礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
在《增支部》中·1. 第一组五十经
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Aṅguttaranikāye · 1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ
1. 慈品复注
Aṭṭhakanipāta-ṭīkā
35 段
《慈经》的注释
1. Mettāsuttavaṇṇanā
1在《八集》第一经中,“已增长的”是指通过修习圆满而使其增长。“一再修习的”是指通过反复修习,使修习辗转不断地生起。“如被驾驭的车乘一样”是指:就像被善巧御者驾驭的良马之车能随其所欲而行,同样,它已到达能随其所欲而运转的堪任状态。“以住处之义”是指以一切成就为依止处之义。“已现前的”是指通过反复修习,使其一一现前而不离。“周围已积聚的”是指以一切方式与修习相应而成就积聚。因此说“已累积的”。“已妥善策励的”是指强力而正确地令其生起。
1. Aṭṭhakanipātassa paṭhame vaḍḍhitāyāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitāya. Punappunaṃ katāyāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitāya. Yuttayānasadisakatāyāti yathā yuttaājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattārahataṃ gamitāya. Patiṭṭhānaṭṭhenāti sabbasampattiadhiṭṭhānaṭṭhena. Paccupaṭṭhitāyāti bhāvanābahulīkārehi pati pati upaṭṭhitāya avijahitāya. Samantato citāyāti sabbabhāgena bhāvanānurūpaṃ cayaṃ gamitāya. Tenāha ‘‘upacitāyā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāyāti ativiya sammadeva nibbattigatāya.
在“谁修习慈”等句子里,“谁”指任何一个在家人或出家人。“慈”就是慈心禅那。
Yoca mettaṃ bhāvayatītiādīsu yo koci gahaṭṭho vā pabbajito vā. Mettanti mettājhānaṃ.
“无量”是指:从修习的力量和所缘的力量两方面来说,都是无量的。就像不净修习等法门那样,不是只取所缘的一部分,而是以毫无遗漏地遍满、没有界限地遍满的方式,因为所缘无量、修习纯熟,所以称为无量。所谓“结变得薄弱”:以慈心作为基础,修观之后,当证得下位的圣道时,嗔结等烦恼在被断除的过程中自然变得薄弱——这里的含义应当这样理解。
Appamāṇanti bhāvanāvasena ārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Asubhabhāvanādayo viya hi ārammaṇe ekadesaggahaṇaṃ akatvā anavasesapharaṇavasena anodhiso pharaṇavasena ca, appamāṇārammaṇatāya paguṇabhāvanāvasena ca appamāṇaṃ. Tanū saṃyojanā hontīti mettaṃ pādakaṃ katvā sammasitvā heṭṭhime ariyamagge adhigacchantassa sukheneva paṭighasaṃyojanādayo pahīyamānā tanū hontīti evamettha attho daṭṭhabbo.
像这样,先说明了通过修慈所能达到的断除烦恼和证得涅槃这两种最高利益,接着为了显示其他利益,又说了“哪怕只对一个众生”等话。其中,“心不嗔怒”是指由于慈心的力量,嗔恚已被彻底镇伏,所以心不被嗔恚所染污。“修习慈”是指以遍满利益之心来行慈。“善者”是指极其善巧、具有大福德的人,并且因为嗔恚等无意义之事已经远离,所以安稳。“及一切众生”中的“及”字表示强调。“以心意怜念”是指以心去怜愍顾念。这段话的意思是:哪怕只是对一个众生修慈,就已经是广大的善法积聚;如果能以遍满利益之心,像对待自己的孩子一样,以心怜念一切众生,那么一位心地圣洁清净的人就能造作、成就广大、丰盛、无量、无边的福德,其果报相续足以在未来六十四大劫中持续生起。“充满众生”是指被众生填满,没有空隙,也就是人烟稠密的意思。
Evaṃ kilesappahānañca nibbānādhigamañca mettābhāvanāya sikhāppattamānisaṃsaṃ dassetvā idāni aññepi ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ekampi ce’’tiādi vuttaṃ. Tattha aduṭṭhacittoti mettābalena suṭṭhu vikkhambhitabyāpādatāya byāpādena adūsitacitto. Mettāyatīti hitapharaṇavasena mettaṃ karoti. Kusalīti atisayena kusalavā mahāpuñño, paṭighādianatthavigamena khemī. Sabbe ca pāṇeti ca-saddo byatireko. Manasānukampīti cittena anukampanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekasattavisayāpi tāva mettā mahākusalarāsi, sabbe pana pāṇe attano puttaṃ viya hitapharaṇena manasā anukampanto pahukaṃ pahuṃ anappakaṃ apariyantaṃ catusaṭṭhimahākappepi attano vipākappabandhaṃ pavattetuṃ samatthaṃ uḷāraṃ puññaṃ ariyo parisuddhacitto puggalova karoti nipphādetīti. Sattabharitanti sattehi aviraḷaṃ, ākiṇṇamanussanti attho.
