《苦住经》的注释巴利
1. Dukkhavihārasuttavaṇṇanā
28 28. 在《二集》的第一品中,“以二”是数量上的限定。“以法”是指出所限定的法。“以二法”就是两种不善法。“具足”就是相应。“于现法”就是在这一生当中。“苦住”是说在四种威仪中,因为烦恼的苦以及身体的苦和心的苦而住于苦。“有损恼”是说既有心的恼害也有身的恼害,所以有损恼。“有恼”是说既有烦恼的恼乱也有身体的疲惫,因为强烈的劳累而有恼。“有热”是说既有烦恼的热恼也有身体的热恼,所以有热。“身坏”是指舍弃所执取的诸蕴。“死后”是指在紧接着再生取蕴之时。或者,“身坏”是指命根断绝,“死后”是指从死亡之后。“当可预期堕恶趣”是说应当预期必定会投生到称为恶趣的四种悲惨去处中的某一种,意思是必然会发生的。巴利
28. Dukanipātassa paṭhame dvīhīti gaṇanaparicchedo. Dhammehīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Dvīhi dhammehīti dvīhi akusaladhammehi. Samannāgatoti yutto. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Dukkhaṃ viharatīti catūsupi iriyāpathesu kilesadukkhena ceva kāyikacetasikadukkhena ca dukkhaṃ viharati. Savighātanti cittūpaghātena ceva kāyūpaghātena ca savighātaṃ. Saupāyāsanti kilesūpāyāsena ceva sarīrakhedena ca balavaāyāsavasena saupāyāsaṃ. Sapariḷāhanti kilesapariḷāhena ceva kāyapariḷāhena ca sapariḷāhaṃ. Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyupacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Duggati pāṭikaṅkhāti duggatisaṅkhātānaṃ catunnaṃ apāyānaṃ aññatarā gati icchitabbā, avassaṃbhāvinīti attho.
不守护根门,就是没有关闭根门。那么,在哪里不守护根门呢?回答说:“在诸根上。”这是说对以意为第六的六根不加约束。由于在受取和享用食物时不知道适量,所以叫“于食不知量”。也有人读作“以不守护诸根,以于食不知量”。巴利
Aguttadvāroti apihitadvāro. Kattha pana aguttadvāroti āha ‘‘indriyesū’’ti. Tena manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ asaṃvaramāha. Paṭiggahaṇaparibhogavasena bhojane mattaṃ na jānātīti bhojane amattaññū. ‘‘Indriyesu aguttadvāratāya bhojane amattaññutāyā’’tipi paṭhanti.
怎样算是根门不守护,又怎样算是根门守护呢?其实,在眼根上并没有真正的守护或不守护。因为依靠眼净色,并不会生起正念或失念。可是,当色所缘进入眼的范围时,有分心连续生灭两次之后,唯作意界生起并执行转向作用,然后灭去;接着眼识执行看的作用;然后异熟意界执行领受作用;接着异熟无因意识界执行推度作用;再接着唯作无因意识界执行确定作用,生起后灭去;紧接着速行心生起。即便如此,在有分阶段,或在转向等任何一个阶段,都没有守护或不守护。然而在速行的刹那,如果生起破戒、失念、无智、不能忍或懈怠,那就是不守护。虽然如此,这仍被称为“眼门的不守护”。为什么呢?因为当它存在时,门也不守护,有分以及转向等路心也都不守护。好比什么呢?好比一座城的四座城门没有关闭,虽然城内的房屋、门廊、内室等都关得很好,但城里所有的财物仍然得不到保护、无人看守,因为盗贼从城门进来后,想拿什么就能拿走。同样地,当速行心中生起破戒等时,由于这个不守护存在,门也不守护,有分以及转向等路心也都不守护。反之,当速行心中生起戒等时,门也守护,有分以及转向等路心也都守护。好比什么呢?好比城门关闭了,虽然城内的房屋、门廊等没有关,但城里所有的财物仍然得到很好的保护、妥善看守,因为城门一关,盗贼就进不来。同样地,当速行心中生起戒等时,门也守护,有分也守护,转向等路心也守护。因此,即使在速行刹那生起的,也被称为“眼门的守护”。其他门也是同样的道理。应当这样理解根门的守护和不守护。巴利
Kathaṃ indriyesu aguttadvāratā, kathaṃ vā guttadvāratāti? Kiñcāpi hi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyāmanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tathāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi, javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ hontopi so ‘‘cakkhudvāre asaṃvaro’’ti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārehi pavisitvā corā yadicchanti, taṃ hareyyuṃ. Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare satidvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Tasmiṃ pana asati javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharadvārādayo asaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi. Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīni vīthicittānipi. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi ‘‘cakkhudvāre saṃvaro’’ti vuccati. Sesadvāresupi eseva nayo. Evaṃ indriyesu aguttadvāratā, guttadvāratā ca veditabbā.
那么,怎样才算在饮食上不知量,怎样才算知量呢?如果一个人贪欲很大,接受供养时就不知道限度。贪欲大的人就像卖龟壳的商人,手里拿着装饰品,把本该放在衣兜里的东西也塞进衣兜,当着众人的面大声吆喝:“买这个!买那个!”同样地,他哪怕只有一点点戒行、或多闻、或头陀功德,甚至只是住在树林里这么一点小事,也要在众人知道的情况下加以吹嘘,吹嘘之后,即使有人用车把资具送来,他也不说“够了”,照样接受。因为有三样东西是填不满的:火用柴填不满,大海用水填不满,贪欲大的人用资具填不满。巴利
Kathaṃ pana bhojane amattaññū, kathaṃ vā mattaññūti ? Yo hi puggalo mahiccho hutvā paṭiggahaṇe mattaṃ na jānāti. Mahicchapuggalo hi yathā nāma kacchapuṭavāṇijo piḷandhanabhaṇḍakaṃ hatthena gahetvā ucchaṅgepi pakkhipitabbayuttakaṃ pakkhipitvā mahājanassa passantasseva ‘‘asukaṃ gaṇhatha, asukaṃ gaṇhathā’’ti mukhena ugghoseti, evameva appamattakampi attano sīlaṃ vā ganthaṃ vā dhutaṅgaguṇaṃ vā antamaso araññavāsamattakampi mahājanassa jānantasseva sambhāveti, sambhāvetvā ca pana sakaṭehipi upanīte paccaye ‘‘ala’’nti avatvā paṭiggaṇhāti. Tayo hi pūretuṃ na sakkā aggi upādānena, samuddo udakena, mahiccho paccayehīti –
“ 火堆、大海,还有多欲之人;
就算给再多的生活用品,这三样东西也还是填不满。”巴利
‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo; Bahuke paccaye dinne, tayopete na pūrayeti’’.
贪心重的人,连亲生母亲的心都抓不住。这样的人,还没得到的利养没办法弄到手,已经得到的利养也会失去。这就是在接受方面不知量。可是,如果有人对如法、公平得来的食物,贪恋、迷醉、沉溺其中,看不到它的过患,没有出离的智慧,就像食手者、衣仅足者、住立回转者、乌鸦摩沙迦、食吐者、婆罗门这些譬喻里的人一样,不按道理、不用正确方法,吃到撑满肚子,然后沉溺在躺得舒服、触得舒服、睡得舒服里过日子。这就叫在受用方面不知量。巴利
Mahicchapuggalo hi vijātamātuyāpi manaṃ gaṇhituṃ na sakkoti. Evarūpo hi anuppannaṃ lābhaṃ na uppādeti, uppannalābhato ca parihāyati. Evaṃ tāva paṭiggahaṇe amattaññū hoti. Yo pana dhammena samena laddhampi āhāraṃ gadhito mucchito ajjhopanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño āharahatthakaalaṃsāṭakatatthavaṭṭakakākamāsakabhuttavamitakabrāhmaṇānaṃ aññataro viya ayoniso anupāyena yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ paribhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati. Ayaṃ paribhoge amattaññū nāma.
如果有人这样认为:“即使可施之物很多,施主只想布施少量,那就按施主的意愿取少量;可施之物很少,施主想布施很多,那就按可施之物的限量取少量;可施之物很多,施主也想布施很多,那就先了解自己的承受能力,只取适量。”这是在接受时懂得适量。另外,依照“经过审察,如理地受用食物,不是为了嬉戏,不是为了骄慢”等(《法集论》1355),以及“对所得的团食不贪著、不迷恋、不沉溺,看见过患,具有出离的智慧而受用”等方式,经过省察、以审察的智慧了知之后,在受用食物——也就是以受用和在接受时懂得适量——这方面成为知量者,这就叫“于食知量”。应当如此理解:于食不知量和于食知量就是这样。巴利
Yo pana ‘‘yadipi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammo appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇayuttameva gaṇhātī’’ti evaṃ vuttassa paṭiggahaṇe pamāṇajānanassa ceva, ‘‘paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti, neva davāya, na madāyā’’tiādinā (dha. sa. 1355) ‘‘laddhañca piṇḍapātaṃ agadhito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjatī’’ti ca ādinā nayena vuttassa paccavekkhitvā paṭisaṅkhānapaññāya jānitvā āhāraparibhuñjanasaṅkhātassa paribhoge pamāṇajānanassa ca vasena bhojane mattaññū hoti, ayaṃ bhojane mattaññū nāma. Evaṃ bhojane amattaññutā mattaññutā ca hotīti veditabbaṃ.
