1. 《贪经》的注释巴利
1. Lobhasuttavaṇṇanā
1 现在,到了注释世尊以“诸比丘,应当断除一法”等语句所安立的经典的时候了。不过,这部义注要先考察经典的安立方式,讲起来才清楚,所以我们先来考察经典的安立。经典的安立有四种:自意、他意、依问、因事。就像无数成百上千种经典,虽然种类繁多,但都不超出依杂染分等安立方式而来的十六种分类;同样,它们也都不超出以自意等经典安立方式而来的四种分类。其中,自意和因事,与他意、依问之间可以存在关联和区别,也就是自意与他意、自意与依问、因事与他意、因事与依问,这是因为意乐和提问之间可以有关联。同样,因事与自意之间虽然也可以有关联和区别,但由于自意等已经先在那里,因事与它们并无关联,所以并不是一种毫无遗漏的安立方式。或者也可以这样理解:因为可能存在的其余安立方式都包含在这四种之中,所以以根本安立为准,说经典有四种安立。巴利
1. Idāni ekadhammaṃ, bhikkhave, pajahathātiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā atthavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicāressāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti. Yathā hi anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādipaṭṭhānanayena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhataṃ nātivattantīti. Tattha yathā attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāvasikehi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca, aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko cāti ajjhāsayapucchānusandhisambhavato; evaṃ yadipi aṭṭhuppattiyā attajjhāsayenapi saṃsaggabhedo sambhavati, attajjhāsayādīhi pana purato ṭhitehi aṭṭhuppattiyā saṃsaggo natthīti niravaseso paṭṭhānanayo na sambhavati. Tadantogadhattā vā sambhavantānaṃ sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattāro suttanikkhepā vuttāti veditabbaṃ.
这里要解释一下这些词的词义。“安立”就是被放置、被安立的意思;经本身就是安立,所以叫“经安立”。或者说,安立这个动作就是“安立”,经的安立就是“经安立”,意思就是经的教导。自己的意乐叫“自意”,它是其原因,所以叫“自意”;或者说,自己的意乐就是它的原因,所以叫“自意”。他意也是同样的道理。依于提问,叫“依问”;提问是它的原因,所以叫“依问”。作为经教基础的事的生起,就是“事起”;“事起”就是“因事”,把 tha 音变成 ṭha 音;它有这个原因,所以叫“因事”。或者,通过这些来安立经,所以叫“安立”,也就是自意等本身。不过在词义分别中,自己的意乐是“自意”,他人的意乐是“他意”。被提问的叫“问”,也就是应当被问的意思;依提问而生起的、接受法义者的说法叫“依问语”,依“安立”一词,按阳性而说为“依问”。同样,“事起”就是“因事”,这里的含义应当这样理解。巴利
Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipīyatīti nikkhepo, suttaṃ eva nikkhepo suttanikkhepo. Atha vā nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇabhūtoti attajjhāsayo, attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayepi eseva nayo. Pucchāya vasoti pucchāvaso. So etassa atthīti pucchāvasiko. Suttadesanāya vatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti , atthuppatti eva aṭṭhuppatti tha-kārassa ṭha-kāraṃ katvā, sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti nikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho, pucchāvasena pavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasaṃ, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pucchāvasikoti pulliṅgavasena vuttaṃ. Tathā aṭṭhuppatti eva aṭṭhuppattikoti evamettha attho veditabbo.
另外,不依赖他人根器成熟等条件,所以把“自意”单独列为一种经的安立方式是合理的,因为这类教导只依世尊自己的意乐而说,为的是使法住立。可是,他意和依问以他人的意乐和提问作为说法的生起因;它们生起时,为什么不能归在因事里?反过来说,依问和因事是随他意而生起的,为什么不能归在他意里?不应这样质疑。因为,除了他人的志向、反复询问等,只有那以“经的教说之因的生起”为特征的情况,才被当作因事;所以“他意”和“依问”才被单独列出。比如《梵网经》《法嗣经》等,以称赞、贬毁、利养等事的生起为说法的缘,这称为因事。不因他人提问、只以意乐为缘而说的,是他意;依提问之力而说的,是依问。这个道理很清楚。巴利
Apica paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto, kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathaṃ aṭṭhuppattiyaṃ anavarodho, pucchāvasikaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti? Na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi brahmajāladhammadāyādasuttādīnaṃ (dī. na. 1.1 ādayo) vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ aṭṭhuppatti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayameva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭoyamatthoti.
世尊不等人请求,只凭自己的意乐而说的那些经,比如《希望经》《迅速经》等,这些经的安立就是“依自意”。巴利
Yāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva katheti, seyyathidaṃ – ākaṅkheyyasuttaṃ, tuvaṭṭakasuttantievamādīni (su. ni. 921 ādayo; ma. ni. 1.64 ādayo), tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.
还有一类,是观察了他人的意乐、信忍、志向和觉悟程度之后,依照他人的意乐而说的法,比如《教诫罗睺罗经》《转法轮经》等。就像观察到“罗睺罗的解脱成熟之法已经圆满,我现在应当进一步引导罗睺罗断尽诸漏”而说的经典。这些法的安立方式,就是依他人意乐。巴利
Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā, yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca oloketvā parajjhāsayavasena kathitāni, seyyathidaṃ – rāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanasuttantievamādīni (ma. ni. 2.107 ādayo; 3.416 ādayo; saṃ. ni. 3.59; mahāva. 19-20), tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.
不过,当天人和人、四众以及四种姓的人来到世尊面前,用各种方式提问,比如“尊者,常听说觉支、觉支,又听说盖、盖……”时,世尊针对这些提问所说的《觉支相应》等法,把它们按提问来归类整理,就是“依问安立”。巴利
Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā devā manussā catasso parisā cattāro vaṇṇā ca tathā tathā pañhaṃ pucchanti ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgāti, bhante, vuccanti, nīvaraṇā nīvaraṇāti vuccantī’’tiādinā , evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni (saṃ. ni. 5.186) tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.
不过,那些是依据已生起的因缘而说的,比如《法嗣经》《子肉喻经》《木段喻经》等,对它们来说,安立方式则是依事而设。巴利
Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ, puttamaṃsūpamaṃ, dārukkhandhūpamantievamādīni (ma. ni. 1.29; saṃ. ni. 2.63), tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.
这样,在这四种经的安立方式中,这部经的安立属于“他人的意乐”。因为它是依据他人的意乐而安立的。依据谁的意乐呢?依据那些见到贪欲过患的人的意乐。不过,有些人说这是“自己的意乐”。巴利
Evamimesu catūsu suttanikkhepesu imassa suttassa parajjhāsayo nikkhepo. Parajjhāsayavasena hetaṃ nikkhittaṃ. Kesaṃ ajjhāsayena? Lobhe ādīnavadassīnaṃ puggalānaṃ. Keci pana ‘‘attajjhāsayo’’ti vadanti.
在这里,“比丘们,一法”等说法中,“一”这个词,有时候是“某些”的意思,比如“有些沙门婆罗门宣称:‘我与世间是常恒的,只有这才是真实的,其他都是虚妄的’”(中部3.27)。有时候是“殊胜”的意思,比如“心的专一状态”(长部1.228;巴拉基格11)。有时候是“没有同伴”的意思,比如“独自远离而住”(长部1.405)。有时候是“计数”的意思,比如“比丘们,只有一个刹那、一个时机适合修梵行”(增支部8.29)。在这里,也应当理解为“计数”的意思。巴利
Tattha ekadhammaṃ, bhikkhavetiādīsu ekasaddo attheva aññatthe ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27). Atthi seṭṭhe ‘‘cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu (dī. ni. 1.228; pārā. 11). Atthi asahāye ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu (dī. ni. 1.405). Atthi saṅkhāyaṃ ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29). Idhāpi saṅkhāyameva daṭṭhabbo.
“法”这个词,出现在教理、谛、定、慧、本性、福、罪、空性、所知、自性等含义中。比如在“在这里,比丘学法”(增支部5.73)这类句子里,意思是教理。在“现见法”(长部1.299)这类句子里,意思是谛。在“那些世尊有如此法”(长部2.13;3.142)这类句子里,意思是定。在“真实、法、坚忍、布施,死后不忧愁”(本生经1.1.57)这类句子里,意思是慧。在“比丘们,有生法的众生,生起这样的欲望”(长部2.398)这类句子里,意思是本性。在“法确实保护行法者”(本生经1.10.102)这类句子里,意思是福。在“应以三法中的某一法来说,或以巴拉基格,或以桑喀地谢思,或以巴吉帝亚”(巴拉基格444)这类句子里,意思是罪。在“在那个时刻,诸法存在”(法集论121)这类句子里,意思是空性。在“一切法以一切方式,出现在佛陀世尊的智门之前”(大义释156;小义释·莫伽罗阇童子问义释85)这类句子里,意思是所知。在“善法、不善法”(法集论·三法论母1)这类句子里,意思是自性。在这里,也是指自性。所以“一法”是指一种杂染的自性,这是它的意趣所在。它既是一,又是法,所以叫“一法”;这就是那一法。巴利
Dhamma-saddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattisuññatāñeyyasabhāvādīsu dissati. Tathā hissa ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) pariyatti attho. ‘‘Diṭṭhadhammo’’tiādīsu (dī. ni. 1.299) saccāni. ‘‘Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.13; 3.142) samādhi. ‘‘Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, save pecca na socatī’’tiādīsu (jā. 1.1.57) paññā. ‘‘Jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.398) pakati. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāri’’ntiādīsu (jā. 1.10.102) puññaṃ. ‘‘Tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena vadeyya pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena vā’’tiādīsu (pārā. 444) āpatti. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) suññatā. ‘‘Sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’tiādīsu (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) ñeyyo. ‘‘Kusalā dhammā akusalā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 1) sabhāvo attho . Idhāpi sabhāvo. Tasmā ekadhammanti ekaṃ saṃkilesasabhāvanti adhippāyo. Eko ca so dhammo cāti ekadhammo, taṃ ekadhammaṃ.
