《增支部》中
Aṅguttaranikāye
《八集复注》
Aṭṭhakanipāta-ṭīkā
一、第一五十经
1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ
1. 《慈经》注释
1. Mettāsuttavaṇṇanā
1《八集》第一经中,“已增长的”:由修习圆满之力而令其增长。“一再修习的”:由反复修习,令其相续辗转生起。“如被驾驭之车乘般”:如同被善巧御者驾驭的良马车能随心所欲而行,同样,它被导入能随心所欲运转的胜任状态。“以住处之义”:以一切成就为依止处之义。“已现前的”:由反复修习,慈心一一现前而不相离。“周围已积聚的”:由一切方式与修习相应而成就积聚。因此说“已累积的”。“已妥善策励的”:指强力而正确地令其生起。
1. Aṭṭhakanipātassa paṭhame vaḍḍhitāyāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitāya. Punappunaṃ katāyāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitāya. Yuttayānasadisakatāyāti yathā yuttaājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattārahataṃ gamitāya. Patiṭṭhānaṭṭhenāti sabbasampattiadhiṭṭhānaṭṭhena. Paccupaṭṭhitāyāti bhāvanābahulīkārehi pati pati upaṭṭhitāya avijahitāya. Samantato citāyāti sabbabhāgena bhāvanānurūpaṃ cayaṃ gamitāya. Tenāha ‘‘upacitāyā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāyāti ativiya sammadeva nibbattigatāya.
在“无论谁修习慈”(yo ca mettaṃ bhāvayatī)等偈颂中,“谁”指任何在家者或出家者。“慈”即慈心禅那。
Yoca mettaṃ bhāvayatītiādīsu yo koci gahaṭṭho vā pabbajito vā. Mettanti mettājhānaṃ.
「无量」:依修习与所缘而称为无量。不同于不净修习等只取所缘的一部分,慈心修习以无余遍满、无定向遍满的方式,所缘无量且修习纯熟,故名为无量。「结变弱」:以慈心为基础修习观之后,当证得下位圣道时,嗔结等烦恼在被断除的过程中趋于薄弱,应如此理解此处的义理。
Appamāṇanti bhāvanāvasena ārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Asubhabhāvanādayo viya hi ārammaṇe ekadesaggahaṇaṃ akatvā anavasesapharaṇavasena anodhiso pharaṇavasena ca, appamāṇārammaṇatāya paguṇabhāvanāvasena ca appamāṇaṃ. Tanū saṃyojanā hontīti mettaṃ pādakaṃ katvā sammasitvā heṭṭhime ariyamagge adhigacchantassa sukheneva paṭighasaṃyojanādayo pahīyamānā tanū hontīti evamettha attho daṭṭhabbo.
如是,开示了以慈心修习达至顶峰的断烦恼与证涅槃功德后,为了进一步显示其他功德,而说“哪怕只对一个众生”等语。其中,「心不嗔怒」:指因慈力已彻底镇伏了嗔恚,故心不被嗔恚所染污。「修习慈」:即以遍满利益之心行持慈心。「善者」:指极为善巧、具大福德的人,同时也因嗔恚等无义的止息而安隐。“及一切众生”中的“及”字,表特别强调。「以心意怜念」:指内心怀着慈悯。整段话的意思是:即使仅仅对一个众生修习慈心,也已是广大善法的积聚;倘若能以遍满利益之心,犹如对待亲子一般怜念一切众生,那么所造作的福德将广大、无量、无边,其果报相续足以在未来六十四大劫中持续生起。唯有如此澄净其心的圣弟子,方能真正成就这一切。「充满众生」:意指被众生填满,无有间隙,即“人烟稠密”的意思。
Evaṃ kilesappahānañca nibbānādhigamañca mettābhāvanāya sikhāppattamānisaṃsaṃ dassetvā idāni aññepi ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ekampi ce’’tiādi vuttaṃ. Tattha aduṭṭhacittoti mettābalena suṭṭhu vikkhambhitabyāpādatāya byāpādena adūsitacitto. Mettāyatīti hitapharaṇavasena mettaṃ karoti. Kusalīti atisayena kusalavā mahāpuñño, paṭighādianatthavigamena khemī. Sabbe ca pāṇeti ca-saddo byatireko. Manasānukampīti cittena anukampanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekasattavisayāpi tāva mettā mahākusalarāsi, sabbe pana pāṇe attano puttaṃ viya hitapharaṇena manasā anukampanto pahukaṃ pahuṃ anappakaṃ apariyantaṃ catusaṭṭhimahākappepi attano vipākappabandhaṃ pavattetuṃ samatthaṃ uḷāraṃ puññaṃ ariyo parisuddhacitto puggalova karoti nipphādetīti. Sattabharitanti sattehi aviraḷaṃ, ākiṇṇamanussanti attho.