在偈颂中,对于“眼”等词:“能看,所以叫眼”,意思是它品尝色,或者像在指示平坦与不平坦。“能听,所以叫耳。”
“能嗅,所以叫鼻。”命的因由——食物的味道就是命,它呼唤命,所以叫舌。“可厌之物的来源,所以叫身。”
“能思量、能了知,所以叫意。”不过古代论师说:“能测量,所以叫意”,意思是像用管子量、像用大秤称那样了知所缘。这里应当先这样了知词义。巴利
Gāthāsu pana cakkhuntiādīsu cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti, samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya hotīti vā attho. Suṇātīti sotaṃ. Ghāyatīti ghānaṃ. Jīvitanimittaṃ āhāraraso jīvitaṃ, taṃ avhāyatīti jivhā. Kucchitānaṃ āyoti kāyo. Manate vijānātīti mano. Porāṇā panāhu munātīti mano, nāḷiyā minamāno viya mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ vijānātīti attho. Evaṃ tāvettha padattho veditabbo.
从实质上看,眼有两种:肉眼和慧眼。其中,慧眼又分五种:佛眼、普眼、智眼、天眼、法眼。这当中,“诸比丘,我以佛眼观察世间而见”——这就是佛眼。“普眼,称为一切知智”——这就是普眼。“眼生起了”——这就是智眼。“诸比丘,我以清净、超乎常人的天眼而见”——这就是天眼。“远离尘垢的法眼生起了”——这就是指下三道所摄的法眼。巴利
Bhāvatthato pana duvidhaṃ cakkhu – maṃsacakkhu ca paññācakkhu ca. Tesu buddhacakkhu, samantacakkhu, ñāṇacakkhu, dibbacakkhu, dhammacakkhūti pañcavidhaṃ paññācakkhu. Tattha ‘‘addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā lokaṃ volokento’’ti (ma. ni. 1.283) idaṃ buddhacakkhu nāma. ‘‘Samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti (cūḷava. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32) idaṃ samantacakkhu nāma. ‘‘Cakkhuṃ udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) idaṃ ñāṇacakkhu nāma. ‘‘Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (ma. ni. 1.284) idaṃ dibbacakkhu nāma. ‘‘Virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (ma. ni. 2.395; mahāva. 16) idaṃ heṭṭhimamaggattayasaṅkhātaṃ dhammacakkhu nāma.
肉眼也分两种:有聚体的眼和净色眼。其中,那个安住在眼窝里的肉团,下面以眼窝骨为界,上面以眉骨为界,两边以眼睑为界,里面以脑髓为界,外面以睫毛为界。简要来说,就是四种界,加上色、香、味、食素、生起、形态、命根、性色、身净色、眼净色,一共十四种组成成分。详细来说,四种界以及依止于它们的色、香、味、食素、形态、生起,这十种因为四种生起方式而成为四十种;命根、性色、身净色、眼净色这四种则纯粹是业所生起的。这样,依据这四十四种色法,就有四十四种组成成分。世人在认取“白色的、圆形的、肥厚的、铺展的、宽广的眼”时,其实并没有认识到真正的眼,而是认识了眼的所在处。那个安住在眼窝里、由筋络与脑髓系连的肉团,其中有白色、有黑色、有红色,也有地、水、火、风。因为痰偏盛而显白,因为胆汁偏盛而显黑,因为血液偏盛而显红,因为地偏盛而变硬,因为水偏盛而流溢,因为火偏盛而灼热,因为风偏盛而颤动——这叫作有聚体的眼。而依止于此、执著于此、依托四大种而生的净色,则叫作净色眼。这净色眼就作为眼识等的依处和门,相应地生起作用。巴利
Maṃsacakkhupi duvidhaṃ – sasambhāracakkhu, pasādacakkhūti. Tattha yvāyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena, upari bhamukaṭṭhikena , ubhato akkhikūṭehi, anto matthaluṅgena, bahiddhā akkhilomehi paricchinno maṃsapiṇḍo, saṅkhepato catasso dhātuyo – vaṇṇo, gandho, raso, ojāsambhavo saṇṭhānaṃ jīvitaṃ bhāvo kāyapasādo cakkhupasādoti cuddasa sambhārā. Vitthārato catasso dhātuyo taṃnissitā vaṇṇagandharasaojāsaṇṭhānasambhavāti imāni dasa catusamuṭṭhānikattā cattālīsaṃ honti, jīvitaṃ bhāvo kāyapasādo cakkhupasādoti cattāri ekantakammasamuṭṭhānevāti imesaṃ catucattālīsāya rūpānaṃ vasena catucattālīsa sambhārā. Yaṃ loke ‘‘setaṃ vaṭṭaṃ puthulaṃ visaṭaṃ vipulaṃ cakkhū’’ti sañjānanto na cakkhuṃ sañjānāti, vatthuṃ cakkhuto sañjānāti, yo maṃsapiṇḍo akkhikūpake patiṭṭhito nhārusuttakena matthaluṅgena ābaddho, yattha setampi atthi kaṇhampi lohitakampi pathavīpi āpopi tejopi vāyopi. Yaṃ semhussadattā setaṃ, pittussadattā kaṇhaṃ, ruhirussadattā lohitakaṃ, pathavussadattā patthaddhaṃ, āpussadattā paggharati, tejussadattā pariḍayhati, vāyussadattā sambhamati, idaṃ sasambhāracakkhu nāma. Yo pana ettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, idaṃ pasādacakkhu nāma. Idañhi cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvena pavattati.
耳等也是如此。耳有两种:天耳和肉耳。这里说的“以清净、超越常人的天耳界,能听到两种声音”,这就叫天耳。而肉耳又分为有聚体的肉耳和净色耳两种,这一切都要按照讲眼时所说的方式来理解,鼻和舌也一样。至于身,则有能动身、所生身、聚集身、净色身等多种。其中:巴利
Sotādīsupi sotaṃ dibbasotaṃ, maṃsasotanti duvidhaṃ. Ettha ‘‘dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇātī’’ti idaṃ dibbasotaṃ nāma. Maṃsasotaṃ pana sasambhārasotaṃ pasādasotanti duvidhantiādi sabbaṃ cakkhumhi vuttanayeneva veditabbaṃ, tathā ghānajivhā. Kāyo pana copanakāyo, karajakāyo, samūhakāyo, pasādakāyotiādinā bahuvidho. Tattha –
‘‘Kāyena saṃvutā dhīrā, atho vācāya saṃvutā’’ti. (dha. pa. 234) –
这里说的“能动身”,是指能移动的身体。而“所生身”,就是经里说的“从这个身体变化出另一个身体”的那个身体。至于“聚集身”,则是从识等聚集的角度说为“身”,种类很多。比如“贤友,有这六种识身”等经文里,说的就是识的聚集;“六触身”等经文里,说的是触等的聚集。同样,“身轻安、身轻快性”等,说的是受蕴等的聚集。“于此,有人观地身为无常,观水身、火身、风身、发身、毛身为无常”等经文里,说的是地等(四大和发毛等)的聚集。“以身触到所触”这句,说的是净色身。这里也应当理解为净色身,因为它作为身识等的依处和门,相应地生起作用。至于“意”,虽然一切识都可以称为意,但这里强调的是它作为门的性质,所以应当理解为作为门的伴随转向的有分心。巴利
Ayaṃ copanakāyo nāma. ‘‘Imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminātī’’ti (dī. ni. 1.236; paṭi. ma. 3.14) ayaṃ karajakāyo nāma. Samūhakāyo pana viññāṇādisamūhavasena anekavidho āgato. Tathā hi ‘‘cha ime, āvuso, viññāṇakāyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.101) viññāṇasamūho vutto. ‘‘Cha phassakāyā’’tiādīsu (dī. ni. 3.323; ma. ni. 1.98) phassādisamūho . Tathā ‘‘kāyapassaddhi kāyalahutā’’tiādīsu (dha. sa. 114) vedanākkhandhādayo. ‘‘Idhekacco pathavikāyaṃ aniccato anupassati, āpokāyaṃ tejokāyaṃ vāyokāyaṃ kesakāyaṃ lomakāya’’ntiādīsu (paṭi. ma. 3.35) pathavādisamūho. ‘‘Kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā’’ti (a. ni. 3.16) ayaṃ pasādakāyo. Idhāpi pasādakāyo veditabbo. So hi kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvena pavattati. Manoti pana kiñcāpi sabbaṃ viññāṇaṃ vuccati, tathāpi dvārabhāvassa idhādhippetattā dvārabhūtaṃ sāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ veditabbaṃ.
这位比丘的这六扇以意为第六的门,因为没有正念、陷入放逸,所以没有被正念的门扇关住。“于食物……得到”这一段是说:这位比丘按照前面所说的方式,对食物不知适量,对诸根也不守护。这样一来,他在今生会因为疾病等而得到身苦;在来世会因为堕入恶趣而得到身苦;还会因为贪等烦恼的灼烧以及欲望得不到满足而得到心苦。总之,他在一切方面都只是得到苦、获得苦。正因为如此,这个人无论白天还是黑夜,日日夜夜都被这两种苦火所烧——身体被烧,心也被烧,始终都只是住在苦里,根本谈不上什么安乐的住处,更不用说超越轮回之苦了。巴利
Etāni yassa dvārāni aguttāni ca bhikkhunoti yassa bhikkhuno etāni manacchaṭṭhāni dvārāni sativossaggena pamādaṃ āpannattā satikavāṭena apihitāni. Bhojanamhi…pe… adhigacchatīti so bhikkhu vuttanayena bhojane amattaññū indriyesu ca saṃvararahito diṭṭhadhammikañca rogādivasena, samparāyikañca duggatipariyāpannaṃ kāyadukkhaṃ rāgādikilesasantāpavasena, icchāvighātavasena ca cetodukkhanti sabbathāpi dukkhameva adhigacchati pāpuṇāti. Yasmā cetadevaṃ, tasmā duvidhenapi dukkhagginā idhaloke ca paraloke ca ḍayhamānena kāyena ḍayhamānena cetasā divā vā yadi vā rattiṃ niccakālameva tādiso puggalo dukkhameva viharati, na tassa sukhavihārassa sambhavo, vaṭṭadukkhānatikkame pana vattabbameva natthīti.