“比丘们”是在呼唤比丘们。那么,世尊在说法时,为什么要呼唤比丘们,而不只是说法呢?是为了让他们生起正念。因为比丘们坐着的时候,有的在想别的事,有的在省察法,有的在作意业处。如果不先叫他们一声就直接说法,他们就无法好好判断:“这个开示是以什么为根据、以什么为条件而说的?”但如果先叫了他们,他们就能提起正念,好好判断。所以,为了让他们生起正念,才呼唤“比丘们”。而且,通过这个由乞食等功德所成就的称呼,世尊揭示了一种远离卑劣之人和骄慢之人的生活方式,从而调伏了掉举和昏沉的心。通过“比丘们”这个以慈悲遍满、柔和之心和目光为先导的称呼,世尊让他们面向自己;又通过这个表明想要说法的称呼,让他们生起想听的欲望。也正是通过这个呼唤的含义,世尊促使他们好好听闻和作意。因为教法的成就,就取决于好好听闻和作意。巴利
Bhikkhaveti bhikkhū ālapati. Kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento bhikkhū ālapati, na dhammameva desetīti? Satijananatthaṃ. Bhikkhū hi aññaṃ cintentāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasi karontāpi nisinnā honti. Te paṭhamaṃ anālapitvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā, kiṃpaccayā’’ti sallakkhetuṃ na sakkonti. Ālapite pana satiṃ upaṭṭhapetvā sallakkhetuṃ sakkonti, tasmā satijananatthaṃ ‘‘bhikkhave’’ti ālapati. Tena ca tesaṃ bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhave’’ti iminā karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karonto tena ca kathetukamyatādīpakena vacanena nesaṃ sotukamyataṃ janeti. Teneva ca sambodhanatthena sādhukaṃ savanamanasikārepi niyojeti. Sādhukaṃ savanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.
当天众和人众等会众成员也在场时,为什么只称呼比丘们呢?因为比丘们最为资深、最为殊胜、最为亲近、常随侍在世尊身边。世尊的说法是面向一切会众的,而在会众当中,比丘们最为资深,因为他们是最先被度化的;最为殊胜,因为他们以出家为起点,跟随导师修行,并且领受整个教法;最为亲近,因为在座众人中他们就在附近;常随侍,因为他们常在导师身边。再者,他们是说法的容器,因为他们能按照教导去修行,而且这番开示是特别针对某些比丘说的,所以只称呼他们。巴利
Aññesupi devamanussesu parisapariyāpannesu vijjamānesu kasmā bhikkhū eva āmantesīti? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā, parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca, āsannā tattha nisinnesu samīpavuttiyā, sadāsannihitā satthusantikāvacarattā. Apica te dhammadesanāya bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato, visesato ca ekacce bhikkhū sandhāya ayaṃ desanāti te eva ālapi.
“应当断除”:在这里,“断”一共有五种:彼分断、镇伏断、正断、止息断、出离断。其中,就像用灯光驱除黑暗一样,因为灯光正好是黑暗的对治,所以用无贪等来断除贪等,用名色分别等观智来断除种种不利之法,这就是彼分断。具体来说:用布施断除贪等污垢,用戒断除杀生等坏戒行,用信等断除无信等,用名色确定断除身见,用缘摄受断除无因见和邪因见;然后,用度疑清净断除犹豫不定,用对诸行聚的思惟断除“我、我所”的执取,用道非道智见清净断除把非道当成道的想法,用生随观断除断灭见,用灭随观断除常见,用怖畏随观断除在可怕事物上生起的不可怕想,用过患随观断除享乐想,用厌离随观断除欢喜想,用欲解脱智断除不想解脱的状态,用行舍智断除不中舍的状态,用随顺智断除对法住性的执著,用涅槃断除相违之态,用种姓智断除对诸行相的执取——这些就叫作彼分断。巴利
Pajahathāti ettha pahānaṃ nāma tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidhaṃ. Tattha yaṃ dīpālokeneva tamassa paṭipakkhabhāvato alobhādīhi lobhādikassa, nāmarūpaparicchedādivipassanāñāṇehi tassa tassa anatthassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – pariccāgena lobhādimalassa, sīlena pāṇātipātādidussīlyassa, saddhādīhi assaddhiyādikassa, nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhayesu abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanena abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukamyatāya upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyā, nibbānena paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma.
通过近行定与安止定之分,以定力阻止烦恼现行与增长,就像用陶锤打散水面上的浮苔一样,断除那些盖障等法,这叫作镇伏断。依靠修习四种圣道,在各自相续中,依照“为断诸见”等经文所说的方法,将属于集谛一方的烦恼聚彻底斩断,使其永远不再生起,这叫作截断断。在果位刹那,烦恼归于止息,这叫作止息断。因为出离一切有为法,一切有为法悉皆断尽,这就是涅槃,叫作出离断。在这五种断中,此处指的是能成就不来果的那种断,所以应当知道这里说的是截断断。因此,“应断”的意思是:应舍弃,应截断。巴利
Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277; vibha. 628) nayena vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena samucchindanaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ pana sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Evaṃ pañcavidhe pahāne anāgāmikabhāvakarassa pahānassa adhippetattā idha samucchedappahānanti veditabbaṃ. Tasmā pajahathāti pariccajatha, samucchindathāti attho.
“我”是世尊用来指自己。“vo”这个字,出现在表示主格、宾格、具格、属格、补足词和与格的地方。比如“阿那律,你们是否和合、欢喜?”(《中部》1.326)里,它是主格的意思。“诸比丘,去吧,我遣散你们。”(《中部》2.157)里,是宾格的意思。“你们不应住在我跟前。”(《中部》2.157)里,是具格的意思。“舍利弗,你们所说的都是善说。”(《中部》1.345)里,是属格的意思。“那些圣者,他们清净的身业。”(《中部》1.35)里,是补足词的意思。“诸比丘,我要为你们讲说林野分际的法门。”(《中部》1.190)里,是与格的意思。这里也应该看作与格。巴利
Ahanti bhagavā attānaṃ niddisati. Voti ayaṃ vosaddo paccattaupayogakaraṇasāmivacanapadapūraṇasampadānesu dissati. Tathā hi ‘‘kacci, pana vo anuruddhā, samaggā sammodamānā’’tiādīsu (ma. ni. 1.326) paccatte āgato. ‘‘Gacchatha, bhikkhave, paṇāmemi vo’’tiādīsu (ma. ni. 2.157) upayoge. ‘‘Na vo mama santike vatthabba’’ntiādīsu (ma. ni. 2.157) karaṇe. ‘‘Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsita’’ntiādīsu (ma. ni. 1.345) sāmivacane. ‘‘Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) padapūraṇe. ‘‘Vanapatthapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.190) sampadāne. Idhāpi sampadāne eva daṭṭhabbo.
“保证者”就是担保人。因为他对持有者来说,是债权人的代表;对债权人来说,又是持有者的代表;他作为债权人财物的代表,通过取用等方式享用,所以叫“享用者”,也就是“保证者”,巴利语是pāṭibhogo。“为不来者性”,是指为了达到不来者的状态。因为不再以结生的方式回到欲有,所以叫不来者。通过证得某一法而被称为不来者的有果第三道,就叫不来者性。就这样,世尊善于调御可教化的人,随顺他们的心意,用简要的方法,仅仅通过圆满一法,就稳固地展示了第三道的证得,这正是正自觉者的做法。因为第三道所断的嗔恚等结缚烦恼,即使层次不同,也都超不出对欲贪的断除。巴利
Pāṭibhogoti paṭibhū. So hi dhāraṇakaṃ paṭicca dhanikassa, dhanikaṃ paṭicca dhāraṇakassa paṭinidhibhūto dhanikasantakassa tato haraṇādisaṅkhātena bhuñjanena bhogoti paṭibhogo, paṭibhogo eva pāṭibhogo. Anāgāmitāyāti anāgāmibhāvatthāya. Paṭisandhiggahaṇavasena hi kāmabhavassa anāgamanato anāgāmī. Yo yassa dhammassa adhigamena anāgāmīti vuccati, saphalo so tatiyamaggo anāgāmitā nāma. Iti bhagavā veneyyadamanakusalo veneyyajjhāsayānukūlaṃ tatiyamaggādhigamaṃ lahunā upāyena ekadhammapūraṇatāmattena thiraṃ katvā dassesi yathā taṃ sammāsambuddho. Bhinnabhūmikāpi hi paṭighasaṃyojanādayo tatiyamaggavajjhā kilesā kāmarāgappahānaṃ nātivattantīti.
那么,世尊为什么在这里把自己摆到担保人的位置上呢?是为了让那些比丘生起精进心,去证得不来道。因为世尊看到:当他说出“比丘们,你们要舍弃一法,我给你们担保能证得不来果”之后,这些比丘一定会想:“法主既然先说了‘我来担保’,那只要舍弃那一法,就一定能证得第三地。所以应当为此努力修行。”这样一来,他们就会生起精进心。因此,为了激发那些比丘证得不来果的精进心,世尊才把自己摆到担保人的位置上。巴利
Kasmā panettha bhagavā attānaṃ pāṭibhogabhāve ṭhapesi? Tesaṃ bhikkhūnaṃ anāgāmimaggādhigamāya ussāhajananatthaṃ. Passati hi bhagavā ‘‘mayā ‘ekadhammaṃ, bhikkhave, pajahatha, ahaṃ vo pāṭibhogo anāgāmitāyā’ti vutte ime bhikkhū addhā taṃ ekadhammaṃ pahāya sakkā tatiyabhūmiṃ samadhigantuṃ, yato dhammassāmi paṭhamamāha ‘ahaṃ pāṭibhogo’ti ussāhajātā tadatthāya paṭipajjitabbaṃ maññissantī’’ti. Tasmā ussāhajananatthaṃ anāgāmitāya tesaṃ bhikkhūnaṃ attānaṃ pāṭibhogabhāve ṭhapesi.
