第二品·第2《说法经》的注释
3. 三集义注 · 119 段
第2《说法经》的注释巴利
2. Desanāsuttavaṇṇanā
39 39. 在第二种方式(dutiye pariyāyena)中:这里的“pariyāya”一词,在“你应当把它记作‘蜜丸教说’”(中部Ⅰ.205)等说法中,指的是“教说”。在“婆罗门,确实有一种理由,依此理由可以正确地说我:‘沙门乔达摩是无作论者’”(波罗夷5;增支部8.11)等说法中,指的是“理由”。在“阿难,今天轮到谁去教诫比丘尼了?”(中部Ⅲ.398)等说法中,指的是“轮次”。而在这里,“轮次”和“理由”两种意思都说得通。因此,“比丘们,如来的两种说法,或者依相应的理由而说,或者依轮次而说”——这就是这里的含义。因为世尊会随顺所教化众生的意乐,有时以“这些法是善的,这些法是不善的;这些法有过失,这些法没有过失;这些法应当修习,这些法不应当修习”这样的方式,分别善法与不善法,在不混淆善法与不善法的情况下开示它们,从而宣说“应当把恶看作恶”这样的法。有时则以“比丘们,杀生若被反复实行、修习、多做,会导向地狱、导向畜生道、导向饿鬼道;即使是最轻微的杀生,也会导向短命”(增支部8.40)这样的方式,揭示过患,让人从恶法中生起厌离等,从而宣说“应当厌离、应当离贪”这样的法。巴利
39. Dutiye pariyāyenāti ettha pariyāya-saddo ‘‘madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehī’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) desanāyaṃ āgato. ‘‘Atthi khvesa , brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – akiriyavādo samaṇo gotamo’’tiādīsu (pārā. 5; a. ni. 8.11) kāraṇe. ‘‘Kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu (ma. ni. 3.398) vāre. Idha pana vārepi kāraṇepi vaṭṭati, tasmā, bhikkhave, tathāgatassa dve dhammadesanā yathārahaṃ kāraṇena bhavanti, vārena vāti ayamettha attho. Bhagavā hi veneyyajjhāsayānurūpaṃ kadāci ‘‘ime dhammā kusalā, ime, dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime sevitabbā, ime na sevitabbā’’tiādinā kusalākusaladhamme vibhajanto kusaladhammehi akusaladhamme asaṅkarato paññāpento ‘‘pāpaṃ pāpakato passathā’’ti dhammaṃ deseti. Kadāci ‘‘pāṇātipāto, bhikkhave, āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko, yo sabbalahuko pāṇātipāto, so appāyukasaṃvattaniko’’tiādinā (a. ni. 8.40) ādīnavaṃ pakāsento pāpato nibbidādīhi niyojento ‘‘nibbindatha virajjathā’’ti dhammaṃ deseti.
“存在”是指它们存在、生起、运转。“要把恶看作恶”:应当把一切恶法——无论当前这一世还是未来世——都看作带来不利与痛苦、低劣不堪的。“对此要厌离”:对那恶法,要以正慧从多种角度观察它的过患,例如:“因为它极其低劣,所以叫‘恶’;因为它从不善巧所生,所以叫‘不善’;因为它破坏了本性清净、明净之心的明净等状态,所以叫‘杂染’;因为它一再产生轮回之苦,所以叫‘导向再生’;因为它总和苦恼、焦热一起生起,所以叫‘带有苦恼’;因为它只成熟为苦,所以叫‘苦果’;因为即使经过无量时间,它也会在未来引生生老病死,所以叫‘未来有生老病死’;它能摧毁一切利益与安乐。”像这样以正慧观察这些种种过患,并观察舍弃它所带来的利益,人就会厌离,就会达到厌离;而在厌离的同时,观慧增长,通过证得圣道,便从恶中离贪,获得解脱。或者,借着道以断除的方式离贪;之后借着果以止息的方式获得解脱。再者,“恶”是从低劣这一角度说的恶。这话是什么意思呢?说的就是那以无常、苦等状态而显得丑恶、被圣者们所厌恶的轮回之苦。因为它把人引向那种苦,所以叫“恶”。那它究竟是什么呢?就是三界中的一切法。先按上面所说的意义把它看作恶,再以“无常”“苦”“病”“痈”“箭”“祸”“疾”等对它增长观慧,这样的人就会厌离。这是第二种。也就是说:先如实阐明不利与无益,再从中分离出来,这就是第二种法的教导。巴利
Bhavantīti honti pavattanti. Pāpaṃ pāpakato passathāti sabbaṃ pāpadhammaṃ diṭṭheva dhamme āyatiñca ahitadukkhāvahato lāmakato passatha. Tattha nibbindathāti tasmiṃ pāpadhamme ‘‘accantahīnabhāvato lāmakaṭṭhena pāpaṃ, akosallasambhūtaṭṭhena akusalaṃ, pakatipabhassarassa pasannassa ca cittassa pabhassarādibhāvavināsanato saṃkilesikaṃ, punappunaṃ bhavadukkhanibbattanato ponobbhavikaṃ, saheva darathehi pariḷāhehi vattanato sadarathaṃ, dukkhasseva vipaccanato dukkhavipākaṃ, aparimāṇampi kālaṃ anāgate jātijarāmaraṇanibbattanato āyatiṃ jātijarāmaraṇiyaṃ, sabbahitasukhaviddhaṃsanasamattha’’ntiādinā nayena nānāvidhe ādīnave, tassa ca pahāne ānisaṃse sammapaññāya passantā nibbindatha nibbedaṃ āpajjatha. Nibbindantā ca vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggādhigamena pāpato virajjatha ceva vimuccatha ca. Maggena vā samucchedavirāgavasena virajjatha, tato phalena paṭippassaddhivimuttivasena vimuccatha. Atha vā pāpanti lāmakato pāpaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ aniccadukkhādibhāvena kucchitaṃ ariyehi jigucchanīyaṃ vaṭṭadukkhaṃ pāpetīti pāpaṃ. Kiṃ pana taṃ? Tebhūmakadhammajātaṃ . Yathāvuttena atthena pāpakato disvā tattha aniccato, dukkhato, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhatotiādinā vipassanaṃ vaḍḍhentā nibbindatha. Ayaṃ dutiyāti yāthāvato ahitānatthavibhāvanaṃ paṭhamaṃ upādāya tato vivecanaṃ ayaṃ dutiyā dhammadesanā.
在偈颂中,“佛陀”指一切知佛。“悲愍一切众生”指本性以广大悲心哀愍一切众生。“方便之说”指以方便方式说的法,也就是说法。“你看”是在呼唤大众,或者是针对大众中的尊长说的。不过也有人这样说:“世尊是针对自己而说‘你看’。”其中,“于彼”的意思是:对那些恶法应当离贪,也就是断除贪爱。其余内容如前所说。巴利
Gāthāsu buddhassāti sabbaññubuddhassa. Sabbabhūtānukampinoti sabbepi satte mahākaruṇāya anukampanasabhāvassa. Pariyāyavacananti pariyāyena kathanaṃ desanaṃ. Passāti parisaṃ ālapati, parisajeṭṭhakaṃ vā sandhāya vuttaṃ. Keci panāhu ‘‘attānameva sandhāya bhagavā ‘passā’ti avocā’’ti. Tatthāti tasmiṃ pāpake virajjatha rāgaṃ pajahathāti attho. Sesaṃ vuttanayameva.
《明经》的注释巴利
3. Vijjāsuttavaṇṇanā
40 在第三首偈颂中,“前导”是指以俱生和依止这两种方式成为前导、先行者、主要因。因为离开无明,不善法确实不可能生起。“等至”是指证得,也就是获得自性、生起的意思。其中,由于无明覆蔽不善生起的过患、作为不如理作意的缘,又因为未被断除,所以可以看出无明是不善法的依止缘。巴利
40. Tatiye pubbaṅgamāti sahajātavasena, upanissayavasena cāti dvīhi ākārehi pubbaṅgamā purassarā padhānakāraṇaṃ. Na hi avijjāya vinā akusaluppatti atthi. Samāpattiyāti samāpajjanāya sabhāvapaṭilābhāya, pavattiyāti attho. Tattha akusalappavattiyā ādīnavappaṭicchādanena ayonisomanasikārassa paccayabhāvena appahīnabhāvena ca akusaladhammānaṃ upanissayabhāvo dissati.
这样,因为病、死等苦都以它为依托处,所以这里的一切趣都是恶趣。或者说,被贪等烦恼所染污的趣,也就是身、语、意的活动,所以是恶趣,即身恶行、语恶行、意恶行。“于此世”指在这个世间,或者在人趣中。“于他世”指在除此之外的其他诸趣中。“这一切都以无明为根”是说,那一切恶行的败坏,按照前面所说的方式,都以无明为前导,所以确实都以无明为根。“欲贪所积聚”:以寻求尚未得到的对象为特征的欲求,以及以贪恋已经得到的对象为特征的贪,由这两者积集、增长,所以叫欲贪所积聚。巴利
Evaṃ byādhimaraṇādidukkhassa adhiṭṭhānabhāvato sabbāpi gatiyo idha duggatiyo. Atha vā rāgādikilesehi dūsitā gatiyo kāyavacīcittānaṃ pavattiyoti duggatiyo, kāyavacīmanoduccaritāni. Asmiṃ loketi idha loke manussagatiyaṃ vā. Paramhi cāti tato aññāsu gatīsu. Avijjāmūlikā sabbāti tā sabbāpi duccaritassa vipattiyo vuttanayena avijjāpubbaṅgamattā avijjāmūlikā eva. Icchālobhasamussayāti asampattavisayapariyesanalakkhaṇāya icchāya, sampattavisayalubbhanalakkhaṇena lobhena ca samussitā upacitāti icchālobhasamussayā.
由于是指:因为以无明为因,被无明覆盖着。有恶欲者是指:由于被无明遮蔽,看不见恶欲的过患,凭着对并不存在的功德的虚妄想象,做出谄诳等行为,所以是有恶欲者;应当知道,这里也包含了由贪心所引起的过分贪求。不敬者是指:由于作为世间之主的愧之缺失,对同梵行者缺乏恭敬。因此是指:以无明、恶欲、无惭无愧为因。产生是指:积集身恶行等种种恶业。以此走向恶趣是指:以这样产生的恶业,走向并投生到地狱等恶趣之中。巴利
Yatoti yasmā avijjāhetu avijjāya nivuto hutvā. Pāpicchoti avijjāya paṭicchāditattā pāpicchatāya ādīnave apassanto asantaguṇasambhāvanavasena kohaññādīni karonto pāpiccho, lobheneva atricchatāpi gahitāti daṭṭhabbā. Anādaroti lokādhipatino ottappassa abhāvena sabrahmacārīsu ādararahito. Tatoti tasmā avijjāpāpicchatāahirikānottappahetu . Pasavatīti kāyaduccaritādibhedaṃ pāpaṃ upacinati. Apāyaṃ tena gacchatīti tena tathā pasutena pāpena nirayādibhedaṃ apāyaṃ gacchati upapajjati.
因此,因为正是这些欲、贪、无明,以及由“ca”一词一并包含的无惭无愧,是一切恶行的根本,也是一切恶趣和杂染的因,所以要以离弃和彻底断除的方式将它们去除。怎样离弃呢?回答说:“生起明”:也就是沿着观禅的次第和圣道的次第逐步提升,在自己的心相续中生起阿拉汉道之明。“一切恶趣”,是指一切被称为恶行的恶趣,或者说,因为它们是轮回之苦的依托处,所以是苦;这一切,乃至全部五趣,都应舍弃、断除、超越。因为仅仅断除了烦恼轮,业轮和果报轮也就随之被断除了。巴利
Tasmāti yasmā ete evaṃ sabbaduccaritamūlabhūtā sabbaduggatiparikkilesahetubhūtā ca avijjādayo, tasmā icchañca, lobhañca, avijjañca, casaddena ahirikānottappañca virājayaṃ samucchedavasena pajahaṃ. Kathaṃ virājetīti āha? Vijjaṃ uppādayanti, vipassanāpaṭipāṭiyā ca, maggapaṭipāṭiyā ca, ussakkitvā arahattamaggavijjaṃ attano santāne uppādayanto. Sabbā duggatiyoti sabbāpi duccaritasaṅkhātā duggatiyo, vaṭṭadukkhassa vā adhiṭṭhānabhāvato dukkhā, sabbā pañcapi gatiyo jahe pajaheyya samatikkameyya. Kilesavaṭṭappahāneneva hi kammavaṭṭaṃ vipākavaṭṭañca pahīnaṃ hotīti.
《慧退失经》的注释巴利
4. Paññāparihīnasuttavaṇṇanā
41 第四经中,“极度缺失”就是彻底缺失。哪些有情“于圣慧缺失”呢?就是那些有情:他们既没有通过观照五蕴的生灭、也没有通过通达四圣谛而安住于远离烦恼,因此缺失了圣洁清净的观慧和道慧。这些有情在世间和出世间的成就上极度缺失,遭受重大损失。那么他们是谁呢?就是那些具有业障的有情。他们因为陷入了决定邪性,所以完全缺失、不圆满,遭受重大损失,因此说“可以预期堕入恶趣”。具有果报障的也是缺失者。另外,从善的方面来说,不缺失的就是远离了这三种障碍、具有正见并拥有业自作智的人。其余内容可以按照前面所说的方式理解。巴利
41. Catutthe suparihīnāti suṭṭhu parihīnā. Ye ariyāya paññāya parihīnāti ye sattā pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayapaṭivijjhanena catusaccapaṭivijjhanena ca kilesehi ārakā ṭhitattā ariyāya parisuddhāya vipassanāpaññāya ca maggapaññāya ca parihīnā, te lokiyalokuttarāhi sampattīhi ativiya parihīnā mahājānikā. Ke pana teti? Ye kammāvaraṇena samannāgatā. Te hi micchattaniyatabhāvato ekantena parihīnā aparipuṇṇā mahājānikā. Tenāha ‘‘duggati pāṭikaṅkhā’’ti. Vipākāvaraṇasamaṅginopi parihīnā. Atha vā sukkapakkhe aparihīnā nāma tividhāvaraṇavirahitā sammādiṭṭhikā kammassakatañāṇena ca samannāgatā. Sesaṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ.