2. 《乐住经》的注释巴利
2. Sukhavihārasuttavaṇṇanā
29 第二部经的含义,要按前面所说的相反方式来理解。巴利
29. Dutiye vuttavipariyāyena attho veditabbo.
3. 《应悔经》的注释巴利
3. Tapanīyasuttavaṇṇanā
30 第三经中,“能令热恼的”:这些法在今生和来世都会烧灼、逼迫、折磨人,所以叫能令热恼的。或者说,热恼本身就是苦;这些法在现世和来世都能生起并助长这种苦,所以是有益的,因此叫能令热恼的。又或者说,因为能由这些法引生追悔、懊恼,所以叫热恼;这些法是它的因,所以叫能令热恼的。“未作善者”:善就是福德、吉祥,因为他没有造作过,所以叫未作善者。剩下两个词是它的同义词。福德之所以被称为善,是因为它能带来利益和来世的快乐,具有吉祥的含义;又因为能断除卑劣、动摇等,所以叫善;还因为能保护怕苦、怕轮回的人,所以叫畏者的庇护。“已作恶者”:因为他已经造作、积累了恶,所以叫已作恶者。剩下两个词是它的同义词。不善业因为低劣,所以叫恶;又因为它在生起和成熟时本性凶暴,所以叫惊吓;还因为被烦恼所染污,所以叫罪恶。就这样,世尊先以法为立足点指出“两种法能令热恼”,再以人为立足点说明未作的善法和已作的恶法。现在为了显示它们能令热恼的性质,说道:“我没作善也热恼,我作了恶也热恼。”意思是:以心中的焦灼而烧灼、追悔、忧悔。巴利
30. Tatiye tapanīyāti idha ceva samparāye ca tapanti vibādhenti viheṭhentīti tapanīyā. Tapanaṃ vā dukkhaṃ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāye ca tassa uppādanena ceva anubalappadānena ca hitāti tapanīyā. Atha vā tapanti tenāti tapanaṃ, pacchānutāpo, vippaṭisāroti attho, tassa hetubhāvato hitāti tapanīyā. Akatakalyāṇoti akataṃ kalyāṇaṃ bhaddakaṃ puññaṃ etenāti akatakalyāṇo. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Puññañhi pavattihitatāya āyatiṃsukhatāya ca bhaddakaṭṭhena kalyāṇanti ca kucchitasalanādiatthena kusalanti ca dukkhabhīrūnaṃ saṃsārabhīrūnañca rakkhanaṭṭhena bhīruttāṇanti ca vuccati. Katapāpoti kataṃ upacitaṃ pāpaṃ etenāti katapāpo. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Akusalakammañhi lāmakaṭṭhena pāpanti ca attano pavattikkhaṇe vipākakkhaṇe ca ghorasabhāvatāya luddanti ca kilesehi dūsitabhāvena kibbisanti ca vuccati. Iti bhagavā ‘‘dve dhammā tapanīyā’’ti dhammādhiṭṭhānena uddisitvā akataṃ kusalaṃ dhammaṃ katañca akusalaṃ dhammaṃ puggalādhiṭṭhānena niddisi. Idāni tesaṃ tapanīyabhāvaṃ dassento ‘‘so akataṃ me kalyāṇantipi tappati, kataṃ me pāpantipi tappatī’’ti āha. Cittasantāsena tappati anutappati anusocatīti attho.
在偈颂中,“恶行”是指行为邪恶,或者因为被烦恼所腐烂而称为恶行,也就是恶行。以身造的恶行,或者从身门生起的恶行,就是身恶行。语恶行和意恶行也应当这样理解。这里所说的身恶行等,是指已经构成业道的行为。至于那些还没有达到业道的不善法,就是针对它们而说“以及其他与过失相伴的”。它的意思是:那些因为还没有达到业道的程度,所以不能正式称为身业等的不善法,由于与贪等烦恼相杂,所以是与过失相伴的不善,造作这些也算在内。地狱:因为没有喜悦,或者因为没有滋味,所以称为地狱,这是泛指一切恶趣;或者说,以排除名为好运的快乐,在一切善趣和恶趣中都存在的地狱之苦。造作这种业的人就会投生到那里。这里的意思应当这样理解。巴利
Gāthāsu duṭṭhu caritaṃ, kilesapūtikattā vā duṭṭhaṃ caritanti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Evaṃ vacīmanoduccaritānipi daṭṭhabbāni. Imāni ca kāyaduccaritādīni kammapathappattāni adhippetānīti yaṃ na kammapathappattaṃ akusalajātaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘yañcaññaṃ dosasañhita’’nti. Tassattho – yampi ca aññaṃ kammapathabhāvaṃ appattattā nippariyāyena kāyakammādisaṅkhaṃ na labhati, rāgādikilesasaṃsaṭṭhattā dosasahitaṃ akusalaṃ tampi katvāti attho. Nirayanti niratiatthena nirassādaṭṭhena vā nirayanti laddhanāmaṃ sabbampi duggatiṃ, ayasaṅkhātasukhappaṭikkhepena vā sabbattha sugatiduggatīsu nirayadukkhaṃ. So tādiso puggalo upagacchatīti evamettha attho daṭṭhabbo.
在这里,关于身恶行具有热恼性这一点,应当讲述南陀夜叉、南陀青年、南陀屠牛者和两兄弟的事例。据说,他们杀了一头母牛,把肉分成两份。然后弟弟对哥哥说:“我孩子多,把这些内脏给我吧。”哥哥就说:“所有的肉都已经分成两份了,你还想要什么?”说着就打他,把他打死了。他转过身来看他,发现他已经死了,心里想:“我做的实在太严重了,我竟然无缘无故地把他杀了。”于是生起了强烈的懊悔。从此,无论站着还是坐着,他总是想着那件事,心里得不到一点快乐,吃下去、喝下去、嚼下去的食物也不能滋养身体,瘦得只剩下皮包骨。后来有一位长老问他:“居士,你瘦得太厉害了,只剩皮包骨,你是得了什么病,还是造了什么让人热恼的业?”他回答:“是的,尊者。”然后把一切都说了出来。长老就对他说:“居士,你造了很重的业,在对方没有过错的地方犯了过错。”他因为那业,命终之后投生到地狱。关于语恶行,应当讲述善觉、释迦、果咖离咖、旃遮摩纳等人事例;关于意恶行,应当讲述郁伽罗、胜、巴旃等人事例。巴利
Ettha ca kāyaduccaritassa tapanīyabhāve nando yakkho nando māṇavako nando goghātako dve bhātikāti etesaṃ vatthūni kathetabbāni. Te kira gāviṃ vadhitvā maṃsaṃ dve koṭṭhāse akaṃsu. Tato kaniṭṭho jeṭṭhaṃ āha – ‘‘mayhaṃ dārakā bahū, imāni me antāni dehī’’ti. Atha naṃ jeṭṭho – ‘‘sabbaṃ maṃsaṃ dvedhā vibhattaṃ, puna kimaggahesī’’ti paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Nivattitvā ca naṃ olokento mataṃ disvā ‘‘bhāriyaṃ vata mayā kataṃ, svāhaṃ akāraṇeneva naṃ māresi’’nti cittaṃ uppādesi. Athassa balavavippaṭisāro uppajji. So ṭhitaṭṭhānepi nisinnaṭṭhānepi tadeva kammaṃ āvajjeti, cittassādaṃ na labhati, asitapītakhāyitampissa sarīre ojaṃ na pharati, aṭṭhicammamattameva ahosi. Atha naṃ eko thero pucchi ‘‘upāsaka, tvaṃ ativiya kiso aṭṭhicammamatto jāto, kīdiso te rogo, udāhu atthi kiñci tapanīyaṃ kammaṃ kata’’nti? So ‘‘āma, bhante’’ti sabbaṃ ārocesi. Athassa so ‘‘bhāriyaṃ te, upāsaka, kammaṃ kataṃ, anaparādhaṭṭhāne aparaddha’’nti āha. So teneva kammunā kālaṃ katvā niraye nibbatti. Vacīduccaritassa pana suppabuddhasakkakokālikaciñcamāṇavikādīnaṃ vatthūni kathetabbāni, manoduccaritassa ukkalajayabhaññādīnaṃ.