“哪一法”在这里是提问的说法。而提问一共有五种:未见而求说明的提问、已见而求核对的提问、为断除疑惑的提问、为获得认可的提问、想说法的提问。
其中,当某个特征本来还不被知道、没被见过、没被衡量过、没被审察过、不清楚、没被阐明,为了知道它、看见它、衡量它、审察它、让它清楚、把它阐明而提问,这就是未见而求说明的提问。
当某个特征本来已经被知道、被见过、被衡量过、被审察过、清楚、已被阐明,为了和其他智者一起核对讨论而提问,这就是已见而求核对的提问。
当对某个特征陷入疑惑、犹豫,变成两难——“是这样吗?不是这样吗?是什么?怎么回事?”——为了断除疑惑而提问,这就是为断除疑惑的提问。
世尊为了让人认可接受而提问,比如“比丘们,你们认为怎样?色是常还是无常?”等等,这就是为获得认可的提问。
世尊因为想说而对比丘们提问,比如“比丘们,有四种食,能让已生的众生安住,也能帮助那些寻求再生的众生。是哪四种呢?”这就是想说法的提问。巴利
Katamaṃ ekadhammanti ettha katamanti pucchāvacanaṃ. Pucchā ca nāmesā pañcavidhā – adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṃsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā , kathetukamyatāpucchāti. Tattha pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā. Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. So aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā. Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti, so vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ vimaticchedanāpucchā. Bhagavā hi anumatiggahaṇatthaṃ pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’tiādinā (saṃ. ni. 3.59; mahāva. 21), ayaṃ anumatipucchā. Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati – ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro’’ti (saṃ. ni. 2.11) ayaṃ kathetukamyatāpucchā.
在这里,前三种提问是诸佛没有的。为什么呢?因为在三时之中,没有任何有为法或超越三时的无为法,是正自觉者未曾见、未曾衡量、未曾审察、未曾显现、未曾明了的。因此,他们没有“未见解明”的提问。而他们以自身智慧所通达的法,不需要再与其他沙门、婆罗门、天、魔或梵天神一起核对比较,因此他们也没有“已见合勘”的提问。又因为诸佛世尊没有疑惑,已经超越疑惑,对一切法都没有犹豫,所以他们也没有“断疑”的提问。另外两种提问则是存在的,其中这一种应当知道是“欲说法提问”。巴利
Tattha purimā tisso pucchā buddhānaṃ natthi. Kasmā? Tīsu hi addhāsu kiñci saṅkhataṃ addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ sammāsambuddhānaṃ adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi. Tena nesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi. Yaṃ pana tehi attano ñāṇena paṭividdhaṃ, tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃ natthi, tena nesaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchāpi natthi. Yasmā pana buddhā bhagavanto akathaṃkathī tiṇṇavicikicchā sabbadhammesu vigatasaṃsayā, tena nesaṃ vimaticchedanāpucchāpi natthi. Itarā pana dve pucchā atthi, tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchāti veditabbā.
现在,为了具体说明那个提问所问的含义,世尊说:“比丘们,贪是一法。”其中,众生因为贪而染著,或者它本身就染著,或者它只是染著本身,所以叫“贪”。这个贪以执取所缘为特征,就像粘胶;以黏著为作用,就像肉片掉进热锅;以不肯舍弃为表现,就像油和眼药之染色;以在可被结缚的事物中看到乐味为直接原因。它不断增长,成为渴爱之流;应当知道,它在哪里生起,就像急流之河把众生带向大海一样,贪也只会把那个众生带向恶趣。虽然“贪”这个词是泛指一切贪,但这里应当知道它特指欲贪,因为欲贪正是被不来道所断除的。巴利
Idāni tāya pucchāya puṭṭhamatthaṃ sarūpato dassento ‘‘lobhaṃ, bhikkhave, ekadhamma’’ntiādimāha. Tattha lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Svāyaṃ ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya, abhisaṅgaraso tattakapāle pakkhittamaṃsapesi viya, apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya, saṃyojaniyesu dhammesu assādadassanapadaṭṭhāno, taṇhānadibhāvena vaḍḍhamāno yattha samuppanno, sīghasotā nadī viya mahāsamuddaṃ apāyameva taṃ sattaṃ gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo. Kiñcāpi ayaṃ lobhasaddo sabbalobhasāmaññavacano, idha pana kāmarāgavacanoti veditabbo. So hi anāgāmimaggavajjho.
再者,“比丘们”这个称呼,是为了让那些以领受法的心态面对法的人,对法生起恭敬。通过“应断除”这句话,说明了断的现观;而这种断的现观,是跟遍知的现观、证悟的现观、修习的现观一起运作的,不是单独生起的。这样一来,依四谛而立的四种正见作用就都包含在内了。就像说“应断除贪”时,因为贪属于应断除的范畴,所以嗔等其他烦恼的断除在意义上也一并被说到了;同样,当说到在集谛范围内正见的作用即断的现观时,作为它助伴的正思惟等其他道支,它们在集谛上的作用在意义上也一并被说到了。因此应当知道,这里已经完整地说明了圣道的作用。按照这个道理,念处等菩提分法的作用在这里被说到的情形,也应当根据情况详细展开。巴利
Puna bhikkhaveti ālapanaṃ dhammassa paṭiggāhakabhāvena abhimukhībhūtānaṃ tattha ādarajananatthaṃ. Pajahathāti iminā pahānābhisamayo vihito, so ca pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamayehi saddhiṃ eva pavattati, na visunti catusaccādhiṭṭhānāni cattāripi sammādiṭṭhiyā kiccāni vihitāneva honti. Yathā ca ‘‘lobhaṃ pajahathā’’ti vutte pahānekaṭṭhabhāvato dosādīnampi pahānaṃ atthato vuttameva hoti, evaṃ samudayasaccavisaye sammādiṭṭhikicce pahānābhisamaye vutte tassā sahakārīkāraṇabhūtānaṃ sammāsaṅkappādīnaṃ sesamaggaṅgānampi samudayasaccavisayakiccaṃ atthato vuttameva hotīti paripuṇṇo ariyamaggabyāpāro idha kathitoti daṭṭhabbo. Iminā nayena satipaṭṭhānādīnampi bodhipakkhiyadhammānaṃ byāpārassa idha vuttabhāvo yathārahaṃ vitthāretabbo.
另外,这里说“要断除贪”,这句话讲的是断遍知。而断遍知以审察遍知为基础,审察遍知又以知遍知为基础;因为这三者互相离不开,所以三种遍知就都被点明了。应当这样理解:在这里,连同果一起,已经完整地开示了四谛的修行法门。另一种说法是,“要断除贪”这句话连同果一起,讲的是如实知见清净。而如实知见清净又依赖行道知见清净……依赖心清净和戒清净。应当知道,按照这种前后紧密相连的关系,连同果一起,七种清净就全都说明白了。巴利
Apicettha lobhaṃ pajahathāti etena pahānapariññā vuttā. Sā ca tīraṇapariññādhiṭṭhānā, tīraṇapariññā ca ñātapariññādhiṭṭhānāti avinābhāvena tissopi pariññā bodhitā honti. Evamettha saha phalena catusaccakammaṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ katvā pakāsitanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā lobhaṃ pajahathāti saha phalena ñāṇadassanavisuddhi desitā. Sā ca paṭipadāñāṇadassanavisuddhisannissayā…pe… cittavisuddhisīlavisuddhisannissayā cāti nānantarikabhāvena saha phalena sabbāpi satta visuddhiyo vibhāvitāti veditabbaṃ.
一个想要断除贪的人,依靠这种以清净次第来修习的方式,通过完成三种遍知——巴利
Evametāya visuddhikkamabhāvanāya pariññāttayasampādanena lobhaṃ pajahitukāmena –
贪欲会带来无益,贪欲会搅乱内心;
恐惧从自己内心生起,人们却察觉不到。
“ 贪心的人不懂真正的利益,贪心的人看不见法。
那时,人就被贪欲彻底吞没,陷入一片漆黑。”巴利
‘‘Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano; Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati. ‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati; Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ’’. (itivu. 88);
贤友,一个被贪欲染着的人,被贪欲征服、内心被贪欲彻底控制,他会杀生,会偷盗,会破门入户,会抢劫财物,会洗劫孤户,会拦路打劫,会与人妻私通,也会说妄语。而那些沙门、婆罗门对此不知道、看不见、不觉察,追随渴爱,他们那样也不过是惶恐挣扎而已。巴利
Ratto kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati. Tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ avedayataṃ taṇhānugatānaṃ paritassitaṃ vipphanditameva (a. ni. 3.54).
“ 以渴爱为伴侣的人,在漫长的轮回中流转;
他不能超越这种存在状态和那种存在状态,不能超越轮回。”
那些被贪欲染着的人奔向欲流,就像蜘蛛奔向自己织的网一样。巴利
‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ; Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati’’. (itivu. 15, 105); ‘‘Natthi rāgasamo aggi, natthi dosasamo kali’’. (dha. pa. 202, 251); ‘‘Kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhati’’. (saṃ. ni. 1.212); ‘‘Ye rāgarattānupatanti sotaṃ, sayaṃkataṃ makkaṭakova jāla’’nti. (dha. pa. 347) ca –
依照如是等经句,用各种方法观察贪欲的过患之后,应当为了断除它而修行。巴利
Evamādisuttapadānusārena nānānayehi lobhassa ādīnavaṃ paccavekkhitvā tassa pahānāya paṭipajjitabbaṃ.
另外,有六种法能帮助断除欲贪:取不净相、致力于修不净观、守护根门、饮食知量、亲近善友、说适当的话。因为,取十种不净相的人,欲贪也能被断除;以身至念的修习,对有知觉的身体修不净,对无知觉的尸体以膨胀等相致力于修不净观的人,欲贪也能被断除;在以意为第六的诸根上,以防护、以正念的门闩关住根门的人,欲贪也能被断除;在还剩四五口食物时便喝水、以这样的方式维持生命为习惯、饮食知量的人,欲贪也能被断除。因此说——巴利
Apica cha dhammā kāmarāgassa pahānāya saṃvattanti, asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmarāgo pahīyati, kāyagatāsatibhāvanāvasena saviññāṇake uddhumātakādivasena aviññāṇake asubhe asubhabhāvanānuyogamanuyuttassāpi, manacchaṭṭhesu indriyesu saṃvaraṇavasena satikavāṭena pihitadvārassāpi , catunnaṃ pañcannaṃ vā ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi. Tenevāha –
“ 还剩四五口饭团不吃,就喝水;
对精进努力的比丘来说,这足以让他安稳而住。”巴利
‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);
即使亲近乐于修习不净业处的善知识,在站立、坐下等时候谈论与十种不净相关的适当话题,也能断除爱欲。因此他说:巴利
Asubhakammaṭṭhānabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tenevāha –
比丘们,存在不净相,在那里反复如理作意,这就是让尚未生起的欲贪不生起、让已经生起的欲贪断除的食。巴利
‘‘Atthi, bhikkhave, asubhanimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā kāmacchandassa pahānāyā’’ti.