在偈颂中,“由慧”这个词是表示“从……”的格,意思是由于观智和道智的缺失。或者也可以理解为属格,意思是前面所说的那种智的缺失。这里所说的缺失,就是本该生起的智没有生起。“执著于名色”是指对名色,也就是五取蕴,以“这是我的”等方式,依靠贪爱和邪见的力量而执取、紧抓不放,正因为如此,就认为“这是真实的”,也就是认为“只有这个才是真实的,别的都是虚妄的”。“包括天界的世界中”这一句里,格位的形式要相应转换过来。巴利
Gāthāsu paññāyāti nissakkavacanaṃ, vipassanāñāṇato maggañāṇato ca parihānenāti. Sāmivacanaṃ vā etaṃ, yathāvuttañāṇassa parihānenāti, uppādetabbassa anuppādanameva cettha parihānaṃ. Niviṭṭhaṃ nāmarūpasminti nāmarūpe upādānakkhandhapañcake ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā taṇhādiṭṭhivasena abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ, tato eva idaṃ saccanti maññatīti ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti maññati. ‘‘Sadevake loke’’ti vibhatti pariṇāmetabbā.
就这样,先通过第一首偈颂显示了杂染的一面;现在,为了说明慧的威力——因为如果没有生起这种慧,就会由于对名色的虚妄分别和执著,而使烦恼之轮继续转动;而一旦生起这种慧,就能切断这烦恼之轮——所以说了“慧确实是世间最胜的”这首偈颂。巴利
Evaṃ paṭhamagāthāya saṃkilesapakkhaṃ dassetvā idāni yassā anuppattiyā nāmarūpasmiṃ maññanābhinivesehi kilesavaṭṭaṃ vattati, tassā uppattiyā vaṭṭassa upacchedoti paññāya ānubhāvaṃ pakāsento ‘‘paññā hi seṭṭhā lokasmi’’nti gāthamāha.
在这里,“世间”指的是行世间。就像在一切众生中正自觉者最为殊胜一样,在诸行之中,也没有任何法能与慧相比。因为一切善法都以慧为最上,当慧成就时,一切没有过失的法也就自然成就了。正如经中所说:“有正见的人,正思惟就会生起”等等。这里所赞叹的,正是这种最殊胜的慧。为了说明它是怎样运作的,经文接着说了“那趣向通达的”等话。它的意思是:这种慧,对于以前从未通达、从未破除的贪蕴等,能够穿透、破除而前进、运作,所以叫“趣向通达”;依靠这种慧,能在各种各样的有、胎、趣、识住、众生居处、众生群体中,对诸蕴的最初产生——也就是所谓的“生”,以及以它为特征的业有,正确而不颠倒地了知、证知其彻底灭尽,也就是涅槃和阿拉汉果。这种伴随观照的圣道慧,在世间中是最上的。巴利
Tattha lokasminti saṅkhāralokasmiṃ. Sammāsambuddho viya sattesu, saṅkhāresu paññāsadiso dhammo natthi. Paññuttarā hi kusalā dhammā, paññāya ca siddhāya sabbe anavajjadhammā siddhā eva honti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī’’tiādi (ma. ni. 3.141; saṃ. ni. 5.1). Yā panettha paññā adhippetā, sā seṭṭhāti thomitā. Yathā ca sā pavattati, taṃ dassetuṃ ‘‘yāyaṃ nibbedhagāminī’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – yā ayaṃ paññā anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhādiṃ nibbijjhantī padālentī gacchati pavattatīti nibbedhagāminī, yāya ca tasmiṃ tasmiṃ bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu sattanikāyesu khandhānaṃ paṭhamābhinibbattisaṅkhātāya jātiyā taṃnimittassa ca kammabhavassa parikkhayaṃ pariyosānaṃ nibbānaṃ arahattañca sammā aviparītaṃ jānāti sacchikaroti, ayaṃ sahavipassanā maggapaññā seṭṭhā lokasminti.
现在,为了称赞那些像上面所说的那样具足智慧威力、已经漏尽的人,说了最后这首偈颂:“天和人羡慕他们……”它的意思是:对这些人来说,因为他们在四圣谛上的遍知等十六种作用都已经完成,所以是依四谛的现观而正觉的;因为念已经达到圆满,所以是具念的人;因为已经按照上面所说的方式断除了迷乱,智慧达到圆满,所以是喜慧者;或者,因为从修行前期戒等开始圆满时起,一直到证得涅槃,始终充满喜悦、愉快和欢喜,所以是喜慧者;因为已经完全断尽一切再有结缚,是持有最后身体的人,所以这些漏尽者,天和人都羡慕他们、喜爱他们,想要达到他们那样的境界:“啊,智慧的威力!啊,但愿我们也能够像这样,超越一切苦!”巴利
Idāni yathāvuttapaññānubhāvasampanne khīṇāsave abhitthavanto ‘‘tesaṃ devā manussā cā’’ti osānagāthamāha. Tassattho – tesaṃ catūsu ariyasaccesu pariññādīnaṃ soḷasannaṃ kiccānaṃ niṭṭhitattā catusaccasambodhena sambuddhānaṃ, sativepullappattiyā satimataṃ, vuttanayena samugghātitasammohattā paññāvepullappattiyā hāsapaññānaṃ, pubbabhāge vā sīlādipāripūrito paṭṭhāya yāva nibbānasacchikiriyāya hāsavedatuṭṭhipāmojjabahulatāya hāsapaññānaṃ, sabbaso parikkhīṇabhavasaṃyojanattā antimasarīradhārīnaṃ khīṇāsavānaṃ devā manussā ca pihayanti piyā honti, tabbhāvaṃ adhigantuṃ icchanti ‘‘aho paññānubhāvo, aho vata mayampi edisā evaṃ nittiṇṇasabbadukkhā bhaveyyāmā’’ti.
第5篇《白法经》的注释巴利
5. Sukkadhammasuttavaṇṇanā
42 42. 第五经中,“白”并不是因为颜色白才叫白,而是因为它能带来白净、达到最极清净的状态,所以从成就意义上的白而称为白。就本性来说,一切善法本身就是白的,因为它们正好与黑(不善)法相反。当这些善法生起时,心就变得光明、清净。“法”指善法。“世间”指有情世间。“守护”指通过支持和维持来守护界限、建立规范。“惭”和“愧”:这里,对应当感到惭耻的事感到惭耻,或者通过这种心所而感到惭耻,就叫“惭”。正如《法集论》所说:“对应当感到惭耻的事感到惭耻,对造作种种恶不善法感到惭耻,这称为惭。”(《法集论》30)对应当感到怖畏的事感到怖畏,或者通过这种心所而感到怖畏,就叫“愧”。正如《法集论》所说:“对应当感到怖畏的事感到怖畏,对造作种种恶不善法感到怖畏,这称为愧。”(《法集论》31)巴利
42. Pañcame sukkāti na vaṇṇasukkatāya sukkā, sukkabhāvāya pana paramavodānāya saṃvattantīti nipphattisukkatāya sukkā. Sarasenapi sabbe kusalā dhammā sukkā eva kaṇhabhāvapaṭipakkhato . Tesañhi uppattiyā cittaṃ pabhassaraṃ hoti parisuddhaṃ. Dhammāti kusalā dhammā. Lokanti sattalokaṃ. Pālentīti ādhārasandhāraṇena mariyādaṃ ṭhapentā rakkhanti. Hirī ca ottappañcāti ettha hiriyati hiriyitabbena, hiriyanti etenāti vā hirī. Vuttampi cetaṃ ‘‘yaṃ hiriyati hiriyitabbena, hiriyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā, ayaṃ vuccati hirī’’ti (dha. sa. 30). Ottappati ottappitabbena, ottappanti etenāti vā ottappaṃ. Vuttampicetaṃ ‘‘yaṃ ottappati ottappitabbena, ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā, idaṃ vuccati ottappa’’nti (dha. sa. 31).
在这里,惭从内在因素生起,愧从外在因素生起。惭以自己为增上,愧以世间为增上。惭立足于羞耻的本性,愧立足于恐惧的本性。惭的特相是恭敬,愧的特相是害怕过失、见到过失的危险。巴利
Tattha ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṃ ottappaṃ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ.
在这里,由内在因素生起的惭,通过四种原因生起:省察自己的出身、省察自己的年龄、省察自己的勇气、省察自己的多闻。怎样生起呢?心想:“造恶业这种事,不是出身高贵的人该做的,而是出身低贱的人、比如渔夫之类的人才会做的。像我这样出身高贵的人,做这种事是不合适的。”这样省察自己的出身之后,不去做杀生等恶业,惭就生起了。同样地,心想:“造恶业这种事,是年轻人该做的,像我这样已经上了年纪的人,做这种事是不合适的。”这样省察自己的年龄之后,不去做杀生等恶业,惭就生起了。同样地,心想:“造恶业这种事,是软弱无能的人该做的,像我这样具足勇气的人,做这种事是不合适的。”这样省察自己的勇气之后,不去做杀生等恶业,惭就生起了。同样地,心想:“造恶业这种事,是愚痴无知的人该做的,不是智者该做的。像我这样有智慧、又多闻的人,做这种事是不合适的。”这样省察自己的多闻之后,不去做杀生等恶业,惭就生起了。就这样,由内在因素生起的惭,通过这四种原因生起。生起之后,把惭安放在自己心中,就不再做恶业。这样,惭就叫作由内在因素生起的。巴利
Tattha ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti – jātiṃ paccavekkhitvā, vayaṃ paccavekkhitvā, sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā, bāhusaccaṃ paccavekkhitvā. Kathaṃ? ‘‘Pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ na jātisampannānaṃ kammaṃ, hīnajaccānaṃ kevaṭṭādīnaṃ kammaṃ, mādisassa jātisampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ tāva jātiṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ daharehi kattabbakammaṃ, mādisassa vaye ṭhitassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ vayaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ dubbalajātikānaṃ kammaṃ, mādisassa sūrabhāvasampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ andhabālānaṃ kammaṃ, na paṇḍitānaṃ, mādisassa paṇḍitassa bahussutassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ bāhusaccaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpakammaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti. Samuṭṭhāpetvā ca pana attano citte hiriṃ pavesetvā pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ hirī ajjhattasamuṭṭhānā nāma hoti.
什么是“从外生起的愧”呢?就是心里这样想:“如果你造作恶行,就会在四众之中遭到呵责。”巴利
Kathaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ nāma? ‘‘Sace tvaṃ pāpakammaṃ karissasi, catūsu parisāsu garahappatto bhavissasi.
“ 智者将呵责你,犹如城中人厌弃秽物;
既为持戒者所摈弃,比丘,你将何以自处?”巴利
‘‘Garahissanti taṃ viññū, asuciṃ nāgariko yathā; Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasī’’ti. –
一个人审察的时候,确实会因为从外面生起的愧而不去造作恶业。这样,愧就是从外面生起的。巴利
Paccavekkhanto hi bahiddhāsamuṭṭhitena ottappena pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ nāma hoti.
怎样才叫“以自己为增上”的惭呢?在这里,有位良家子把自己当作最高、最尊的标准,心想:“像我这样,因为信仰而出家,多闻,又奉行头陀行,如果去做恶业,那实在不合适。”于是他就不做恶业。这样,就叫作“以自己为增上”的惭。因此,世尊这样说——巴利
Kathaṃ hirī attādhipateyyā nāma? Idhekacco kulaputto attānaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā ‘‘mādisassa saddhāpabbajitassa bahussutassa dhutavādissa na yuttaṃ pāpakammaṃ kātu’’nti pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ hirī attādhipateyyā nāma hoti. Tenāha bhagavā –
他以自己为最高准则,断除不善,修习善,断除有过失的,修习无过失的,保持自身的清净。巴利
‘‘So attānaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 3.40).
什么叫“以世间为增上”的愧?这里,有位良家子把世间当作最高、最尊,因此不造恶业。就像经里说的——巴利
Kathaṃ ottappaṃ lokādhipateyyaṃ nāma? Idhekacco kulaputto lokaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpakammaṃ na karoti. Yathāha –
这个世间共住确实广大。在这广大的世间共住中,有些沙门婆罗门拥有神通、具足天眼、能了知他人之心。他们从远处也能看见,近在眼前却不被看见,也能以心去了知他人的心。他们也会这样知道我:“看哪,这位善男子出于信心,从在家出家,却与种种恶不善法混杂而住。”也有些天女拥有神通、具足天眼、能了知他人之心。她们从远处也能看见,近在眼前却不被看见,也能以心去了知他人的心。她们也会这样知道我:“看哪,这位善男子出于信心,从在家出家,却与种种恶不善法混杂而住。”于是,他以世间为增上,舍弃不善。巴利
‘‘Mahā kho panāyaṃ lokasannivāso. Mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno , te dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti, tepi maṃ evaṃ jānissanti ‘passatha bho imaṃ kulaputtaṃ, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. Santi devatā iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo, tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti, tāpi maṃ evaṃ jānissanti ‘passatha bho imaṃ, kulaputtaṃ, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. So lokaṃyeva adhipatiṃ katvā akusalaṃ pajahatī’’ti (a. ni. 3.40).
这就是以世间为增上力的愧。巴利
Evaṃ lokādhipateyyaṃ ottappaṃ.
“以惭耻为本性而住立”这句话里,“惭耻”指的是羞耻的心态,以这种本性而住立的就是惭。“怖畏”指的是对恶趣的恐惧,以这种本性而住立的就是愧。这两者在避开恶行时表现出来。其中,就像两个铁球,一个冰冷但涂满了粪便,另一个炽热燃烧。对于这两个,智者因为厌恶那个冷的涂了粪便而不去拿,因为害怕被烧而避开那个热的。同样,智者由于惭而厌恶恶行,所以不造恶;由于愧而害怕堕入恶趣,所以不造恶。这样,惭是以惭耻为本性而住立,愧是以怖畏为本性而住立。巴利
Lajjāsabhāvasaṇṭhitāti ettha lajjāti lajjanākāro, tena sabhāvena saṇṭhitā hirī. Bhayanti apāyabhayaṃ, tena sabhāvena saṇṭhitaṃ ottappaṃ. Tadubhayaṃ pāpaparivajjane pākaṭaṃ hoti. Tattha yathā dvīsu ayoguḷesu eko sītalo bhaveyya gūthamakkhito, eko uṇho āditto. Tesu yathā sītalaṃ gūthamakkhitattā jigucchanto viññujātiko na gaṇhāti, itaraṃ dāhabhayena, evaṃ paṇḍito lajjāya jigucchanto pāpaṃ na karoti, ottappena apāyabhīto pāpaṃ na karoti. Evaṃ lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ.