“摄事”是指摄受世间人的各种原因。谷物成熟后分成十份,把九份给农夫,国王只取一份,也就是收取十分之一。这样一来,农夫们欢欢喜喜,努力让谷物丰收。所以注释里说:“让谷物丰收,这就是有智慧的人所做的事,意思就是这样。”据说后来才变成国王取六份。“够六个月的”,是指足够维持六个月用的。“令陷入网中”,是像把众生赶进罗网里那样操控。“爱语”就是让人爱听的话,实践这种爱语就是“爱语之业”。完全因为全国具备种种成就等状态,所以安稳。因为没有偷盗,所以无喧闹。因为国家具足成就,所以没有偷盗。“称为无门闩”,是因为房屋敞开的缘故。
Saṅgahavatthūnīti (saṃ. ni. ṭī. 1.1.120) lokassa saṅgaṇhanakāraṇāni. Nipphannasassato nava bhāge kassakassa datvā raññaṃ ekabhāgaggahaṇaṃ dasamabhāgaggahaṇaṃ. Evaṃ kassakā haṭṭhatuṭṭhā sassāni sampādentīti āha ‘‘sassasampādane medhāvitāti attho’’ti. Tato orabhāge kira chabhāgaggahaṇaṃ jātaṃ. Chamāsikanti channaṃ channaṃ māsānaṃ pahonakaṃ. Pāsetīti pāsagate viya karoti. Vācāya piyaṃ vācāpiyaṃ, tassa kammaṃ vācāpeyyaṃ. Sabbaso raṭṭhassa iddhādibhāvato khemaṃ. Nirabbudaṃ coriyābhāvato. Iddhañhi raṭṭhaṃ acoriyaṃ. ‘‘Niraggaḷa’’nti vuccati apārutagharabhāvato.
把根朝上翻起来,就是连根拔起。两种附属祭祀,是指大祭祀前后要举行的两种附属祭祀。七……等等……令人恐惧,是指通过杀害五百九十七头牲畜,使(该祭祀)成为恐怖的,对害怕作恶的人来说,会带来畏惧。他们确实是这样说的——
Uddhaṃmūlakaṃ katvāti ummūlaṃ katvā. Dvīhi pariyaññehīti mahāyaññassa pubbabhāge pacchā ca pavattetabbehi dvīhi parivārayaññehi. Satta…pe… bhīsanassāti sattanavutādhikānaṃ pañcannaṃ pasusatānaṃ māraṇena bheravassa pāpabhīrukānaṃ bhayāvahassa. Tathā hi vadanti –
“六百牲畜被系缚就役,于中旦遭杀害;
马祭尚缺三牲,方满六百之数。”
‘‘Chasatāni niyujjanti, pasūnaṃ majjhime hani; Assamedhassa yaññassa, ūnāni pasūhi tīhī’’ti. (saṃ. ni. ṭī. 1.1.120; a. ni. ṭī. 2.4.39);
“Samma”是指要插进牛轭孔里的小木棍。“Pāsanti”是投掷的意思。“Saṃhārimehi”是指要用车运载的祭品。据说从前有一位国王,在萨拉斯瓦蒂河边举行三摩婆沙祭,祭祀时地面裂开,他当场就陷了进去。那些愚痴盲从的婆罗门一个跟着一个说:“这就是他升天的路。”于是就在那里设立并举行三摩婆沙祭。因此说“从陷没之处开始”。只持续几天的祭祀叫阿尤波,要好多天才能完成的叫萨尤波,也就是萨多罗祭。经过咒语加持的酥油和蜂蜜,叫做“婆阇”。金、银、牛、水牛等,是十七种布施物。宝库、仓库等地方没有门闩,所以叫“无闩”。据说在那场祭祀中,人们会把自己的财产毫无保留、毫不藏匿地全部献出。
Sammanti yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ. Pāsantīti khipanti. Saṃhārimehīti sakaṭehi vahitabbehi. Pubbe kira eko rājā sammāpāsaṃ yajanto sarassatinaditīre pathaviyā vivare dinne nimuggoyeva ahosi. Andhabālabrāhmaṇā gatānugatigatā ‘‘ayaṃ tassa saggagamanamaggo’’ti saññāya tattha sammāpāsaṃ yaññaṃ paṭṭhapenti. Tena vuttaṃ ‘‘nimuggokāsato pabhutī’’ti . Ayūpo appakadivaso yāgo, sayūpo bahudivasaṃ sādheyyo satrayāgo. Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ ‘‘vāja’’miti samaññā. Hiraññasuvaṇṇagomahiṃsādi sattarasakadakkhiṇassa. Sāragabbhakoṭṭhāgārādīsu natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Tattha kira yaññe attano sāpateyyaṃ anavasesato anigūhitvā niyyātīyati.