第4经 不热恼经的注释巴利
4. Atapanīyasuttavaṇṇanā
31 第四经的含义,应当按照第三经所说的相反方式来理解。巴利
31. Catutthe tatiye vuttavipariyāyena attho veditabbo.
5. 第一戒经注释巴利
5. Paṭhamasīlasuttavaṇṇanā
32 32. 第五中,“以恶戒”:他们说,所谓恶戒,就是破坏戒、不防护。在这里,如果不防护就是无戒,因为它属于恶戒的状态,那为什么还称之为“戒”呢?对此可以这样理解:就像世间把没看见的说成“看见了”,把无戒的人说成“有戒的人”,同样,这里也把无戒和不防护说成“戒”。或者,按照“木匠,什么是恶戒?就是不善的身业、不善的语业、邪命”(《中部》2.264)的说法,不善的法里面也有“戒”这个名称,所以,由于反复串习而变得像天性一样自然的一切行为习惯,都称为“戒”。其中,由不善巧而产生的,就是不善,也就是低劣的意思,针对这一点说“以恶戒”。“以恶见”:一切邪见都是恶的,特别是无因见、无作见、无有见这三种见更加恶劣。其中,具足恶戒的人,在行为上败坏;具足恶见的人,在心态上败坏。这样行为和心态都败坏的人,必定堕入地狱。因此说:“比丘们,具足这两种法的人,就像被搬来扔在那里一样,就这样堕入地狱。”这里,“具足两种法”应当理解为一种特征性的表述,而不是对教法的分类说明。就像世间说:“这些生病的人,应该给他们这个药。”在其他类似的地方,也是同样的道理。“愚痴”就是没有智慧。巴利
32. Pañcame pāpakena ca sīlenāti pāpakaṃ nāma sīlaṃ sīlabhedakaro asaṃvaroti vadanti. Tattha yadi asaṃvaro asīlameva taṃdussīlyabhāvato, kathaṃ sīlanti vuccati? Tatthāyaṃ adhippāyo siyā – yathā nāma loke adiṭṭhaṃ ‘‘diṭṭha’’nti vuccati, asīlavā ‘‘sīlavā’’ti, evamidhāpi asīlampi asaṃvaropi ‘‘sīla’’nti voharīyati. Atha vā ‘‘katame ca, thapati, akusalā sīlā? Akusalaṃ kāyakammaṃ, akusalaṃ vacīkammaṃ, pāpako ājīvo’’ti (ma. ni. 2.264) vacanato akusaladhammesupi attheva sīlasamaññā, tasmā paricayavasena sabhāvasiddhi viya pakatibhūto sabbo samācāro ‘‘sīla’’nti vuccati. Tattha yaṃ akosallasambhūtaṭṭhena akusalaṃ lāmakaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘pāpakena ca sīlenā’’ti. Pāpikāya ca diṭṭhiyāti sabbāpi micchādiṭṭhiyo pāpikāva. Visesato pana ahetukadiṭṭhi, akiriyadiṭṭhi, natthikadiṭṭhīti imā tividhā diṭṭhiyo pāpikatarā. Tattha pāpakena sīlena samannāgato puggalo payogavipanno hoti, pāpikāya diṭṭhiyā samannāgato āsayavipanno hoti, evaṃ payogāsayavipanno puggalo nirayūpago hotiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘imehi kho, bhikkhave, dvīhi dhammehi samannāgato puggalo yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ niraye’’ti. Ettha ca ‘‘dvīhi dhammehi samannāgato’’ti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, na tantiniddeso. Yathā taṃ loke ‘‘yadime byādhitā siyuṃ, imesaṃ idaṃ bhesajjaṃ dātabba’’nti. Aññesupi īdisesu ṭhānesu eseva nayo. Duppaññoti nippañño.
6. 《第二戒经》的注释巴利
6. Dutiyasīlasuttavaṇṇanā
33 33. 第六经中,“以善戒”:指的是身善行等四种清净戒。因为这种戒具备不破损等戒德,本身是善妙的,又能带来止观等善的功德,所以称为“善戒”。“以善见”:指的是业自性智和业道正见。其中,具备善戒的人在加行上圆满,具备善见的人在内心意乐上圆满。这样加行和意乐都圆满的人,会往生天界。因此说:“比丘们,具备这两种法的人,就像被带来安置在这里一样,如此往生天界。”“有慧”:就是有智慧的人。其余的内容很容易理解。巴利
33. Chaṭṭhe bhaddakena ca sīlenāti kāyasucaritādicatupārisuddhisīlena. Tañhi akhaṇḍādisīlabhāvena sayañca kalyāṇaṃ, samathavipassanādikalyāṇaguṇāvahaṃ cāti ‘‘bhaddaka’’nti vuccati. Bhaddikāya ca diṭṭhiyāti kammassakatāñāṇena ceva kammapathasammādiṭṭhiyā ca. Tattha bhaddakena sīlena payogasampanno hoti, bhaddikāya diṭṭhiyā āsayasampanno. Iti payogāsayasampanno puggalo saggūpago hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘imehi, kho, bhikkhave, dvīhi dhammehi samannāgato puggalo yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ sagge’’ti. Sappaññoti paññavā. Sesaṃ suviññeyyameva.
7. 《热诚经》的注释巴利
7. Ātāpīsuttavaṇṇanā
34 第七经中,“不热诚”:以烧灼烦恼为含义,所谓“热”就是精进;一个人具备这种精进,就叫“热诚者”;不具备的,就叫“不热诚者”,也就是说,他是远离正勤的懈怠者。“有愧”是指对恶行有所畏惧。具备这种有愧,就叫“有愧者”;不具备的,就叫“无愧者”,也就是没有愧的人。另一种说法是:与热诚相对立的是“不热”,即懈怠;一个人具备懈怠,就叫“不热诚者”。正如所说:“对应当惭愧的事不惭愧,对造作种种恶不善法不惭愧”,这就是无愧,即无愧。具备这种无愧的人,就叫“无愧者”。这里的含义应当这样理解。巴利
34. Sattame anātāpīti kilesānaṃ ātāpanaṭṭhena ātāpo, vīriyaṃ, so etassa atthīti ātāpī, na ātāpī anātāpī, sammappadhānavirahito kusītoti vuttaṃ hoti. Ottāpo vuccati pāputrāso, so etassa atthīti ottāpī, na ottāpī anottāpī, ottāparahito. Atha vā ātāpappaṭipakkho anātāpo, kosajjaṃ so assa atthīti anātāpī. Yaṃ ‘‘na ottapati ottappitabbena, na ottapati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā’’ti evaṃ vuttaṃ, taṃ anottappaṃ anottāpo. So assa atthīti anottāpīti evamettha attho veditabbo.
不能证得,就是没有能力。“为了正觉”,是为了圣道。“为了涅槃”,是为了烦恼彻底止息,也就是不死的大涅槃。“为了无上安稳”,是指阿拉汉果。它因为没有比它更高的,所以叫无上;又因为不被四种轭所困扰,所以叫安稳、无所畏惧,因此称为安稳。“为了证得”,是为了获得。“热诚”,就是有精进。他具备经文所说的这种精进:“为断除不善法、为成就善法而住于已发精进,有力量,坚定努力,在善法上不放下担子。”(《长部》3.345)因此他彻底烧尽烦恼,所以叫热诚。“有愧”,就是具备经文所说的愧:“对应当羞愧的事感到羞愧,对造作种种恶不善法感到羞愧。”(《法集论》31)因此他有羞愧的习性,所以叫有愧。这里说的就是有愧的人。由于愧和惭不可分离,他也一定具备惭,所以是具足惭愧的人,对极微小的过失也看到危险,在戒上圆满行持。这样就显示了他戒的成就。通过“热诚”这一说法,以烧尽烦恼来说明他致力于止观的修习。而且如前所说,精进不能离开信、念、定、慧,所以使解脱成熟的信等五根,实际上也已经被说到了。这些一旦成就,无常想、苦想、无我想、舍离想、离染想、灭想这六种有助于通达的想也就成就了。如此,具备这两种法的人,世间戒定慧得以成就,因而能够证得道果涅槃。为了显示这一点,所以说“热诚……为了证得”。巴利
Abhabboti anaraho. Sambodhāyāti ariyamaggatthāya. Nibbānāyāti kilesānaṃ accantavūpasamāya amatamahānibbānāya. Anuttarassa yogakkhemassāti arahattaphalassa. Tañhi uttaritarassa abhāvato anuttaraṃ, catūhi yogehi anupaddutattā khemaṃ nibbhayanti yogakkhemanti ca vuccati. Adhigamāyāti pattiyā. Ātāpīti vīriyavā. So hi ‘‘āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesū’’ti (dī. ni. 3.345) evaṃ vuttena vīriyārambhena samannāgato kilesānaṃ accantameva ātāpanasīloti ātāpī. Ottāpīti ‘‘yaṃ ottapati ottappitabbena, ottapati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā’’ti (dha. sa. 31) evaṃ vuttena ottappena samannāgatattā ottapanasīloti ottappī. Ayañhi ottāpīti vutto. Tadavinābhāvato hiriyā ca samannāgato eva hotīti hirottappasampanno aṇumattepi vajje bhayadassāvī sīlesu paripūrakārī hoti. Iccassa sīlasampadā dassitā. Ātāpīti iminā nayenassa kilesaparitāpitādīpanena samathavipassanābhāvanānuyuttatā dassitā. Yathāvuttañca vīriyaṃ saddhāsatisamādhipaññāhi vinā na hotīti vimuttiparipācakāni saddhāpañcamāni indriyāni atthato vuttāneva honti. Tesu ca siddhesu anicce aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā, nirodhasaññāti cha nibbedhabhāgiyā saññā siddhā evāti. Evaṃ imehi dvīhi dhammehi samannāgatassa lokiyānaṃ sīlasamādhipaññānaṃ sijjhanato maggaphalanibbānādhigamassa bhabbataṃ dassento ‘‘ātāpī ca kho…pe… adhigamāyā’’ti āha.