惭以有尊重恭敬为特征,愧以畏惧过失、见到可怕为特征,这该怎么理解呢?有些人通过四种原因——回顾出身的高贵、回顾导师的伟大、回顾遗产的殊胜、回顾同修梵行者的尊贵——对这些生起尊重,从而发起具有尊重恭敬特征的惭,不造恶。有些人通过四种原因——害怕自我谴责、害怕他人谴责、害怕刑罚、害怕恶趣——对过失感到恐惧,从而发起具有畏惧过失、见到可怕特征的愧,不造恶。在这里,惭和愧从内心生起等特性,在各处都是明显可见的,但它们任何时候都不会彼此分离。因为羞耻不可能没有恐惧,而对恶的恐惧也不可能没有羞耻。巴利
Kathaṃ sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ? Ekacco hi jātimahattapaccavekkhaṇā, satthumahattapaccavekkhaṇā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇāti catūhi kāraṇehi tattha gāravena sappatissavalakkhaṇaṃ hiriṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti, ekacco attānuvādabhayaṃ, parānuvādabhayaṃ, daṇḍabhayaṃ, duggatibhayanti catūhi kāraṇehi vajjato bhāyanto vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Ettha ca ajjhattasamuṭṭhānāditā hirottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā, na pana nesaṃ kadāci aññamaññavippayogo. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti.
比丘们,如果这两种清净的法不守护世间——比丘们,如果这两种没有过失的法不保护世间,如果世间守护者不存在,那么在这里就认不出母亲了。也就是说,在这个世间,亲生母亲不会因为“这是我的母亲”这份尊重恭敬的心而被认出,没法确定“这是母亲”。剩下的词句也是同样的道理。“姨母”就是母亲的姐妹。“舅母”就是舅父的妻子。“尊长们”是指祖父、叔父、兄长等应当受到尊敬的人。“混杂”就是混乱,或者说是界限被破坏。这里用“羊等”来打比方。因为这些众生不会用“这是我的母亲”或者“这是姨母”这样尊重恭敬的心去认知,即使是对自己所依止的对象,也会做出颠倒的行为。所以举出羊等来做譬喻。这里的简要意思是:就像羊等畜生,没有惭愧,不把母亲等当作母亲,破坏界限,到处混杂而行;同样地,如果护世的法不存在,这个人世间也会到处混杂而行。然而,正因为这些护世的法守护着世间,所以没有混杂。巴利
Imece, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ na pāleyyunti bhikkhave, ime dve anavajjadhammā yadi lokaṃ na rakkheyyuṃ, lokapālakā yadi na bhaveyyuṃ. Nayidha paññāyetha mātāti idha imasmiṃ loke janikā mātā ‘‘ayaṃ me mātā’’ti garucittīkāravasena na paññāyetha, ‘‘ayaṃ mātā’’ti na labbheyya. Sesapadesupi eseva nayo. Mātucchāti mātubhaginī. Mātulānīti mātulabhariyā. Garūnanti mahāpitucūḷapitujeṭṭhabhātuādīnaṃ garuṭṭhāniyānaṃ. Sambhedanti saṅkaraṃ, mariyādabhedaṃ vā. Yathā ajeḷakātiādīhi upamaṃ dasseti. Ete hi sattā ‘‘ayaṃ me mātā’’ti vā ‘‘mātucchā’’ti vā garucittīkāravasena na jānanti, yaṃ vatthuṃ nissāya uppannā, tatthapi vippaṭipajjanti. Tasmā upamaṃ āharanto ajeḷakādayo āhari. Ayañhettha saṅkhepattho – yathā ajeḷakādayo tiracchānā hirottapparahitā mātādisaññaṃ akatvā bhinnamariyādā sabbattha sambhedena vattanti, evamayaṃ manussaloko yadi lokapālakadhammā na bhaveyyuṃ, sabbattha sambhedena vatteyya. Yasmā panime lokapālakadhammā lokaṃ pālenti, tasmā natthi sambhedoti.
在偈颂中,“若人无惭无愧”这一句里的“若”只是个虚词。对于哪些众生来说,惭和愧在任何时候、一切时中都不存在,都找不到。说他们“已越出善根”,是因为:他们要么造了能断绝善根的业,要么作为善法根基的惭和愧本身就不存在,因此他们背离了善法而安住于退堕之中,所以叫“越出善根”。又因为他们具有一再出生、衰老、死亡的本性,所以是走向生死的,不能超越轮回。这就是这段话的意思。巴利
Gāthāsu yesaṃ ce hiriottappanti ceti nipātamattaṃ. Yesaṃ sattānaṃ hirī ca ottappañca sabbadāva sabbakālameva na vijjati na upalabbhati. Vokkantā sukkamūlā teti te sattā kusalamūlapacchedāvahassāpi kammassa karaṇato kusalakammānaṃ patiṭṭhānabhūtānaṃ hirottappānameva vā abhāvato kusalato vokkamitvā, apasakkitvā, ṭhitattā vokkantā sukkamūlā, punappunaṃ jāyanamīyanasabhāvattā jātimaraṇagāmino saṃsāraṃ nātivattantīti attho.
而那些心意清净的众生,则具有惭与愧。这些法在任何时候,不论昼夜,在新学、中辈、长老时期,都正确地现前安住,对恶行厌恶、恐惧,以彼分断等方式舍断恶行。梵行已增盛,是指在教法梵行与道梵行中达到增盛。他们证得最上之道,因一切烦恼彻底寂灭,故为寂静者;或因具有寂静的功德,故为寂静者;又因后有已被灭尽,故成为后有已尽者。巴利
Yesañca hiriottappanti yesaṃ pana parisuddhamatīnaṃ sattānaṃ hirī ca ottappañcāti ime dhammā sadā sabbakālaṃ rattindivaṃ navamajjhimattherakālesu sammā upagamma ṭhitā pāpā jigucchantā bhāyantā tadaṅgādivasena pāpaṃ pajahantā. Virūḷhabrahmacariyāti sāsanabrahmacariye maggabrahmacariye ca virūḷhaṃ āpannā, aggamaggādhigamena sabbaso santakilesatāya santaguṇatāya vā santo, punabbhavassa khepitattā khīṇapunabbhavā hontīti.
6. 不生经的注释巴利
6. Ajātasuttavaṇṇanā
43 43. 第六,“有,比丘们”这一句是怎么来的?据说有一天,世尊用种种方式说明轮回的过患,又围绕止息轮回、与涅槃相应的主题讲了一场法。比丘们听了之后心想:“世尊说这个轮回是有原因的,以无明等为因;可是对于作为彼止息的涅槃,却没说什么原因。那这个没有原因的涅槃,在究竟意义上怎么能被证得呢?”于是世尊为了消除这些比丘的疑惑和困惑,也为了破斥那些像顺世派之类走错路的人——他们以为“涅槃涅槃”只是嘴上说说而已,因为在究竟意义上涅槃根本找不到、也不存在——以及为了破斥外道各种邪见的错误说法,为了说明大甘露涅槃在究竟意义上确实存在,并显示它具有出离等功德和力量,就以法喜涌动的优陀那方式说了这部经。事实上,这部经也收在《优陀那》里(udā. 72-74)。巴利
43. Chaṭṭhe atthi, bhikkhaveti kā uppatti? Ekadivasaṃ kira bhagavatā anekapariyāyena saṃsāre ādīnavaṃ pakāsetvā tadupasamanādivasena nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammadesanāya katāya bhikkhūnaṃ etadahosi ‘‘ayaṃ saṃsāro bhagavatā avijjādīhi kāraṇehi sahetuko vutto, nibbānassa pana tadupasamassa na kiñci kāraṇaṃ vuttaṃ, tayidaṃ ahetukaṃ kathaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī’’ti. Atha bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ vimatividhamanatthañceva, ‘‘idha samaṇabrāhmaṇānaṃ ‘nibbānaṃ nibbāna’nti vācāvatthumattameva, natthi hi paramatthato nibbānaṃ nāma anupalabbhamānasabhāvattā’’ti lokāyatikādayo viya vippaṭipannānaṃ bahiddhā ca puthudiṭṭhigatikānaṃ micchāvādabhañjanatthañca, amatamahānibbānassa paramatthato atthibhāvadīpanatthaṃ tassa ca nissaraṇabhāvādiānubhāvavantatādīpanatthaṃ pītivegena udānavasena idaṃ suttaṃ abhāsi. Tathā hi idaṃ suttaṃ udānepi (udā. 72-74) saṅgītaṃ.
在这里,“存在”是指以究竟真实的意义上可以被证得。“无生”“无有”“非作”“无为”这些词,彼此都是同义词。或者说,像受等诸法那样,由被称为因缘和合的原因条件聚合而生起、被产生,而涅槃不是这样生起的,所以叫“无生”。没有原因、自己并不存在、不显现、不生起,所以叫“无有”。正因为如此无生、无有,所以不被任何原因所造作,叫“非作”。名色等有为法,其本性是有生、有、有作的,而涅槃的本性不是这样——为了显示这一点,所以说“无为”。或者反过来讲:由种种因缘和合共同造作而成的,是有为;不是这样造作的,就是无为,也就是不具备有为的特征。这样,在否定了“由多种原因所生”之后,可能有人会想:“那是不是由某一个原因造作的呢?”为了说明“不是由任何原因所造作的”,所以说“非作”。虽然没有原因,但可能有人会想:“难道它是自己存在、自己显现的吗?”为了排除这个疑问,所以说“无有”。而为了显示它的无为、非作、无有,完全是因为它本身就是无生的法,所以说“无生”。应当知道,这四个词各自都有这样的作用。巴利
Tattha atthīti vijjati paramatthato upalabbhati. Ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti sabbānipi padāni aññamaññavevacanāni. Atha vā vedanādayo viya hetupaccayasamavāyasaṅkhātāya kāraṇasāmaggiyā na jātaṃ na nibbattanti ajātaṃ. Kāraṇena vinā sayameva na bhūtaṃ na pātubhūtaṃ na uppannanti abhūtaṃ. Evaṃ ajātattā abhūtattā ca yena kenaci kāraṇena na katanti akataṃ. Jātabhūtakatasabhāvo ca nāmarūpādīnaṃ saṅkhatadhammānaṃ hoti, na asaṅkhatasabhāvassa nibbānassāti dassanatthaṃ asaṅkhatanti vuttaṃ. Paṭilomato vā samecca sambhuyya paccayehi katanti saṅkhataṃ, tathā na saṅkhataṃ, saṅkhatalakkhaṇarahitanti ca asaṅkhatanti evaṃ anekehi kāraṇehi nibbattitabhāve paṭisiddhe ‘‘siyā nu kho ekeneva kāraṇena kata’’nti āsaṅkāyaṃ ‘‘na kenaci kata’’nti dassanatthaṃ ‘‘akata’’nti vuttaṃ. Evaṃ appaccayampi samānaṃ ‘‘sayameva nu kho idaṃ bhūtaṃ pātubhūta’’nti āsaṅkāyaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘abhūta’’nti vuttaṃ. Ayañca etassa asaṅkhatākatābhūtabhāvo sabbena sabbaṃ ajātidhammattāti dassetuṃ ‘‘ajāta’’nti vuttanti. Evametesaṃ catunnampi padānaṃ sātthakabhāvo veditabbo.
世尊这样说了“诸比丘,存在无生、无有、非作、无为”,从究竟义上说明了涅槃的存在,然后为了指出其中的理由,又说了“诸比丘,如果没有此……”等话。这段话的要点是:诸比丘,如果那个具有无生等性质的无为界不存在、不会有,那么在这个世间,对于具有有生等性质、被称为色等五取蕴的诸行,就无法了知、无法证得、不可能有彻底的出离,也就是无余的寂止。因为以涅槃为所缘而生起的正见等圣道法,能无余断尽烦恼,所以在这里,一切轮回之苦的不生起、消失、出离才得以了知。巴利
Iti bhagavā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti paramatthato nibbānassa atthibhāvaṃ vatvā tattha hetuṃ dassento ‘‘no cetaṃ, bhikkhave’’tiādimāha. Tassāyaṃ saṅkhepo – bhikkhave, yadi ajātādisabhāvā asaṅkhatā dhātu na abhavissa na siyā, idha loke jātādisabhāvassa rūpādikkhandhapañcakasaṅkhātassa saṅkhāragatassa nissaraṇaṃ anavasesavaṭṭupasamo na paññāyeyya na upalabbheyya na sambhaveyya. Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo ariyamaggadhammā anavasesato kilese samucchindanti, tenettha sabbassapi vaṭṭadukkhassa appavatti apagamo nissaraṇaṃ paññāyati.