“月光”是指月亮的光辉。“犹如一切星群”的意思是:就像所有星群全部加起来,也比不上月亮光辉的十六分之一。同样,那些马祭等祭祀,与慈心相比——也就是按前面所说的特征已经善加修习的慈心——连它的十六分之一都感受不到、达不到、比不上。这就是这段话的意思。
Candappabhāti (itivu. aṭṭha. 27) candimasseva pabhāya. Tārāgaṇāva sabbeti yathā sabbepi tārāgaṇā candimasobhāya soḷasimpi kalaṃ nāgghanti, evaṃ te assamedhādayo yaññā mettassa cittassa vuttalakkhaṇena subhāvitassa soḷasimpi kalaṃ nānubhavanti, na pāpuṇanti, nāgghantīti attho.
现在,为了进一步说明慈心修习在现世和来世的种种利益,又说了“他不杀”等这段话。其中,“他”指的是致力于修习慈心这种梵住的人。“不杀”是说:正因为慈心修习的力量,嗔恨已经被远远压伏,所以他不杀害任何众生,也不用土块、棍棒等去伤害别人。“不令杀”是说:他不会教唆别人去杀害众生,也不会让别人去伤害。“不胜”是说:他完全没有忿怒,不会通过争吵、固执己见等方式去胜过任何人;也不会通过诉讼、陷害等手段让别人遭受损失来取胜。所以说“他不亲自造成他人的损失”。“不令胜”是说:他不会指使别人去造成第三方的财产损失。所以说“他不指使他人造成他人的损失”。另外,以不恼害为本质的那一部分慈,是慈的组成部分,所以叫“慈分”。
Idāni aparepi diṭṭhadhammikasamparāyike mettābhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘yo na hantī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yoti mettābrahmavihārabhāvanānuyutto puggalo. Na hantīti teneva mettābhāvanānubhāvena dūravikkhambhitabyāpādatāya na kañci sattaṃ hiṃsati, leḍḍudaṇḍādīhi na vibādhati vā. Na ghātetīti paraṃ samādapetvā na satte mārāpeti na vibādhāpeti ca. Na jinātīti sārambhaviggāhikakathādivasena na kañci jināti sārambhasseva abhāvato, jānikaraṇavasena vā aṭṭakaraṇādinā na kañci jināti. Tenāha ‘‘na attanā parassa jāniṃ karotī’’ti. Na jāpayeti parehi payojetvā paresampi dhanajāniṃ na kārāpeyya. Tenāha ‘‘na parena parassa jāniṃ kāretī’’ti. Mettāya vā aṃso aviheṭhanaṭṭhena avayavabhūtoti mettaṃso.
2-4. 《慧经》等经的注释
2-4. Paññāsuttādivaṇṇanā
2-4第二经中,“初始梵行”就是指初始梵行本身。因此说“是道梵行的初始阶段”。“圣洁者”指没有过失、清净。“沉默”不像外道执取哑戒那样不清净,所以是圣洁者的沉默。“第四禅”是以最高程度来说的,初禅等也同样可以称为圣洁者的沉默。“知”是指能知应知的事物,所以说“他知道应知的事物”。或者,就像有些人颠倒执取,虽然知道却不知道,虽然看见却没看见,但这个人不是这样。这个人知就是知,见就是见,应当这样理解。第三经等容易理解。
2-4. Dutiye ādibrahmacariyikāyāti ādibrahmacariyameva ādibrahmacariyikā. Tenāha ‘‘maggabrahmacariyassa ādibhūtāyā’’ti. Ariyoti niddoso parisuddho. Tuṇhībhāvo na titthiyānaṃ mūgabbatagahaṇaṃ viya aparisuddhoti ariyo tuṇhībhāvo. Catutthajjhānanti ukkaṭṭhaniddesenetaṃ vuttaṃ, paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃ gacchanti. Jānanti idaṃ kammasādhananti āha ‘‘jānitabbakaṃ jānātī’’ti. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evamayaṃ. Ayaṃ pana jānanto jānāti, passanto passatīti evamettha daṭṭhabbo. Tatiyādīni suviññeyyāni.