在偈颂中,“懈怠者”:因为常常生起邪寻思,与欲寻思、嗔寻思、害寻思这些被称为卑劣不善法的东西纠缠在一起,所以叫懈怠者。或者说,从正道上沉没退堕,把da音变成ta音,因此叫懈怠者。“少精进”:就是没有精进,在行、住、坐、卧四种威仪中都不肯精进努力。由于不断生起以无策励、不堪任为本质的心迟钝(昏沉),以及以无力、破坏为本质的身迟钝(睡眠),所以叫多昏沉睡眠。由于没有以厌恶恶行为特征的惭,反而具有与它相对的、以无惭为本质的无惭,所以叫无惭。由于没有惭、愧、精进,对正道就没有尊重,所以叫不尊重。从两方面说,对如是的法与人以及两种行为都没有尊重。“触”:就是接触。“无上菩提”:就是证得被称为菩提的无上阿拉汉果,不能达到,这是意思。巴利
Gāthāsu kusītoti micchāvitakkabahulatāya kāmabyāpādavihiṃsāvitakkasaṅkhātehi kucchitehi pāpadhammehi sito sambandho yuttoti kusīto. Kucchitaṃ vā sīdati sammāpaṭipattito avasīdatīti kusīto, da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Hīnavīriyoti nibbīriyo, catūsupi iriyāpathesu vīriyakaraṇarahito. Anussāhasaṃhananasabhāvassa cittālasiyassa thinassa, asattivighātasabhāvassa kāyālasiyassa middhassa ca abhiṇhappavattiyā thinamiddhabahulo. Pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā abhāvena tappaṭipakkhena ahirikena samannāgatattā ca ahiriko. Hirottappavīriyānaṃ abhāveneva sammāpaṭipattiyaṃ natthi etassa ādaroti anādaro. Ubhayathāpi tathā dhammapuggalena duvidhakiriyākaraṇena anādaro. Phuṭṭhunti phusituṃ. Sambodhimuttamanti sambodhisaṅkhātaṃ uttamaṃ arahattaṃ adhigantuṃ abhabboti attho.
“具念”是指:因为具备能忆念久远所说、久远所做之事的念,并且这种念是善巧的,又与四念处相应,所以称为具念。“贤善”是指:因为具足了被称为七处善的智慧,以及被称为守护业处的智慧,所以称为贤善。“入禅者”是指:通过所缘审察禅那和相审察禅那这两种禅那而修禅的人。“不放逸”是指:按照“白天经行、宴坐,从障碍法中净化其心”等方法,在业处的修习中不放逸。“断除生与老的结缚”:生与老会结缚众生,所以称为“结”,也就是以欲贪等为首的十种烦恼。通过根除随眠,从根本断除。或者也可以理解为:“断除生与老的结缚”就是断除了生与老的结缚。因为,如果一个人的诸结没有被断除,他的生与老就无法断除;如果诸结已被断除,那么他的生与老也就断除了,因为原因已被根除。因此,正在断除诸结的人,就是在断除生与老,所以说“断除生与老的结缚”。“于此即触证无上正觉”:就在此有身之中,触证、达到最上道或阿拉汉果。巴利
Satimāti cirakatacirabhāsitānaṃ anussaraṇe samatthassa satinepakkassa bhāvena catusatipaṭṭhānayogena satimā. Nipakoti sattaṭṭhāniyasampajaññasaṅkhātena ceva kammaṭṭhānapariharaṇapaññāsaṅkhātena ca nepakkena samannāgatattā nipako. Jhāyīti ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena cāti dvīhipi jhānehi jhāyī. Appamattoti ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇiyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’tiādinā nayena kammaṭṭhānabhāvanāya appamatto. Saṃyojanaṃ jātijarāya chetvāti jātiyā ceva jarāya ca satte saṃyojetīti saṃyojananti laddhanāmaṃ kāmarāgādikaṃ dasavidhampi kilesajātaṃ anusayasamugghātavasena mūlato chinditvā. Atha vā saṃyojanaṃ jātijarāya chetvāti jātijarāya saṃyojanaṃ chinditvā. Yassa hi saṃyojanāni acchinnāni, tassa jātijarāya acchedo asamugghātova. Yassa pana tāni chinnāni, tassa jātijarāpi chinnāva kāraṇassa samugghātitattā. Tasmā saṃyojanaṃ chindanto eva jātijarāpi chindati. Tena vuttaṃ ‘‘saṃyojanaṃ jātijarāya chetvā’’ti. Idheva sambodhimanuttaraṃ phuseti imasmiṃyeva attabhāve aggamaggaṃ arahattaṃ vā phuse pāpuṇeyya.
8. 第一不诈经的注释巴利
8. Paṭhamanakuhanasuttavaṇṇanā
35 35. 第八句里的“nayidaṃ”(非此):这里的 na 是否定词,和“vussati”(住)相连,y 是连接音节的插入音。“idaṃ”这个词,在“ekamidāhaṃ, bhikkhave, samayaṃ ukkaṭṭhāyaṃ viharāmi subhagavane sālarājamūle”(有一次,诸比丘,我住在伍咖达城的善幸运林沙罗王树下)这类句子里,只是个小品词。而在“Idaṃ kho taṃ, bhikkhave, appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattakaṃ”(诸比丘,这不过是微末的、浅近的、仅仅属于戒律的东西)这类句子里,它是用来指眼前当下可见的事物。巴利
35. Aṭṭhame nayidanti ettha naiti paṭisedhe nipāto, tassa ‘‘vussatī’’ti iminā sambandho, yakāro padasandhikaro. Idaṃ-saddo ‘‘ekamidāhaṃ, bhikkhave, samayaṃ ukkaṭṭhāyaṃ viharāmi subhagavane sālarājamūle’’tiādīsu (ma. ni. 1.501) nipātamattaṃ. ‘‘Idaṃ kho taṃ, bhikkhave, appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattaka’’ntiādīsu (dī. ni. 1.27) yathāvutte āsannapaccakkhe āgato.
“ 这正是那座祇园,为诸仙圣僧团所依止,
我这样说:法王所住的地方,让我生起喜悦。”巴利
‘‘Idañhi taṃ jetavanaṃ, isisaṅghanisevitaṃ; Āvutthaṃ dhammarājena, pītisañjananaṃ mamā’’ti. –
在“等”这类将要说明的场合中,指的是近在眼前、直接可见的;在这里也一样,应当把将要说明的内容理解为近在眼前、直接可见的。巴利
Ādīsu (saṃ. ni. 1.48) vakkhamāne āsannapaccakkhe. Idhāpi vakkhamāneyeva āsannapaccakkhe daṭṭhabbo.
“梵行”这个词——巴利
Brahmacariya-saddo –
汝之誓愿为何?梵行复为何?
何等善修,感得此果?
神通、光明、力与精进之成就,
龙神啊,以及你这广大天宫。
我和妻子在人间的时候,
我们俩都曾是有信的施主。
那时我的家就像一口公共水井,
沙门婆罗门都得到了满足。
“ 此为我之誓愿,此为我之梵行;
彼善修者,此即其果报。
神通、光辉、力量与精进的成就,
智者啊,这也是我的大宫殿。”巴利
‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, Idañca te nāga mahāvimānaṃ. ‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, Saddhā ubho dānapatī ahumhā; Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi, Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. ‘‘Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. (jā. 2.22.1592-1593, 1595) –
这段出现在《布纳咖本生》里,讲的是布施。巴利
Imasmiṃ puṇṇakajātake dāne āgato.
因为什么,手能施与所欲?因为什么,手能流出蜜汁?
你靠什么样的梵行,让福德在手中得以圆满?
“ 由此,手能施与所欲;由此,手能流出蜜汁;
由此梵行,我之福德于手中成就。”巴利
‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo; Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati. ‘‘Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo; Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. (pe. va. 275, 277) –
在这篇《嫩芽饿鬼事》里,“梵行”指的是服侍。在《鹧鸪本生》中——“比丘们,这就是那只鹧鸪的梵行”——这里的“梵行”指的是五学处之戒。在《大典尊经》中——“五髻,那种梵行不是为了厌离,不是为了离贪……只是为了往生梵天界”——这里的“梵行”指的是梵住。在《削减经》中——“别人会行非梵行,而我们在这里要行梵行”——这里的“梵行”指的是远离淫欲。巴利
Imasmiṃ aṅkurapetavatthusmiṃ veyyāvacce. ‘‘Idaṃ kho taṃ, bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadasīle. ‘‘Taṃ kho pana, pañcasikha, brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti (dī. ni. 2.329) imasmiṃ mahāgovindasutte brahmavihāre. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti (ma. ni. 1.83) sallekhasutte methunaviratiyaṃ.
“ 我们不逾越妻子,
妻子们也不逾越我们。
除她们之外,我们修持梵行;
所以,我们年轻人确实不会死。”巴利
‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma, Amhe ca bhariyā nātikkamanti; Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma, Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.10.97) –
在《大护法本生》中,说的是满足于自己的妻子。在《毛发竖立经》中说到精进:“舍利弗,我确实记得,我曾修习具足四支的梵行——我曾是苦行僧。”(《中部》1.155)巴利
Mahādhammapālajātake sadārasantose. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā – tapassī sudaṃ homī’’ti (ma. ni. 1.155) lomahaṃsasutte vīriye.
“ 以低劣的梵行,会投生到刹帝利族中;
以中等程度的梵行,能生到天界;以最上的梵行,则得到净化。”巴利
‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75) –
在《尼米本生》里,为了调伏自己而受持八支伍波萨他。在《大典尊经》里说到圣道:“五髻,这梵行纯粹导向厌离、离贪……这就是圣八支道。”(《长部》2.329)在《清净经》里说到涵盖三学的全部教法:“这梵行已成就、兴旺、广布、为众人所知、广泛流传,乃至为天与人所善巧宣说。”(《长部》3.174)在这里,同样是指圣道和教法。巴利
Nimijātake attadamanavasena kate aṭṭhaṅgikauposathe. ‘‘Idaṃ kho pana, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (dī. ni. 2.329) mahāgovindasutteyeva ariyamagge. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti (dī. ni. 3.174) pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahe sakalasmiṃ sāsane. Idhāpi ariyamagge sāsane ca vattati.