世尊这样通过否定的方式显示了涅槃的存在之后,现在又要通过随顺的方式来说明它,所以说了“又因为……”等话,这些话的意思和前面所说的完全一样。在这里,世尊出于对一切世间的悲悯,已经在很多经典里教导过涅槃界在究竟意义上是真实存在的,比如“非缘起之法、无为之法”,“比丘们,存在那样一个处所,在那里既没有地……”,“这也是一个难以见到的境地,即一切行的寂止、一切依着的彻底舍弃”,“比丘们,我要为你们宣说无为法以及通向无为的道路”,还有这部经里“比丘们,存在无生”等等。因此,不应该否认涅槃的存在。对于尚未亲证的智者来说,这里根本没有任何疑惑或犹豫。但是,为了消除那些缺乏智慧的人的疑惑,这里通过确定意趣的方式来进行推理分析:就像欲界和色界这些还有更上之法可被遍知的事物,存在着与它们相对立、性质完全不同的出离,可以被智慧了知;同样,对于具有那种性质的一切有为法,也必定存在着与它们相对立、性质完全不同的出离。这个出离,就是无为界。还有,以有为法为所缘的观智,即使是随顺智,也不能以断除的方式断除烦恼;而以世俗谛为所缘的初禅等智慧,只能以压制的方式暂时去除烦恼,不能以断除的方式断除。既然以有为法和世俗谛为所缘的智慧不能以断除的方式断除烦恼,那么能够以断除方式断除烦恼的圣道智,它所缘的对象就必须具有与这两者相反的性质,那就是无为界。同样,“比丘们,存在无生、无有、非作、无为”这句话,是在宣说涅槃在究竟意义上存在,因为是世尊所说的,所以它的含义没有错谬。凡是世尊所说的,含义都没有错谬,都是究竟意义上的,就像“一切行无常,一切行苦,一切法无我”一样。同样,“涅槃”这个词在某些场合,是指如实的究竟意义为对象,因为存在假借的用法,就像“狮子”这个词一样。或者,无为界在究竟意义上确实存在,因为它具有与其余一切事物相反、完全超脱的性质,就像地界、受等一样。通过以上这些方法,从道理上也可以知道无为界在究竟意义上是存在的。巴利
Evaṃ byatirekavasena nibbānassa atthibhāvaṃ dassetvā idāni anvayavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘yasmā ca kho’’tiādi vuttaṃ, taṃ vuttatthameva. Ettha ca yasmā ‘‘apaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā (dha. sa. dukamātikā 7, 8). Atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī (udā. 71). Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo (mahāva. 7; ma. ni. 1.281). Asaṅkhatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipada’’ntiādīhi (saṃ. ni. 4.366) anekehi suttapadehi ‘‘atthi, bhikkhave, ajāta’’nti imināpi suttena nibbānadhātuyā paramatthato sabbhāvo sabbalokaṃ anukampamānena sammāsambuddhena desito, tasmā na paṭikkhipitabbaṃ. Tattha appaccakkhakārīnampi viññūnaṃ kaṅkhā vā vimati vā natthi eva. Ye pana abuddhipuggalā, tesaṃ vimativinodanatthaṃ ayamettha adhippāyaniddhāraṇamukhena yuttivicāraṇā – yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati, evaṃ taṃsabhāvānaṃ sabbesaṃ saṅkhatadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhurasabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ. Yañcetaṃ nissaraṇaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Kiñca bhiyyo, saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ api anulomañāṇaṃ kilese samucchedavasena pajahituṃ na sakkoti, tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati, na samucchedavasena. Iti saṅkhatadhammārammaṇassa sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ , sā asaṅkhatā dhātu. Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti idaṃ nibbānassa paramatthato atthibhāvajotakavacanaṃ aviparītatthaṃ bhagavatā bhāsitattā. Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ aviparītatthaṃ paramatthanti yathā taṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 277-279; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddesa 56). Tathā nibbānasaddo katthaci visaye yathābhūtaparamatthavisayo upacāravuttisabbhāvato seyyathāpi sīhasaddo. Atha vā attheva paramatthato asaṅkhatādhātu itaratabbiparītavinimuttasabhāvattā seyyathāpi pathavīdhātu vedanāti. Evamādīhi nayehi yuttitopi asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvo veditabbo.
在偈颂中,“已生”是从生起这个意义上说的,也就是已经达到了生的相。“已存在”是从存在的意义上说的,也就是原本没有而后出现。“已集起”是从俱有的状态生起的,也就是与俱有之法一起生起。“已作”是由作为原因的诸缘所造出来的。“有为”就是由那些缘共同和合而造作的,所以叫有为。这些都是缘所生之法的别名。因为没有常、实质等,所以是“无常”。它必定与老和死相接合相混,所以是“老死集合”。也有人读作“老死相触”,意思是受老和死逼迫、折磨。它是眼病等种种疾病的巢穴,所以叫“病巢”。因为它的自性以及由外力作用都极易坏灭,所以是“易坏”。巴利
Gāthāsu jātanti jāyanaṭṭhena jātaṃ, jātilakkhaṇappattanti attho. Bhūtanti bhavanaṭṭhena bhūtaṃ, ahutvā sambhūtanti attho. Samuppannanti sahitabhāvena uppannaṃ, sahitehi dhammehi ca uppannanti attho. Katanti kāraṇabhūtehi paccayehi nibbattitaṃ. Saṅkhatanti tehiyeva samecca sambhuyya katanti saṅkhataṃ, sabbametaṃ paccayanibbattassa adhivacanaṃ. Niccasārādivirahitato addhuvaṃ. Jarāya maraṇena ca ekanteneva saṅghaṭitaṃ saṃsaṭṭhanti jarāmaraṇasaṅghātaṃ. ‘‘Jarāmaraṇasaṅghaṭṭa’’ntipi paṭhanti, jarāya maraṇena ca upaddutaṃ pīḷitanti attho. Akkhirogādīnaṃ anekesaṃ rogānaṃ nīḷaṃ kulāvakanti roganīḷaṃ. Sarasato upakkamato ca pabhaṅguparamasīlatāya pabhaṅguraṃ.
四种食,以及被称为渴爱的引导,是它的来源和生起之处,所以叫“食导为源”。或者,一切缘都可以说是食。但在这里,因为是通过渴爱来把握引导,所以应当知道这是排除渴爱之后的说法。因此,食和引导是它的来源,所以叫“食导为源”。或者,食本身就有引导、运转的意义,因此就是引导,这样也叫“食导为源”。“不应欢喜于彼”:那五取蕴就是这样依缘而存在,正因如此是无常、是苦,不应该用渴爱和邪见去欢喜它、贪著它。巴利
Catubbidho āhāro ca taṇhāsaṅkhātā netti ca pabhavo samuṭṭhānaṃ etassāti āhāranettippabhavaṃ. Sabbopi vā paccayo āhāro. Idha pana taṇhāya nettiggahaṇena gahitattā taṇhāvajjā veditabbā. Tasmā āhāro ca netti ca pabhavo etassāti āhāranettippabhavaṃ. Āhāro eva vā nayanaṭṭhena pavattanaṭṭhena nettīti evampi āhāranettippabhavaṃ. Nālaṃ tadabhinanditunti taṃ upādānakkhandhapañcakaṃ evaṃ paccayādhīnavuttikaṃ, tato eva aniccaṃ, dukkhañca taṇhādiṭṭhīhi abhinandituṃ assādetuṃ na yuttaṃ.
对于“它的出离”:前面所说“已生、已存在”等的那个有身,它的出离、脱出,因为不存在那种不寂静的贪等烦恼和一切行,又因为具有寂止和殊胜的性质,所以是“寂静的”;因为不是寻思之智所能触及的境界,所以是“非寻思所行”;因为具有恒常之义,所以是“坚固”;正因如此,所以是“无生”、“无产生”;因为没有忧愁的原因,所以是“无忧”;因为远离了贪等尘垢,所以是“离垢”;因为是被轮回之苦逼迫的人应当修行的道路,所以是“足处”;因为是生等苦法的灭除之因,所以是“苦法的灭”;因为是一切行寂止之因,所以是“行的寂止”;正因如此,因为是极度的安乐,所以是“乐”。他以这一切词句赞叹大甘露涅槃。如此,世尊在第一首偈颂中以遮遣的方式,在第二首偈颂中以随顺的方式,阐明了涅槃。巴利
Tassanissaraṇanti ‘‘jātaṃ bhūta’’ntiādinā vuttassa tassa sakkāyassa nissaraṇaṃ nikkamo anupasantasabhāvassa rāgādikilesassa sabbasaṅkhārassa ca abhāvena tadupasamabhāvena pasatthabhāvena ca santaṃ, takkañāṇassa agocarabhāvato atakkāvacaraṃ, niccaṭṭhena dhuvaṃ, tato eva ajātaṃ asamuppannaṃ, sokahetūnaṃ abhāvato asokaṃ, vigatarāgādirajattā virajaṃ, saṃsāradukkhaṭṭitehi paṭipajjitabbattā padaṃ, jātiādidukkhadhammānaṃ nirodhahetutāya nirodho dukkhadhammānaṃ, sabbasaṅkhārānaṃ upasamahetutāya saṅkhārūpasamo, tato eva accantasukhatāya sukhoti sabbapadehi amatamahānibbānameva thometi. Evaṃ bhagavā paṭhamagāthāya byatirekavasena, dutiyagāthāya anvayavasena ca nibbānaṃ vibhāvesi.
7. 涅槃界经的注释巴利
7. Nibbānadhātusuttavaṇṇanā
44 第七项中,“两种”就是指这两种。“林”是渴爱的称呼;从林中出来,或者这里没有林,又或者当这个境界被证得时渴爱就不存在了,所以叫涅槃。它本身因为无众生、无命,以及保持自性的意义,所以叫界,也就是涅槃界。涅槃在究竟意义上虽然没有差别,但按方便说法则可以被区分。为了说明这种方便上的区分,说了“比丘们,有两种涅槃界”,接着为了展示所意想的区分,说了“有余依”等。其中,因为被渴爱等以果的方式执取,所以叫取依,也就是五蕴。取依的残余就是取依余;与取依余同在的,就是有余依;因为没有这个取依余,所以是无余依。巴利
44. Sattame dvemāti dve imā. Vānaṃ vuccati taṇhā, nikkhantaṃ vānato, natthi vā ettha vānaṃ, imasmiṃ vā adhigate vānassa abhāvoti nibbānaṃ, tadeva nissattanijjīvaṭṭhena sabhāvadhāraṇaṭṭhena ca dhātūti nibbānadhātu. Yadipi tassā paramatthato bhedo natthi , pariyāyena pana paññāyatīti taṃ pariyāyabhedaṃ sandhāya ‘‘dvemā, bhikkhave, nibbānadhātuyo’’ti vatvā yathādhippetappabhedaṃ dassetuṃ ‘‘saupādisesā’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhādīhi phalabhāvena upādīyatīti upādi, khandhapañcakaṃ. Upādiyeva sesoti upādiseso, saha upādisesenāti saupādisesā, tadabhāvato anupādisesā.
阿拉汉,就是烦恼已经远离的人,意思是烦恼远去了。世尊确实这样说过:巴利
Arahanti ārakakileso, dūrakilesoti attho. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,怎样的比丘是阿拉汉呢?那些恶的、不善的、杂染的、导致再有的、带来祸患和苦报的、未来会引生生老死的法,都已经远离了他。比丘们,这样的比丘就是阿拉汉。巴利
‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hoti, ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā, saṃkilesikā ponobbhavikā, sadarā dukkhavipākā, āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.434).
漏尽者:欲漏等四种漏,对阿拉汉来说已经灭尽、彻底断除、舍弃、止息,再也不可能生起,被智慧之火焚毁了,所以叫漏尽者。已住完成:他在师长共住中、在圣道中、在十种圣住中,已住、已遍住、已圆满安住、已安住而住,践行了所行之道,所以叫已住完成。所作已办:从善凡夫算起,七种有学依四道而修应作之事,而漏尽者的一切应作都已成办、圆满,为了证得苦的灭尽再无余事可作,所以叫所作已办。这也曾被这样说过——巴利
Khīṇāsavoti kāmāsavādayo cattāropi āsavā arahato khīṇā samucchinnā pahīnā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti khīṇāsavo. Vusitavāti garusaṃvāsepi ariyamaggepi dasasu ariyavāsesupi vasi parivasi parivuṭṭho vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇoti vusitavā. Katakaraṇīyoti puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya satta sekhā catūhi maggehi karaṇīyaṃ karonti nāma, khīṇāsavassa sabbakaraṇīyāni katāni pariyositāni, natthi uttariṃ karaṇīyaṃ dukkhakkhayādhigamāyāti katakaraṇīyo. Vuttampi cetaṃ –
“ 对于这位已正确解脱、内心寂静的比丘,
对于已作之事,不再有新的积累;再也没有什么应当去做的了。”巴利
‘‘Tassa sammā vimuttassa, santacittassa bhikkhuno; Katassa paṭicayo natthi, karaṇīyaṃ na vijjatī’’ti. (a. ni. 6.55; mahāva. 244);
已放下重担:重担有三种——蕴的重担、烦恼的重担、行作的重担。对这位阿拉汉来说,这三种重担都已放下、卸下、舍弃、抛开了,所以叫“已放下重担”。已到达己利:就是已经到达了自己的利益,也就是自己的目标;这里是把 ka 音转成了 da 音。因为他已经借此到达了己利,所以叫“已到达己利”;而“己利”应当理解为阿拉汉果。因为阿拉汉果从系属于自身、不离开自身、是自身最胜、是自身真正利益这几个意义上,成为自己的目标,所以叫己利。已灭尽有结:欲贪结、嗔恚结、慢结、见结、疑结、戒禁取结、有贪结、嫉妒结、悭吝结、无明结——这些结把众生绑在种种有中,或者让有与有之间互相连结、系缚,所以叫有结。对阿拉汉来说,这些有结已经彻底灭尽、断除,被智慧之火烧尽了,所以叫“已灭尽有结”。以正智解脱:这里的“正智”就是正确地了知之后——也就是说,正确地如实了知诸蕴的蕴义、诸处的处义、诸界的空义、苦的逼迫义、集的生起义、灭的寂静义、道的见义,或者正确地如实了知“诸行无常”等种种分类,去了知、判断、衡量、辨明、弄清楚之后。“解脱”:解脱有两种——心解脱和涅槃。因为阿拉汉从一切烦恼中解脱,所以既以心解脱而解脱,也于涅槃而解脱。因此说“以正智解脱”。巴利
Ohitabhāroti tayo bhārā – khandhabhāro, kilesabhāro, abhisaṅkhārabhāroti. Tassime tayopi bhārā ohitā oropitā nikkhittā pātitāti ohitabhāro. Anuppattasadatthoti anuppatto sadatthaṃ, sakatthanti vuttaṃ hoti, kakārassa dakāro kato. Anuppatto sadattho etenāti anuppattasadattho, sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attupanibandhaṭṭhena attano avijahanaṭṭhena attano paramatthena ca attano atthattā sakattho hoti. Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti kāmarāgasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, mānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyaavijjāsaṃyojananti imāni satte bhavesu. Bhavaṃ vā bhavena saṃyojenti upanibandhantīti bhavasaṃyojanāni nāma. Tāni arahato parikkhīṇāni, pahīnāni, ñāṇagginā, daḍḍhānīti parikkhīṇabhavasaṃyojano. Sammadaññā vimuttoti ettha sammadaññāti sammā aññāya, idaṃ vuttaṃ hoti – khandhānaṃ khandhaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, dukkhassa pīḷanaṭṭhaṃ, samudayassa pabhavaṭṭhaṃ, nirodhassa santaṭṭhaṃ, maggassa dassanaṭṭhaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti evamādibhedaṃ vā sammā yathābhūtaṃ aññāya jānitvā tīrayitvā tulayitvā vibhāvetvā vibhūtaṃ katvā. Vimuttoti dve vimuttiyo cittassa ca vimutti nibbānañca. Arahā hi sabbakilesehi vimuttattā cittavimuttiyāpi vimutto, nibbānepi vimuttoti. Tena vuttaṃ ‘‘sammadaññā vimutto’’ti.
只要那位阿拉汉作为最后一生之因的业尚未耗尽,他的眼等五根就仍然持续存在。“因无损害故”,是说它们未以无生之灭的方式被灭尽。“悦意与不悦意”,是指可爱与不可爱的色等所缘境。“感受”,就是领纳、获得。“感受乐与苦”,就是领受作为果报的乐与苦,也就是通过那些根门去获得。巴利
Tassa tiṭṭhanteva pañcindriyānīti tassa arahato carimabhavahetubhūtaṃ kammaṃ yāva na khīyati, tāva tiṭṭhantiyeva cakkhādīni pañcindriyāni. Avighātattāti anuppādanirodhavasena aniruddhattā. Manāpāmanāpanti iṭṭhāniṭṭhaṃ rūpādigocaraṃ. Paccanubhotīti vindati paṭilabhati. Sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedetīti vipākabhūtaṃ sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedeti tehi dvārehi paṭilabhati.
到这里,已经说明了有余依;现在为了说明有余依涅槃界,才说了“tassa yo”等话。其中,“tassa”指那位处于有余依状态的阿拉汉。“Yo rāgakkhayo”就是贪的灭尽、已尽的状态、不存在、毕竟不再生起。这个说法也适用于其余两者。到这里,贪等的灭尽就被显示为有余依涅槃界。巴利
Ettāvatā upādisesaṃ dassetvā idāni saupādisesaṃ nibbānadhātuṃ dassetuṃ ‘‘tassa yo’’tiādi vuttaṃ. Tattha tassāti tassa saupādisesassa sato arahato. Yo rāgakkhayoti rāgassa khayo khīṇākāro abhāvo accantamanuppādo. Esa nayo sesesupi. Ettāvatā rāgādikkhayo saupādisesā nibbānadhātūti dassitaṃ hoti.
就在这个生命体当中。一切被感受的,是指乐受等一切无记受;至于善受和不善受,则在之前就已经断除了。不被欢喜,是指不被渴爱等所欢喜。将会变得清凉,意思是:由于彻底的寂止,诸行的躁动止息,因而变得清凉;也就是由于不再有结生而灭尽。并不只是被感受的受而已,实际上,一切漏尽者相续中的五蕴都将灭尽,这里只是以受为代表来作开示。巴利
Idhevāti imasmiṃyeva attabhāve. Sabbavedayitānīti sukhādayo sabbā abyākatavedanā, kusalākusalavedanā pana pubbeyeva pahīnāti. Anabhinanditānīti taṇhādīhi na abhinanditāni. Sītibhavissantīti accantavūpasamena saṅkhāradarathapaṭippassaddhiyā sītalī bhavissanti, appaṭisandhikanirodhena nirujjhissantīti attho. Na kevalaṃ vedayitāniyeva, sabbepi pana khīṇāsavasantāne pañcakkhandhā nirujjhissanti, vedayitasīsena desanā katā.
在偈颂中,“具眼者”是指具有佛眼、法眼、天眼、慧眼、普眼这五种眼的人。“无所依着”是指不依着于任何法——不依着于渴爱和邪见,或者说不被贪欲的束缚等所捆绑。“如此者”是指以六支舍的方式,在一切可爱与不可爱等境界中保持平等一味,这种特质称为“如此相”,具备这种特质的人就是“如此者”。“现法”是指在现在这个身体中存在的、当下正在发生的。“由于有的引导线被灭尽”是指作为有之引导线的渴爱被彻底灭尽。“来世”是指在来世,即五蕴坏灭之后的未来阶段才生起的。“在那种中”是指在那种无余涅槃之中。“诸有”这里是用语法性别倒置的方式来说的,意思是种种再生有都将毫无剩余地全部彻底熄灭,不再生起。巴利
Gāthāsu cakkhumatāti buddhacakkhu, dhammacakkhu, dibbacakkhu, paññācakkhu, samantacakkhūti pañcahi cakkhūhi cakkhumatā. Anissitenāti taṇhādiṭṭhinissayavasena kañci dhammaṃ anissitena, rāgabandhanādīhi vā abandhena. Tādināti chaḷaṅgupekkhāvasena sabbattha iṭṭhādīsu ekasabhāvatāsaṅkhātena tādilakkhaṇena tādinā. Diṭṭhadhammikāti imasmiṃ attabhāve bhavā vattamānā. Bhavanettisaṅkhayāti bhavanettiyā taṇhāya parikkhayā. Samparāyikāti samparāye khandhabhedato parabhāge bhavā. Yamhīti yasmiṃ anupādisesanibbāne. Bhavānīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, upapattibhavā sabbaso anavasesā nirujjhanti, na pavattanti.
他们就是那些如此心解脱的人。由于证得法之精髓:因为这部法与律的精髓就是解脱,而他们证得了诸法中最精华的部分——阿拉汉果。于灭尽:他们乐于、欣喜于贪等灭尽的涅槃。或者也可以说,因为涅槃是恒常的、是最殊胜的,所以它是诸法中的精华,称为法之精髓,也就是涅槃。正如经中所说:“离欲是诸法中最殊胜的”,以及“离欲被称为它们之中最高的”。为了证得这个法之精髓,他们乐于灭尽,乐于一切行彻底灭尽的、无余的涅槃。他们舍断了:就是他们舍弃了。“他们”这个词在这里只是语法上的虚词。其余部分和前面说的一样。巴利
Teti te evaṃ vimuttacittā. Dhammasārādhigamāti vimuttisārattā imassa dhammavinayassa, dhammesu sārabhūtassa arahattassa adhigamanato. Khayeti rāgādikkhayabhūte nibbāne ratā abhiratā. Atha vā niccabhāvato seṭṭhabhāvato ca dhammesu sāranti dhammasāraṃ, nibbānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘virāgo seṭṭho dhammānaṃ (dha. pa. 273), virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) ca. Tassa dhammasārassa adhigamahetu khaye sabbasaṅkhāraparikkhaye anupādisesanibbāne ratā. Pahaṃsūti pajahiṃsu. Teti nipātamattaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
8. 独坐经的注释巴利
8. Paṭisallānasuttavaṇṇanā
45 45. 在第八经中,“乐隐居者”:从种种众生行中退离之后而独处,就是独自安住、独居一处,意思是身体远离。他们乐于、欢喜那种隐居,所以叫“乐隐居者”。也有写成“隐居为乐者”的读法。如前所说,因为隐居值得亲近,隐居就成了他们的乐处,所以叫“隐居为乐者”。“你们安住”:意思是成为那样的状态而安住。“喜爱隐居者”:就是对隐居喜爱、投入、充满喜悦。到这里,已经显示了警寤策励,以及作为它表现形态的远离身。应当知道:警寤策励、戒防护、守护根门、饮食知量、正念正知——这些法若不具备就无法运作,所以它们在这里的含义中也已经被说到了。巴利
45. Aṭṭhame paṭisallānarāmāti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallānaṃ paṭisallānaṃ, ekavihāro ekamantasevitā, kāyavivekoti attho. Taṃ paṭisallānaṃ ramanti rocantīti paṭisallānarāmā. ‘‘Paṭisallānārāmā’’tipi pāṭho. Yathā vuttaṃ paṭisallānaṃ āramitabbato ārāmo etesanti paṭisallānārāmā. Viharathāti evaṃbhūtā hutvā viharathāti attho. Paṭisallāne ratā niratā sammuditāti paṭisallānaratā. Ettāvatā jāgariyānuyogo, tassa nimittabhūtā vūpakaṭṭhakāyatā ca dassitā. Jāgariyānuyogo, sīlasaṃvaro, indriyesu, guttadvāratā, bhojane mattaññutā, satisampajaññanti imehi dhammehi vinā na vattatīti tepi idha atthato vuttā evāti veditabbā.
致力于内心心寂止的人:就是致力于自己内心的心寂止。“内心”和“自己的”这两个词意思相同,只是用词不一样。这里的“内心”是处格,而“寂止”因为和随词的关联,用的是业格。未退失禅那的人:就是禅那未被向外取出,或者没有败坏失去的禅那。取出或败坏,这里的“nirākata”就像“除去支撑后安住于无风之处”等说法中的用法一样。具足观的人:就是具备七种随观。七种随观就是:无常随观、苦随观、无我随观、厌离随观、离贪随观、灭随观、弃舍随观。这些在《清净道论》里已经详细说明了。巴利
Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttāti attano cittasamathe anuyuttā. Ajjhattaṃ attanoti ca etaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānaṃ. Bhummatthe cetaṃ samathanti anusaddayogena upayogavacanaṃ. Anirākatajjhānāti bahi anīhatajjhānā avināsitajjhānā vā. Nīharaṇaṃ vināso vāti idaṃ nirākataṃ nāma ‘‘thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttī’’tiādīsu (su. ni. 328) viya. Vipassanāya samannāgatāti sattavidhāya anupassanāya yuttā. Sattavidhā anupassanā nāma aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanā ca, tā visuddhimagge vitthāritāva.
“增长空寂处者”:就是使空寂处增长的人。这里,“空寂处”指任何寂静、适合投入修行的地点。比丘们以止和观作为业处,日夜进入空寂处,为了投入修行而坐在那里,就应当知道他们是“增长空寂处者”。另外,那些住在单层楼阁等处的禅修者,也应当知道他们就是增长空寂处者。巴利
Brūhetāro suññāgārānanti vaḍḍhetāro suññāgārānaṃ. Ettha ca ‘‘suññāgārāna’’nti yaṃkiñci vivittaṃ bhāvanānuyogassa anucchavikaṭṭhānaṃ. Samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā bhāvanānuyogavasena nisīdamānā bhikkhū ‘‘brūhetāro suññāgārāna’’nti veditabbā. Ekabhūmikādipāsādepi pana vāsaṃ kurumānā jhāyino suññāgārānaṃ brūhetārotveva veditabbā.
在这里,对于“比丘们,你们要乐于独处,喜爱独处”这句话所设定的身远离,它是针对戒清净的人说的,不是针对无戒或戒不清净的人,因为后者根本做不到让心从色所缘等对象上回转。所以从意义上说,这里显示的就是戒清净——这个意思前面已经讲过了。通过“内心专注于止息、不放弃禅那”这两个词,显示了定的修习;通过“具备观”这个词,显示了慧的修习。这样就是在讲世间的三种修学。巴利
Ettha ca yā ‘‘paṭisallānarāmā, bhikkhave, viharatha paṭisallānaratā’’ti vūpakaṭṭhakāyatā vihitā, sā parisuddhasīlassa, na asīlassa avisuddhasīlassa vā tassa rūpārammaṇādito cittavinivattanasseva abhāvatoti atthato sīlavisuddhi dassitāti vuttovāyamattho. ‘‘Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttā anirākatajjhānā’’ti padadvayena samādhibhāvanā, ‘‘vipassanāya samannāgatā’’ti iminā paññābhāvanā vihitāti lokiyā tisso sikkhā dassitā.
现在,为了说明安住于这些(远离等)的人必定会获得果报,所以说了“乐于独处……”等话。其中,“已修习”是指已令增长。“两种果”是指第三果和第四果。“可被期待”是指应当希求、必定会实现。“正智”是指阿拉汉果。因为阿拉汉果不超越下位道智所了知的范围而了知,所以是圆满的了知,并且在此之上再没有了知的作用,因此称为“正智”。或者,“当有余依时”是指还有烦恼残余、还不能断尽的时候。因为当智慧尚未成熟时,那些应当由成熟智慧断除的烦恼就不会被断除。针对这一点,所以说“当有余依时”。只要烦恼还存在,由蕴所构成的生死相续就仍然存在。如此,在这部经中开示了不来果和阿拉汉果这两种法。就像在这部经中一样,接下来两部经中也是如此。巴利
Idāni tāsu patiṭṭhitassa avassaṃbhāviphalaṃ dassetuṃ ‘‘paṭisallānarāmāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha brūhetānanti vaḍḍhetānaṃ. Dvinnaṃ phalānanti tatiyacatutthaphalānaṃ. Pāṭikaṅkhanti icchitabbaṃ avassaṃbhāvī. Aññāti arahattaṃ. Tañhi heṭṭhimamaggañāṇehi ñātamariyādaṃ anatikkamitvā jānanato paripuṇṇajānanattā upari jānanakiccābhāvato ca ‘‘aññā’’ti vuccati. Sati vā upādiseseti sati vā kilesūpādisese, pahātuṃ asakkuṇeyye sati. Ñāṇe hi aparipakke ye tena paripakkena pahātabbakilesā, te na pahīyanti. Taṃ sandhāyāha ‘‘sati vā upādisese’’ti. Sati ca kilese khandhābhisaṅkhārā tiṭṭhanti eva. Iti imasmiṃ sutte anāgāmiphalaṃ arahattanti dve dhammā dassitā. Yathā cettha, evaṃ ito paresu dvīsu suttesu.
在偈颂中,“那些心寂静者”,是指那些瑜伽行者,由于以彼分断和镇伏断的方式令烦恼止息,所以心得寂静。“明智”说的是慧,因为具足慧,所以是明智者。这一句显示的是他们守护业处的智慧。“具念而修禅那者”:在行、住、坐、卧等当中,由于有不舍离业处的念,所以是具念者;由于有以审察所缘为特征的禅那,所以是修禅那者。“他们正确地观法,对诸欲无期盼”:这是说他们先前就已经通过“诸欲如骸骨喻”等,从事欲和烦恼欲的过患方面作了省察,因此对诸欲无期盼、无希求。他们舍弃了欲贪,以已经证得的近行定或安止定作为基础,把握名色及其诸缘,再通过聚的推度等次第,正确而不颠倒地观五蕴之法为无常等。巴利
Gāthāsu ye santacittāti ye yogāvacarā tadaṅgavasena vikkhambhanavaseva ca samitakilesatāya santacittā. Nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatattā nipakā. Iminā tesaṃ kammaṭṭhānapariharaṇañāṇaṃ dasseti. Satimantoca jhāyinoti ṭhānanisajjādīsu kammaṭṭhānāvijahanahetubhūtāya satiyā satimanto, ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇena jhānena jhāyino. Sammā dhammaṃ vipassanti, kāmesu anapekkhinoti pubbeyeva ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā’’tiādinā (ma. ni. 1.234; pāci. 417) vatthukāmesu kilesakāmesu ca ādīnavapaccavekkhaṇena anapekkhino anatthikā te pahāya adhigataṃ upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā pādakaṃ katvā nāmarūpaṃ tassa paccaye ca pariggahetvā kalāpasammasanādikkamena sammā aviparītaṃ pañcakkhandhadhammaṃ aniccādito vipassanti.
乐于不放逸:是指对前面所说的止观修习乐于不放逸、欢喜踊跃,就凭着这份不放逸,日日夜夜地度过。存在者:即有情。也有传本写作“众生”,意思是各个有情。见放逸中有怖畏者:是指见到放逸会招致堕入地狱等怖畏的人。不可能退失:像这样的人,不可能从止观之法或道果上退失。因为已成就的止观不会退失,尚未证得的也能证得。就在涅槃的近处:是指就在无取著般涅槃的近处,不久便能证得它。巴利
Appamādaratāti vuttappakārāya samathavipassanābhāvanāya appamajjane ratā abhiratā tattha appamādeneva rattindivaṃ vītināmentā. Santāti samānā. ‘‘Sattā’’tipi pāṭho, puggalāti attho. Pamāde bhayadassinoti nirayūpapattiādikaṃ pamāde bhayaṃ passantā. Abhabbā parihānāyāti te evarūpā samathavipassanādhammehi maggaphalehi vā parihānāya abhabbā. Samathavipassanāto hi sampattato na parihāyanti, itarāni ca appattāni pāpuṇanti. Nibbānasseva santiketi nibbānassa ca anupādāparinibbānassa ca santike eva, na cirasseva naṃ adhigamissantīti.
9. 《学利益经》的注释巴利
9. Sikkhānisaṃsasuttavaṇṇanā
46 46. 第九,“以修学为利益”:这里,应当修学的就是“学”,它有三种:增上戒学、增上心学、增上慧学。这三种学就是他们的利益,不是利养、恭敬和名声,所以叫“以修学为利益”。“你们应当安住”:意思是,你们要作为以修学为利益的人而安住,也就是在三学中看到利益,把从这些学处应当得到的利益看作唯一值得观察的,这样安住。“以慧为上”:在这些学中,被称为增上慧学的慧,对他们来说是最上、最首要、最殊胜的,所以叫“以慧为上”。因为凡是以修学为利益而安住的人,他们就成为以慧为上的人。“以解脱为核心”:被称为阿拉汉果的解脱是他们的核心,所以叫“以解脱为核心”,意思是只把前面所说的解脱执取为核心而安住。因为凡是以修学为利益、以慧为上的人,不希求更高的存在,反而希望不存在,只以解脱为核心而努力。“以念为主导”:以最胜的意义来说,念是他们的主导,所以叫“以念为主导”;主导就是前导的意思。意思是,在四念处中善巧安住心,以身随观等为入口,致力于止观的修习。巴利
46. Navame sikkhānisaṃsāti ettha sikkhitabbāti sikkhā, sā tividhā adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhāti. Tividhāpi cesā sikkhā ānisaṃsā etesaṃ, na lābhasakkārasilokāti sikkhānisaṃsā. Viharathāti sikkhānisaṃsā hutvā viharatha, tīsu sikkhāsu ānisaṃsadassāvino hutvā tāhi sikkhāhi laddhabbaṃ ānisaṃsameva sampassantā viharathāti attho. Paññuttarāti tāsu sikkhāsu yā adhipaññāsikkhāsaṅkhātā paññā, sā uttarā padhānā visiṭṭhā etesanti paññuttarā. Ye hi sikkhānisaṃsā viharanti, te paññuttarā bhavantīti. Vimuttisārāti arahattaphalasaṅkhātā vimutti sāraṃ etesanti vimuttisārā, yathāvuttaṃ vimuttiṃyeva sārato gahetvā ṭhitāti attho. Ye hi sikkhānisaṃsā paññuttarā ca, na te bhavavisesaṃ patthenti, apica kho vibhavaṃ ākaṅkhantā vimuttiṃyeva sārato paccenti. Satādhipateyyāti jeṭṭhakakaraṇaṭṭhena sati adhipateyyaṃ etesanti satādhipateyyā adhipati eva adhipateyyanti katvā, catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā kāyānupassanādimukhena samathavipassanābhāvanānuyuttāti attho.
或者,“以学为功德”的意思是:比丘们,在这样难得的时机出现时,你们要把修习三种学——戒学、心学、慧学——当作功德来安住。这样安住时,你们要以慧为最上,具备出世间慧而安住。成为这样的人之后,你们要以解脱为核心,以涅槃为核心,不把别的东西当作核心而安住。要达到这种状态,方法就是:你们要以念为主导而安住,要投入念处的修习,或者说,在任何地方都以具念守护的心而安住。这里的含义应当这样理解。世尊这样劝导比丘们修习三学,先简要说明了三学应当怎样修习、靠什么才能圆满;现在,为了通过显示依教奉行者的殊胜果报,来说明这种修行不会白费,于是说出“以学为功德……”等话。这些话的意思就是前面所说的那样。巴利
Atha vā sikkhānisaṃsāti bhikkhave, evarūpe dullabhakkhaṇapaṭilābhe tividhasikkhāsikkhanameva ānisaṃsaṃ katvā viharatha, evaṃ viharantā ca paññuttarā paññāya uttarā lokuttarapaññāya samannāgatā hutvā viharatha, evaṃbhūtā ca vimuttisārā nibbānasārā anaññasārā viharatha. Tathābhāvassa cāyaṃ upāyo, yaṃ satādhipateyyā viharatha, satipaṭṭhānabhāvanāya yuttappayuttā hotha, sabbattha vā satārakkhena cetasā viharathāti evamettha attho veditabbo. Iti bhagavā tīsu sikkhāsu bhikkhū niyojento yathā tā sikkhitabbā, yena ca pāripūriṃ gacchanti, taṃ saṅkhepeneva dassetvā idāni yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānānaṃ phalavisesadassanena tassā paṭipattiyā amoghabhāvaṃ pakāsento ‘‘sikkhānisaṃsāna’’ntiādimāha. Taṃ vuttatthameva.
在偈颂中,“已圆满修学”是指因为证得最高果而达到的清净修学,意思是“无学”。“非可舍法”在这里,“可舍法”指的是会退失的解脱。因为“可舍法”就是会退失、会变坏的法。“非可舍法”就是不会退失的法,即不动摇的法。巴利原文也有作“不可舍法”的,意思一样。“灭尽本身就是终点”,所以叫“灭尽终点”;以生的灭尽为终点,就是“生灭尽终点”,也就是涅槃。或者,“灭尽”指死亡,以生的灭尽为终点就是涅槃。因为他已经见到了这个,所以是“已见生灭尽终点者”。巴利
Gāthāsu paripuṇṇasikkhanti aggaphalappattiyā parisuddhasikkhaṃ, asekkhanti attho. Apahānadhammanti ettha pahānadhammā vuccanti kuppā vimuttiyo. Pahānadhammoti hi hānadhammo kuppadhammo. Na pahānadhammoti apahānadhammo, akuppadhammo. ‘‘Appahānadhammo’’tipi pāḷi, so eva attho. Khayo eva antoti khayanto, jātiyā khayanto jātikhayanto, nibbānaṃ. Khayo vā maraṇaṃ, jātikhayanto nibbānameva, tassa diṭṭhattā jātikhayantadassī.
因此:因为通过修学的圆满,才有这种以超越老死为最终归宿的功德利益,所以说“因此”。“常”:指一切时候。“乐于禅那”:乐于两种禅那,即专注于观察特相的禅那和专注于所缘的禅那,正因为如此,才成为“得定者”。“战胜魔与魔军”:战胜了烦恼军和非福益军所伴随的四种魔,无一剩余。对于天子魔,在损害功德时,因为烦恼能充当它的帮手,所以烦恼被称为“军”。同样,疾病等非福益之事属于死魔的军。正如所说:巴利
Tasmāti yasmā sikkhāpāripūriyā ayaṃ jarāpāraṅgamanapariyosāno ānisaṃso, tasmā. Sadāti sabbakālaṃ. Jhānaratāti lakkhaṇūpanijjhāne, ārammaṇūpanijjhāneti duvidhepi jhāne ratā, tato eva samāhitā. Māraṃ sasenaṃ abhibhuyyāti kilesasenāya anaṭṭhasenāya ca sasenaṃ anavasiṭṭhaṃ catubbidhampi māraṃ abhibhavitvā. Devaputtamārassapi hi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesā ‘‘senā’’ti vuccanti. Tathā rogādayo anaṭṭhā maccumārassa. Yathāha –
欲是你的第一支军队,第二支叫作不乐;
第三支是你的饥渴,第四支称为渴爱。
第五支是你的昏沉与睡眠,第六支称为恐惧。
第七是你的疑,第八是掩饰和顽固。
利养、名闻与恭敬,以及以不正当手段得来的声誉;
凡抬高自己、贬低他人者。
“ 这就是你的军队,魔罗,黑魔的进攻力量。
不勇猛的人战胜不了它,战胜了就能得到快乐。”巴利
‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati; Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati. ‘‘Pañcamī thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati; Sattamī vicikicchā te, makkho thambho ca aṭṭhamo. ‘‘Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso; Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānati. ‘‘Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī; Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukha’’nti. (su. ni. 438-441; mahāni. 28);
“ 今天就该精勤努力,谁能知道死亡明天会不会来?
我们和那率领大军而来的死神,根本没有什么约定可言。”巴利
‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve; Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā’’ti. (ma. ni. 3.280; jā. 2.22.121);
你们要超越生与死,到达彼岸:意思是你们应当成为超越生与死、走向涅槃的到彼岸者。巴利
Bhavatha jātimaraṇassa pāragāti jātiyā maraṇassa ca pāragāmino nibbānagāmino bhavathāti.
10. 《警寤经》的注释巴利
10. Jāgariyasuttavaṇṇanā
47 47. 第十经的注释中,“警寤”指清醒不眠、远离睡眠、致力于警醒的人。意思是:日夜不停地投入业处的作意并适当努力。正如所说的:巴利
47. Dasame jāgaroti jāgarako vigataniddo jāgariyaṃ anuyutto, rattindivaṃ kammaṭṭhānamanasikāre yuttappayuttoti attho. Vuttañhetaṃ –
比丘们,比丘怎样在初夜和后夜都勤修警寤呢?这里,比丘白天通过经行和静坐,把心从障碍法中净化出来;初夜也通过经行和静坐,把心从障碍法中净化出来;中夜时,他右胁而卧,作狮子卧,两脚相叠,保持正念和正知,心里作意“要起来”的想法;后夜时,他起来之后,通过经行和静坐,把心从障碍法中净化出来。比丘们,比丘就是这样在初夜和后夜都勤修警寤。巴利
‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogamanuyutto hoti? Idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Evaṃ bhikkhu pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogamanuyutto hotī’’ti (vibha. 519).
“Ca”这个词有总集的意思,它把接下来要说的“具念”等状态总集在一起。“Assa”是“可能是、会是”的意思。也有人读作“Jāgaro ca bhikkhu vihareyyā”。在任何地方、任何时候,都不舍弃业处,因为正念没有丢失,所以是具念者;以七处正知和四种正知的作用,所以是正知者。“Samāhito”是说他以近行定和安止定而入定,心得一境性。“Pamudito”是说他因为看见修行的利益、因为不断证得更殊胜的成就、因为看见精勤努力不会白费,所以欢悦,充满喜悦。“Vippasanno”是说他正因为如此,对作为修行内容的三学以及教导修行的导师,有深厚的信心,所以非常清净。“Sabbattha assa”的关联是:在一切情况下“会是”,或者“应安住”。巴利
Casaddo sampiṇḍanattho, tena vakkhamāne satādibhāve sampiṇḍeti. Assāti siyā, bhaveyyāti attho. ‘‘Jāgaro ca bhikkhu vihareyyā’’ti ca paṭhanti. Sabbattha sabbadā ca kammaṭṭhānāvijahanavasena satiavippavāsena sato sampajānoti sattaṭṭhāniyassa catubbidhassapi sampajaññassa vasena sampajāno. Samāhitoti upacārasamādhinā appanāsamādhinā ca samāhito ekaggacitto. Pamuditoti paṭipattiyā ānisaṃsadassanena uttaruttari visesādhigamena vīriyārambhassa ca amoghabhāvadassanena pamudito pāmojjabahulo. Vippasannoti tato eva paṭipattibhūtāsu tīsu sikkhāsu paṭipattidesake ca satthari saddhābahulatāya suṭṭhu pasanno. Sabbattha assāti sambandho vihareyyāti vā.
其中,“适时观察”以及“在诸善法中”的意思是:在那个时刻能观察,或者,在那种业处的修习中能适时观察,也就是随顺时机而观察。这话说的是什么呢?就是说:建立起观之后,以聚的思择等方式进行审察,避开住处等七种不适合的事物,亲近适合的事物,中途不半途而废,心志坚定,留意心等持的状态,认真而持续不断地让无常随观等运转起来。当观的心变得消沉时,就在那个时刻修习被称为择法、精进、喜的这些善而无过失的觉支法;当心变得掉举时,就在那个时刻修习被称为轻安、定、舍的这些善而无过失的觉支法。如此,在那个时刻,或者在那项业处的修习中,能随顺时机而观察。而念觉支则在一切情况下都需要。因为确实这样说过:“诸比丘,我说念在一切情况下都是需要的。”(相应部5.234;弥兰陀王问经2.1.13)到这里为止,通过以人为中心的教导方式展示了警寤之后,接着阐明:依靠哪些法,警寤的修习才能成就。巴利
Tattha kālavipassī ca kusalesu dhammesūti tasmiṃ kāle vipassako, tattha vā kammaṭṭhānānuyoge kālavipassī kālānurūpaṃ vipassako. Kiṃ vuttaṃ hoti? Vipassanaṃ paṭṭhapetvā kalāpasammasanādivasena sammasanto āvāsādike satta asappāye vajjetvā sappāye sevanto antarā vosānaṃ anāpajjitvā pahitatto cittassa samāhitākāraṃ sallakkhento sakkaccaṃ nirantaraṃ aniccānupassanādiṃ pavattento yasmiṃ kāle vipassanācittaṃ līnaṃ hoti, tasmiṃ dhammavicayavīriyapītisaṅkhātesu, yasmiṃ pana kāle cittaṃ uddhataṃ hoti, tasmiṃ passaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātesu kusalesu anavajjesu bojjhaṅgadhammesūti evaṃ tattha tasmiṃ tasmiṃ kāle, tasmiṃ vā kammaṭṭhānānuyoge kālānurūpaṃ vipassako assāti. Satisambojjhaṅgo pana sabbattheva icchitabbo . Vuttañhetaṃ ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234; mi. pa. 2.1.13). Ettāvatā puggalādhiṭṭhānāya desanāya jāgariyaṃ dassetvā yehi dhammehi jāgariyānuyogo sampajjati, te pakāseti.
世尊就这样用简要的方式,为已经开始修观的比丘,连同那些有助于修行的法,开示了审察的修行方式。现在,为了说明这样修行的人,他的修行不会白费,世尊又说:“诸比丘,对于警寤的比丘……”等等。其中,在警寤的修习里,念、正知与受持(这三者)在任何情况下都适用,能带来欢喜和信心。这里所说的“适时观”,是指观智已经进入成熟阶段,就像胎儿在胎中已经发育成熟一样。因为当观智摆脱了种种杂染,在修行道上运作得锐利、强而有力时,修行者就会生起极大的欢喜和信心,而殊胜的证悟也就近在眼前了。关于这一点,确实有这样的说法:巴利
Evaṃ bhagavā āraddhavipassakassa bhikkhuno saṅkhepeneva saddhiṃ upakārakadhammehi sammasanacāraṃ dassetvā idāni tathā paṭipajjantassa paṭipattiyā avañjhabhāvaṃ dassento ‘‘jāgarassa, bhikkhave, bhikkhuno’’tiādimāha. Tattha jāgariyānuyoge satisampajaññasamādānāni sabbatthakāni sammodapasādāvahāni, tattha kālavipassanā nāma vipassanāya gabbhaggahaṇaṃ paripākagataṃ. Upakkilesavimutte hi vīthipaṭipanne vipassanāñāṇe tikkhe sūre vahante yogino uḷāraṃ pāmojjaṃ pasādo ca hoti, tehi ca visesādhigamassa santikeyeva. Vuttañhetaṃ –
每当如实观照诸蕴的生起与坏灭,
他获得喜悦和欢欣——对懂得的人来说,这就是不死。
“ 满怀喜悦的比丘,对佛陀的教法具有净信,
他会证得寂静的境界,也就是一切行止息后的安乐。”巴利
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ. ‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane; Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 374, 381);
在偈颂中,“你们这些清醒的人,请听”——这句话,完全是为了把你们从放逸的昏睡和无明的昏睡中唤醒。你们这些清醒的人,就是依靠念与正知等法的结合而致力于清醒修行的人,请听。“睡着的人,你们要醒来”——意思是:那些因上述那种昏睡而睡着、进入梦中的人,你们要通过致力于清醒修行,把信等根、力、觉支调动起来,努力修观,依不放逸的实践,从那种昏睡中醒过来;或者也可以说,“清醒的人”就是指清醒的状态正在现前。“请听”中的“此”,指的是什么话呢?就是“睡着的人,你们要醒来”等开示。其中,“睡着的人”是指被烦恼的昏睡所睡的人,你们要通过圣道的觉悟而醒来。“从昏睡中醒来、保持清醒更好”,这句话是在说明应当醒来的理由。因为对想要利益自己的善男子来说,从上述那种昏睡中醒来,获得所说的这种清醒、这种觉醒,是更好、更值得称赞、能带来利益和安乐的,所以你们应当醒来。“对清醒的人来说,没有恐惧”,这是在显示其中的殊胜利益。一个人具备信等清醒之法,成为清醒者,保持觉醒,不陷入放逸的昏睡,那么对他来说,自责的恐惧、他人指责的恐惧、刑罚的恐惧、恶趣的恐惧,以及生等一切轮回的恐惧,都不存在。巴利
Gāthāsu jāgarantā suṇāthetanti etaṃ mama vacanaṃ ekanteneva pamādaniddāya avijjāniddāya pabodhanatthaṃ jāgarantā satisampajaññādidhammasamāyogena jāgariyaṃ anuyuttā suṇātha. Ye suttā te pabujjhathāti ye yathāvuttaniddāya suttā supanaṃ upagatā, te tumhe jāgariyānuyogavasena indriyabalabojjhaṅge saṅkaḍḍhitvā vipassanaṃ ussukkāpentā appamādapaṭipattiyā tato pabujjhatha atha vā jāgarantāti jāgaranimittā. ‘‘Suṇātheta’’nti ettha ‘‘eta’’nti vuttaṃ, kiṃ taṃ vacananti āha ‘‘ye suttā te pabujjhathā’’tiādi. Tattha ye suttāti ye kilesaniddāya suttā, te tumhe ariyamaggapaṭibodhena pabujjhatha. Suttā jāgaritaṃ seyyoti idaṃ pabodhassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā yathāvuttasupato vuttappakāraṃ jāgaritaṃ jāgaraṇaṃ atthakāmassa kulaputtassa seyyo pāsaṃsataro hitasukhāvaho, tasmā pabujjhatha. Natthi jāgarato bhayanti idaṃ tattha ānisaṃsadassanaṃ. Yo hi saddhādīhi jāgaraṇadhammehi samannāgamena jāgaro jaggati, pamādaniddaṃ na upagacchati, tassa attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ jātiādinimittaṃ sabbampi vaṭṭabhayaṃ natthi.
“适时”是指已经得到住处合适等条件的时候。“so”只是一个小品词。“如理全面审察正法”的意思是:以正确的方法,对作为观智所缘的三界之法,按照生起厌离、离染等方式,全面地审察、以一切方式修观。“已成一境”:“一境”是指单独作为最优者而现起,也就是定。此一境已经生起、产生于他,所以叫“已成一境”。这里“已生”一词,应像“火已被取”这类词一样,理解为被修饰的部分。也可以理解为已经证得一境,所以叫“已成一境”。在这里,“一境”指的是圣道定;而“已入定”中的“定”,则包括作为基础禅那的定和观定。另一种解释:“适时”是指圣道现起的时机;“如理全面审察正法”是指以正智,通过遍知等现观,审察四圣谛之法,以单一的现观而彻悟;“已成一境”:“一境”是指唯一优胜、无伴而现起的精进,能成就四种作用,这精进已经生起,就叫“已成一境”。其余解释同上。“应摧毁黑暗”的意思是:如此修行的圣弟子,应当以阿拉汉道将无明的黑暗毫无余留地摧毁、斩断。巴利
Kālenāti āvāsasappāyādīnaṃ laddhakālena. Soti nipātamattaṃ. Sammādhammaṃ parivīmaṃsamānoti vipassanāya ārammaṇabhūtaṃ tebhūmakadhammaṃ sammā ñāyena yathā nibbindanavirajjanādayo sambhavanti, evaṃ parito vīmaṃsanto, sabbākārena vipassantoti attho. Ekodibhūtoti eko seṭṭho hutvā udetīti ekodi, samādhi. So ekodi bhūto jāto uppanno etassāti ekodibhūto. Aggiāhitādisaddānaṃ viya ettha bhūtasaddassa paravacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekodiṃ vā bhūto pattoti ekodibhūto. Ettha ca ekodīti maggasamādhi adhippeto, ‘‘samāhito’’ti ettha pana pādakajjhānasamādhinā saddhiṃ vipassanāsamādhi. Atha vā kālenāti maggapaṭivedhakālena. Sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti sammadeva catusaccadhammaṃ pariññābhisamayādivasena vīmaṃsanto, ekābhisamayena abhisamento. Ekodibhūtoti eko seṭṭho asahāyo vā hutvā udetīti ekodi, catukiccasādhako sammappadhāno. So ekodi bhūto jātoti sabbaṃ purimasadisameva. Vihane tamaṃ soti so evaṃbhūto ariyasāvako arahattamaggena avijjātamaṃ anavasesato vihaneyya samucchindeyya.
世尊这样显示了修行不会白费之后,现在为了让人在这件事上坚定地投入,就说了结尾的偈颂:“因此,确实……”其中,“因此”的意思是:因为对于清醒不眠的人来说,由于正念不失、不放逸等,止观修行得以圆满,圣道依次显现,从此他再也没有任何轮回的恐惧,所以说是“因此”。“确实”是指决定无疑、坚定。“应亲近”就是应当修习。这样亲近清醒不眠、具备热忱等功德的比丘,断除了诸结之后,就能触证、获得那被称为最胜果智的无上正觉,没有任何比这更高的。其余部分和前面说的一样。巴利
Iti bhagavā paṭipattiyā amoghabhāvaṃ dassetvā idāni tattha daḷhaṃ niyojento ‘‘tasmā have’’ti osānagāthamāha. Tattha tasmāti yasmā jāgarato satiavippavāsādinā samathavipassanābhāvanā pāripūriṃ gacchati, anukkamena ariyamaggo pātubhavati, tato cassa sabbaṃ vaṭṭabhayaṃ natthi, tasmā. Haveti ekaṃsena daḷhaṃ vā. Bhajethāti bhajeyya. Evaṃ jāgariyaṃ bhajanto ca ātāpibhāvādiguṇayutto bhikkhu saṃyojanāni bhinditvā aggaphalañāṇasaṅkhātaṃ anuttaraṃ uttararahitaṃ sambodhiṃ phuse pāpuṇeyya. Sesaṃ vuttanayameva.
11. 恶趣经的注释巴利
11. Āpāyikasuttavaṇṇanā
48 48. 在第十一经中,“堕恶趣者”是指将投生于恶趣的人;“地狱生者”是指将投生于地狱的人。“不舍此”的意思是:不舍弃接下来要说的两种恶行,也不放弃依那种实践与执取而转起的语、心与见。“非梵行者”:行最胜梵行的人叫“梵行者”,或者说,行为如同梵天神那样最胜的人叫“梵行者”;不是这样的人就叫“非梵行者”,意思是伪装成梵行者的破戒者。“自称梵行者”是指自称“我是梵行者”。“圆满”是指没有缺损、断裂等,完足;“清净”是指没有随烦恼,所以是清净;“以无根”是指离开见、闻、疑等举罪的根本,也就是没有这些举罪的理由。“以非梵行”是指以不殊胜的行持。“诬陷”是指明知“此人是清净的”,却以波罗夷事进行毁谤、破坏、举罪或辱骂。巴利
48. Ekādasame āpāyikāti apāye nibbattissantīti āpāyikā. Tatthāpi niraye nibbattissantīti nerayikā. Idamappahāyāti idaṃ idāni vakkhamānaṃ duvidhaṃ pāpasamācāraṃ appajahitvā, tathāpaṭipattitathāpaggahaṇavasena pavattaṃ vācaṃ cittaṃ diṭṭhiñca appaṭinissajjitvāti attho. Abrahmacārīti brahmaseṭṭhaṃ caratīti brahmacārī, brahmā vā seṭṭho ācāro etassa atthīti brahmacārī, na brahmacārīti abrahmacārī, brahmacāripaṭirūpako dussīloti attho. Brahmacāripaṭiññoti ‘‘brahmacārī aha’’nti evaṃpaṭiñño. Paripuṇṇanti akhaṇḍādibhāvena avikalaṃ. Parisuddhanti upakkilesābhāvena parisuddhaṃ. Amūlakenāti diṭṭhādimūlavirahitena, diṭṭhaṃ sutaṃ parisaṅkitanti imehi codanāmūlehi vajjitena. Abrahmacariyena aseṭṭhacariyena. Anuddhaṃsetīti ‘‘parisuddho aya’’nti jānantova pārājikavatthunā dhaṃseti padhaṃseti, codeti akkosati vā.
在偈颂中,“说非真实者”是指:没有看到别人的过失,就凭空捏造不实之词,用妄语去诬谤他人。“作了之后”是指:有人造了恶业之后,却说“我没有做那件事”。这两种人死后都变得一样,意思是:这两种人从此世去到下一世之后,因为都投生到地狱,所以在去处上是相同的。这里只是确定了他们的去处,并没有确定他们的寿命长短。因为造恶多的人,会在地狱里长时间受苦;造恶少的人,受苦的时间就很短。然而,这两种人的业都是低劣的,所以说“这些人在他世成为低劣业的人”。而“在他世”这个词,要和前面的“死后”连起来理解——在他世,也就是从今生死后去到那里之后,他们同样成为低劣业的人。巴利
Gāthāsu abhūtavādīti parassa dosaṃ adisvāva abhūtena tucchena musāvādaṃ katvā paraṃ abbhācikkhanto. Katvāti yo vā pana pāpakammaṃ katvā ‘‘nāhaṃ etaṃ karomī’’ti āha. Ubhopi te pecca samā bhavantīti te ubhopi janā ito paralokaṃ gantvā nirayaṃ upagamanato gatiyā samānā bhavanti. Tattha gatiyeva nesaṃ paricchinnā, na pana āyu. Bahuñhi pāpaṃ katvā ciraṃ niraye paccati, parittaṃ katvā appamattakameva kālaṃ. Yasmā pana tesaṃ ubhinnampi kammaṃ lāmakameva. Tena vuttaṃ ‘‘nihīnakammā manujā paratthā’’ti. ‘‘Paratthā’’ti pana padassa purato ‘‘peccā’’ti padena sambandho – parattha pecca ito gantvā te nihīnakammā samā bhavantīti.
世尊这样通过诬谤不实和掩盖真实过失这两种方式,显示了妄语的果报之后,现在为了警策坐在那个地方的众多恶比丘,让他们看到恶行所招的果报而生起警醒,便说了两首偈颂。其中,“袈裟缠颈者”是指因为被染成黄色的袈裟布所包裹,颈项被袈裟布缠裹的人。“恶法者”是指品性低劣的人。“不调伏者”是指身等方面没有律仪约束的人。“恶人”是指这类恶人,他们因恶业而投生后,就像《相应部·相经》等中所说“他的身体也燃烧、炽燃、化为火焰,他的僧伽帝也燃烧”那样,必定遭受极大的痛苦。巴利
Evaṃ bhagavā abhūtabbhakkhānavasena bhūtadosapaṭicchādanavasena ca pavattassa musāvādassa vipākaṃ dassetvā idāni tasmiṃ ṭhāne nisinnānaṃ bahūnaṃ pāpabhikkhūnaṃ duccaritakammassa vipākadassanena saṃvejanatthaṃ dve gāthā abhāsi. Tattha kāsāvakaṇṭhāti kasāvarasapītattā kāsāvena vatthena paliveṭhitakaṇṭhā. Pāpadhammāti lāmakadhammā. Asaññatāti kāyādīhi saññamarahitā. Pāpāti tathārūpā pāpapuggalā, pāpehi kammehi upapajjitvā ‘‘tassa kāyopi āditto sampajjalito sajotibhūto, saṅghāṭipi ādittā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.218-219; pārā. 230) lakkhaṇasaṃyutte vuttanayena mahādukkhaṃ anubhavantiyeva.
第三首偈颂的简要含义是这样:假如一个破戒的人、一个没有戒行的人,身体等各方面都不约束自己,却自称“我是沙门”,接受国民出于信心布施的国食,拿来吃下去,那么他吃这些,还不如吞下一颗烧得通红、像火球一样的铁丸更好、更殊胜。为什么呢?因为吞铁丸的话,最多只是这一世的身体被烧灼;可是破戒的人吃了信众布施的食物之后,却会在百生乃至更多生中,不断投生到地狱里去。巴利
Tatiyagāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yañce bhuñjeyya dussīlo nissīlapuggalo kāyādīhi asaññato raṭṭhavāsīhi saddhāya dinnaṃ yaṃ raṭṭhapiṇḍaṃ ‘‘samaṇomhī’’ti paṭijānanto gahetvā bhuñjeyya, tato āditto aggivaṇṇo ayoguḷova bhutto seyyo sundarataro. Kiṃkāraṇā? Tappaccayā hissa ekova attabhāvo jhāyeyya, dussīlo pana hutvā saddhādeyyaṃ bhuñjitvā anekānipi jātisatāni niraye uppajjeyyāti.
12. 《见取经》的注释巴利
12. Diṭṭhigatasuttavaṇṇanā
49 在第十二经的注释中,“以两种恶见”这里的“恶见”就是指见本身,就像“粪所成、尿所成”等说法中的用法一样。或者,因为执取之相是空的,这些见只是被执持的状态,所以叫“恶见”,即由那些恶见。“被缠缚”是指被征服或被障碍;因为“缠缚”这个词也有障碍的意思,比如“盗贼在路上缠缚”等用法。“天”指化生天众。他们以最殊胜的五欲功德和禅那等娱乐,或以神通力随心所欲地到达并获得目标,所以叫“天”。“人”是因为意根增盛,所以叫人;这是依最胜说而说的,如“导师是天人的”那样。“某些停滞”是指以“我及世界是常”这样对有停滞、有执著的常见,某些天、人退缩、附着、蜷缩,不能从中出离。“奔驰”是指:对于从究竟义上看虽各自具有自性、但以因果方式相关联的那些法,不把握其因果关系,反而执取种种分别,从而四处奔驰;所以他们以“我及世界断灭,死后不再存在”的断见,或以排斥诸行的有灭之道,而奔驰、超越。“有眼者则见”中的“则”字表示区别。由于宿世修行的成就和智慧的成熟,有智慧眼的天和人则以那智慧眼,不堕入常见和断见这二边,以中道之见而现见。他们确实如实见:“这只是名色,是缘起的,所以非常,也非断灭。”巴利
49. Dvādasame dvīhi diṭṭhigatehīti ettha diṭṭhiyova diṭṭhigatāni ‘‘gūthagataṃ muttagata’’ntiādīsu (a. ni. 9.11) viya. Gahitākārasuññatāya vā diṭṭhīnaṃ gatamattānīti diṭṭhigatāni, tehi diṭṭhigatehi. Pariyuṭṭhitāti abhibhūtā palibuddhā vā. Palibodhattho vāpi hi pariyuṭṭhānasaddo ‘‘corā magge pariyuṭṭhiṃsū’’tiādīsu (cūḷava. 430) viya. Devāti upapattidevā. Te hi dibbanti uḷāratamehi kāmaguṇehi jhānādīhi ca kīḷanti, iddhānubhāvena vā yathicchitamatthaṃ gacchanti adhigacchantīti ca devāti vuccanti. Manassa ussannattā manussā, ukkaṭṭhaniddesavasena cetaṃ vuttaṃ yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti. Olīyanti eketi ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti bhavesu olīyanābhinivesabhūtena sassatabhāvena ekacce devā manussā ca avalīyanti allīyanti saṅkocaṃ āpajjanti, na tato nissaranti. Atidhāvantīti paramatthato bhinnasabhāvānampi sabhāvadhammānaṃ yvāyaṃ hetuphalabhāvena sambandho, taṃ aggahetvā nānattanayassapi gahaṇena tattha tattheva dhāvanti, tasmā ‘‘ucchijjati attā ca loko ca, na hoti paraṃ maraṇā’’ti ucchede vā bhavanirodhapaṭipattiyā paṭikkhepadhammataṃ atidhāvanti atikkamanti. Cakkhumanto ca passantīti casaddo byatireke. Pubbayogasampattiyā ñāṇaparipākena paññācakkhumanto pana devamanussā teneva paññācakkhunā sassataṃ ucchedañca antadvayaṃ anupagamma majjhimapaṭipattidassanena paccakkhaṃ karonti. Te hi ‘‘nāmarūpamattamidaṃ paṭiccasamuppannaṃ, tasmā na sassataṃ, nāpi ucchijjatī’’ti aviparītato passanti.
为了从“人”的角度说明退缩等情况,世尊才说了“诸比丘,如何……”这一段。这里,“有”是指欲有、色有、无色有。另外还有三种有:想有、无想有、非想非非想有。还有三种有:一蕴有、四蕴有、五蕴有。在这些有里面游戏、欢喜,就叫“以有为乐”。在有里面喜爱、非常喜爱,就叫“贪著有”。在有里面非常高兴、喜悦,就叫“于有极欢喜”。“为了有的灭尽”,就是为了让那些有彻底灭尽,不再生起。“当法被宣说时”,就是指如来所开示的、能导出的法正在被宣说时。“不投身其中”,因为固执于常见,又因为法被简略地说,所以不进入、不沉入。“不净信”,就是不生起净信,不相信那法。“不住立”,就是在那个说法中不住立、不决意。这样,由于固执常见,他们就在诸有中退缩。巴利
Evaṃ olīyanādike puggalādhiṭṭhānena uddisituṃ ‘‘kathañca, bhikkhave’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhavāti kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo. Aparepi tayo bhavā saññībhavo, asaññībhavo, nevasaññīnāsaññībhavo. Aparepi tayo bhavā ekavokārabhavo, catuvokārabhavo, pañcavokārabhavoti. Etehi bhavehi āramanti abhinandantīti bhavārāmā. Bhavesu ratā abhiratāti bhavaratā. Bhavesu suṭṭhu muditāti bhavasammuditā. Bhavanirodhāyāti tesaṃ bhavānaṃ accantanirodhāya anuppādanatthāya. Dhamme desiyamāneti tathāgatappavedite niyyānikadhamme vuccamāne. Na pakkhandatīti sassatābhiniviṭṭhattā saṃkhittadhammattā na pavisati na ogāhati. Na pasīdatīti pasādaṃ nāpajjati na taṃ saddahati. Na santiṭṭhatīti tassaṃ desanāyaṃ na tiṭṭhati nādhimuccati. Evaṃ sassatato abhinivisanena bhavesu olīyanti.
被压迫:看到有当中的老、病、死等,以及杀害、捆绑、割截等,由于惊惧而与他们相应,被有本身所逼迫,感到痛苦、不乐。羞惭:感到羞耻、厌恶。厌嫌:因为觉得可憎而厌弃。非有:就是断灭。欢喜:以贪爱和邪见的欢喜而执取、喜悦。“从何时,尊者”等,是显示他们欢喜的方式。其中,“从何时”就是当……的时候。“尊者”是称呼语。“此我”是就作者等身份而虚妄计度的我来说的。断灭:就是被灭尽。破坏:就是不显现,走向破坏、无。“死后不再有”:死之后便不再有。“那是寂静的”:此自我的断灭等,因为是一切有的寂灭、一切热恼的寂灭,所以寂静;因为寂静故胜妙;由于真实不虚故如实。其中,说“寂静、胜妙”是依渴爱之欢喜而说,“如实”是依邪见之欢喜而说。“如是”:依如上所说的断灭执著。巴利
Aṭṭīyamānāti bhave jarārogamaraṇādīni vadhabandhanacchedanādīni ca disvā saṃvijjanena tehi samaṅgibhāvena bhavena pīḷiyamānā dukkhāpiyamānā. Harāyamānāti lajjamānā jigucchamānāti paṭikūlato dahantā. Vibhavanti ucchedaṃ. Abhinandantīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi ajjhosāya nandanti. Yatokirabhotiādi tesaṃ abhinandanākāradassanaṃ. Tattha yatoti yadā. Bhoti ālapanaṃ. Ayaṃ attāti kārakādibhāvena attanā parikappitaṃ sandhāya vadati. Ucchijjatīti upacchijjati. Vinassatīti na dissati, vināsaṃ abhāvaṃ gacchati. Na hoti paraṃ maraṇāti maraṇena uddhaṃ na bhavati. Etaṃ santanti yadetaṃ attano ucchedādi, etaṃ sabbabhavavūpasamato sabbasantāpavūpasamato ca santaṃ, santattā eva paṇītaṃ, tacchāviparītabhāvato yāthāvaṃ. Tattha ‘‘santaṃ paṇīta’’nti idaṃ dvayaṃ taṇhābhinandanāya vadanti, ‘‘yāthāva’’nti diṭṭhābhinandanāya. Evanti evaṃ yathāvuttaucchedābhinivesanena.
“真实”指五蕴。因为五蕴由缘而生,并且从究竟意义上说是存在的,所以称为“真实”。因此说:“诸比丘,你们应当观察这真实。”他从真实、不颠倒的自性,从自相和共相两方面来观察。因为这五蕴只是名色。其中,他这样观察:“这些地等法是色,这些触等法是名,这些是它们的自相等,这些是无明等它们的缘”——如此,以见到有缘的名色的方式来观察;又“所有这些法,未生而生,已生而灭,所以是无常;因为无常所以是苦;因为苦所以是无我”——如此,以无常随观等的方式来观察,这就是这段话的意思。到这里,显示了初阶观慧的终点,也就是观的阶段。“为了厌离”,是为了厌离那称为真实的三界诸法之集,以此显示强力的观。“为了离贪”,是为了离贪、为了不染着,以此显示道。“为了灭”,是为了灭尽,这也显示道;或者表示与寂灭止息一起的无余涅槃。“诸比丘,有眼者如是见”,是说这样具足慧眼的人,以道之前分阶段的慧眼,照见四谛之法。巴利
Bhūtanti khandhapañcakaṃ. Tañhi paccayasambhūtattā paramatthato vijjamānattā ca bhūtanti vuccati. Tenāha ‘‘bhūtamidaṃ, bhikkhave, samanupassathā’’ti (ma. ni. 1.401). Bhūtato aviparītasabhāvato salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca passati. Idañhi khandhapañcakaṃ nāmarūpamattaṃ. Tattha ‘‘ime pathavīādayo dhammā rūpaṃ, ime phassādayo dhammā nāmaṃ, imāni nesaṃ lakkhaṇādīni, ime nesaṃ avijjādayo paccayā’’ti evaṃ sapaccayanāmarūpadassanavasena ceva, ‘‘sabbepime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventi, tasmā aniccā, aniccattā dukkhā, dukkhattā anattā’’ti evaṃ aniccānupassanādivasena ca passatīti attho. Ettāvatā taruṇavipassanāpariyosānā vipassanābhūmi dassitā. Nibbidāyāti bhūtasaṅkhātassa tebhūmakadhammajātassa nibbindanatthāya, etena balavavipassanaṃ dasseti. Virāgāyāti virāgatthaṃ virajjanatthaṃ, iminā maggaṃ dasseti. Nirodhāyāti nirujjhanatthaṃ, imināpi maggameva dasseti. Nirodhāyāti vā paṭippassaddhinirodhena saddhiṃ anupādisesanibbānaṃ dasseti. Evaṃ kho, bhikkhave, cakkhumanto passantīti evaṃ paññācakkhumanto sapubbabhāgena maggapaññācakkhunā catusaccadhammaṃ passanti.
在偈颂中,“凡见真实为真实”说的是那些圣弟子,以和观慧一起生起的道慧,把真实的五蕴当作真实、当作不颠倒的自性来看见。由此显示遍知现观。“真实之超越”显示修习现观,因为圣道超越真实,或者说通过它超越,所以称为“真实之超越”。“于如真实中解脱”是指在以不颠倒的谛为自性的涅槃中信解、决了,由此显示证现观。“由有渴爱的遍尽”是指把对有渴爱彻底舍弃、断尽,由此显示断集。巴利
Gāthāsu ye bhūtaṃ bhūtato disvāti ye ariyasāvakā bhūtaṃ khandhapañcakaṃ bhūtato aviparītasabhāvato vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya disvā. Etena pariññābhisamayaṃ dasseti. Bhūtassa ca atikkamanti bhāvanābhisamayaṃ. Ariyamaggo hi bhūtaṃ atikkamati etenāti ‘‘bhūtassa atikkamo’’ti vutto. Yathābhūteti aviparītasaccasabhāve nibbāne. Vimuccanti adhimuccanti, etena sacchikiriyābhisamayaṃ dasseti. Bhavataṇhāparikkhayāti bhavataṇhāya sabbaso khepanā samucchindanato, etena samudayappahānaṃ dasseti.
在“他,那遍知真实者”这句话里,“他”只是一个虚词。那位遍知真实者,通过超越真实的途径——也就是道,由于有渴爱的彻底灭尽,已经遍知了诸蕴,因此就信解于如实的涅槃。“于有、非有”是指对微细的和广大的存在,或者对断见等见解,已经离了渴爱、断了烦恼。比丘由于那称为取蕴的有身之非有,以未来不生起,不再来后有,唯入于不可施设的状态——这是以无余涅槃界作为说法的归结。巴利
Save bhūtapariñño soti ettha pana saveti nipātamattaṃ. So bhūtapariñño bhūtassa atikkamanūpāyena maggena bhavataṇhāparikkhayā pariññātakkhandho tato eva yathābhūte nibbāne adhimutto. Bhavābhaveti khuddake ceva mahante ca, ucchedādidassane vā vītataṇho bhinnakileso. Bhikkhu bhūtassa upādānakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa vibhavā, āyatiṃ anuppādā punabbhavaṃ nāgacchati, apaññattikabhāvameva gacchatīti anupādisesāya nibbānadhātuyā desanaṃ niṭṭhāpesi.
这一品里,第十一经说的是轮转,第三、第四、第五经和最后一经说的是轮转与还灭,其余各经只说了还灭,应当这样理解。巴利
Iti imasmiṃ vagge ekādasame vaṭṭaṃ kathitaṃ, tatiyacatutthapañcamesu pariyosānasutte ca vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ, sesesu vivaṭṭamevāti veditabbaṃ.
1 2 3