「摄事」:指摄受世间人的种种原因。具体做法是:谷物成熟收割后,将收成分为十份,其中九份给予农夫,国王只取一份,也就是征收十分之一。农夫们因此欢欣喜跃,尽力使谷物丰产。故注释说:“令谷物丰产,这是有智慧者的所为,此即其义。”据说此后又演变出国王取六份的情况。「足够六个月的」:指足够维持六个月之用。「令陷入网中」:谓犹如将人驱赶入罗网一样地加以操控。「爱语」:即令言语可爱。实践这样的爱语,便是「爱语之业」。「安稳」:因举国富裕昌盛等,故得安稳。「无贼寇」:即无偷盗之事;富裕的国度盗贼不生。「称为无门闩」:指犹如敞开的房屋,没有门闩的状态。
Saṅgahavatthūnīti (saṃ. ni. ṭī. 1.1.120) lokassa saṅgaṇhanakāraṇāni. Nipphannasassato nava bhāge kassakassa datvā raññaṃ ekabhāgaggahaṇaṃ dasamabhāgaggahaṇaṃ. Evaṃ kassakā haṭṭhatuṭṭhā sassāni sampādentīti āha ‘‘sassasampādane medhāvitāti attho’’ti. Tato orabhāge kira chabhāgaggahaṇaṃ jātaṃ. Chamāsikanti channaṃ channaṃ māsānaṃ pahonakaṃ. Pāsetīti pāsagate viya karoti. Vācāya piyaṃ vācāpiyaṃ, tassa kammaṃ vācāpeyyaṃ. Sabbaso raṭṭhassa iddhādibhāvato khemaṃ. Nirabbudaṃ coriyābhāvato. Iddhañhi raṭṭhaṃ acoriyaṃ. ‘‘Niraggaḷa’’nti vuccati apārutagharabhāvato.
「使向上生根」即连根拔起。「两种附属祭祀」:指大祭祀前后应举办的那两种眷属祭祀。「七……怖畏」:指以杀害五百九十七头牲畜的祭祀,对于畏惧恶行者而言,是恐怖且带来怖畏的。正如(古人)所说——
Uddhaṃmūlakaṃ katvāti ummūlaṃ katvā. Dvīhi pariyaññehīti mahāyaññassa pubbabhāge pacchā ca pavattetabbehi dvīhi parivārayaññehi. Satta…pe… bhīsanassāti sattanavutādhikānaṃ pañcannaṃ pasusatānaṃ māraṇena bheravassa pāpabhīrukānaṃ bhayāvahassa. Tathā hi vadanti –
「六百头牲畜被捆绑,于祭坛中央遭宰杀;
对于那马祭而言,尚缺三头牲畜。」
‘‘Chasatāni niyujjanti, pasūnaṃ majjhime hani; Assamedhassa yaññassa, ūnāni pasūhi tīhī’’ti. (saṃ. ni. ṭī. 1.1.120; a. ni. ṭī. 2.4.39);
「Samma」指的是应插入牛轭孔洞中的小棍。「Pāsanti」意为投掷。「Saṃhārimehi」指需用车辆运载的(祭品)。据传过去有一位国王,在萨拉斯瓦底河畔举行三摩波沙祭,祭祀时地面开裂,他当下沉没不见。那些愚昧盲从的婆罗门,人云亦云,心想“这便是他升天的道路”,于是就在该处设立并举行三摩波沙祭。因此说“从沉没处开始”。短期完成的祭祀,是指仅持续几天的祭祀;长期进行的祭祀,则是耗时多日的萨达利亚祭。经由咒文加持过的酥油与蜂蜜,称为“婆阇”。金、银、牛、水牛等共有十七种布施物。宝库、仓库等处并无门闩,故称“无闩”。据说在那祭祀中,人们会毫无保留、毫无隐瞒地施尽所有财产。
Sammanti yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ. Pāsantīti khipanti. Saṃhārimehīti sakaṭehi vahitabbehi. Pubbe kira eko rājā sammāpāsaṃ yajanto sarassatinaditīre pathaviyā vivare dinne nimuggoyeva ahosi. Andhabālabrāhmaṇā gatānugatigatā ‘‘ayaṃ tassa saggagamanamaggo’’ti saññāya tattha sammāpāsaṃ yaññaṃ paṭṭhapenti. Tena vuttaṃ ‘‘nimuggokāsato pabhutī’’ti . Ayūpo appakadivaso yāgo, sayūpo bahudivasaṃ sādheyyo satrayāgo. Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ ‘‘vāja’’miti samaññā. Hiraññasuvaṇṇagomahiṃsādi sattarasakadakkhiṇassa. Sāragabbhakoṭṭhāgārādīsu natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Tattha kira yaññe attano sāpateyyaṃ anavasesato anigūhitvā niyyātīyati.