《第一世间法经》的注释
5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā
5第五经中,“世间的法”指的是有情世间必然会有的法。因此说“没有从这些中解脱的人”等等。得到食物、衣服等叫做“得”;或者,因为这些是可以得到的,所以叫“得”;得不到这些就是“不得”。这里,用“得”这个词涵盖了以它为对象的贪求,用“不得”这个词涵盖了嗔拒。因为有血液存在时,如同有血时因受损而化为脓一样,贪求也只有在得到机会时才会生起,所以说:“‘得’到来时,‘不得’其实也已经到来。”同样的道理也适用于“誉”等。其余内容很容易理解。
5. Pañcame lokassa dhammāti sattalokassa avassaṃbhāvidhammā. Tenāha ‘‘etehi muttā nāma natthi’’tiādi. Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi lābho, tāni eva vā laddhabbato lābho, tadabhāvo alābho, lābhaggahaṇena cettha tabbisayo anurodho gahito, alābhaggahaṇena virodho. Yasmā lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya anurodho laddhāvasaro eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘lābhe āgate alābho āgatoyevā’’ti. Esa nayo yasādīsupi. Sesaṃ suviññeyyameva.
6-8. 第六到第八经的注释:第二世间法经等的注释
6-8. Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā
6-8第六经中,“增上精进”是指以此更加精勤、更加投入,也就是特别殊胜的应做之事。因此说“增上策励”。第七经和第八经没有什么需要多说的。
6-8. Chaṭṭhe adhikaṃ payasati payujjati etenāti adhippayāso, savisesaṃ itikattabbakiriyā. Tenāha ‘‘adhikappayogo’’ti. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.
第9篇 难陀经的注释
9. Nandasuttavaṇṇanā
9第九经中,善男子有两种:出身善男子和品行善男子。其中,像经里说的“那时,善男子拉塔巴拉就是那位在土喇果帝咖最上族之子”,这样提到的出身高贵家族的善男子,就是出身善男子。而像“这些善男子出于信心,从在家出家”这样提到的,不管生在什么家族,都叫品行善男子。但这里,世尊是就出身高贵这一点说“比丘们,若正确地说‘善男子’,应该指难陀”,所以注释者说“出身善男子”。不过从这两种理由来看,难陀确实就是善男子。这里其余的内容都很明白。
9. Navame duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgatā uccākulaputtā jātikulaputtā. ‘‘Saddhāyete kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 3.78) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārakulaputtā nāma. Idha pana uccākulappasutataṃ sandhāya ‘‘kulaputtoti, bhikkhave, nandaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti bhagavatā vuttanti āha ‘‘jātikulaputto’’ti. Ubhohipi pana kāraṇehi tassa kulaputtabhāvoyeva. Sesamettha uttānameva.
第10经《迦兰陀经》的注释
10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā
10第十经中,“回避”是指用掩盖的方式行事、活动。或者,“行”这个词本身因为词根有多种含义,所以也有掩盖的意思,因此说“他掩盖”。“以别的理由或话语来掩他事”:这是为了显示掩盖的方式,所以说“以别的理由”等等。其中,“别的理由或话语”是指:质问者用来揭示被质问者过失的理由,或者所说的话;被质问者用与此不同的另一个理由或话语来掩盖。“以理由”:是指用显示无根指控之无根据性的理据来掩盖。“以话语”:是指用表达那个意思的话语来掩盖。比如以“谁犯了?”等话回避质问而陷入岔题,这就是“以他事掩他事”。“把话题引到外面”:比如被说“你犯了某某戒”时,回答“我去过华氏城”等等,以此回避质问——这就是差别。如果有人被说“你犯了戒”,却说“谁犯了?犯了什么?在什么事上犯了?对谁说?说什么?”;或者被问“你见过这样的事吗?”时,凑过耳朵说“我没听见”——这叫做“以他事掩他事”。如果有人被问“你犯了某某戒”,先答“我去过华氏城”,再被问“我们不是问你去没去华氏城,是问你犯的戒”时,又说“我去过王舍城。你去王舍城也好,去婆罗门家也好,你犯了戒!我在那里得到了猪肉”等等,说个没完,这就是“把话题引到外面”。“沙门中的垃圾”:是指因为穿着沙门的衣服、外表像沙门,所以成了沙门中的垃圾。
10. Dasame paṭicaratīti paṭicchādanavasena carati pavattati. Paṭicchādanaṭṭho eva vā carati-saddo anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘paṭicchādetī’’ti. Aññenāññanti pana paṭicchādanākāradassananti āha ‘‘aññena kāraṇenā’’tiādi. Tattha aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vāti yaṃ codakena cuditakassa dosavibhāvanaṃ kāraṇaṃ, vacanaṃ vā vuttaṃ, taṃ tato aññeneva kāraṇena, vacanena vā paṭicchādeti. Kāraṇenāti codanāya amūlāya amūlikabhāvadīpaniyā yuttiyā vā. Vacanenāti tadatthabodhakena vacanena. ‘‘Ko āpanno’’tiādinā codanaṃ vissajjetvāva vikkhepāpajjanaṃ aññenāññaṃ paṭicaraṇaṃ. Bahiddhā kathāpanāmanā nāma ‘‘itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti vutte – ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’tiādinā codanaṃ vissajjetvāti ayameva viseso. Yo hi ‘‘āpattiṃ āpannosī’’ti vutto ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpannā, kaṃ bhaṇatha, kiṃ bhaṇathā’’ti vā vadati, ‘‘evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’’nti vutte ‘‘na suṇāmī’’ti sotaṃ vā upaneti, ayaṃ aññenāññaṃ paṭicarati nāma. Yo pana ‘‘itthannāmaṃ nāma āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭho ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma, āpattiṃ pucchāmā’’ti vutte tato ‘‘rājagahaṃ gatomhi. Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā, āpattiṃ āpannosīti. Taṃ tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’’ntiādīni vadati, ayaṃ bahiddhā kathaṃ apanāmeti nāma . Samaṇakacavaroti samaṇavesadhāraṇena samaṇappatirūpakatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ.
把那些稗子清除掉:对于因为破戒而变成垃圾一样的人,要像对待垃圾那样,毫不顾惜地把他赶走。把那些污秽之物去掉:对于那个像污秽之物一样的人——就像混在刹帝利等众人当中、身上疮口破裂流脓的旃陀罗一样——要把他拖出去。为什么要这样?因为僧园是为有戒德的人建的,不是为没有戒德的人建的。因此,世尊正是针对这一点而说:“所以你们要把那些稗子扬弃掉,把那些不是沙门却自以为沙门的人驱逐出去。”就像稗子里面没有实心的米粒,外表看起来却像带着壳的稻谷一样;同样,恶比丘内心没有戒德,外表却凭着袈裟等资具看起来像比丘,所以被称为“稗子”。你们要把这些稗子扬弃、簸扬、驱散。从究竟意义上说,他们根本不是沙门,只是穿着沙门的装束而自以为沙门罢了。“应当做”就是去执行、去实行,说的就是这个意思。“有正念者”是指具有觉知的人。你们将终结轮回的痛苦,证得般涅槃。这就是其中的含义。
Kāraṇḍavaṃ (su. ni. aṭṭha. 2.283-284) niddhamathāti vipannasīlatāya kacavarabhūtaṃ puggalaṃ kacavaramiva anapekkhā apanetha. Kasambuṃ apakassathāti kasambubhūtañca naṃ khattiyādīnaṃ majjhagataṃ pabhinnapaggharitakuṭṭhaṃ caṇḍālaṃ viya apakaḍḍhatha. Kiṃ kāraṇaṃ? Saṅghārāmo nāma sīlavantānaṃ kato, na dussīlānaṃ. Yato etadeva sandhāyāha ‘‘tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine’’ti. Yathā palāpā antosārarahitā ataṇḍulā bahi thusena vīhī viya dissanti, evaṃ pāpabhikkhū anto sīlarahitāpi bahi kāsāvādiparikkhārena bhikkhū viya dissanti, tasmā ‘‘palāpā’’ti vuccanti. Te palāpe vāhetha opunatha vidhamatha, paramatthato assamaṇe samaṇavesamattena samaṇamānine. Kappayavhoti kappetha, karothāti vuttaṃ hoti. Patissatāti sappatissā. Vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatha, parinibbānaṃ pāpuṇissathāti attho.