被住就是被居住、被安住的意思。为了欺骗众人:是为了让世间的众生感到惊奇,比如会说“这位尊者具戒、具足行仪、少欲、知足、有大神通、大威力”等等。为了引诱众人说话:是为了让人们以清净的信心说出“供养这样一位尊者会有大果报”,并让人们对他说“您需要什么?要拿什么来?”,从而促使人们开口。
现在说为了利养、恭敬、名声的利益。这里指的是由持戒的功德所带来的四种资具的获得。正如经中所说:“比丘们,如果比丘希望‘愿我成为衣服、饮食、住处、病缘医药资具的获得者’,他就应当圆满持戒”(《中部》1.65)。此外,还有以恭敬布施四种资具为特相、以敬重推崇为特相的恭敬;以及因为“具戒、多闻、持法、精进”等功德而传扬开来的赞誉声名。这些就是修梵行的人在现世获得的利益,本节正是为了说明这一点。
希望人们这样知道我:就是说,在这样修梵行的时候,“希望人们这样了解我、尊重我:‘这个人有戒、有善法’”,即使只是凭自己真实具有的功德而希望得到尊重,也不是为了这个而修梵行。应当这样连接理解。巴利
Vussatīti vasīyati, carīyatīti attho. Janakuhanatthanti ‘‘aho ayyo sīlavā vattasampanno appiccho santuṭṭho mahiddhiko mahānubhāvo’’tiādinā janassa sattalokassa vimhāpanatthaṃ. Janalapanatthanti ‘‘evarūpassa nāma ayyassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti pasannacittehi ‘‘kenattho, kiṃ āharīyatū’’ti manussehi vadāpanatthaṃ. Lābhasakkārasilokānisaṃsatthanti yvāyaṃ ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘lābhī assaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’nti, sīle-svevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65) sīlānisaṃsabhāvena vutto catupaccayalābho, yo ca catunnaṃ paccayānaṃ sakkaccadānasaṅkhāto ādarabahumānagarukaraṇasaṅkhāto ca sakkāro, yo ca ‘‘sīlasampanno bahussuto sutadharo āraddhavīriyo’’tiādinā nayena uggatathutighosasaṅkhāto siloko brahmacariyaṃ carantānaṃ diṭṭhadhammiko ānisaṃso, tadatthaṃ. Iti maṃ jano jānātūti ‘‘evaṃ brahmacariyavāse sati ‘ayaṃ sīlavā kalyāṇadhammo’tiādinā maṃ jano jānātu sambhāvetū’’ti attano santaguṇavasena sambhāvanatthampi na idaṃ brahmacariyaṃ vussatīti sambandho.
有些人则这样解释:所谓“为了欺骗众人”,是指一个恶欲者、被欲望支配的人,通过三种欺骗手段——暗示、装模作样的威仪、以及借受用资具来攀缘——以欺骗的方式让众人感到惊奇。所谓“为了引诱众人说话”,同样是指恶欲者借由暗示等言语方式,怀着引诱或谄媚的心态,为了让众人开口说话。所谓“为了利养、恭敬、名声的好处”,同样是指恶欲者看重利养等,为了促成所谓利养、恭敬、名声这些好处的产生。所谓“希望众人这样知道我”,同样是指恶欲者怀着想让人们尊崇自己本不具备的功德的意图,想着“众人应当这样知道我”,他们并不是为了修习梵行。他们在这里就是这样解释的。不过,前面那种解释才是更核心的。巴利
Keci pana ‘‘janakuhanatthanti pāpicchassa icchāpakatassa sato sāmantajappanairiyāpathanissitapaccayapaṭisevanasaṅkhātena tividhena kuhanavatthunā kuhanabhāvena janassa vimhāpanatthaṃ. Janalapanatthanti pāpicchasseva sato paccayatthaṃ parikathobhāsādivasena lapanabhāvena upalāpanabhāvena vā janassa lapanatthaṃ. Lābhasakkārasilokānisaṃsatthanti pāpicchasseva sato lābhādigarutāya lābhasakkārasilokasaṅkhātassa ānisaṃsaudayassa nipphādanatthaṃ. Iti maṃ jano jānātūti pāpicchasseva sato asantaguṇasambhāvanādhippāyena ‘iti evaṃ maṃ jano jānātū’ti na idaṃ brahmacariyaṃ vussatī’’ti evamettha atthaṃ vadanti. Purimoyeva pana attho sārataro.
这里,“atha kho”中的“atha”是表示另外意义的不变词,“kho”是表示强调决定的词。由此说明:然而,比丘们,这梵行是为了除欺骗等之外的其他目的而修的。现在,为了说明这个目的,说“正是为了防护和断除”。其中,防护有五种:巴帝摩卡防护、念防护、智防护、忍防护、精进防护。巴利
Atha khoti ettha athāti aññadatthe nipāto, khoti avadhāraṇe. Tena kuhanādito aññadatthāyeva pana idaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussatīti dasseti. Idāni taṃ payojanaṃ dassento ‘‘saṃvaratthañceva pahānatthañcā’’ti āha. Tattha pañcavidho saṃvaro – pātimokkhasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti.
在这里,按照“以这个巴帝摩卡防护而具足、完全具足”(《分别论》511)等这样的方式所说的,就是巴帝摩卡防护,也被称为戒防护。按照“守护眼根,在眼根上达到防护”(《长部》1.213;《中部》1.295;《相应部》4.239;《增支部》3.16)所说的,就是念防护。巴利
Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) hi ādinā nayena āgato ayaṃ pātimokkhasaṃvaro nāma, yo sīlasaṃvaroti ca pavuccati. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) āgato ayaṃ satisaṃvaro.
“ 世间那些流——阿逸多啊,世尊说——
正念能挡住它们。
我说:守护诸流。
以智慧,这些就被关闭了。”巴利
‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ (ajitāti bhagavā), Sati tesaṃ nivāraṇaṃ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041) –
智防护是依照“能忍受寒冷炎热……”这类经文而来的。忍防护是依照“能忍受寒冷炎热……”这类经文而来的。精进防护是依照“不让已经生起的欲寻持续下去……”这类经文而来的。从义理上说,戒防护就是以舍弃杀生等行为、履行应做和避免不应做的方式而生起的思和离。简要地说,一切身业和语业的约束就是戒防护;详细地说,完全不违犯七种罪聚就是戒防护。念本身就是念防护,或者以念为主导的善蕴也是念防护。智本身就是智防护。以忍耐为本质的无嗔,或者以无嗔为主导而生起的善蕴,就是忍防护——也有人说是慧。以不忍受欲寻等而生的精进本身就是精进防护。在这五种防护中,应当这样理解:第一种因为能防护身恶行等恶戒,所以叫防护;第二种因为能防护失念;第三种因为能防护无知;第四种因为能防护不忍;第五种因为能防护懈怠、能遮止懈怠,所以叫防护。因此,为了成就这种防护,就是为了防护、为了圆满防护的意思。巴利
Āgato ayaṃ ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’tiādinā (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) nayena āgato ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) nayena āgato ayaṃ vīriyasaṃvaro. Atthato pana pāṇātipātādīnaṃ pajahanavasena, vattapaṭivattānaṃ karaṇavasena ca pavattā cetanā viratiyo ca. Saṅkhepato sabbo kāyavacīsaṃyamo, vitthārato sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamo sīlasaṃvaro. Sati eva satisaṃvaro, satippadhānā vā kusalā khandhā. Ñāṇameva ñāṇasaṃvaro. Adhivāsanavasena adoso, adosappadhānā vā tathā pavattā kusalā khandhā khantisaṃvaro, paññāti eke. Kāmavitakkādīnaṃ anadhivāsanavasena pavattaṃ vīriyameva vīriyasaṃvaro. Tesu paṭhamo kāyaduccaritādidussīlyassa saṃvaraṇato saṃvaro, dutiyo muṭṭhassaccassa, tatiyo aññāṇassa, catuttho akkhantiyā, pañcamo kosajjassa saṃvaraṇato pidahanato saṃvaroti veditabbo. Evametassa saṃvarassa atthāya saṃvaratthaṃ, saṃvaranipphādanatthanti attho.
断除也有五种:彼分断、镇伏断、正断断、止息断、出离断。其中应当说明的内容,在下面《一集》第一经的注释里已经讲过了。对这五种断来说,它们各自以相应方式,通过舍离贪等烦恼,或通过超越贪等烦恼,所以叫“为了断”,意思就是成就这种断。在这里,有人说:通过防护,能阻止烦恼进入心相续;通过断,既能阻止烦恼进入,也能根除烦恼。不过应当知道,这两种方式在各自适当的情况下,都能实现这两种作用。因为戒等法本身,由于能防护,所以叫防护;由于能断除,所以叫断。巴利
Pahānampi pañcavidhaṃ – tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā ekakanipāte paṭhamasuttavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Tassa pana pañcavidhassapi tathā tathā rāgādikilesānaṃ paṭinissajjanaṭṭhena samatikkamanaṭṭhena vā pahānassa atthāya pahānatthaṃ, pahānasādhanatthanti attho. Tattha saṃvarena kilesānaṃ cittasantāne pavesananivāraṇaṃ pahānena pavesananivāraṇañceva samugghāto cāti vadanti. Ubhayenāpi pana yathārahaṃ ubhayaṃ sampajjatīti daṭṭhabbaṃ. Sīlādidhammā eva hi saṃvaraṇato saṃvaro, pajahanato pahānanti.