「月光」即月亮的光辉。「犹如一切星群」的意思是:正如所有星群的光芒,全部加起来也不及月亮光辉的十六分之一;同样,那些马祭等祭祀,其功德对于依前所述之相状、已善加修习的慈心而言,连十六分之一也比不上,无法企及,不可比拟——这便是其含义。
Candappabhāti (itivu. aṭṭha. 27) candimasseva pabhāya. Tārāgaṇāva sabbeti yathā sabbepi tārāgaṇā candimasobhāya soḷasimpi kalaṃ nāgghanti, evaṃ te assamedhādayo yaññā mettassa cittassa vuttalakkhaṇena subhāvitassa soḷasimpi kalaṃ nānubhavanti, na pāpuṇanti, nāgghantīti attho.
现在,为进一步显示慈心修习的现世与来世利益,而宣说“他不杀”等语。此中,“他”是指致力于慈梵住修习的人。“不杀”:正因慈心修习之力,嗔恚已远远镇伏,故不会杀害任何众生,亦不会以土块、棍棒等加以伤害。“不令杀”:指不会教令他人杀害众生,亦不会令人伤害。“不胜”:指他全然无有忿怒,不会以争论、固执己见等方式去战胜任何人;也不会通过诉讼、非法裁决等手段,使他人遭受损失而取胜。因此说“他不直接造成他人的损失”。“不令胜”:指他不指使他人去造成第三方的财产损失。因此说“他不指使他人造成他人的损失”。或者,以不恼害为义的那一部分慈,是慈的组成部分,故称“慈分”。
Idāni aparepi diṭṭhadhammikasamparāyike mettābhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘yo na hantī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yoti mettābrahmavihārabhāvanānuyutto puggalo. Na hantīti teneva mettābhāvanānubhāvena dūravikkhambhitabyāpādatāya na kañci sattaṃ hiṃsati, leḍḍudaṇḍādīhi na vibādhati vā. Na ghātetīti paraṃ samādapetvā na satte mārāpeti na vibādhāpeti ca. Na jinātīti sārambhaviggāhikakathādivasena na kañci jināti sārambhasseva abhāvato, jānikaraṇavasena vā aṭṭakaraṇādinā na kañci jināti. Tenāha ‘‘na attanā parassa jāniṃ karotī’’ti. Na jāpayeti parehi payojetvā paresampi dhanajāniṃ na kārāpeyya. Tenāha ‘‘na parena parassa jāniṃ kāretī’’ti. Mettāya vā aṃso aviheṭhanaṭṭhena avayavabhūtoti mettaṃso.
2-4. 《慧经》等注释
2-4. Paññāsuttādivaṇṇanā
2-4第二经中,“初始梵行”(ādibrahmacariyikāya):即初始梵行本身。因此说“是道梵行的初始”。“圣”(ariyo):指无过失、清净。“沉默”(tuṇhībhāvo):不像外道执取牛戒等那样不清净,所以是圣者的沉默。“第四禅”(catutthajjhānanti):这是以最殊胜的说法来表述的,初禅等同样可称为圣者的沉默。“知”(jānanti):此处的“知”是具格,指能知应知的对象,所以说“他知道应知的事物”。或者,就像有些人颠倒执取,虽知却不知,虽见却不见,而此人并非如此——他知即是知,见即是见,应当这样理解。第三经等容易理解。
2-4. Dutiye ādibrahmacariyikāyāti ādibrahmacariyameva ādibrahmacariyikā. Tenāha ‘‘maggabrahmacariyassa ādibhūtāyā’’ti. Ariyoti niddoso parisuddho. Tuṇhībhāvo na titthiyānaṃ mūgabbatagahaṇaṃ viya aparisuddhoti ariyo tuṇhībhāvo. Catutthajjhānanti ukkaṭṭhaniddesenetaṃ vuttaṃ, paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃ gacchanti. Jānanti idaṃ kammasādhananti āha ‘‘jānitabbakaṃ jānātī’’ti. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evamayaṃ. Ayaṃ pana jānanto jānāti, passanto passatīti evamettha daṭṭhabbo. Tatiyādīni suviññeyyāni.