在修行前期,为了断除被称为欲贪的贪,修行者努力修观,然后以第三道将它彻底断尽,毫无剩余。因此说:“比丘们,要断除贪这一法,我为你们担保:你们将证得不来果。”巴利
Evaṃ pubbabhāge kāmarāgasaṅkhātassa lobhassa pahānāya paṭipanno vipassanaṃ ussukkāpetvā tatiyamaggena taṃ anavasesato samucchindati. Tena vuttaṃ ‘‘lobhaṃ, bhikkhave, ekadhammaṃ pajahatha, ahaṃ vo pāṭibhogo anāgāmitāyā’’ti.
这里有人问:那么,这里被断除的贪是什么?是过去的、未来的,还是现在的?对此应该怎么理解呢?首先,过去的贪不可能被断除,未来的贪也不可能被断除,因为它们都不存在。因为已经灭去的和还没有生起的,都不能说是有;如果那样的话,努力修行就变得没有意义了。如果是现在的贪,同样努力也没有意义,因为现在的贪其自性就是刹那即灭;而且这样一来,道的发展就变成了杂染的,或者贪就变成了与心不相应,但这种说法并不合理。因此,并不是按照上面说的方式断除过去、未来或现在的贪。就好比这里有一棵幼树,还没有长出果实,有人用斧头从根上把它砍断。若树未被砍断,本来会由这棵树结出的果实,因为树已被砍断,还没有生起就不再出生了。同样地,若未证得圣道,本来会生起的贪,由于证得圣道而摧毁了它的条件,所以不再生起。这在注疏中被称为得地而生。因为在修观时,作为所缘的五蕴是它生起的地方,所以称为地。那个地已经被它获得,因此称为得地而生。也正是这个,被称为所缘已执取而生、未镇伏而生、未断尽而生。巴利
Etthāha ‘‘ko panettha lobho pahīyati, kiṃ atīto, atha anāgato, udāhu paccuppanno’’ti? Kiñcettha – na tāva atīto lobho pahīyeyya, na anāgato vā tesaṃ abhāvato. Na hi niruddhaṃ anuppannaṃ vā atthīti vuccati, vāyāmo ca aphalo āpajjati. Atha paccuppanno, evampi aphalo vāyāmo tassa sarasabhaṅgattā, saṃkiliṭṭhā ca maggabhāvanā āpajjati, cittavippayutto vā lobho siyā, na cāyaṃ nayo icchitoti. Vuccate – na vuttanayena atītānāgatapaccuppanno lobho pahīyati. Seyyathāpi idha taruṇarukkho asañjātaphalo, taṃ puriso kuṭhāriyā mūle chindeyya, tassa rukkhassa chede asati yāni phalāni nibbatteyyuṃ, tāni rukkhassa chinnattā ajātāni eva na jāyeyyuṃ, evameva ariyamaggādhigame asati uppajjanāraho lobho ariyamaggādhigamena paccayaghātassa katattā na uppajjati. Ayañhi aṭṭhakathāsu ‘‘bhūmiladdhuppanno’’ti vuccati. Vipassanāya hi ārammaṇabhūtā pañcakkhandhā tassa uppajjanaṭṭhānatāya bhūmi nāma. Sā bhūmi tena laddhāti katvā bhūmiladdhuppanno. Ārammaṇādhiggahituppanno avikkhambhituppanno asamūhatuppannoti ca ayameva vuccati.
这里说的“于此”,是指在那部经里。“此”是指这个已经讲明的义理。现在要按偈颂的形式来说。“此说”——那是谁说的呢?正是世尊说的。因为在其他类似的地方,是结集者所作的结集偈颂,但在这里,是世尊为了那些喜欢偈颂的人,随顺他们的意乐,把已经说过的义理归纳起来,说出了偈颂。巴利
Tatthāti tasmiṃ sutte. Etanti etaṃ atthajātaṃ. Idāni gāthābandhavasena vuccamānaṃ. Iti vuccatīti kena pana vuccati? Bhagavatā va. Aññesu hi tādisesu ṭhānesu saṅgītikārehi upanibandhagāthā honti, idha pana bhagavatā va gāthārucikānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena vuttamevatthaṃ saṅgahetvā gāthā bhāsitā.
在这里,由于那种贪——以执取所缘为特征、以染著为作用——众生被贪所染,对内在和外在的诸处贪求、执著,所以说“因何贪而贪婪,有情去恶趣”。“贪婪”中的 se 只是一个语尾虚词。不过文法家认为,在这类地方应该加上 se 这个音节。正因为这样被贪所染,他们不做身善行等任何善行,反而积累身恶行等,这些被称为“有情”的众生,因为黏著于色等对象,就以结生的方式投生到地狱、畜生界、饿鬼界——这些因为是一切苦生起之处,所以被称为“恶趣”。巴利
Tattha yena lobhena luddhāse, sattā gacchanti duggatinti yena ārammaṇaggahaṇalakkhaṇena tato eva abhisaṅgarasena lobhena luddhā ajjhattikabāhiresu āyatanesu giddhā gadhitā. Seti hi nipātamattaṃ. Akkharacintakā pana īdisesu ṭhānesu se-kārāgamaṃ icchanti. Tathā luddhattā eva kāyasucaritādīsu kiñci sucaritaṃ akatvā kāyaduccaritādīni ca upacinitvā rūpādīsu sattavisattatāya sattāti laddhanāmā pāṇino dukkhassa nibbattiṭṭhānatāya duggatīti saṅkhaṃ gataṃ nirayaṃ tiracchānayoniṃ pettivisayañca paṭisandhiggahaṇavasena gacchanti upapajjanti.
他们以正智如实了知那贪之后,就以观者的身份断除它。也就是说,对于前面所说的贪,从它的自性、生起、灭尽、滋味、过患、出离这些方面,以正确而不颠倒的原因和方法,用称为“了知、审察、遍知”的智慧去认知;然后对色等五取蕴,以无常等各种方式去观照,因此称为“观者”。他们以观慧为先导,用道慧将那贪彻底断除,使它不再在自己的相续中生起。断除之后,就不再回到这个世间。像这样,连同残余的烦恼一起,以不来道断除那贪之后,由于下分结已被彻底断尽,就不再以结生的方式回到这个名为欲界的世间。于是,世尊以不来果结束了这次说法。巴利
Taṃ lobhaṃ sammadaññāya, pajahanti vipassinoti taṃ yathāvuttaṃ lobhaṃ sabhāvato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇatoti imehi ākārehi sammā aviparītaṃ hetunā ñāyena aññāya ñātatīraṇapariññāsaṅkhātāya paññāya jānitvā rūpādike pañcupādānakkhandhe aniccādīhi vividhehi ākārehi passanato vipassino avasiṭṭhakilese vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya samucchedappahānavasena pajahanti, na puna attano santāne uppajjituṃ denti. Pahāyana punāyanti, imaṃ lokaṃ kudācananti evaṃ sahajekaṭṭhapahānekaṭṭhehi avasiṭṭhakilesehi saddhiṃ taṃ lobhaṃ anāgāmimaggena pajahitvā puna pacchā imaṃ kāmadhātusaṅkhātaṃ lokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena kadācipi na āgacchanti orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ suppahīnattā. Iti bhagavā anāgāmiphalena desanaṃ niṭṭhāpesi.
这个“义”也是指:从因缘(序分)的末尾开始,一直到偈颂结束,这部经所说明的义理。“亦”这个字,是对接下来将要宣说的诸经义理的总结。其余部分都和前面说的一样。在这部经里,集圣谛是以它自身的样貌直接出现的,道圣谛则是通过“断除”这一说法来说明。另外两个圣谛,则应当依据那两者是它们的因来确定。而在偈颂里,苦、集、道这三个圣谛按字面就能知道,另一个灭圣谛则应当加以确定。从这以后的诸经,也都是同样的方法。巴利
Ayampi atthoti nidānāvasānato pabhuti yāva gāthāpariyosānā iminā suttena pakāsito attho. Api-saddo idāni vakkhamānasuttatthasampiṇḍano. Sesaṃ vuttanayameva. Imasmiṃ sutte samudayasaccaṃ sarūpeneva āgataṃ, pahānāpadesena maggasaccaṃ. Itaraṃ saccadvayañca tadubhayahetutāya niddhāretabbaṃ. Gāthāya pana dukkhasamudayamaggasaccāni yathārutavaseneva ñāyanti, itaraṃ niddhāretabbaṃ. Eseva nayo ito paresupi suttesu.