在偈颂中,“anītiha”(非依传说)一词:灾害被称为“īti”,包括现世的灾害和来世的灾害。能击破、摧毁、断除这些灾害的,就是“ītiha”,即教法梵行和道梵行。另一种解释:与灾害等无益之事一起打击、行进、运转的,就是“ītihā”,也就是渴爱等随烦恼。这里没有“ītihā”,所以叫“anītiha”。或者,按前面所说的含义,“ītihā”指外道的教义,与此相对的就是“anītiha”。也有读作“anitiha”的。它的意思是:由于对诸法不能一向确定地执持,“疑”就叫作“itiha”;但这是正自觉者所宣说的,依照教导修行的人能因此达到无疑的状态,所以这里没有“itiha”,因此叫“anitiha”,意思是不依赖他人。正如经文所说“是智者各自亲证的”,又说“非寻思所能及”。不过,为了偈颂读起来顺口,诵读者把它读成长音的“anītiha”。巴利
Gāthāsu anītihanti ītiyo vuccanti upaddavā – diṭṭhadhammikā ca samparāyikā ca. Ītiyo hanati vināseti pajahatīti ītihaṃ, anu ītihanti anītihaṃ, sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca. Atha vā ītīhi anatthehi saddhiṃ hananti gacchanti pavattantīti ītihā, taṇhādiupakkilesā. Natthi ettha ītihāti anītihaṃ. Ītihā vā yathāvuttenaṭṭhena titthiyasamayā, tappaṭipakkhato idaṃ anītihaṃ. ‘‘Anitiha’’ntipi pāṭho. Tassattho – ‘‘itihāya’’nti dhammesu anekaṃsaggāhabhāvato vicikicchā itihaṃ nāma, sammāsambuddhappaveditattā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantānaṃ nikkaṅkhabhāvasādhanato natthi ettha itihanti anitihaṃ, aparappaccayanti attho. Vuttañhetaṃ ‘‘paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti ‘‘atakkāvacaro’’ti ca. Gāthāsukhatthaṃ pana ‘‘anītiha’’nti dīghaṃ katvā paṭhanti.
所谓“导向涅槃沉浸的梵行”,意思是:它能通向那称为涅槃的深处、安立之处和彼岸,所以叫“导向涅槃沉浸”;也就是纯粹能把具有解脱之味的有情引导到涅槃。这就是那导向涅槃沉浸的梵行。而那位圆满了三十种巴拉密、摧破了一切烦恼、证得无上正等正觉的世尊,宣说了它、开示了它。或者,“涅槃沉浸”指的就是圣道。因为离开圣道,就不可能沉浸于涅槃;而圣道如果不以涅槃为所缘,也不会生起;它又必定趣向涅槃,所以叫“导向涅槃沉浸”。再者,“导向涅槃沉浸”是指进入涅槃内部、以涅槃为所缘而在其内部运行、转起的道梵行。“由大雄们”是指由那些心胸伟大、志向崇高的圣者们所追随、所修行的。所谓大雄们,就是追求伟大的涅槃,或者追求伟大的戒蕴等法的诸圣者,比如佛陀等。他们按照佛陀所教导的那样去实践:正如我这位正自觉者,以应了知等方式如实宣说了应了知等法;同样,那些为了这个目标而修习此道梵行和教法梵行的人,对于我这位导师就现世利益和后世利益所作的应机教导,都会遵行教诫、依教奉行,从而彻底终结整个轮回之苦,使它不再生起;或者,他们将亲证苦的尽头——涅槃。巴利
Nibbānasaṅkhātaṃ ogadhaṃ patiṭṭhaṃ pāraṃ gacchatīti nibbānogadhagāmī, vimuttirasattā ekanteneva nibbānasampāpakoti attho. Taṃ nibbānogadhagāminaṃ brahmacariyaṃ. Soti yo so samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhinditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, so bhagavā adesayi desesi. Nibbānogadhoti vā ariyamaggo vuccati. Tena vinā nibbānogāhanassa asambhavato tassa ca nibbānaṃ anālambitvā appavattanato, tañca taṃ ekantaṃ gacchatīti nibbānogadhagāmī. Atha vā nibbānogadhagāminanti nibbānassa antogāminaṃ maggabrahmacariyaṃ , nibbānaṃ ārammaṇaṃ karitvā tassa anto eva vattati pavattatīti. Mahattehīti mahāātumehi uḷārajjhāsayehi. Mahantaṃ nibbānaṃ, mahante vā sīlakkhandhādike esanti gavesantīti mahesino buddhādayo ariyā. Tehi anuyāto paṭipanno. Yathā buddhena desitanti yathā abhiññeyyādidhamme abhiññeyyādibhāveneva sammāsambuddhena mayā desitaṃ, evaṃ ye etaṃ maggabrahmacariyaṃ tadatthaṃ sāsanabrahmacariyañca paṭipajjanti. Te diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi yathārahaṃ anusāsantassa satthu mayhaṃ sāsanakārino ovādappaṭikarā sakalassa vaṭṭadukkhassa antaṃ pariyantaṃ appavattiṃ karissanti, dukkhassa vā antaṃ nibbānaṃ sacchikarissantīti.
9. 第二经《不诈经》的注释巴利
9. Dutiyanakuhanasuttavaṇṇanā
36 36. 第九经中,“为了证知”:就是以最殊胜的智慧,按照善与不善的分类、按照诸蕴等的分类,正确无误地了知一切法。“为了遍知”:就是为了以“这是苦”等方式,彻底了知三界内的一切法,并超越它们。在这里,对所应证知法的证知,是以四圣谛为范围的。而对应当遍知的对象进行遍知,虽然也是以苦谛为范围,但如果不借助断、证、修这些现观,就无法生起,所以应当知道,这里也包含了断、证、修等。其余内容,和紧接着的下一部经所讲的相同。巴利
36. Navame abhiññatthanti kusalādivibhāgena khandhādivibhāgena ca sabbadhamme abhivisiṭṭhena ñāṇena aviparītato jānanatthaṃ. Pariññatthanti tebhūmakadhamme ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā parijānanatthaṃ samatikkamanatthañca. Tattha abhiññeyyaabhijānanā catusaccavisayā. Pariññeyyaparijānanā pana yadipi dukkhasaccavisayā, pahānasacchikiriyābhāvanābhisamayehi pana vinā na pavattatīti pahānādayopi idha gahitāti veditabbaṃ. Sesaṃ anantarasutte vuttatthameva.
第10经《喜悦经》的注释巴利
10. Somanassasuttavaṇṇanā
37 37. 在第十经中,“多住于乐与喜悦”这句话里,“乐”指身体上的乐,“喜悦”指心上的乐。因此,如果有人身心两方面的乐不断生起,就说他“多住于乐与喜悦”。“生处”:在“舍利弗,有这四种生处”等经文里,“生处”是指蕴的一部分;而在“布米迦,这正是证得果的原因”等经文里,则是指原因。巴利
37. Dasame sukhasomanassabahuloti ettha sukhanti kāyikaṃ sukhaṃ, somanassanti cetasikaṃ. Tasmā yassa kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ abhiṇhaṃ pavattati, so sukhasomanassabahuloti vutto. Yonīti ‘‘catasso kho imā, sāriputta, yoniyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.152) khandhakoṭṭhāso yonīti āgato. ‘‘Yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.226) kāraṇaṃ.
‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti ca. (ma. ni. 2.457; dha. pa. 396; su. ni. 625);
比如“由业而生的风把他生成后,使他头下脚上地翻转,然后送入母亲产道的开口”,这里的“yoni”指的是产道。但在当前这段经文里,要表达的是“原因”。“Assāti”是用这个来说明。“Āraddhā”是指已经建立、已经提起、已经伸展,或者已经圆满、已经完成。巴利
‘‘Tamenaṃ kammajā vātā nibbattitvā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ samparivattetvā mātu yonimukhe sampaṭipādentī’’ti ca ādīsu passāvamaggo. Idha pana kāraṇaṃ adhippetaṃ. Assāti anena. Āraddhāti paṭṭhapitā paggahitā paripuṇṇā sampāditā vā.
在“为了诸漏的灭尽”这句话里,所谓“漏”,是因为它们会流出来。也就是说,从眼……乃至从意流出来、持续生起,这就叫漏。或者,从法来说,一直流到种姓智;从处所来说,一直流到有顶天,所以叫漏。意思是说,它们在这些法和这个处所之内活动。这个“ā”前缀,本来就是“在内”的意思。又因为长久存住的意思,像酒等东西一样,所以叫漏。世间上,存放了很久的酒等东西,就被叫作“漏”。如果按长久存住的意思来说,只有这些烦恼才配叫漏。因为经里这样说过:“比丘们,无明的前际不可知,在这之前没有无明。”等等。又因为它们流泄、涌出长久轮回中的苦,所以也叫漏。在这些词源解释里,前面几种适用于把烦恼称为漏的地方,最后一种也适用于业。而且不只是业和烦恼叫漏,各种灾患也叫漏。因为在《阿毗达摩》里说:“四种漏——欲漏、有漏、见漏、无明漏”,这是把欲贪等烦恼称为漏。经里也说:“春达,我不是只为了防护现法中的漏而说法”,这里是把诤论根源的烦恼称为漏。巴利
Āsavānaṃkhayāyāti ettha āsavantīti āsavā, cakkhutopi…pe… manatopi savanti pavattantīti vuttaṃ hoti. Dhammato yāva gotrabhū, okāsato yāva bhavaggā savantīti vā āsavā. Ete dhamme etañca okāsaṃ anto karitvā pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṃ ākāro. Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā viyātipi āsavā. Loke hi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti. Yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā, ete eva bhavituṃ arahanti. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosī’’tiādi (a. ni. 10.61). Āyataṃ saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā. Purimāni cettha nibbacanāni yattha kilesā āsavāti āgatā, tattha yujjanti; pacchimaṃ kammepi. Na kevalañca kammakilesā eva āsavā, apica kho nānappakārā upaddavāpi. Abhidhamme hi ‘‘cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo’’ti (dha. sa. 1102) kāmarāgādayo kilesā āsavāti āgatā. Suttepi ‘‘nāhaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī’’ti (dī. ni. 3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.