5. 第一世间法经的注释
5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā
5第五经中,“世间的法”(lokassa dhammā):指有情世间必然存在的法。因此说“没有从这些中解脱的人”等。获得食物、衣物等称为“得”;或者,这些是可得的,故为“得”;其缺失是“不得”。此处,以“得”一词摄取了它所缘的随顺,以“不得”一词摄取了违逆。正如有血液时,脓疮依其损害而生起,随顺也只有在得到机会时才生起,因此说:“‘得’到来时,‘不得’其实也已到来。”同样的道理也适用于“誉”等。其余内容容易理解。
5. Pañcame lokassa dhammāti sattalokassa avassaṃbhāvidhammā. Tenāha ‘‘etehi muttā nāma natthi’’tiādi. Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi lābho, tāni eva vā laddhabbato lābho, tadabhāvo alābho, lābhaggahaṇena cettha tabbisayo anurodho gahito, alābhaggahaṇena virodho. Yasmā lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya anurodho laddhāvasaro eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘lābhe āgate alābho āgatoyevā’’ti. Esa nayo yasādīsupi. Sesaṃ suviññeyyameva.
6-8. 第二世间法经等注释
6-8. Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā
6-8第六经中,“增上精进”(adhippayāsa):依此而更精勤、更投入,即特别殊胜的应作之事。因此说“增上策励”。第七、第八经无需多言。
6-8. Chaṭṭhe adhikaṃ payasati payujjati etenāti adhippayāso, savisesaṃ itikattabbakiriyā. Tenāha ‘‘adhikappayogo’’ti. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.
9. 难陀经注
9. Nandasuttavaṇṇanā
9第九经中,“善男子”有两种:出身善男子和品行善男子。其中,出身于高贵种姓的善男子,称为“出身善男子”,如经说:“那时,善男子赖吒和罗即是那位在土喇果帝咖最上族之子。”(《中部》2.294)而“这些善男子出于信心,从在家而出家”(《中部》3.78)等经文中,无论生于何种种姓者,皆称为“品行善男子”。但在此处,世尊是着眼于出身高贵而说:“比丘们,若正确地说‘善男子’,应指难陀。”因此他说“出身善男子”。基于这两种原因,难陀确实是善男子。其余内容在此都很明白。
9. Navame duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgatā uccākulaputtā jātikulaputtā. ‘‘Saddhāyete kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 3.78) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārakulaputtā nāma. Idha pana uccākulappasutataṃ sandhāya ‘‘kulaputtoti, bhikkhave, nandaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti bhagavatā vuttanti āha ‘‘jātikulaputto’’ti. Ubhohipi pana kāraṇehi tassa kulaputtabhāvoyeva. Sesamettha uttānameva.
10. 糠秕经注
10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā
10第十经中,“回避”:指以掩盖的方式而行、而转起。或者,“行”一词本身即因词根有多义而具有掩盖义,故说“他掩盖”。“以他事掩他事”:这是显示掩盖的方式,故说“以别的理由……”等。其中,“别的理由或话语”是指:质问者为被质问者揭示过失时所依据的理由或所说的话;被质问者用与此不同的另一个理由或话语来加以掩盖。“以理由”:指通过指出质问无根据、无起因的理据来掩盖。“以话语”:指通过表达其义的话语来掩盖。如被问“谁犯了?”等,回避质问而转向混乱,即是“以他事掩他事”。“将话题转向外部”:如被说“你犯了某某戒”时,回答“我去过华氏城”等,以回避质问——此即差别。若被说“你犯了戒”,反问“谁犯了?犯了什么?对谁犯了?你们在说什么?你们在说什么?”;或被问“你见过这样的事吗?”时,凑耳说“我没听见”——这称为“以他事掩他事”。若被问“你犯了某某戒”,先答“我去过华氏城”,当再被问“我们不是问你去华氏城,是问你犯的戒”时,又说“我去过吠舍离”等,如此不一而足。这就是“以他事掩他事”。
10. Dasame paṭicaratīti paṭicchādanavasena carati pavattati. Paṭicchādanaṭṭho eva vā carati-saddo anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘paṭicchādetī’’ti. Aññenāññanti pana paṭicchādanākāradassananti āha ‘‘aññena kāraṇenā’’tiādi. Tattha aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vāti yaṃ codakena cuditakassa dosavibhāvanaṃ kāraṇaṃ, vacanaṃ vā vuttaṃ, taṃ tato aññeneva kāraṇena, vacanena vā paṭicchādeti. Kāraṇenāti codanāya amūlāya amūlikabhāvadīpaniyā yuttiyā vā. Vacanenāti tadatthabodhakena vacanena. ‘‘Ko āpanno’’tiādinā codanaṃ vissajjetvāva vikkhepāpajjanaṃ aññenāññaṃ paṭicaraṇaṃ. Bahiddhā kathāpanāmanā nāma ‘‘itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti vutte – ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’tiādinā codanaṃ vissajjetvāti ayameva viseso. Yo hi ‘‘āpattiṃ āpannosī’’ti vutto ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpannā, kaṃ bhaṇatha, kiṃ bhaṇathā’’ti vā vadati, ‘‘evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’’nti vutte ‘‘na suṇāmī’’ti sotaṃ vā upaneti, ayaṃ aññenāññaṃ paṭicarati nāma. Yo pana ‘‘itthannāmaṃ nāma āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭho ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma, āpattiṃ pucchāmā’’ti vutte tato ‘‘rājagahaṃ gatomhi. Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā, āpattiṃ āpannosīti. Taṃ tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’’ntiādīni vadati, ayaṃ bahiddhā kathaṃ apanāmeti nāma . Samaṇakacavaroti samaṇavesadhāraṇena samaṇappatirūpakatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ.
「驱除稗子」:驱除那个因破戒而如同垃圾的人,像对待垃圾一样,毫不顾惜地把他赶走。「除去污物」:要把那个如同污物一样的人——就像生在刹帝利等众人之中、疮口破裂流脓的贱民一样——拖出去。为什么呢?因为僧园是为持戒者建造的,不是为无戒者建造的。因此,世尊正是针对这个意思而说:“所以你们应当扬弃那些稗子,驱逐那些非沙门却自以为沙门的人。”正如稗子内在没有实心的米粒,外表却和带着谷壳的稻谷一样;同样,那些恶比丘内心没有戒德,外在却靠着袈裟等资具显得像比丘,所以被称为「稗子」。你们应当扬弃、簸扬、驱散这些稗子。从究竟义上说,他们根本不是沙门,只是穿着沙门外衣而自以为沙门而已。「当作」就是执行、践行,是这个意思。「有敬重者」是指具足恭敬心的人。你们将结束轮回的痛苦,证得般涅槃。这就是它的含义。
Kāraṇḍavaṃ (su. ni. aṭṭha. 2.283-284) niddhamathāti vipannasīlatāya kacavarabhūtaṃ puggalaṃ kacavaramiva anapekkhā apanetha. Kasambuṃ apakassathāti kasambubhūtañca naṃ khattiyādīnaṃ majjhagataṃ pabhinnapaggharitakuṭṭhaṃ caṇḍālaṃ viya apakaḍḍhatha. Kiṃ kāraṇaṃ? Saṅghārāmo nāma sīlavantānaṃ kato, na dussīlānaṃ. Yato etadeva sandhāyāha ‘‘tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine’’ti. Yathā palāpā antosārarahitā ataṇḍulā bahi thusena vīhī viya dissanti, evaṃ pāpabhikkhū anto sīlarahitāpi bahi kāsāvādiparikkhārena bhikkhū viya dissanti, tasmā ‘‘palāpā’’ti vuccanti. Te palāpe vāhetha opunatha vidhamatha, paramatthato assamaṇe samaṇavesamattena samaṇamānine. Kappayavhoti kappetha, karothāti vuttaṃ hoti. Patissatāti sappatissā. Vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatha, parinibbānaṃ pāpuṇissathāti attho.