti sabbasmiṃ yathāvutte aṭṭhavidhepi lokadhamme, sabbattha vā rūpādike visaye te khīṇāsavā na limpanti sabbaso pahīnakilesattā. Yathā kiṃ? Udabinduva pokkhare yathā kamaladale jalabindu allīyitvā ṭhitampi tena na limpati, jalabindunā ca kamaladalaṃ, aññadatthu visaṃsaṭṭhameva, evametepi upaṭṭhite lābhādike, āpāthagate rūpādiārammaṇe ca visaṃsaṭṭhā evaṃ. Tato eva dhīrā paṇḍitā sabbattha lābhādīsu ñāṇamukhena piyanimittānaṃ sokādīnañca abhāvato sukhitā lābhādīhi ca anabhibhavanīyato sabbattha aparājitāva honti.
现在,为从利衰等之中拣择更殊胜者而作显示,故说「以法……」等。其中,「法衰」:指一个守护法的人因此而招致的无利养,即利养的丧失。若有利养是依非法、不如法、被佛陀所呵斥的方式而生起的,那么在这两者——法衰与非法之利中,依法之衰伴随法、能带来法,更为殊胜。也就是说,当一个人舍离那样的利养时,其不善法衰减,善法增长,这样的无利养更值得称赞、更具利益。至于「非法之利」:即由非法所生的利养,那是不殊胜的——这是它的意趣。显示巴利原文
Idāni lābhālābhādīsu seyyaṃ niddhāretvā dassento ‘‘dhammenā’’tiādimāha. Tattha dhammena ca alābho yoti yo dhammaṃ rakkhantassa taṃnimittaṃ alābho lābhābhāvo, lābhahāni. Yo ca lābho adhammiko adhammena aññāyena buddhapaṭikuṭṭhena vidhinā uppanno, tesu dvīsu alābho dhammiko dhammāvaho seyyo, yādisaṃ lābhaṃ parivajjantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tādiso alābho pāsaṃsataro atthāvaho. Yañce lābho adhammikoti yo lābho adhammena uppanno, so na seyyoti adhippāyo.
“在少慧者中为声誉,在智者中则为非声誉”:这是指,一个人因少慧者、劣慧者而获得的名声,以及因智者、贤者而遭受的非声誉——即名声的损失。在这两者中,对于智者而言,非声誉反而更好。因为智者会这样希望他的名声受损:如此,他的不善法得以衰减,善法得以增长,而这位具足潜能者也能舍离并非真实功德的品质,安住于真实的功德。对于少慧者来说,由于是劣慧者的缘故,那声誉并不更好;他们甚至通过宣称不真实的功德来制造名声,而这名声对他本人,在现世会带来智者的呵责等,在来世则带来堕入恶趣的苦与杂染等,毫无利益。因此世尊说:‘利得、名声、恭敬,以及邪得之名声’(《经集》440),又说:‘恭敬能杀死无德之人’(《小品》335;《增支部》4.68)。显示巴利原文
Yasoca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yoti yo appabuddhīnaṃ duppaññānaṃ vasena puggalassa yaso labbhati, yo ca viññūnaṃ paṇḍitānaṃ vasena ayaso yasahāni. Imesu dvīsu ayasova seyyo viññūnaṃ. Te hissa yathā akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evaṃ yasahāniṃ iccheyyuṃ, tathā ca bhabbajātiko taṃ aguṇaṃ pahāya guṇe patiṭṭheyya. Na yaso appabuddhīnanti duppaññānaṃ vasena yaso seyyo hoti, te hi abhūtaguṇābhibyāhāravasenāpi naṃ uppādeyyuṃ, so cassa idha ceva viññūgarahādinā samparāye ca duggatiyaṃ dukkhaparikkilesādinā anatthāvaho. Tenāha bhagavā – ‘‘lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso’’ti (su. ni. 440) ‘‘sakkāro kāpurisaṃ hantī’’ti (cūḷava. 335; a. ni. 4.68) ca.
“从愚者”:即从那些无慧者。“凡愚者的称赞”:指愚者、无明者所作的任何称赞。显示巴利原文
Dummedhehīti, nippaññehi. Yañce bālappasaṃsanāti bālehi aviddasūhi yā nāma pasaṃsanā.
“由欲所成”:意为由事欲所成,缘于五欲而生起。“而远离之苦”:指从远离中产生的、以身心的疲劳而转起的、由不舒适的坐卧等折磨为缘的身体之苦。然而,这种苦因不带有染着,且能作为出离轮回的强有力助缘,故为智者所称叹。因此说:“远离之苦更为殊胜。”显示巴利原文
Kāmamayikanti vatthukāmamayaṃ, kāmaguṇe paṭicca uppannaṃ. Dukkhañca pavivekiyanti pavivekato nibbattaṃ kāyakilamathavasena pavattaṃ visamāsanupatāpādihetukaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ, taṃ pana nirāmisavivaṭṭūpanissayatāya viññūnaṃ pāsaṃsā. Tena vuttaṃ ‘‘pavivekadukkhaṃ seyyo’’ti.
“非法之生活”:指以非法谋生、为了活命而行非法。“依法而死”:意指——当有人威胁说“我们要杀害那个不肯做某恶行的人”,即使在被杀时,此人也不去做那恶行,不违越正法。因坚持正法而导致的这种死亡,是如法的、更优胜的。这样的死,由于未背离正法,故是如法的;由于能导致生天、又是涅槃的助力,因此更受智者称赞。正如所说:显示巴利原文
Jīvitañcaadhammenāti adhammena jīvikakappanaṃ jīvitahetu adhammacaraṇaṃ. Dhammena maraṇaṃ nāma ‘‘imaṃ nāma pāpaṃ akarontaṃ taṃ māressāmī’’ti kenaci vutte mārentepi tasmiṃ pāpaṃ akatvā dhammaṃ avikopentassa dhammahetumaraṇaṃ dhammikaṃ seyyoti tādisaṃ maraṇaṃ dhammato anapetattā dhammikaṃ saggasampāpanato nibbānupanissayato ca viññūnaṃ pāsaṃsataraṃ. Tathā hi vuttaṃ –
“为守护最优的肢体,应舍弃财富”:意思是,为了保护更重要的身体部位,应当舍弃财产;“在守护生命时,应舍弃肢体”:当生命受到威胁时,为了保全性命,甚至可以割舍四肢。
“忆持正法的人,应舍弃肢体、财富,乃至一切生命”:一个常以法为念的人,为了法的缘故,应当能够放下肢体、财富,乃至全部的生命。
显示巴利原文 ‘‘Caje dhanaṃ aṅgavarassa hetu, aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno; Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto’’ti. (jā. 2.21.470);
「若人活于非法生活」的意思是:如果一个人过着违背法、远离法的谋生方式,那么他便不应从事这样的谋生——因为它既会被智者所轻视,又会招致堕入恶道。这便是此句的意趣所在。显示巴利原文
Yañce jīve adhammikanti puriso yaṃ dhammato apetaṃ jīvikaṃ jīveyya, taṃ na seveyya viññūhi garahitattā apāyasampāpanato cāti adhippāyo.
现在,为了指明前面所说漏尽者何以不受染着的原因,便开示了以「已断贪嗔」等为首的偈颂。显示巴利原文
Idāni yathāvuttaṃ khīṇāsavānaṃ anupalepaṃ kāraṇato dassento ‘‘kāmakopapahīnā’’tiādigāthamāha.
其中,「已断贪嗔」:是指通过圣道彻底断除了一切随顺与违逆的反应。「心寂静于有与非有」:是说在微细与广大的生存形态中,由于烦恼的热恼已被彻底断尽,内心得到了清凉与平静。「于世间」:即是在蕴等世间法当中。「无依」:是指不以渴爱或邪见为依靠而安住。「对他们而言无所可爱亦无所不可爱」:对于那些漏尽者来说,在利养等遭遇中,或在色等所缘上,已经不存在可爱或不可爱的东西了,因为以此为因的烦恼已被彻底根除。显示巴利原文
Tattha kāmakopapahīnāti ariyamaggena sabbasova pahīnā anurodhapaṭivirodhā. Santacittā bhavābhaveti khuddake ceva mahante ca bhave anavasesapahīnakilesapariḷāhatāya vūpasantacittā. Loketi khandhādiloke. Asitāti taṇhādiṭṭhinissayavasena anissitā. Natthi tesaṃ piyāpiyanti tesaṃ khīṇāsavānaṃ katthaci lābhādike rūpādivisaye ca piyaṃ vā apiyaṃ vā natthi, taṃnimittānaṃ kilesānaṃ sabbaso samucchinnattā.
现在,为了显示那些阿拉汉是透过怎样的修习而达此境界,并以之作为无余涅槃界教说的顶峰,便开示了以“修习已……”结尾的偈颂。其中“证得”即到达、获得之义。其余解释与前面所说的方法相同。而这些偈颂,恰也正是长老的证悟宣言。显示巴利原文
Idāni yāya bhāvanāya te evarūpā jātā, taṃ dassetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gaṇhanto ‘‘bhāvayitvānā’’ti osānagāthamāha. Tattha pappuyyāti, pāpuṇitvā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Imā eva ca gāthā therassa aññābyākaraṇāpi ahesuṃ.