2. 嗔经注释巴利
2. Dosasuttavaṇṇanā
2 2. 接着是《嗔经》的注释。这里先解释前面没有出现过的词。就像在这里一样,从这以后在所有地方,我们都只解释前面没出现过的词。因为这部经是世尊看到那些嗔心很重的人的根性之后,为了让他们平息嗔心才说的,所以经文里说“比丘们,你们要舍弃一法,就是嗔”。这里说的“嗔”,是指按照“他对我做了无益的事”这类方式(《分别论》960)在经中说的九种事,以及从相反的“他没有对我做有益的事”这类方式推出来的另外九种事,一共十八种愤恨生起的根据,再加上像残桩、荆棘这类不合理的情形,总共十九种愤恨事中,由其中任何一种生起的愤恨。它为什么叫“嗔”呢?因为众生借着它而恼怒,或者它自己就恼怒,或者它仅仅就是恼怒本身,所以叫“嗔”。它的特相是粗暴,像被激怒的毒蛇;它的作用是像毒液扩散一样蔓延,如同毒液发作;或者说它的作用是烧毁自己所依靠的地方,像森林大火;它的现起是恼怒,像得到机会的仇敌;它的近因就是前面说的那些愤恨事,应当看作像掺了毒的腐尿一样。舍弃,就是彻底断除。在这里,那些……巴利
2.Vuttañhetaṃ…pe… dosanti dutiyasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Yathā ettha, evaṃ ito paresupi sabbattha apubbapadavaṇṇanaṃyeva karissāma. Yasmā idaṃ suttaṃ dosabahulānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā dosavūpasamanatthaṃ desitaṃ, tasmā ‘‘dosaṃ, bhikkhave, ekadhammaṃ pajahathā’’ti āgataṃ. Tattha dosanti ‘‘anatthaṃ me acarīti āghāto jāyatī’’tiādinā (vibha. 960) nayena sutte vuttānaṃ navannaṃ, ‘‘atthaṃ me nācarī’’tiādīnañca tappaṭipakkhato siddhānaṃ navannamevāti aṭṭhārasannaṃ khāṇukaṇṭakādinā aṭṭhānena saddhiṃ ekūnavīsatiyā aññatarāghātavatthusambhavaṃ āghātaṃ. So hi dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti dosoti vuccati. So caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya, visappanaraso visanipāto viya, attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya, dussanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto, yathāvuttaāghātavatthupadaṭṭhāno visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. Pajahathāti samucchindatha. Tattha ye ime –
比丘们,有五种平息怨恨的方法,比丘心中生起的怨恨,应当通过这些方法彻底平息。是哪五种呢?比丘们,如果对某个人生起了怨恨,就应当对这个人修慈……修悲……修舍,对这个人采取不忆念、不作意的态度,这样就能平息对那个人的怨恨。比丘们,如果对某个人生起了怨恨,就应当对这个人确立“业是自己所有的”这一观念:“这位尊者是业的所有者,是业的继承者……将来也是如此。”巴利
‘‘Pañcime, bhikkhave, āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbā…pe… karuṇā…pe… upekkhā, asatiamanasikāro tasmiṃ puggale āpajjitabbo, evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, kammassakatā tasmiṃ puggale adhiṭṭhātabbā ‘kammassako ayamāyasmā kammadāyādo…pe… bhavissatī’’ti (a. ni. 5.161) –
以上就是所说的五种平息愤恨的方法。巴利
Evaṃ pañca āghātappaṭivinayā vuttāyeva.
贤友,有五种平息怨恨的方法,比丘一旦生起怨恨,就应当用这些方法彻底平息。是哪五种呢?贤友,这里有一种人,身体的行为不清净,但言语的行为清净;对这样的人,贤友,也应当平息怨恨。巴利
‘‘Pañcime, āvuso, āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Idhāvuso, ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti parisuddhavacīsamācāro; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo’’ti (a. ni. 5.162) –
以诸如此类的方式,也宣说了五种平息怨恨的方法;应当依其中任何一种平息怨恨的方法而作观察。再者,那——巴利
Evamādināpi nayena pañca āghātapaṭivinayā vuttā, tesu yena kenaci āghātapaṭivinayavidhinā paccavekkhitvā. Apica yo –
比丘们,就算盗贼和暴徒用双柄锯把你们的肢体一节一节锯断,如果那时有人对此心生愤怒,他就不是在奉行我的教法。这是导师的教诫。巴利
‘‘Ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṃ, tatrāpi yo mano padūseyya, na me so tena sāsanakaro’’ti (ma. ni. 1.232) satthu ovādo.
对愤怒的人回以愤怒,那个人反而更糟糕。
面对愤怒的人自己不生气,就能打赢那场很难打赢的仗。
他兼顾两者的利益——自己的和别人的。
知道别人正在发怒,自己能保持正念,就能平静下来。巴利
‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati; Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ. ‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca; Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati. (saṃ. ni. 1.188);
比丘们,有七种法会让怨敌如愿、让怨敌称心,它们会落到易怒的男人或女人身上。是哪七种呢?比丘们,在这里,怨敌对自己的仇人这样盼望:“但愿这个人长得丑!”这是什么原因呢?比丘们,因为怨敌不会因为仇人长得好看而高兴。比丘们,一个易怒的人,被愤怒压倒、被愤怒控制,即使他好好洗澡、仔细涂香、修剪头发胡须、穿上干净的白衣,他还是因为被愤怒控制而显得丑。比丘们,这就是第一种让怨敌如愿、让怨敌称心,会落到易怒的男人或女人身上的法。巴利
‘‘Sattime , bhikkhave, dhammā sapattakantā sapattakaraṇā kodhanaṃ āgacchanti itthiṃ vā purisaṃ vā. Katame satta? Idha, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati, ‘aho vatāyaṃ dubbaṇṇo assā’ti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa vaṇṇavatāya nandati. Kodhanoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kiñcāpi so hoti sunhāto suvilitto kappitakesamassu odātavatthavasano, atha kho so dubbaṇṇova hoti kodhābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā.
比丘们,再说,怨敌对自己的仇敌会这样希望:但愿这个人痛苦地躺着……乃至……但愿他没有利益……乃至……但愿他没有财富……乃至……但愿他没有名声……乃至……但愿他没有朋友……乃至……但愿他身体坏散、死后投生到苦处、恶趣、堕处、地狱。这是什么原因呢?比丘们,因为怨敌不会因仇敌投生善趣而高兴。比丘们,这个易怒的人,被愤怒压倒、被愤怒控制,以身行恶行,以语行恶行,以意行恶行。他以身行恶行、以语行恶行、以意行恶行之后,身体坏散、死后……乃至……投生到地狱,他就是被愤怒压倒的人。巴利
‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati ‘aho vatāyaṃ dukkhaṃ sayeyyā’ti…pe… na pacurattho assāti…pe… na bhogavā assāti…pe… na yasavā assāti…pe… na mittavā assāti…pe… kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyāti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa sugatigamane nandati. Kodhanoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā…pe… nirayaṃ upapajjati kodhābhibhūto’’ti (a. ni. 7.64).
“ 把嗔怒砍断,就能安乐地睡觉;把嗔怒砍断,就不会忧愁。
婆罗门啊,嗔怒以毒为根,顶端甘甜;”
“ 具有广大智慧者,请宽恕这一桩过失。
智者不会靠嗔怒的力量行事。”巴利
‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati…pe…. (a. ni. 7.64); ‘‘Kodhaṃ jahe vippajaheyya mānaṃ, saṃyojanaṃ sabbamatikkameyya. (dha. pa. 221); ‘‘Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano…pe…. (a. ni. 7.64); ‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati; Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇā’’ti. (saṃ. ni. 1.187); ‘‘Ekāparādhaṃ khama bhūripañña, Na paṇḍitā kodhabalā bhavantī’’ti. –
像这样,以这种次第,从所说的过患之反面——即断嗔的功德——来观察嗔的过患与功德,在修行前期,按“彼分断”等方式暂时舍断嗔,再进一步策励修观,最后通过第三道彻底断除嗔。这就是劝导那些比丘的用意所在。因此说:“诸比丘,应当断除一法,就是嗔。”所谓“心被嗔害者”,是指因为愤恨而心被染污、败坏。这里其余应当说明的内容,都按照初经注释中所说的方式来理解。巴利
Evamādinā nayena dose ādīnave vuttappaṭipakkhato dosappahāne ānisaṃse ca paccavekkhitvā pubbabhāge dosaṃ tadaṅgappahānādivasena pajahitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā tatiyamaggena sabbaso dosaṃ samucchindatha, pajahathāti tesaṃ bhikkhūnaṃ tattha niyojanaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘dosaṃ, bhikkhave, ekadhammaṃ pajahathā’’ti. Duṭṭhāseti āghātena dūsitacittatāya paduṭṭhā. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ paṭhamasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanayameva.
第3经 愚痴经的注释巴利
3. Mohasuttavaṇṇanā
3 在第三经中,“痴”就是无知。因为它是对苦的无知,对苦集的无知,对苦灭的无知,对通往苦灭之道的无知,如此等等,按这种方式分类,虽然有许多种差别,但都是被痴所迷乱。由于它自己迷乱,或者只是迷乱本身,所以称为“痴”。它以令心盲目为特相,或者以无知为特相;以不能通达为作用,或者以遮蔽所缘的自性为作用;以不如理修行为现起,或者以黑暗为现起;以不如理作意为近因。应当知道,它是一切不善法的根。在这里,“应断除”这句话的含义——巴利
3. Tatiye mohanti aññāṇaṃ. Tañhi dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇantiādinā nayena vibhāgena anekappabhedampi muyhanti. Tena sayaṃ vā muyhati muyhanamattameva vā tanti mohoti vuccati. So cittassa andhabhāvalakkhaṇo, aññāṇalakkhaṇo vā, asampaṭivedharaso, ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā, asammāppaṭipattipaccupaṭṭhāno, andhakārapaccupaṭṭhāno vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhāno, sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo. Idhāpi pajahathāti padassa –
“ 愚痴的人不知道什么是有益的,愚痴的人看不见法。
那时,当愚痴压倒一个人,就成了彻底的黑暗。”
‘‘Mūḷho atthaṃ na jānāti, mūḷho dhammaṃ na passati; Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ moho sahate naraṃ’’. (itivu. 88); ‘‘Anatthajanano moho…pe…. (itivu. 88); ‘‘Avijjā, bhikkhave, pubbaṅgamā akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā’’ (itivu. 40); ‘‘Mohasambandhano loko, bhabbarūpova dissati’’; (Udā. 70); ‘‘Moho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya’’ (a. ni. 3.34);
婆罗门,愚痴的人确实被痴所压倒,心被彻底控制,在现世就会生出恐惧和怨恨,来世也会生出恐惧和怨恨。巴利
‘‘Mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavatī’’ti ca –
按照这样的方法,应当这样观察:“凡是任何由欲贪等杂染法所生起的法,从实质上来说,那全都是以愚痴为因的。”观察了愚痴的过患,又从与它相对治的断除愚痴这一面观察了功德之后,在正式修行之前的前分阶段,随着依次断除欲贪等的进程,以一分断等方式正在断除愚痴,最终应当以第三道,以彻底断除的方式,断除前面所说的与贪、嗔共存的愚痴。这就是这里应当理解的意思。因为这里所说的愚痴,正是只有不来道才能断除的。所谓“迷昧者”,就是指对于善与不善、有罪与无罪等种种差别中,自己的利益与不利完全迷昧的人。其余内容与前面所说相同。巴利
Ādinā nayena ‘‘yo koci dhammo kāmacchandādisaṃkilesadhammehi nibbattetabbo, atthato sabbo so mohahetuko’’ti ca mohe ādīnavaṃ tappaṭipakkhato mohappahāne ānisaṃsañca paccavekkhitvā kāmacchandādippahānakkameneva pubbabhāge tadaṅgādivasena mohaṃ pajahantā tatiyamaggena yathāvuttalobhadosekaṭṭhaṃ mohaṃ samucchedavasena pajahathāti attho daṭṭhabbo. Anāgāmimaggavajjho eva hi moho idhādhippetoti. Mūḷhāseti kusalākusalasāvajjānavajjādibhede attano hitāhite sammūḷhā. Sesaṃ vuttanayameva.
4. 《忿经》的注释巴利
4. Kodhasuttavaṇṇanā
4 第四经中,“kodha”指的就是嗔。因为世尊正是随顺那些依“kodha”这一同义语来理解的人的意向,才把嗔本身用“kodha”这个同义语说出来。因此,这里的含义应当依照第二经所讲的方式来理解。此外,嗔以恼怒为特相,以制造怨恨为作用,以心的败坏状态为现起;还应当把它看作心的腐坏。与前面几经相比的这个差别,也要知道。巴利
4. Catutthe kodhanti dosaṃ. Doso eva hi kodhapariyāyena bujjhanakānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena evaṃ vutto. Tasmā dutiyasutte vuttanayenevettha attho veditabbo. Apica kujjhanalakkhaṇo kodho, āghātakaraṇaraso, cittassa byāpattibhāvapaccupaṭṭhāno, cetaso pūtibhāvoti daṭṭhabboti ayampi viseso veditabbo.
5. 第五覆经注释巴利
5. Makkhasuttavaṇṇanā
5 第五中,“makkha”是指覆藏他人的功德。虽然这种人就像抓起粪便去打别人一样,最先弄脏的其实是自己的手,但因为他生起的意图就是要覆藏他人的功德,所以被称为“覆藏他人功德”。就像擦身的布会擦掉沐浴者身上的水一样,他也同样覆藏、抹去、毁坏他人的功德;又或者,因为他抛弃、毁坏他人所成就的广大善行,所以称为“makkha”。它以覆藏他人功德为特相,以毁坏这些功德为作用,以遮蔽这些功德为现起。从义理上说,应当知道它就是一种以覆藏他人功德的方式生起的、与忧受相应的心生起。“应断除”:在这里,观察了所说的种种嗔,以及前面针对嗔所说的过患和断除它的利益之后,在预备阶段以彼分断等方式来断除,并努力修习观,最终以第三道毫无剩余地彻底斩断——这就是其含义。“Makkhā”:指已涂抹者、已涂抹他人功德者、他人功德之涂抹者,正因如此自身功德亦被毁坏者。其余内容与前面所说相同。巴利
5. Pañcame makkhanti paraguṇamakkhanaṃ. Yadipi hi so gūthaṃ gahetvā paraṃ paharanto viya attano karaṃ paṭhamataraṃ makkhatiyeva, tathāpi paresaṃ guṇamakkhanādhippāyena pavattetabbattā ‘‘paraguṇamakkhano’’ti vuccati. Tathā hi so udakapuñchanamiva nhātassa sarīragataṃ udakaṃ paresaṃ guṇe makkheti puñchati vināseti , parehi vā katānaṃ mahantānampi kārānaṃ khepanato dhaṃsanato makkhoti vuccati. So paraguṇamakkhanalakkhaṇo, tesaṃ vināsanaraso, tadavacchādanapaccupaṭṭhāno. Atthato pana paresaṃ guṇamakkhanākārena pavatto domanassasahagatacittuppādoti daṭṭhabbaṃ. Pajahathāti tattha vuttappabhedaṃ dosaṃ, dose ca vuttanayaṃ ādīnavaṃ, pahāne cassa ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā pubbabhāge tadaṅgādivasena pajahantā vipassanaṃ ussukkāpetvā tatiyamaggena anavasesaṃ samucchindathāti attho. Makkhāseti makkhitā makkhitaparaguṇā, paresaṃ guṇānaṃ makkhitāro, tato eva attanopi dhaṃsitaguṇāti attho. Sesaṃ vuttanayameva.
6. 《慢经》的注释巴利
6. Mānasuttavaṇṇanā
6 第六经中说的“慢”,是指以出身等为基础而心生高举。因为它以“我比别人强”等方式去认定,或者它自己就这么认定,又或者它有衡量、抬高的性质,所以称为“慢”。这种慢分三种:我比别人强的慢、我和别人相等的慢、我比别人差的慢。再进一步又分成九种:强的人起“我比别人强”的慢,强的人起“我和别人相等”的慢,强的人起“我比别人差”的慢;相等的人起“我比别人强”的慢,相等的人起“我和别人相等”的慢,相等的人起“我比别人差”的慢;差的人起“我比别人强”的慢,差的人起“我和别人相等”的慢,差的人起“我比别人差”的慢。这九种慢都以心的高举为特征,以执取“我”为作用,或者以高举为作用;它的表现是内心像充了气一样膨胀,或者表现为渴望出人头地;它的直接原因是与邪见不相应的贪爱,应当把它看作疯狂。“应当断除”的意思是:要观察到慢的过患——它是一切抬高自己、贬低他人的根源;也是对于应当恭敬的人不去行礼、不合掌、不尽应尽义务的原因;还是以出身骄、以男子气骄等而导致放逸的原因。再从与慢相反的一面,观察到无慢的功德,然后在心中建立起像贱民进入王宫集会时那样的谦卑心态,在修行前期以暂时断除等方式舍弃它,进而修习观禅,最终以不来道把它彻底断除。这里所说的慢,正是只有不来道才能断除的慢。“放逸的人”是指那些以出身骄、以男子气骄等慢而放逸,抬高自己而生活的人。其余部分和前面所说的一样。巴利
6. Chaṭṭhe mānanti jātiādivatthukaṃ cetaso unnamanaṃ. So hi ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā nayena maññanti tena, sayaṃ vā maññati, mānanaṃ sampaggahoti vā mānoti vuccati. Svāyaṃ seyyohamasmīti māno, sadisohamasmīti māno, hīnohamasmīti mānoti evaṃ tividho. Puna seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadiso, seyyassa hīno; sadisassa seyyo, sadisassa sadiso, sadisassa hīno; hīnassa seyyo, hīnassa sadiso, hīnassa hīnohamasmīti mānoti evaṃ navavidhopi unnatilakkhaṇo, ahaṃkāraraso, sampaggaharaso vā, uddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno, ketukamyatāpaccupaṭṭhāno vā, diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno ummādo viyāti daṭṭhabbo. Pajahathāti tassa sabbassapi attukkaṃsanaparavambhananimittatā, garuṭṭhāniyesu abhivādanapaccupaṭṭhānaañjalikammasāmīcikammādīnaṃ akaraṇe kāraṇatā, jātimadapurisamadādibhāvena pamādāpattihetubhāvoti evamādibhedaṃ ādīnavaṃ tappaṭipakkhato niratimānatāya ānisaṃsañca paccavekkhitvā rājasabhaṃ anuppatto caṇḍālo viya sabrahmacārīsu nīcacittataṃ paccupaṭṭhapetvā pubbabhāge tadaṅgādivasena taṃ pajahantā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmimaggena samucchindathāti attho. Anāgāmimaggavajjho eva hi māno idhādhippeto. Mattāseti jātimadapurisamadādivasena mānena pamādāpattihetubhūtena mattā attānaṃ paggahetvā carantā. Sesaṃ vuttanayameva.
在这六部依次排列的经和偈颂里,开示都是以证得不来果为终点。其中,按照投生处的不同,有五种不来者:投生到无烦天、无热天、善现天、善见天、色究竟天。投生在无烦天的,就叫无烦天。他们有五种:中般涅槃、生般涅槃、无行般涅槃、有行般涅槃、上流至色究竟天。无热天、善现天、善见天也一样。但在色究竟天,上流至色究竟天这一种就不适用了。
其中,有人在无烦天等处投生后,还没活到寿命的一半就证得阿拉汉果,以烦恼灭尽而般涅槃,这叫中般涅槃。有人在无烦天等处,超过了寿命的一半——比如五百劫等寿量的一半——之后才般涅槃,这叫生般涅槃。有人不用刻意加行,没有大痛苦,轻轻松松就般涅槃,这叫无行般涅槃。有人必须刻意加行,经历痛苦、艰难、费力才般涅槃,这叫有行般涅槃。还有一种,在无烦天等处投生后,不能证得阿拉汉果,就在那里活完应有的寿命,然后以结生的方式前往色究竟天。因为他的渴爱之流、轮回之流或道之流是向上走的,所以叫上流;又因为他前往色究竟天,所以叫至色究竟天者。巴利
Imesu pana paṭipāṭiyā chasu suttesu gāthāsu vā anāgāmiphalaṃ pāpetvā desanā niṭṭhāpitā. Tattha ye ime avihā atappā sudassā sudassī akaniṭṭhāti upapattibhavavasena pañca anāgāmino, tesu avihesu upapannā avihā nāma. Te antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañcavidhā, tathā atappā, sudassā, sudassino. Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī parihāyati. Tattha yo avihādīsu uppajjitvā āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā arahattappattiyā kilesaparinibbānena parinibbāyati, ayaṃ antarāparinibbāyī nāma. Yo pana avihādīsu ādito pañcakappasatādibhedaṃ āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyati, ayaṃ upahaccaparinibbāyī nāma. Yo asaṅkhārena adhimattappayogaṃ akatvā appadukkhena akasirena parinibbāyati, ayaṃ asaṅkhāraparinibbāyī nāma. Yo pana sasaṅkhārena adhimattappayogaṃ katvā dukkhena kicchena kasirena parinibbāyati, ayaṃ sasaṅkhāraparinibbāyī nāma. Itaro pana avihādīsu uddhaṃvāhitabhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ, vaṭṭasotaṃ, maggasotameva vāti uddhaṃsoto. Avihādīsu uppajjitvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto tattha tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā paṭisandhiggahaṇavasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī.
在这里,还要知道有四种情况:上流并且前往色究竟天、上流但不前往色究竟天、不是上流但前往色究竟天、不是上流也不前往色究竟天。怎么理解呢?如果有人从无烦天开始,依次经过四个天界,最后到达色究竟天并在那里般涅槃,这就叫“上流并且前往色究竟天”。如果有人经过下面三个天界,停在善见天并在那里般涅槃,这就叫“上流但不前往色究竟天”。如果有人直接前往色究竟天并在那里般涅槃,这就叫“不是上流但前往色究竟天”。如果有人在下四个天界中随所生之处就在那里般涅槃,这就叫“不是上流也不前往色究竟天”。巴利
Ettha ca uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī, uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī, na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī, na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti catukkaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Yo avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā tayo devaloke sodhetvā sudassīdevaloke ṭhatvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo ito akaniṭṭhameva gantvā parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto, na akaniṭṭhagāmī nāmāti.
在这里,投生到无烦天的有三种中般涅槃者:投生后超过一百劫才般涅槃的,在满二百劫时般涅槃的,未满五百劫就般涅槃的。经中确实这样说:“或者刚投生就般涅槃,或者还没到中间就般涅槃。”这里“或者”这个词,也把“刚好到中间才般涅槃”的情况包括进去了。这样,无烦天就有三种中般涅槃者、一种生般涅槃者、一种上流者。在这些当中,无行般涅槃者有五种,有行般涅槃者有五种,合起来就是十种。同样,无热天、善现天、善见天也各有十种,一共四十种。但色究竟天没有上流者,所以那里有三种中般涅槃者、一种生般涅槃者,也就是无行般涅槃者四种、有行般涅槃者四种,共八种。这样加起来,这些不来者一共是四十八种。应当知道,他们全都被这些经中不加分别的说法所涵盖。巴利
Tattha avihesu uppajjitvā kappasatato uddhaṃ parinibbāyiko, dvinnaṃ kappasatānaṃ matthake parinibbāyiko, pañcakappasate asampatte parinibbāyikoti tayo antarāparinibbāyino. Vuttañhetaṃ ‘‘upapannaṃ vā samanantarā appattaṃ vā vemajjha’’nti (pu. pa. 36). Vā-saddena hi pattamattopi saṅgahitoti. Evaṃ tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī eko uddhaṃsoto. Tesu asaṅkhāraparinibbāyino pañca, sasaṅkhāraparinibbāyino pañcāti dasa honti. Tathā atappāsudassāsudassīsūti cattāro dasakā cattārīsaṃ akaniṭṭhe pana uddhaṃsotassa abhāvato tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyīti asaṅkhāraparinibbāyino cattāro, sasaṅkhāraparinibbāyino cattāroti aṭṭha, evamete aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino. Te sabbepi imesu suttesu avisesavacanena gahitāti daṭṭhabbaṃ.
7. 《一切遍知经》的注释巴利
7. Sabbapariññāsuttavaṇṇanā
7 第七经中,“一切”指没有剩余。因为“一切”这个词就是表达没有剩余。它和什么相关联,就显示那个东西没有剩余,比如“一切色”“一切受”“一切有身所摄诸法”。不过这个“一切”一词,按有范围和无范围的对象,分为两种。它在四种对象上被使用:一切的一切、部分的一切、处的一切、有身的一切。其中,在“一切法以一切行相来到佛陀、世尊的智门”这类句子中,用的是“一切的一切”。在“舍利弗,我以略说开示你们所有人的善说”这类句子中,用的是“部分的一切”。在“诸比丘,我将为你们宣说一切,就是眼与色……乃至意与法”中,用的是“处的一切”。在“诸比丘,我将为你们宣说一切法的根本分类”这类句子中,用的是“有身的一切”。其中,用在“一切的一切”时,是无范围的对象;用在其余三种时,是有范围的对象。但在这里,应当知道是指“有身的一切”。因为作为观行所缘的三界法,在这里被无余地取为“一切”。巴利
7. Sattame sabbanti anavasesaṃ. Anavasesavācako hi ayaṃ sabba-saddo. So yena yena sambandhaṃ gacchati, tassa tassa anavasesataṃ dīpeti; yathā ‘‘sabbaṃ rūpaṃ, sabbā vedanā, sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesū’’ti. So panāyaṃ sabba-saddo sappadesanippadesavisayatāya duvidho. Tathā hesa sabbasabbaṃ, padesasabbaṃ, āyatanasabbaṃ, sakkāyasabbanti catūsu visayesu diṭṭhappayogo. Tattha ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’tiādīsu (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) sabbasabbasmiṃ āgato. ‘‘Sabbesaṃ vo, sāriputtā, subhāsitaṃ pariyāyenā’’tiādīsu (ma. ni. 1.345) padesasabbasmiṃ. ‘‘Sabbaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, cakkhuñceva rūpañca…pe…. Manañceva dhamme cā’’ti (saṃ. ni. 4.23-25) ettha āyatanasabbasmiṃ. ‘‘Sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.1) sakkāyasabbasmiṃ. Tattha sabbasabbasmiṃ āgato nippadesavisayo, itaresu tīsupi āgato sappadesavisayo . Idha pana sakkāyasabbasmiṃ veditabbo. Vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakadhammā hi idha ‘‘sabba’’nti anavasesato gahitā.
他们不能如实了知这一切应当被了知的法,不能以殊胜的智慧了知,比如“这些法是善的,这些法是不善的,这些法有过失,这些法没有过失”,以及“这是五蕴,这是十二处,这是十八界,这是苦圣谛,这是苦集圣谛”等等,不能按照它们不颠倒的真实本性去了知。不能完全了知,就是不能彻底地了知。因为,能完全了知一切三界诸法的人,是通过三种遍知来了知的,即:知遍知、度遍知、断遍知。其中,什么是知遍知?就是对一切三界的名色,知道“这是色,色的量只有这么多,不会超出这个范围;这是名,名的量只有这么多,不会超出这个范围”,依照地、净色等类别来区分色,依照触等类别来区分名,再依据相、味、现起、足处来界定它们,同时把握它们以无明等为缘。这就是知遍知。什么是度遍知?就是像这样了知之后,以无常、苦、如病等四十二种行相来观察这一切。这就是度遍知。什么是断遍知?就是像这样观察之后,以最高的圣道断除对这一切的欲贪。这就是断遍知。巴利
Anabhijānanti ‘‘ime dhammā kusalā, ime akusalā, ime sāvajjā, ime anavajjā’’tiādinā ‘‘ime pañcakkhandhā, imāni dvādasāyatanāni, imā aṭṭhārasa dhātuyo, idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, ayaṃ dukkhasamudayo ariyasacca’’nti ca ādinā sabbe abhiññeyye dhamme aviparītasabhāvato anabhijānanto abhivisiṭṭhena ñāṇena na jānanto. Aparijānanti na parijānanto. Yo hi sabbaṃ tebhūmakadhammajātaṃ parijānāti, so tīhi pariññāhi parijānāti – ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya. Tattha katamā ñātapariññā? Sabbaṃ tebhūmakaṃ nāmarūpaṃ – ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo. Idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāmaṃ, na ito bhiyyo’’ti bhūtappasādādippabhedaṃ rūpaṃ, phassādippabhedaṃ nāmañca, lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānato vavatthapeti. Tassa avijjādikañca paccayaṃ pariggaṇhāti. Ayaṃ ñātapariññā. Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā taṃ sabbaṃ tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi. Ayaṃ tīraṇapariññā. Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena sabbasmiṃ chandarāgaṃ pajahati. Ayaṃ pahānapariññā.
见清净和度疑清净也属于知遍知。道非道行智见清净,直到以聚思维等修行达到随顺智为止,这中间的慧属于审察遍知。通过圣道断除烦恼,就是断遍知。谁能完全了知一切,谁就是通过这三种遍知来了知。不过在这里,因为“离贪”和“断除”是被分开强调、以遮止的方式来说的,所以这里的“遍了知”应当理解为依知遍知和审察遍知来说的。至于不能这样完全了知的人,世尊就是针对他而说“不遍了”。巴利
Diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyopi ñātapariññā. Maggāmaggapaṭipadāñāṇadassanavisuddhiyo kalāpasammasanādianulomapariyosānā vā paññā tīraṇapariññā. Ariyamaggena pajahanaṃ pahānapariññā. Yo sabbaṃ parijānāti, so imāhi tīhi pariññāhi parijānāti. Idha pana virāgappahānānaṃ paṭikkhepavasena visuṃ gahitattā ñātapariññāya tīraṇapariññāya ca vasena parijānanā veditabbā. Yo panevaṃ na parijānāti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aparijāna’’nti.
在这里,“心不远离”的意思是:对于那个应当证知、应当完全了知的殊胜境界,不让自己的心相续远离贪染,也就是不使心处于离贪的状态;他们不生起能令那里无贪的离贪随观。这是这句话的意思。“不摒弃”的意思是:不以与观智相应的道智,把在那里应当断除的烦恼轮转毫无剩余地舍弃。正如这里所说,对于“证知”等,也应当结合混合的道来理解。因为在预备阶段,依不同心识的作用,通过知遍知、度遍知、断遍知依次完成“证知”等;而到了道的时刻,只有一种智在同一刹那生起,依其作用而完成这一切。“无能力尽灭苦”的意思是:对于涅槃,也就是消尽整个轮回之苦,他们没有能力、不够格、不能胜任。巴利
Tattha cittaṃ avirājayanti tasmiṃ abhiññeyyavisese pariññeyye attano cittasantānaṃ na virājayaṃ, na virajjanto; yathā tattha rāgo na hoti, evaṃ virāgānupassanaṃ na uppādentoti attho. Appajahanti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya tattha pahātabbayuttakaṃ kilesavaṭṭaṃ anavasesato na pajahanto. Yathā cetaṃ, evaṃ abhijānanādayopi missakamaggavasena veditabbā. Pubbabhāge hi nānācittavasena ñātatīraṇapahānapariññāhi kamena abhijānanādīni sampādetvā maggakāle ekakkhaṇeneva kiccavasena taṃ sabbaṃ nipphādentaṃ ekameva ñāṇaṃ pavattatīti. Abhabbo dukkhakkhayāyāti nibbānāya sakalassa vaṭṭadukkhassa khepanāya na bhabbo, nālaṃ na samatthoti attho.
在这句“凡一切且”里,“且”字表示排除,“凡”字表示限定。通过这两者,说明从遍知等所得到的殊胜,以及苦灭的唯一原因。关于遍知等应当说的内容,前面已经说过了。不过那里是从否定的角度说的,这里则应当从肯定的角度来理解,这就是差别所在。再者,“遍知”是指,对被称为五取蕴的整个有身,从自相和缘两方面,以智慧现前把握,成为遍知者,并通过把握其坏灭的行相,以无常等相加以限定,从而遍知。“令离染”是指,由于如实通达无常等,生起怖畏、过患、厌离等慧的作用,使自己的心离染,在那里连极微小的贪也不生起。“令断”是指,以与导向出起的观慧相应的道智,断除、根除属于集方面的烦恼轮转。“堪能于苦尽”是指,由于这样断除了烦恼垢秽,一切业轮转都已穷尽,为了彻底舍弃所有果报轮转,或者为了穷尽整个轮回之苦,或者为了证入无余涅槃界,他确实能够证得此。这里的意思应当这样理解。巴利
Sabbañca khoti ettha ca-saddo byatireke, kho-saddo avadhāraṇe. Tadubhayena abhijānanādito laddhabbaṃ visesaṃ dukkhakkhayassa ca ekantakāraṇaṃ dīpeti. Abhijānanādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva. Tattha pana paṭikkhepavasena vuttaṃ, idha vidhānavasena veditabbaṃ. Ayameva viseso. Apica abhijānanti upādānakkhandhapañcakasaṅkhātaṃ sakkāyasabbaṃ sarūpato paccayato ca ñāṇassa abhimukhīkaraṇavasena abhijānanto hutvā abhāvākārādipariggahena taṃ aniccādilakkhaṇehi paricchijjamānavasena parijānanto. Virājayanti sammadevassa aniccatādiavabodhena uppannabhayādīnavanibbidādiñāṇānubhāvena attano cittaṃ virattaṃ karonto tattha aṇumattampi rāgaṃ anuppādento. Pajahanti vuṭṭhānagāminivipassanāsahitāya maggapaññāya samudayapakkhiyaṃ kilesavaṭṭaṃ pajahanto samucchindanto. Bhabbo dukkhakkhayāyāti evaṃ kilesamalappahāneneva sabbassa kammavaṭṭassa parikkhīṇattā anavasesavipākavaṭṭakhepanāya sakalasaṃsāravaṭṭadukkhaparikkhayabhūtāya vā anupādisesāya nibbānadhātuyā bhabbo ekantenetaṃ pāpuṇitunti evamettha attho daṭṭhabbo.
已经以相应修行精勤、生起观慧的瑜伽行者,从一切方面了知一切,也就是以各种部分、各种分类——比如按善等蕴等来分,按苦性、逼迫性等来分——了知三界所摄的一切法;或者,“从一切”是指从硬、触等自相,从无常等一切行相来了知。了知之后,以观为前导的道智通达,或者单以观智作为了知的原因。他对一切处都不染著:对依过去等而有种种差别的一切有身之法,他因证得圣道而不生贪著,所以不染著。这里借此显示他没有渴爱的执取,由于渴爱执取是见执与慢执的因缘,故亦借此显示“这是我的、这是我、这是我的自我”这三种邪执的不存在。所谓“遍知一切”,即因完全遍知一切,以现证方式遍知前述之一切。在“sa ve”之中,“sa”仅是助词;“ve”是明确地、绝对地的语气词;这里的“彼”指前文所说的修行者,或可指圣者;所谓“超越了一切苦”,就是超越、度越了轮回中一切的苦。巴利
Yo sabbaṃ sabbato ñatvāti yo yuttayogo āraddhavipassako sabbaṃ tebhūmakadhammajātaṃ sabbato sabbabhāgena kusalādikkhandhādivibhāgato dukkhādipīḷanādivibhāgato ca. Atha vā sabbatoti sabbasmā kakkhaḷaphusanādilakkhaṇādito aniccādito cāti sabbākārato jānitvā vipassanāpubbaṅgamena maggañāṇena paṭivijjhitvā, vipassanāñāṇeneva vā jānanahetu. Sabbatthesu na rajjatīti sabbesu atītādivasena anekabhedabhinnesu sakkāyadhammesu na rajjati, ariyamaggādhigamena rāgaṃ na janeti. Imināssa taṇhāgāhassa abhāvaṃ dassento taṃ nimittattā diṭṭhamānaggāhānaṃ ‘‘etaṃ mama esohamasmi, eso me attā’’ti imassa micchāgāhattayassapi abhāvaṃ dasseti. Sa veti ettha sa-iti nipātamattaṃ. Ve-ti byattaṃ, ekaṃsenāti vā etasmiṃ atthe nipāto. Sabbapariññāti sabbaparijānanato, yathāvuttassa sabbassa abhisamayavasena parijānanato. Soti yathāvutto yogāvacaro, ariyo eva vā. Sabbadukkhamupaccagāti sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ accagā atikkami, samatikkamīti attho.
8. 慢遍知经的注释巴利
8. Mānapariññāsuttavaṇṇanā
8 第八经的注释:这部经没有新的内容,整篇开示完全是围绕“慢”展开的。在偈颂中,“这些众生为慢所系”——众生,是因为被业和烦恼所生,所以得到“众生”这个名字;这些有情被以想象为特征的慢所具足、所趋近。“被慢的结缚绑住,乐于存在”——意思是,即使投生为虫、蛆、飞蛾等生命形态,也被慢缠缚,与慢的结缚相应。正因为如此,长久以来被我执所熏习,对诸行强烈执取“这是我的”,又因为常、乐、我、净等颠倒想,而乐于欲有等种种存在。“不遍知慢”——指不以三种遍知来了知慢,或者没有以阿拉汉道的智慧超越慢;也有人读作“不遍知慢已”。“成为后有的来者”——即成为未来再生的来者。或者,因为一再地生起,在称为“后有”的轮回中不断辗转往来、趋入,也就是不能从存在中解脱的意思。“而那些已断除慢、于慢灭尽中解脱的人”——指那些以阿拉汉道彻底断除了慢,在慢究竟灭尽的阿拉汉果位或涅槃中,以与彼同在的一切烦恼的解脱而解脱,善解脱、彻底解脱的人。“他们是慢结的战胜者,超越了一切苦”——指那些已尽后有结的阿拉汉,以彻底断除的方式完全摧毁了慢的缠缚与慢的结缚,安住其中,因而超越了轮回中的一切苦。以上就是这部经和第七部经中关于阿拉汉果的论述。巴利
8. Aṭṭhame apubbaṃ natthi, kevalaṃ mānavasena desanā pavattā. Gāthāsu pana mānupetā ayaṃ pajāti kammakilesehi pajāyatīti pajāti laddhanāmā ime sattā maññanalakkhaṇena mānena upetā upagatā. Mānaganthā bhave ratāti kimikīṭapaṭaṅgādiattabhāvepi mānena ganthitā mānasaṃyojanena saṃyuttā. Tato eva dīgharattaṃ paribhāvitāhaṃkāravasena ‘‘etaṃ mamā’’ti saṅkhāresu ajjhosānabahulattā tattha niccasukhaattādivipallāsavasena ca kāmādibhave ratā. Mānaṃ aparijānantāti mānaṃ tīhi pariññāhi na parijānantā. Arahattamaggañāṇena vā anatikkamantā, ‘‘mānaṃ apariññāyā’’ti keci paṭhanti. Āgantāro punabbhavanti puna āyātiṃ upapattibhavaṃ. Punappunaṃ bhavanato vā punabbhavasaṅkhātaṃ saṃsāraṃ aparāparaṃ parivattanavasena gantāro upagantāro honti, bhavato na parimuccantīti attho. Ye ca mānaṃ pahantvāna, vimuttā mānasaṅkhayeti ye pana arahattamaggena sabbaso mānaṃ pajahitvā mānassa accantasaṅkhayabhūte arahattaphale nibbāne vā tadekaṭṭhasabbakilesavimuttiyā vimuttā suṭṭhu muttā. Te mānaganthābhibhuno, sabbadukkhamupaccagunti te parikkhīṇabhavasaṃyojanā arahanto sabbaso mānaganthaṃ mānasaṃyojanaṃ samucchedappahānena abhibhavitvā ṭhitā, anavasesaṃ vaṭṭadukkhaṃ atikkamiṃsūti attho. Evametasmiṃ sattamasutte ca arahattaṃ kathitanti.
9-10. 《贪遍知经》和《嗔遍知经》两部经的注释巴利
9-10. Lobhadosapariññāsuttadvayavaṇṇanā
9-10 第九和第十部经里没有新的内容。应当这样理解:这是依说法之善巧庄严,或者是随顺那些能以此方式被教化的众生的根机意乐,才那样宣说的。巴利
9-10. Navamadasamesu apubbaṃ natthi. Desanāvilāsavasena tathā bujjhanakānaṃ veneyyānaṃ ajjhāsayavasena vā tathā desitānīti daṭṭhabbaṃ.
1 2 3