“ 依靠这个业,他往生到天界,或者成为乾闼婆,或者成为能在空中飞行的众生;
凭这个业,能去往夜叉的境界,也能舍弃人的身份;
我的那些漏已经灭尽,被摧毁,被彻底消灭。”巴利
‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo; Yakkhattaṃ yena gaccheyya, manussattañca abbaje; Te mayhaṃ, āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36) –
在这里,指的是三地所属的业以及其余的不善法。而在“为了防护现法诸漏,为了对治来世诸漏”(《经分别》39)这句话里,指的则是伤害他人、追悔、杀戮、捆绑等行为,以及作为恶趣之苦的种种灾祸。巴利
Ettha tebhūmakaṃ kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā. ‘‘Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39) ettha parūpaghātavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā nānappakārā upaddavā ca.
这些漏,在《律藏》里分成两种出现:“为了防护现法诸漏,为了对治当来诸漏。”在《六处相应》里分成三种出现:“贤友,有三种漏——欲漏、有漏、无明漏。”(《相应部》4.321)其他经典里也是这样。在《阿毗达摩》里,同样是这些漏再加上见漏,分成四种出现。但在《决择说示》里,则分成五种出现:“比丘们,有趋向地狱的漏,有趋向畜生道的漏,有趋向饿鬼界的漏,有趋向人界的漏,有趋向天界的漏。”(《增支部》6.63)这里所说的“漏”,指的就是业。在《六集》里,则按“比丘们,有应当通过防护而断除的漏……”(《增支部》6.58)这样的方式分成六种出现。在《一切漏经》里,同样是这些漏,加上见所断的法,分成七种出现。但在这里,应当知道,是依照《阿毗达摩》的方式,指四种漏。巴利
Te panete āsavā vinaye ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti dvedhā āgatā. Saḷāyatane ‘‘tayome, āvuso, āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo’’ti (saṃ. ni. 4.321) tidhā āgatā. Tathā aññesu suttantesu. Abhidhamme teyeva diṭṭhāsavena saddhiṃ catudhā āgatā. Nibbedhikapariyāye pana ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagamanīyā, atthi āsavā tiracchānayonigamanīyā, atthi āsavā pettivisayagamanīyā, atthi āsavā manussalokagamanīyā, atthi āsavā devalokagamanīyā’’ti (a. ni. 6.63) pañcadhā āgatā. Kammameva cettha āsavāti adhippetaṃ. Chakkanipāte ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā’’tiādinā (a. ni. 6.58) nayena chadhā āgatā. Sabbāsavapariyāye teyeva dassanapahātabbehi dhammehi saddhiṃ sattadhā āgatā. Idha pana abhidhammapariyāyena cattāro āsavā adhippetāti veditabbā.
在“为了灭尽”这一句里,“漏的灭尽”是指诸漏的灭尽、消逝、破坏、彻底破坏、无常、消失,这是就诸漏自性的破坏而说的。而在“比丘们,我对于知者、见者,说漏的灭尽”(《中部》1.15)这一句里,“漏尽”是指诸漏已尽的状态、不存在、绝对不再生起。巴利
Khayāyāti ettha pana ‘‘yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhāna’’nti āsavānaṃ sarasabhedo āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Jānato ahaṃ, bhikkhave, passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 1.15) ettha āsavānaṃ khīṇākāro natthibhāvo accantaṃ asamuppādo āsavakkhayoti vutto.
“ 正在修学的有学人,沿着正直之道而行;
在灭尽中,最先生起的是第一智,从那之后,正智紧接着无间生起。”巴利
‘‘Sekhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino; Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā’’ti. (itivu. 62) –
在这里,圣道被称为“漏尽”。而在“因为诸漏灭尽,所以成为沙门”(《中部》1.438)这句里,说的是果。巴利
Ettha ariyamaggo āsavakkhayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438) ettha phalaṃ.
“ 总是盯着别人的过错,心里老是抱怨不满的人,
他的诸漏不断增长,他离漏尽还很远。”巴利
‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino; Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253) –
这里指的是涅槃。不过,这里是就果而说“为了诸漏的灭尽”,意思是:为了证得阿拉汉果。巴利
Ettha nibbānaṃ. Idha pana phalaṃ sandhāya ‘‘āsavānaṃ khayāyā’’ti vuttaṃ, arahattaphalatthāyāti attho.
在能让人生起悚惧的处所:就是能引生悚惧的、以生等为内容的悚惧事。生、老、病、死、恶趣之苦、过去以轮回为根本的苦、未来以轮回为根本的苦、现在以觅食为根本的苦,这些就是所谓的悚惧事,也就是能让人生起悚惧的处所。此外,像“世间聚落如同着火,已被驱赶、已上路,却走在邪道上;世间被牵引,不能长久;世间没有救护、没有依靠;世间没有属于自己的;一切都必须舍弃而去;世间有欠缺、不满足,是渴爱的奴隶”等等(《无碍解道》1.117),在这里也应当理解为能让人生起悚惧的处所。以悚惧:就是由于生等悚惧事而生起的、以怖畏为特征的悚惧。从意义上看,悚惧就是与愧相应的智。巴利
Saṃvejanīyesu ṭhānesūti saṃvegajanakesu jātiādīsu saṃvegavatthūsu. Jāti, jarā, byādhi, maraṇaṃ, apāyadukkhaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti imāni hi saṃvegavatthūni saṃvejanīyaṭṭhānāni nāma. Apica ‘‘āditto lokasannivāso uyyutto payāto kummaggappaṭipanno, upanīyati loko addhuvo, atāṇo loko anabhissaro, assako loko, sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, ūno loko atitto taṇhādāso’’tievamādīni (paṭi. ma. 1.117) cettha saṃvejanīyaṭṭhānānīti veditabbāni. Saṃvejanenāti jātiādisaṃvegavatthūni paṭicca uppannabhayasaṅkhātena saṃvejanena. Atthato pana sahottappañāṇaṃ saṃvego nāma.
对于已生起悚惧的人:是指因为入胎等方式,对生等种种不同的苦已经生起悚惧的人。也有人读作“令悚惧之后”。“以如理精进”:是指以方法上的精勤,意思是正精进。因为他这样精勤,不善法得以断除,善法达到修习圆满,又能成就最上的状态,所以称为“精进”。在这里,由于悚惧,他在有、生等当中看不到任何救护、庇护和皈依,对那里不退缩、心不执著,又因为与那相反,被厌离想所转,一心只倾向于涅槃、趣向涅槃、斜向涅槃。他依靠善知识,多作如理作意,有清净志欲的加行,在止与观中相应策励,对一切行所摄的所缘都厌离、离染,策发现观。在这里,所谓“多作如理作意,有清净志欲的加行,在止与观中相应策励”,由此应当知道他在今生多具喜悦与悦乐。而所谓“安立于止之后,在观中相应策励,对一切行所摄的所缘都厌离、离染,策发现观”,由此应当知道他已勤策本源,为了诸漏的灭尽。巴利
Saṃviggassāti gabbhokkantikādivasena anekavidhehi jātiādidukkhehi saṃvegajātassa. ‘‘Saṃvejitvā’’ti ca paṭhanti. Yoniso padhānenāti upāyapadhānena, sammāvāyāmenāti attho. So hi yathā akusalā dhammā pahīyanti, kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, evaṃ padahanato uttamabhāvasādhanato ca ‘‘padhāna’’nti vuccati. Tattha saṃvegena bhavādīsu kiñci tāṇaṃ leṇaṃ paṭisaraṇaṃ apassanto tattha anolīyanto alaggamānaso tappaṭipakkhena ca vinivattitavisaññito aññadatthu nibbānaninno hoti nibbānapoṇo nibbānapabbhāro. So kalyāṇamittasannissayena yonisomanasikārabahulo visuddhāsayappayogo samathavipassanāsu yuttappayutto sabbasmimpi saṅkhāragate nibbindati virajjati, vipassanaṃ ussukkāpeti. Tattha yadidaṃ yonisomanasikārabahulo visuddhāsayappayogo samathavipassanāsu yuttappayutto, tenassa diṭṭheva dhamme sukhasomanassabahulatā veditabbā. Yaṃ panāyaṃ samathe patiṭṭhito vipassanāya yuttappayutto sabbasmimpi saṅkhāragate nibbindati virajjati, vipassanaṃ ussukkāpeti, tenassa yoni āraddhā āsavānaṃ khayāyāti veditabbaṃ.
偈颂里说的“应当生起悚惧”,意思就是确实要生起,确实要发起悚惧。也有人读作“生起悚惧之后”,意思是按前面所说的方式生起了悚惧。“贤智者”,就是有智慧的人,这里说的是具有三因结生的人。“以慧善观”,就是依照生起悚惧的方式,用智慧如实观照那些令人悚惧的事;或者理解为“用智慧如实观照之后”。其余各处都很容易理解。巴利
Gāthāsu saṃvijjethevāti saṃvijjeyya eva saṃvegaṃ kareyya eva. ‘‘Saṃvijjitvānā’’ti ca paṭhanti. Vuttanayena saṃviggo hutvāti attho. Paṇḍitoti sappañño, tihetukapaṭisandhīti vuttaṃ hoti. Paññāya samavekkhiyāti saṃvegavatthūni saṃvijjanavasena paññāya sammā avekkhiya. Atha vā paññāya sammā avekkhitvāti. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva.