毗兰若经注释
1. Verañjasuttavaṇṇanā
11在第二部分的开始,‘住于毗兰若’一句中,‘毗兰若’是那座城的名称,意为在毗兰若城。此处是处格,表‘在……附近’之义。‘于那勒卢宁跋树下’一句中,‘那勒卢’是一位夜叉之名;‘宁跋’指宁跋树;‘根’意指附近。此‘根’字,在‘乃至连须芒草根都要拔出’等语境中,指植物的根部;在‘贪是不善根’等语境中,指不共的因;而在‘日间树荫所覆、无风叶落之处,至此为树下’等语境中,则指附近。此处正取‘附近’之义。因此,应理解为在那勒卢夜叉所守护的宁跋树附近。据说那棵宁跋树形态美妙庄严,如同统领众树一般,坐落于离城不远、往来便利之处。那时,世尊来到毗兰若,于适宜处安住,即住于那棵树附近、树荫之下。故而经文说:‘住于毗兰若的那勒卢宁跋树下。’
11. Dutiyassa paṭhame verañjāyaṃ viharatīti (pārā. aṭṭha. 1.1) ettha verañjāti tassa nagarassetaṃ adhivacanaṃ, tassaṃ verañjāyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ. Naḷerupucimandamūleti ettha naḷeru nāma yakkho. Pucimandoti nimbarukkho. Mūlanti samīpaṃ. Ayañhi mūla-saddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipī’’tiādīsu (a. ni. 4.195) mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305; pari. 323) asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu (pārā. 494) samīpe. Idha pana samīpe adhippeto, tasmā naḷeruyakkhena adhiggahitassa pucimandassa samīpeti evamettha attho daṭṭhabbo. So kira pucimando ramaṇīyo pāsādiko anekesaṃ rukkhānaṃ ādhipaccaṃ viya kurumāno tassa nagarassa avidūre gamanāgamanasampanne ṭhāne ahosi. Atha bhagavā verañjaṃ gantvā patirūpe ṭhāne viharanto tassa rukkhassa samīpe heṭṭhābhāge vihāsi. Tena vuttaṃ ‘‘verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle’’ti.
所谓‘起迎’,即从座起身之义,故说‘不从座起’,意思便是坐在自己的座位上而不起身。句中的‘年迈……高龄……’等语是业格,并非指从座起身这一动作。因此,应补充‘见到年迈……高龄……’来理解其义。或者,此业格指上前迎接的动作,如此,则‘不迎’的意思就是不站起身来、不上前迎接。因为上前迎接这一行为也称为起迎。曾有这样的说法:‘见师长从远处来,便从座起身、上前迎接,这称为起迎。’然而,‘不从座起’这句话只是为了显示根本没有迎接这回事,应作此理解。在所谓‘显现义’上,即自性显现之义。‘亦不问讯’,意思是心里认为‘他不值得我问讯’等。
Paccuṭṭhānaṃ (sārattha. ṭī. 1.2) nāma āsanā vuṭṭhānanti āha ‘‘nāsanā vuṭṭhātī’’ti. Nisinnāsanato na vuṭṭhahatīti attho. Ettha ca jiṇṇe…pe… vayoanuppatteti upayogavacanaṃ āsanā vuṭṭhānakiriyāpekkhaṃ na hoti. Tasmā ‘‘jiṇṇe…pe… vayoanuppatte disvā’’ti ajjhāhāraṃ katvā attho veditabbo. Atha vā paccuggamanakiriyāpekkhaṃ upayogavacanaṃ, tasmā na paccuṭṭhātīti uṭṭhāya paccuggamanaṃ na karotīti attho veditabbo. Paccuggamanampi hi paccuṭṭhānanti vuccati. Vuttañhetaṃ ‘‘ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāmā’’ti. Nāsanā vuṭṭhātīti iminā pana paccuggamanābhāvassa upalakkhaṇamattaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvane nāma attheti pakativibhāvanasaṅkhāte atthe. Na abhivādeti vāti na abhivādetabbanti vā sallakkhetīti vuttaṃ hoti.
‘彼无知’:即因不知‘此人并非值得我礼敬等之人’而生起的无知。‘观察时’:正如《增支部》(4.21)所说:‘缺乏恭敬、无所尊重的生活是苦的,我应恭敬、尊重怎样的沙门或婆罗门呢?’他乃以智慧之眼如此观察。‘应受敬礼者’:即值得合掌礼敬之人。‘刚诞生’:意为刚刚出生片刻,指诞生后立刻发生之事。‘面朝北’:即脸朝向北方。至于‘行七步后,周观整个一万世界’这句话——
Taṃ aññāṇanti ‘‘ayaṃ mama abhivādanādīni kātuṃ araharūpo na hotī’’ti ajānanavasena pavattaṃ aññāṇaṃ. Olokentoti ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso, kiṃ nu kho ahaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkareyyaṃ garuṃ kareyya’’ntiādisuttavaseneva (a. ni. 4.21) ñāṇacakkhunā olokento. Nipaccakārārahanti paṇipātārahaṃ. Sampatijātoti muhuttajāto, jātasamanantaramevāti vuttaṃ hoti. Uttarena mukhoti uttaradisābhimukho. ‘‘Sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesi’’nti idaṃ –
诸比丘,这便是法性:刚刚诞生的菩萨,双足平稳站立后,面朝北方,行七步。在有人执持白色伞盖时,遍观诸方,并宣说了如同狮子吼的言语。
‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā disā viloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsatī’’ti (dī. ni. 2.31) –
在巴利圣典中,是在叙述行七步之后,才说他遍观诸方,如同站在七步后所处的位置周遍观察一般,因此才有这样的记述。然而不应如此理解,因为远在行七步之前,他便已遍观诸方了。实际上,这位大士从接生人的手中脱出之后,便先朝向东方观察,那时无数的千世界,悉皆成为一片无碍的广场。彼处的天人及人们以香、花等物作供养,并且说:‘大人,此处竟无与您齐等之人,何况有比您更殊胜的呢?’如是,他依次观察了四方、四维、下方及上方,总为十方,未曾见到任何能与自己相比的,这才心念‘此为北方’,然后朝北行七步——应如此理解。所谓‘观察’,其含义是:当展现我福德威力的神变——‘世界开旷’显现之时,我即以此肉眼,直观那显现出来的十千世界。
Evaṃ pāḷiyaṃ sattapadavītihārupari ṭhitassa viya sabbādisānulokanassa kathitattā vuttaṃ, na panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ sattapadavītihārato pageva disāvilokanassa katattā. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimaṃ disaṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā, ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attano sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttaradisā’’ti sattapadavītihārena agamāsīti veditabbā. Olokesinti mama puññānubhāvena lokavivaraṇapāṭihāriye jāte paññāyamānaṃ dasasahassilokadhātuṃ maṃsacakkhunāva olokesinti attho.
‘大人’:是指从出生、种姓、家族、地域等方面而言,都为崇高伟大之人。‘最上’:是从功德而言,于一切人中为最超胜者。‘最胜’:同样从功德而言,于一切人中为最增上者,意即因其功德,而为最可敬重的长尊。‘最尊’:也是从功德而言,于一切人中为最可称叹者。然而从义理上应知,后两者仅是‘最上’的同义词。‘对你’一词,此处是从格的用法。‘更过者’:便是更殊胜、更超越的人。‘他令准备’:这意味着他表达了尊敬。至于‘狮子吼’,则是指无上的言论。‘我值得礼敬等之人’:意即与礼敬等行为相配的我,一位堪受、合适之人。这里应当理解成,这是由‘常怀期盼’之心念所构成的复合词。‘从如来’:即从如来那里,于如来跟前。其意是这样说的。‘如此物’:是指具备应当受礼敬等性质之人。‘熟而松缓的束缚’:是指因为成熟而变得松散的结缚。
Mahāpurisoti jātigottakulappadesādivasena mahantapuriso. Aggoti guṇehi sabbappadhāno. Jeṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ vuddhatamo, guṇehi mahallakatamoti vuttaṃ hoti. Seṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ pasatthatamo. Atthato pana pacchimāni dve purimasseva vevacanānīti veditabbaṃ. Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Uttaritaroti adhikataro. Patimānesīti pūjesi. Āsabhinti uttamaṃ. Mayhaṃ abhivādanādiraho puggaloti mayhaṃ abhivādanādikiriyāya araho anucchaviko puggalo. Niccasāpekkhatāya panettha samāso daṭṭhabbo. Tathāgatāti tathāgatato, tathāgatassa santikāti vuttaṃ hoti. Evarūpanti abhivādanādisabhāvaṃ. Paripākasithilabandhananti paripākena sithilabandhanaṃ.
此言:指“我不是那婆罗门”等语。若说出“我不是无实质者,或如我这般的人并非无实质者”这样的话,那位婆罗门便会变得顽固。因此说这是“为令心柔软”。
Taṃ vacananti ‘‘nāhaṃ taṃ brāhmaṇā’’tiādivacanaṃ. ‘‘Nāhaṃ arasarūpo, mādisā vā arasarūpā’’ti vutte brāhmaṇo thaddho bhaveyya. Tena vuttaṃ ‘‘cittamudubhāvajananattha’’nti.
“那么何者是”句:为了兼顾不同释义而用阳性词来说明,意思是“那种释义是什么?”“以种姓”:即依刹帝利等种姓。“以再生”:即依诸天中的再生。“即使是最胜选定者等”:通过api一词,更显示出“非最胜选定者”。“他们喜乐”:即由带有喜悦的渴爱而欢喜愉悦。“他们染着”:即由强烈的贪而染着。由享受色而生的、与渴爱相应的悦受,从色生起后烧恼于心,如同甘露等,因此称为“色味”。“它们浸入”:即牵引、拉扯。“在依处、所缘等条件聚合时”:指依处、所缘等诸缘和合时。“不贬抑自己”:在说明以自赞方式对婆罗门不适宜的情况下,不贬低自己,也不抬高自己。
Katamo pana soti pariyāyāpekkho pulliṅganiddeso, katamo so pariyāyoti attho? Jātivasenāti khattiyādijātivasena. Upapattivasenāti devesu upapattivasena. Seṭṭhasammatānampīti api-saddena pageva aseṭṭhasammatānanti dasseti. Abhinandantānanti sappītikataṇhāvasena pamodamānānaṃ. Rajjantānanti balavarāgavasena rajjantānaṃ. Rūpaparibhogena uppannataṇhāsampayuttasomanassavedanā rūpato nibbattitvā hadayatappanato ambarasādayo viya rūparasāti vuccanti. Āviñcantīti ākaḍḍhanti. Vatthārammaṇādisāmaggiyanti vatthuārammaṇādikāraṇasāmaggiyaṃ. Anukkhipantoti attukkaṃsanavasena kathite brāhmaṇassa asappāyabhāvato attānaṃ anukkhipanto anukkaṃsento.
而在“已舍弃”这个意义上,“如来的”是作具格,意思是“被如来所舍弃的”。“根”指有之根。本应说成tālavatthukatā,却如同oṭṭhamukho等词那样,省略了中间音节,又将a音拉长,说成了tālāvatthukatā。因此注疏师说:“如同多罗树的基座一般,它们的基础被彻底截断,所以称为tālāvatthukatā。”这里,多罗树的基座即称tālavatthu。例如,以前曾是园林地基的那块地,即使园林已不存在,依然被称为“园林地基”。同样,多罗树连同根部被拔除后,仅存那块土地,由于过去是多罗树的立足之处,那块地便被称为“多罗树基”。“它们的”指色味等。若问“为何说它们的基础像多罗树基那样被彻底截断呢?”注疏便说:“如同……”等等。因为缘取色等而生起的渴爱,会成为喜俱悦受(即色味等)相续心的立足处,所以说“以它们过去生起的方式,心相续只被作为基础而建立”。此处的“过去”指从前,即仍有贪爱的时期。被称为tālāvatthukatā,
Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacananti ‘‘jahitā’’ti etasmiṃ atthe tathāgatassāti karaṇe sāmivacanaṃ, tathāgatena jahitāti attho. Mūlanti bhavamūlaṃ. ‘‘Tālavatthukatā’’ti vattabbe ‘‘oṭṭhamukho’’tiādīsu viya majjhepadalopaṃ katvā a-kārañca dīghaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti āha ‘‘tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā’’ti. Tattha tālassa vatthu tālavatthu. Yathā ārāmassa vatthubhūtapubbo padeso ārāmassa abhāve ‘‘ārāmavatthū’’ti vuccati, evaṃ tālassa patiṭṭhitokāso samūlaṃ uddharite tāle padesamatte ṭhite tālassa vatthubhūtapubbattā ‘‘tālavatthū’’ti vuccati. Nesanti rūparasādīnaṃ. Kathaṃ pana tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Rūpādiparibhogena uppannataṇhāyuttasomanassavedanāsaṅkhātarūparasādīnaṃ cittasantānassa adhiṭṭhānabhāvato vuttaṃ ‘‘tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate’’ti. Tattha pubbeti pure, sarāgakāleti vuttaṃ hoti. Tālāvatthukatāti vuccantīti tālavatthu viya attano vatthussa katattā rūparasādayo ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuccanti. Etena pahīnakilesānaṃ puna uppattiyā abhāvo dassito.
“具有不增长的法性故”,意即“由于不增长的性质”。犹如截去顶部的多罗树,不再成为枝叶、果实等的所依,便成“多罗树基”,因此说:“如同被截去顶部的多罗树那样而作”。由此显示了“如同被作成多罗树基,故称 tālāvatthukatā”这一词义拆解。然此处应知:本应说“如同被作成无基的多罗树,故称无基多罗树所作”,却将修饰语后置,说成了 tālāvatthukatā。由此义可知:以“色味等”之词所表述的,是过去已生的善与不善诸法,作为异熟法与法;它们虽已生起,但由于如树顶般的渴爱与无明已被道之利剑切断,于未来则无力再生犹如多罗树叶般的异熟蕴。因此,它们即如同被作成多罗树基一般,故那些色味等,得名为 tālāvatthukatā。关于此义,有人言:“abhinandantāna(正喜乐者)”一词,亦含摄善的喜悦。于“令至于无有”中,前缀 anu 与“后”同义,故说:“使他们于未来无有后有的状态”。
Aviruḷhidhammattāti aviruḷhisabhāvatāya. Matthakacchinno tālo pattaphalādīnaṃ avatthubhūto tālāvatthūti āha ‘‘matthakacchinnatālo viya katā’’ti. Etena ‘‘tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā’’ti ayaṃ viggaho dassito. Ettha pana ‘‘avatthubhūto tālo viya katāti avatthutālakatā’’ti vattabbe visesanassa paranipātaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Iminā panatthena idaṃ dasseti – rūparasādivacanena vipākadhammadhammā hutvā pubbe uppannakusalākusalā dhammā gahitā, te uppannāpi matthakasadisānaṃ taṇhāvijjānaṃ maggasatthena chinnattā āyatiṃ tālapattasadise vipākakkhandhe nibbattetuṃ asamatthā jātā, tasmā tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā rūparasādayoti . Imasmiṃ atthe ‘‘abhinandantāna’’nti iminā padena kusalasomanassampi saṅgahitanti vadanti. Anabhāvaṃ katāti ettha anu-saddo pacchāsaddena samānatthoti āha ‘‘yathā nesaṃ pacchābhāvo na hotī’’tiādi.
“你所暗指而说的那种理路并不存在”,意即:你以所谓“不具备问讯等应行实质”为理由,说(如来)“无有实质”,你所说的那个理由并不存在、不能成立。然而,这位婆罗门正是基于这“无有问讯等方便行”的理路,才说“乔达摩尊师是无实质者”。若说“那种理路不存在”,岂非变成世尊会行问讯等事了吗?为指出此不可意的过失,(注疏师)说:“然而岂不……”。
Yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi, so pariyāyo na hotīti yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ arasarūpatāya vadesi, taṃ kāraṇaṃ na hoti, na vijjatīti attho. Nanu cāyaṃ brāhmaṇo yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātapariyāyaṃ sandhāya ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti āha, ‘‘so pariyāyo natthī’’ti vutte vandanādīni bhagavā karotīti āpajjatīti imaṃ aniṭṭhappasaṅgaṃ dassento āha ‘‘nanu cā’’tiādi.
“在一切情况下”,即在所有场合。“仅是意有所指之言”:指婆罗门为暗指某事而说“乔达摩尊师无受用”等;而世尊也为暗指某事,才认可自身有“无受用”等性质,此仅是意有所指之言。“欲贪之受用”,指出于欲贪的受用。“另一种理路”,指另外的理由。
Sabbapariyāyesūti sabbavāresu. Sandhāyabhāsitamattanti yaṃ sandhāya brāhmaṇo ‘‘nibbhogo bhavaṃ gotamo’’tiādimāha. Bhagavā ca yaṃ sandhāya nibbhogatādiṃ attani anujānāti, taṃ sandhāyabhāsitamattaṃ. Chandarāgaparibhogoti chandarāgavasena paribhogo. Aparaṃ pariyāyanti aññaṃ kāraṇaṃ.
“族姓所行之事”:即名为族姓行为之业,也就是族姓的习俗。“不作”:指不去做的状态。“除了这些法”等:即使在“种种不善、不善法”这样的总说中,根据剩余法的道理,也应当了知其余未说的不善法,因此注疏师说“除了这些法”等,意思是除了如上所说的身恶行等不善法之外。“种种”:即种类繁多。
Kulasamudācārakammanti kulācārasaṅkhātaṃ kammaṃ, kulacārittanti attho. Akiriyanti akaraṇabhāvaṃ . ‘‘Anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammāna’’nti sāmaññavacanepi pārisesañāyato vuttāvasesā akusaladhammā gahetabbāti āha ‘‘ṭhapetvā te dhamme’’tiādi, te yathāvuttakāyaduccaritādike akusaladhamme ṭhapetvāti attho. Anekavihitāti anekappakārā.
“这是世间惯例”:指出于世间传承,对长辈进行问讯、起迎等行为的仪则。对于不来梵天而言,会在装饰等事上生起爱着;对于不来比丘而言,则会在衣等事上生起爱着。由此可知,不来道所断除的仅是五种欲贪,因此注疏师说:“五种欲贪的”。在此,对于色等五种欲境——即作为所依之欲的类别——中所生起的贪,应知为“五种欲贪”。这里的“guṇa”一词,意为“类别”,就如同“诸青春之类别次第舍离”等句中的用法。“与二种不善心相应的”:指与两种忧俱心相应的。因为“痴”遍于一切不善,所以说“一切不善之生起的”。“其余的”:指有身见等。
Ayaṃ lokatantīti ayaṃ vuḍḍhānaṃ abhivādanādikiriyalakkhaṇā lokappaveṇī. Anāgāmibrahmānaṃ alaṅkārādīsu anāgāmibhikkhūnañca cīvarādīsu nikantivasena rāguppatti hotīti anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgasseva pahānaṃ veditabbanti āha ‘‘pañcakāmaguṇikarāgassā’’ti. Rūpādīsu pañcasu kāmaguṇesu vatthukāmakoṭṭhāsesu uppajjamāno rāgo ‘‘pañcakāmaguṇikarāgo’’ti veditabbo. Koṭṭhāsavacano hettha guṇa-saddo ‘‘vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.4) viya. Akusalacittadvayasampayuttassāti domanassasahagatacittadvayasampayuttassa. Mohassa sabbākusalasādhāraṇattā āha ‘‘sabbākusalasambhavassā’’ti. Avasesānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ.
“我猜想他是厌嫌的”:意思是,他可能这样想:“我出身高贵、相貌堂堂、具足智慧,怎么能去做向他人问讯行礼之类的事呢?”他看起来像是在厌嫌这些善行,或者说,我察觉到他是厌嫌的。因为他厌嫌不善法,所以也厌嫌具足那些不善法的状态,因此解释说:“对于证入不善法的状态,他是厌嫌的”。这里的“证入”是其同义词,指达到或具足的状态。“好打扮者”:指本性就喜好装饰,有喜爱打扮的习气。“厌嫌”:则是指这种厌嫌的习性。
Jigucchati maññeti ahamabhijāto rūpavā paññavā kathaṃ nāma aññesaṃ abhivādanādiṃ kareyyanti jigucchati viya, jigucchatīti vā sallakkhemi. Akusaladhamme jigucchamāno tesaṃ samaṅgibhāvampi jigucchatīti vuttaṃ ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā jigucchatī’’ti. Samāpattīti etasseva vevacanaṃ samāpajjanā samaṅgibhāvoti. Maṇḍanajātikoti maṇḍanakasabhāvo, maṇḍanakasīloti attho. Jegucchitanti jigucchanasīlataṃ.
「世间长老所应作之事」(Lokajeṭṭhakakammaṃ),指世间长老应当从事的业行,或世间公认最为殊胜的业行。「在那里」(Tatrā) 即是针对这两种义释而言。「词句所显之义」(Padābhihito attho padattho),就是词义,也就是通过音节所表示的意义。「或者应受律仪」(Vinayaṃ vā arahatīti) 中,「调伏」(vinayana) 便是「律」,义为惩治。因此,论师说:「意思是应受惩治」。不过,在前述两种义释中,从语法规则来看,于根本义与「应得」义都用了派生词缀,然而在「为了调伏而说法」这一义中似乎并无运用。那么,此处又为何要用派生词缀呢?论师答道:「派生词缀的用法本即多种多样」(vicitrā hi taddhitavuttī)。这里的「多样」应当依照世间约定俗成的用法来理解。也就是说,世间在何种意义上使用词缀,词缀的规则便依世间而成立,因此词缀的运用方式变化甚多。如是,就像有人总说「莫作声」,便被称为了「莫作声者」;同
Lokajeṭṭhakakammanti lokajeṭṭhakānaṃ kattabbakammaṃ, loke vā seṭṭhasammataṃ kammaṃ. Tatrāti tesu dvīsupi atthavikappesu. Padābhihito attho padattho, byañjanatthoti vuttaṃ hoti. Vinayaṃ vā arahatīti ettha vinayanaṃ vinayo, niggaṇhananti attho. Tenāha ‘‘niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hotī’’ti. Nanu ca paṭhamaṃ vuttesu dvīsupi atthavikappesu sakatthe arahatthe ca taddhitapaccayo saddalakkhaṇato dissati, na pana ‘‘vinayāya dhammaṃ desetī’’ti imasmiṃ atthe. Tasmā kathamettha taddhitapaccayoti āha ‘‘vicitrā hi taddhitavuttī’’ti. Vicitratā cettha lokappamāṇato veditabbā. Tathā hi yasmiṃ yasmiṃ atthe taddhitappayogo lokassa, tattha tattha taddhitavutti lokato siddhāti vicitrā taddhitavutti, tasmā yathā ‘‘mā saddamakāsī’’ti vadanto ‘‘māsaddiko’’ti vuccati, evaṃ vinayāya dhammaṃ desetīti venayikoti vuccatīti adhippāyo.
「可怜人」(Kapaṇapuriso),指因缺乏德行而卑劣之人。「不推敲字词」(Byañjanāni avicāretvā),意即不似分析「Tissadatta」等词时那般,去考量「此义应属何种词缀」之类对文字构造的推求,而是直接依非由词缀构成的原始名词词干来理解——这便是所说之义。
Kapaṇapurisoti guṇavirahitatāya dīnamanusso. Byañjanāni avicāretvāti tissadattādisaddesu viya ‘‘imasmiṃ atthe ayaṃ nāma paccayo’’ti evaṃ byañjanavicāraṃ akatvā, anipphannapāṭipadikavasenāti vuttaṃ hoti.
虽然说「为了天界胎之成就」,但除了地居天众之外,其余诸天并无入胎之事,因此此处的「胎之成就」应理解为「结生」。为了进一步开显此义,论师解释道:「能导向获得天界结生」。「他的」(Assā) 一词,乃指问讯、合掌等应行之礼仪。对方为了显示世尊从母胎结生的过失,也就是显示来自母方的不净:正如为了辱骂某人,便以「婢女之子」来彰显其生于婢女腹中的过失;世尊的辱骂者也正是通过显示他从母胎结生的过失而作辱骂,才说出那样的话。这便是他的意趣。「从天胎」(Gabbhato),指离开天界的结生。正是因此,论师才说:「意思是,他不可能再有获得再生于天界的机会了」。「又或者,他有一个低劣的胎,故称为无胎者」——对于此语词分解的其中一种理解,论师解释道:「由于被排除在天界之胎以外,因此他在未来只能得到一个低劣的再生形式。」这里的「由于」表原因。因为他在未来会得到一个低劣的再生,所以说他有个低劣的胎,或是无胎者——这是其宗旨。接着,为配合前面「由于嗔怒…」
‘‘Devalokagabbhasampattiyā’’ti vatvāpi ṭhapetvā bhummadeve sesadevesu gabbhaggahaṇassa abhāvato paṭisandhiyevettha gabbhasampattīti veditabbāti vuttamevatthaṃ vivaritvā dassento āha ‘‘devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatī’’ti. Assāti abhivādanādisāmīcikammassa. Mātukucchismiṃpaṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentoti mātito aparisuddhabhāvaṃ dassento, akkositukāmassa dāsiyā puttoti dāsikucchimhi nibbattabhāve dosaṃ dassetvā akkosanaṃ viya bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassetvā akkosantopi evamāhāti adhippāyo. Gabbhatoti devalokappaṭisandhito. Tenevāha ‘‘abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo’’ti. ‘‘Hīno vā gabbho assāti apagabbho’’ti imassa viggahassa ekena pariyāyena adhippāyaṃ dassento āha ‘‘devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgī’’ti. Iti-saddo hetuattho. Yasmā āyatimpi hīnagabbhapaṭilābhabhāgī, tasmā hīno vā gabbho assāti apagabbhoti adhippāyo. Puna tasseva viggahassa ‘‘kodhavasena…pe… dassento’’ti heṭṭhā vuttanayassa anurūpaṃ katvā adhippāyaṃ dassento āha ‘‘hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo’’ti. Gabbha-saddo atthi mātukucchipariyāyo ‘‘gabbhe vasati māṇavo’’tiādīsu (jā. 1.15.363) viya. Atthi mātukucchismiṃ nibbattasattapariyāyo ‘‘antamaso gabbhapātanaṃ upādāyā’’tiādīsu (mahāva. 129) viya. Tattha mātukucchipariyāyaṃ gahetvā atthaṃ dassento āha ‘‘anāgate gabbhaseyyā’’ti. Gabbhe seyyā gabbhaseyyā. Anuttarena maggenāti aggamaggena. Kammakilesānaṃ maggena vihatattā āha ‘‘vihatakāraṇattā’’ti. Itarā tissopīti aṇḍajasaṃsedajaopapātikā. Ettha ca yadipi ‘‘apagabbho’’ti imassa anurūpato gabbhaseyyā eva vattabbā, pasaṅgato pana labbhamānaṃ sabbampi vattuṃ vaṭṭatīti punabbhavābhinibbattipi vuttāti veditabbā.
现在,为显示依“胎”一词的七种含义而有不同的词句分解,他说“再者……”等。然而,在此释中,有人说:“‘住胎’与‘后有再生’这两种,也都只是依于‘住胎’而说。”岂非如此?因为已说“未来的住胎已断”,则所断的只是“住胎”,而非“胎”——为免此过,他说了“正如又……”等。那么,为何不单说“再生”一词,而要加说“后有”呢?由此,他说“而所谓再生……”等。“不再有后有的状态”即是诸法刹那刹那生起的再生。
Idāni sattapariyāyassa gabbha-saddassa vasena viggahanānattaṃ dassento āha ‘‘apicā’’tiādi. Imasmiṃ pana vikappe gabbhaseyyā punabbhavābhinibbattīti ubhayampi gabbhaseyyavaseneva vuttantipi vadanti. Nanu ca ‘‘āyatiṃ gabbhaseyyā pahīnā’’ti vuttattā gabbhassa seyyā eva pahīnā, na pana gabbhoti āpajjatīti āha ‘‘yathā cā’’tiādi. Atha ‘‘abhinibbattī’’ti ettakameva avatvā punabbhavaggahaṇaṃ kimatthanti āha ‘‘abhinibbatti ca nāmā’’tiādi. Apunabbhavabhūtāti khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbatti.
“法界”:在此,能毫无遗漏地持一切法、如实领纳,故为“法界”;即能依诸法真实自性而觉悟的体性,这是一切知智的异名。“已通达”:即已作证、已获得之义,这是说“获得之因”。“得说法之庄严”:能随顺意乐而转起开示的能力,即是说法之庄严;“得”即已到达、已证得之义。“悲心遍满”:即对一切众生的大悲遍满。为再以譬喻阐明那同一特相,他说“如地之心性”。譬如大地,面对清净与不净物的弃置、切割、毁坏等,皆不动摇,不起随顺或违逆;同样地,对于可爱与不可爱、得与失等,由于已断随顺与违逆,心不动摇,故称“如地之心性”。“不动法性”:于此,有人说“不动法”是指果等至。然而,我们认为:即使遭遇他人辱骂,也因自身如地之心性而不生忿怒,应如此理解此处之义。“被老所追随”:即被老所缠缚。“婆罗门因年迈而临近死亡”:这是基于推测而说“今日将死”等。“然而,以极大的精勤”:即“然而,能见到那样的阿拉汉确实是很好的”,如此生起大精勤。“无与伦比的宿世身份”:即不与其他人共通的宿世身份。“无与伦比”
Dhammadhātunti ettha dhamme anavasese dhāreti yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu, dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvo, sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Paṭivijjhitvāti sacchikatvā, paṭilabhitvāti attho, paṭilābhahetūti vuttaṃ hoti. Desanāvilāsappatto hotīti rucivasena parivattetvā dassetuṃ samatthatā desanāvilāso, taṃ patto adhigatoti attho. Karuṇāvipphāranti sabbasattesu mahākaruṇāya pharaṇaṃ. Tādilakkhaṇameva puna upamāya vibhāvetvā dassento āha ‘‘pathavīsamacittata’’nti. Yathā pathavī suciasucinikkhepacchedanabhedanādīsu na vikampati, anurodhavirodhaṃ na pāpuṇāti, evaṃ iṭṭhāniṭṭhesu lābhālābhādīsu anurodhavirodhappahānato avikampitacittatāya pathavīsamacittatanti attho. Akuppadhammatanti ettha akuppadhammo nāma phalasamāpattīti keci vadanti. ‘‘Paresu pana akkosantesupi attano pathavīsamacittatāya akuppanasabhāvatanti evamettha attho gahetabbo’’ti amhākaṃ khanti. Jarāya anusaṭanti jarāya paliveṭhitaṃ. Brāhmaṇassa vuddhatāya āsannavuttimaraṇanti sambhāvanavasena ‘‘ajja maritvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Mahantena kho pana ussāhenā’’ti sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti evaṃ sañjātamahussāhena. Appaṭisamaṃ purejātabhāvanti anaññasādhāraṇaṃ purejātabhāvaṃ. Natthi etassa paṭisamoti appaṭisamo, purejātabhāvo.
“拍动翅膀”,即摇动翅膀。“出离者”:此属格是表简别,意为“于诸已出离者中”。
Pakkhe vidhunantāti patte cālentā. Nikkhamantānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, nikkhantesūti attho.
“它是最长者,因此它应被这样尊称”:指那只最先从卵壳中出来的小鸡,应被尊称为“长者”,意即应有此称谓。“令其符合”:即令其相合。“即使是三界所摄的众生,也因在处处未断无明而被无明所缠缚,故进入了无明卵壳的内部”,因此说“在那些进入了无明卵壳的众生中”。“卵壳”即种子壳。“在世间群聚中”:世间本身即有和合、群集而住之义,故为“世间群聚”,即众生群。“正等觉”:在此,“正”是不颠倒之义,“等”字表示“自己”。因此,以不颠倒的方式自己觉悟四圣谛,故为“正等觉”,这是指道。所以说“正确而自己觉悟”,即自己正确地觉悟。或者,“正”是称赞语,“等”是美妙语,所以说“或者是殊胜且美妙的觉悟”。
So jeṭṭho iti assa vacanīyoti yo paṭhamataraṃ aṇḍakosato nikkhanto kukkuṭapotako, so jeṭṭhoti vacanīyo assa, bhaveyyāti attho. Sampaṭipādentoti saṃsandento. Tibhūmapariyāpannāpi sattā avijjākosassa anto paviṭṭhā tattha tattha appahīnāya avijjāya veṭhitattāti āha ‘‘avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesū’’ti aṇḍakosanti bījakapālaṃ. Lokasannivāseti lokoyeva saṅgamma samāgamma nivāsanaṭṭhena lokasannivāso, sattanikāyo. Sammāsambodhinti ettha sammāti aviparītattho, saṃ-saddo sāmanti imamatthaṃ dīpeti. Tasmā sammā aviparītenākārena sayameva cattāri saccāni bujjhati paṭivijjhatīti sammāsambodhīti maggo vuccati. Tenāha ‘‘sammā sāmañca bodhi’’nti, sammā sayameva ca bujjhanakanti attho. Sammāti vā pasatthavacano, saṃ-saddo sundaravacanoti āha ‘‘atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhi’’nti.
“asabbaguṇadāyakattā”:即非施与一切功德之故。因为若不能施与一切功德,便不可称为“施与一切功德者”;这是一个否定复合词,因其能表达意义,如“无日照之面”的例子。“三明”:对于具备近依者,它与阿拉汉果一起施与三明。难道不是吗?在此,由于漏尽智包含于道中,如何能说“道施与三明”呢?这并无过失。虽然漏尽智包含于道中,但当八支道存在时,三明与道智一起圆满,故说“道施与三明”。对于“六通”也同理。“声闻波罗蜜智”:即上首弟子所应证得的世间与出世间智。对于“辟支菩提智”也应按此理来理解。“已了知”:即已知道。而此了知并非依传闻等,故说“已通达”,即已作现量之义。而通达也并非如远立者的通达相,故说“我已证得”,即已到达之义。而到达也并非自己走去,故说“我已证悟”,即于相续中令生起而获得之义。
Asabbaguṇadāyakattāti sabbaguṇānaṃ adāyakattā. Sabbaguṇe na dadātīti hi asabbaguṇadāyako, asamatthasamāsoyaṃ gamakattā yathā ‘‘asūriyapassāni mukhānī’’ti. Tisso vijjāti upanissayavato saheva arahattaphalena tisso vijjā deti. Nanu cettha tīsu vijjāsu āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannattā kathametaṃ yujjati ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti? Nāyaṃ doso. Satipi āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannabhāve aṭṭhaṅgike magge sati maggañāṇena saddhiṃ tisso vijjā paripuṇṇā hontīti ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti vuccati. Cha abhiññāti etthāpi eseva nayo. Sāvakapāramiñāṇanti aggasāvakehi paṭilabhitabbameva lokiyalokuttarañāṇaṃ. Paccekabodhiñāṇanti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Abbhaññāsinti jāniṃ. Jānanañca na anussavādivasenāti āha ‘‘paṭivijjhi’’nti, paccakkhamakāsinti attho. Paṭivedhopi na dūre ṭhitassa lakkhaṇappaṭivedho viyāti āha ‘‘pattomhī’’ti, pāpuṇinti attho. Pāpuṇanañca na sayaṃ gantvāti āha ‘‘adhigatomhī’’ti, santāne uppādanavasena paṭilabhinti attho.
「譬喻的善巧配合」:即用所喻之义来准确地配合譬喻之事。「以义」:即用所喻之义。正如母鸡对蛋所做的三种行为,是小鸡从蛋壳中出来的根本原因;同样,处于菩萨位的世尊修习三种随观,是从无明卵壳中出来的根本原因。因此说「正如那只母鸡……三种随观的行为」。由于说到「在相续中」,所以相续如同蛋,出壳的小鸡如同佛的功德。而所谓「佛德」,从意义上说就是佛本身,正如经文所说:「婆悉吒!如来这个词,即是法身」等。「无明卵壳变薄」:指通过强有力的观照,无明卵壳变得薄弱;而且由于无明与蛋壳同样具有覆藏的特性,所以说无明如同蛋壳。即使变得柔软了,也还有变成僵硬的可能,为了否定这一点,所以说「僵硬、坚硬之性」。「锐利、坚硬、明净、勇悍之性」:在此,对于所执取的行,观智依定根而容易进入,这是「锐利」;即使尚未进入,依念根而不忘失、不迟钝,这是「坚硬」。因为有些箭虽然锐利,射中目标后也会变钝,但这个却不会如此。即使有坚硬性,由于微细地运作而没有烦恼现行的躁动,依信根而有「明净」;即使有明净性,过程中不退缩而能很好地摧破烦恼怨敌,依精进根应知有「勇悍」。应当了解,通过这几种方式,这里所取的只是行舍智。「观智转向之时」:指观照达到了出起趣向的状态。那时,它就像怀着道智之胎,所以说「取胎之时」。「令取胎后」:即在行舍智之后,紧接着通过到达顶点的随顺观,为了产出道智而令取胎。「在神通分方面」:指的是世间神通分。因为出世间神通已经打破了无明卵壳。不过在有些抄本中,某处写成了「在六通分方面」,应该知道那不是正确的读法。
Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Atthenāti upameyyatthena. Yathā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ kukkuṭacchāpakānaṃ aṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇaṃ, evaṃ bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanākaraṇaṃ avijjaṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇanti āha ‘‘yathā hi tassā kukkuṭiyā…pe… tividhānupassanākaraṇa’’nti. ‘‘Santāne’’ti vuttattā aṇḍasadisatā santānassa, bahi nikkhantakukkuṭacchāpakasadisatā buddhaguṇānaṃ, buddhaguṇāti ca atthato buddhoyeva ‘‘tathāgatassa kho etaṃ, vāseṭṭha, adhivacanaṃ dhammakāyo itipī’’ti vacanato. Avijjaṇḍakosassa tanubhāvoti balavavipassanāvasena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, paṭicchādanasāmaññena ca avijjāya aṇḍakosasadisatā. Mudubhūtassapi kharabhāvāpatti hotīti tannivattanatthaṃ ‘‘thaddhakharabhāvo’’ti vuttaṃ. Tikkhakharavippasannasūrabhāvoti ettha pariggayhamānesu saṅkhāresu vipassanāñāṇassa samādhindriyavasena sukhānuppaveso tikkhatā, anupavisitvāpi satindriyavasena anatikkamanato akuṇṭhatā kharabhāvo. Tikkhopi hi ekacco saro lakkhaṃ patvā kuṇṭho hoti, na tathā idaṃ. Satipi kharabhāve sukhumappavattivasena kilesasamudācārasaṅkhobharahitatāya saddhindriyavasena pasannabhāvo, satipi pasannabhāve antarā anosakkitvā kilesapaccatthikānaṃ suṭṭhu abhibhavanato vīriyindriyavasena sūrabhāvo veditabbo. Evamimehi pakārehi saṅkhārupekkhāñāṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Vipassanāñāṇassa pariṇāmakāloti vipassanāya vuṭṭhānagāminibhāvāpatti. Tadā ca sā maggañāṇagabbhaṃ dhārentī viya hotīti āha ‘‘gabbhaggahaṇakālo’’ti. Gabbhaṃ gaṇhāpetvāti saṅkhārupekkhāya anantaraṃ sikhāppattaanulomavipassanāvasena maggavijāyanatthaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā. Abhiññāpakkheti lokiyābhiññāpakkhe. Lokuttarābhiññā hi avijjaṇḍakosaṃ padālitā. Potthakesu pana katthaci ‘‘chābhiññāpakkhe’’ti likhanti, so apāṭhoti veditabbo.
「长者、最胜者」:唯因年长而称“长者”;因一切品德最上、最殊胜而称“最胜者”。
Jeṭṭho seṭṭhoti vuddhatamattā jeṭṭho, sabbaguṇehi uttamattā pasatthatamoti seṭṭho.
现在,为显示与“婆罗门!我确实已策励精进”等教说的连结,而说“世尊如此”等。其中,“从前行分以来”:即从修习前分的精进策励等开始。“失念者”:即失去正念者,指缺乏正念之人。“有粗重身者”:即有不安、粗重之身者。“于菩提场”:于称作“菩提”的智慧变得明净之处。所谓“菩提”,即是智慧。它在此处变得明净、清净,故彼处得名“菩提场”。“已策励”:指未使精进松懈,以坚固精勤所摄的奋发状态而执持,故说“无迟缓地转起”。“不退缩”:指不萎缩,未因懈怠而陷于退缩。“已现起”:指以深入而不浮沉的状态,面向所缘而安住,故说“以面向所缘而住”。“不忘失”:因以破坏忘念的方式而转起,故称不忘失。虽就心轻安作用而言,仅心得轻安;就身轻安作用而言,仅身得轻安,然身轻安生起时,必与心轻安俱生,无有例外,故说“以身心轻安的作用”。由身轻安能令两种身皆得轻安,故说“色身也确实得到轻安”。
Idāni ‘‘āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriya’’ntiādikāya desanāya anusandhiṃ dassento āha ‘‘evaṃ bhagavā’’tiādi. Tattha pubbabhāgato pabhutīti bhāvanāya pubbabhāgīyavīriyārambhādito paṭṭhāya. Muṭṭhassatināti vinaṭṭhassatinā, sativirahitenāti attho. Sāraddhakāyenāti sadarathakāyena. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne. Bodhīti hi paññā vuccati. Sā ettha maṇḍā pasannā jātāti so padeso ‘‘bodhimaṇḍo’’ti paññāto. Paggahitanti ārambhaṃ sithilaṃ akatvā daḷhaparakkamasaṅkhātussahanabhāvena gahitaṃ. Tenāha ‘‘asithilappavattita’’nti. Asallīnanti asaṅkucitaṃ kosajjavasena saṅkocaṃ anāpannaṃ. Upaṭṭhitāti ogāhanasaṅkhātena apilāpanabhāvena ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā. Tenāha ‘‘ārammaṇābhimukhībhāvenā’’ti. Sammosassa viddhaṃsanavasena pavattiyā na sammuṭṭhāti asammuṭṭhā. Kiñcāpi cittappassaddhivasena cittameva passaddhaṃ, kāyappassaddhivaseneva ca kāyo passaddho hoti , tathāpi yasmā kāyappassaddhi uppajjamānā cittappassaddhiyā saheva uppajjati, na vinā, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyacittappassaddhivasenā’’ti. Kāyappassaddhiyā ubhayesampi kāyānaṃ passambhanāvahattā vuttaṃ ‘‘rūpakāyopi passaddhoyeva hotī’’ti.
“而彼身”:即那个身体。“离扰动”:指远离了烦恼的扰动。当名身远离扰动时,色身也止息了扰动与热恼。“善安置”:指截断心于种种所缘驰散的散乱,令心善巧地安住、确立于单一所缘而不散乱,故说“妥善地安置”等。心未专一境时,因散乱而有动摇;心得专一境时,此动摇便不存在,故说“专一、不动、无悸”。“至此”:通过“我确实已策励精进”等,已显明精进、正念、轻安、定这几项作用的成就。难道信和慧的作用成就于禅那前分的行道中,不也应被期许吗?确应如此。然而它们与这些作用之间并无间隔,不说亦明,故未单独列出。因为没有信,精进的策励等便不可能存在;这些努力若缺乏智慧的执持,便不成如理的精进等。同理,不退缩、不忘失等是精进等的作用,因此,通过此处对不退缩等的提及,慧的作用成就也已被含摄其中。或者,亦可说为表明在修止中定的作用更为重要,故禅那前分的行道是以定作为结语而言。
So ca khoti so ca kho kāyo. Vigatadarathoti vigatakilesadaratho. Nāmakāye hi vigatadarathe rūpakāyopi vūpasantadarathapariḷāho hoti. Sammā āhitanti nānārammaṇesu vidhāvanasaṅkhātaṃ vikkhepaṃ vicchinditvā ekasmiṃyeva ārammaṇe avikkhittabhāvāpādanena sammadeva āhitaṃ ṭhapitaṃ. Tenāha ‘‘suṭṭhu ṭhapita’’ntiādi. Cittassa anekaggabhāvo vikkhepavasena cañcalatā, sā sati ekaggatāya na hotīti āha ‘‘ekaggaṃ acalaṃ nipphandana’’nti. Ettāvatāti ‘‘āraddhaṃ kho panā’’tiādinā vīriyasatipassaddhisamādhīnaṃ kiccasiddhidassanena. Nanu ca saddhāpaññānampi kiccasiddhi jhānassa pubbabhāgappaṭipadāya icchitabbāti? Saccaṃ, sā pana nānantarikabhāvena avuttasiddhāti na gahitā. Asati hi saddhāya vīriyārambhādīnaṃ asambhavoyeva, paññāpariggahe ca nesaṃ asati ñāyārambhādibhāvo na siyā, tathā asallīnāsammosatādayo vīriyādīnanti asallīnatādiggahaṇenevettha paññākiccasiddhi gahitāti daṭṭhabbaṃ. Jhānabhāvanāyaṃ vā samādhikiccaṃ adhikaṃ icchitabbanti dassetuṃ samādhipariyosānāva jhānassa pubbabhāgappaṭipadā kathitāti daṭṭhabbaṃ.
过去生中的诸蕴,以及与它们相联系的名和姓,这一切都统摄在「宿住」之中,因此说“它了知什么?了知宿住”。「痴」由于覆障的缘故,如同黑暗,因此称为“暗”,所以说那本身就是痴。「照了」:即按所应作的方式而照亮。照了本身就是一种作用,也就是照了的作用;这是指依于自身的缘,以照亮的状态而生起。其余的话是赞颂,因为它点出了对立面的破除和殊胜状态的出现。「无明已破坏」:由此也显示出,从能知的意义上说,“明”也含有此义。「为什么?因为明已经生起」:这句话表明,明的对立面就是无明。这种对立表现为:无明是应当被断除的,而明是能断除它的。对于另一对词同样如此,即以此类比“暗已破坏、已灭去。为什么?因为光明已生起”这一意义。因为精进能烧灼、热恼烦恼,所以称为“热勤”,因此说「以精进热勤,为热勤者」,意思是具有精进的人。「已遣心」:指心已投向目标,即为了达成所欲的目的而释放的心。意思是:“如同不放逸、热勤、已遣心的人那样安住”,其意趣是指其他任何像我这样的人也是如此。「专修精进的人」:
Atītabhave khandhā tappaṭibaddhāni nāmagottāni ca sabbaṃ pubbenivāsaṃtveva gahitanti āha ‘‘kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsa’’nti. Moho paṭicchādakaṭṭhena tamo viya tamoti āha ‘‘sveva moho’’ti. Obhāsakaraṇaṭṭhenāti kātabbato karaṇaṃ. Obhāsova karaṇaṃ obhāsakaraṇaṃ. Attano paccayehi obhāsabhāvena nibbattetabbaṭṭhenāti attho. Sesaṃ pasaṃsāvacananti paṭipakkhavidhamanapavattivisesānaṃ bodhanato vuttaṃ. Avijjā vihatāti etena vijānanaṭṭhena vijjāti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kasmā? Yasmā vijjā uppannā’’ti etena vijjāpaṭipakkhā avijjā. Paṭipakkhatā cassā pahātabbabhāvena vijjāya ca pahāyakabhāvenāti dasseti. Esa nayo itarasmimpi padadvayeti iminā ‘‘tamo vihato vinaṭṭho. Kasmā? Yasmā āloko uppanno’’ti imamatthaṃ atidisati. Kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena vīriyaṃ ātāpoti āha ‘‘vīriyātāpena ātāpino’’ti, vīriyavatoti attho. Pesitattassāti yathādhippetatthasiddhiṃ pati vissaṭṭhacittassa. Yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharatoti aññassapi kassaci mādisassāti adhippāyo. Padhānānuyogassāti sammappadhānamanuyuttassa.
「由观察智所摄持」:其意趣是——并非如证得最初两种智那样仅是部分,而是完全。结语中说「开示着」,是为作总结而开示;因为就本质而言,前面已经开示过了。
Paccavekkhaṇañāṇapariggahitanti na paṭhamadutiyañāṇadvayādhigamaṃ viya kevalanti adhippāyo. Dassentoti nigamanavasena dassento. Sarūpato hi pubbe dassitamevāti.
「三遍生者」:以此句显示:“婆罗门!我以初明而生时,由于既无前生也无俱生,在一切人中最为年长、最为尊上,更何况以三明而三遍生呢?”应当这样连结理解:即“以宿住智开示了过去分智”。因为宿住智以过去为所缘同属一类,且由彼宿住智的存在而此过去分智得以存在,故以宿住智开示过去分智。此处的「过去分智」,是指在对称为过去蕴、处、界的那部分法上无障碍的智。天眼智以现在为所缘,而随业往生智与未来分智都是依靠天眼而成就的,所以它们被称为天眼的附属智;安住于天眼中的他心智也能成就,因此说「以天眼而成为现在分与未来分之智」。这里的“以天眼”,是指具有附属智的天眼智。现在分与未来分合称现在未来分,对此的智就是现在未来分智。因为在证得漏尽智时,如同一切知智一样,其余不共的六智、十力智、唯佛独有的佛法等不共的佛陀功德也都得以成就,所以说「以漏尽成就了一切世间与出世间功德」。因此,在开显了一切知的一切功德之后。
Tikkhattuṃ jātoti iminā pana idaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ, brāhmaṇa, paṭhamavijjāya jātoyeva purejātassa sahajātassa vā abhāvato sabbesaṃ vuddho mahallako, kimaṅgaṃ pana tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jāto’’ti. Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇanti atītārammaṇasabhāgatāya tabbhāvibhāvato ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ pakāsetvāti yojetabbaṃ. Tattha atītaṃsañāṇanti atītakkhandhāyatanadhātusaṅkhāte atīte koṭṭhāse appaṭihatañāṇaṃ. Dibbacakkhuñāṇassa paccuppannārammaṇattā yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhuvaseneva ijjhanato dibbacakkhuno paribhaṇḍañāṇattā dibbacakkhumhiyeva ca ṭhitassa cetopariyañāṇasiddhito vuttaṃ ‘‘dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇa’’nti. Tattha dibbacakkhunāti saparibhaṇḍena dibbacakkhuñāṇena. Paccuppannaṃso ca anāgataṃso ca paccuppannānāgataṃsaṃ, tattha ñāṇaṃ paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ. Āsavakkhayañāṇādhigameneva sabbaññutaññāṇassa viya sesāsādhāraṇachañāṇadasabalañāṇaāveṇikabuddhadhammādīnampi anaññasādhāraṇānaṃ buddhaguṇānaṃ ijjhanato vuttaṃ ‘‘āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇa’’nti. Tenāha ‘‘sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā’’ti.
「遍满喜触之身与心者」意为通过喜的遍满,令身与心达至圆满。「无明」即“无明的”之义。因与‘dhi’(呼格词)相关联,此处以受格表示属格的意义。其余内容于此容易了知。
Pītivipphāraparipuṇṇagattacittoti pītipharaṇena paripuṇṇakāyacitto. Aññāṇanti aññāṇassāti attho. Dhi-saddayogato hi sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.
第二 《狮子经》注疏
2. Sīhasuttavaṇṇanā
12第二部经中所说的“集会堂”,是指一座大集会堂。当国王们于出征等时节,立于彼处说“让这么多人走在前,让这么多人走在后”等,又坐于其中进行安排、划定界限,那个场所即因此被称为“集会堂”。再者,从出征处回来后,直至在自己家中以牛粪等清扫之前,国王们会于该处停留一两天,所以也称为“集会堂”。又因聚集于彼处共同教诫,是令义理得以遵行的堂舍,故称为“集会堂”。事实上,那些国王是行群主制的王族,所生起的事务无法仅凭一人之权完成,必须获得众人同意,因此所有人都会聚集在那里进行教诫,所以说那是“共同教诫于义理的堂舍”。或者,因为他们聚集在那里,以“此时宜耕,此时宜种”等方式,商议种种家务,如同铺设这处处有缝隙与漏洞的居家生活,所以也称为“集会堂”。
12. Dutiye santhāgāraṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.22; saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.243) nāma ekā mahāsālāva. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā’’tiādinā tattha nisīditvā santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ ‘‘santhāgāra’’nti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehe gomayaparibhaṇḍādivasena paṭijagganaṃ karonti, tāva ekaṃ dve divase te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ. Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ. Gaṇarājāno hi te, tasmā uppannaṃ kiccaṃ ekassa vasena na sijjhati, sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘saha atthānusāsanaṃ agāra’’nti. Yasmā vā tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’ntiādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ santharantītipi santhāgāraṃ.
对儿女、妻子、财富等资具的舍离,为波罗蜜。对自己肢体的舍离,为近波罗蜜。对自己生命的舍离,为究竟义波罗蜜。利益亲属的行为,是亲属利益行。利益世间的行为,是世间利益行。依凭业所有性智,通过对无过失的业处、技能处、明处的熟悉,通过对蕴、处、界等的熟悉,通过对三相的审察,如此智之行境即是佛陀行。当菩萨行五种大舍弃——即舍弃肢体、眼睛、财富、王国、儿女妻子——时,这些大舍弃虽皆属布施巴拉密的范畴,但为显明舍弃特相的殊胜,及显示其极为难行的本质,故将五种大舍弃各别列出;正因如此,又从肢体的舍离中特别列出眼睛的舍离。虽在舍离的体性上共通,但为区别于财富、王国的舍离,也特别列出儿女妻子的舍离。简言之,即是出家。
Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo pāramiyo. Attano aṅgapariccāgo upapāramiyo. Attanova jīvitapariccāgo paramatthapāramiyo. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā. Lokassa atthacariyā lokatthacariyā. Kammassakatañāṇavasena anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhacariyā. Aṅganayanadhanarajjaputtadāraparijjāgavasena pañca mahāpariccāge pariccajantena. Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesasabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca pañcamahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ, tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ. Pariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca visuṃ kataṃ. Pabbajjāva saṅkhepo.
“七种随观”者:无常随观、苦随观、无我随观、厌离随观、离欲随观、灭尽随观、弃舍随观。
Sattasu anupassanāsūti aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imāsu sattasu anupassanāsu.
“审定者”指确定无疑的行为。为说明他们以两种原因称扬那些安住于不导向出离的教法、并成为自己弟子的人,故说“为何”等语。
Anuviccakāranti aveccakaraṇaṃ. Dvīhi kāraṇehi aniyyānikasāsane ṭhitā attano sāvakattaṃ upagate paggaṇhanti, tāni dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.
“次第论”是指应次第宣说的论说。那么,这次第论是什么呢?即是布施论等。其中先说布施论,因其在多数人中亦能流布,是一切众生共通之行,易于实践,且是安立于戒的方便。习惯于舍弃之人,于所执取的事物无有系着,故能轻易受持戒,并于戒中善得安住。其次说戒论,其目的为:以施者与受者的清净显示利益他人;以戒显示远离损恼他人;先开示应作的行法,再开示不应作的遮法;先说财富成就之因,后说转世成就之因;并为了显示:“此戒以轮回为依处,这些转世成就即是其果报。”在布施论与戒论之后说生天论,目的在于显示:“依此有粗细差别的布施与戒所成之福德行事为基,可获得四天王天等处不可称量、有粗细差别的天界福报成就。”并为了显示:“此天界成就仍为贪等烦恼所染污”,而“圣道则于一切处不为烦恼所染”,故在生天论之后接着说圣道。说圣道时,为开示证得圣道之方法,即应次第说明:虽天界亦在轮回中,其余轮回中的一切欲乐更不待言。
Anupubbiṃ kathanti (dī. ni. ṭī. 2.75-76) anupubbaṃ kathetabbakathaṃ. Kā pana sāti? Dānādikathā. Tattha dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakappaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato kiriyādhammaṃ vatvā akiriyādhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā. ‘‘Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phala’’nti dassanatthaṃ. ‘‘Imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogasampattiyo laddhabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. ‘‘Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbathānupakkiliṭṭho ariyamaggo’’ti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo, maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo. ‘‘Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā’’ti tesaṃ okāro lāmakabhāvo. Sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso. Sabbaso saṃkilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena ādi-atthena dīpitoti veditabbaṃ.
“诸乐之因”:指现世乐、来世乐以及与涅槃相应的乐,亦即一切乐的生起因。世间任何所谓的财富之乐,无不依于布施——此义显而易见。至于与禅那、观、道、果、涅槃相连的乐,布施也是它的亲依止缘。“成就之根本”:世间诸如地方王权、统御自在、七宝辉耀的转轮王成就等人间成就,生于四大王天等处的天界成就,乃至一切其他成就,布施是这一切的根本因。“诸财富的依止”:所谓财富,即应受用的可爱、可意之物(色等),或依彼而生的受用之乐,其依止便是稳固的安立处。对陷于不幸者,布施是“救护”,即保护与守护;是“避难处”,即为不幸所逼者的隐蔽所;是“归趣”,即应前往之处;是“皈依”,即依托处;是“庇护”,即令众生不堕落的依怙;是“所缘”,即作为支撑的缘。
Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānupasaṃhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānādhīnanti pākaṭoyamattho. Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānappaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva . Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājikādigatā dibbasampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo , tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’ti laddhanāmānaṃ piyamanāpiyarūpādīnaṃ tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā, tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripātiyamānassa olīyanappadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.
“类似宝狮子座”:意谓如同以一切宝所成的七支大宝狮子座。由此,便彰显了布施价值极巨、绝不令堕落之义。“类似大地”:因为于任何所至之处,皆能获得安立。犹如体弱之人依凭支撑绳,于起身与站立时获得扶持,同样地,布施是众生在成就存在中再生与安住的缘,故说“以支撑之义,类似支撑绳”。“以度脱苦之义”:指度脱恶趣之苦处的意义。“以安稳之义”:指从贪、悭等敌对祸患中获得安稳的意义。“以防护怖畏之义”:指防护贫穷怖畏的意义。从悭吝之垢等——即悭、贪、嗔、慢、嫉妒、邪见、疑等心的染污中,“不染污之义”:即不被这些垢秽所染着,而对于这些垢秽,布施有“难以接近之义”。“无恐惧之义”:即无有恐惧之因。行布施的施主,于现在成就中对任何事皆不生恐惧,何况未来世。“有力量之义”:即有大力量。布施的施主,现在因同伴之力而强大,未来更以身力等而强大。“被认为是吉祥之义”:指被认为是“增长之因”的特质。布施能将众生从衰败存在导向成就存在,令至安稳之地。
Ratanamayasīhāsanasadisanti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ. Evaṃ hissa mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānaṭṭho dīpito hoti. Mahāpathavīsadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhānassa labhāpanato. Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayoti āha ‘‘ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisa’’nti. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhaṭṭhānanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato samassāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosamadaissāmicchādiṭṭhivicikicchādicittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādīnaṃ. Tesaṃ eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti santāsahetuabhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi na kutoci santasati, pageva āyatiṃ. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhipi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vaḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ.
接下来,为通过大菩提行的状态来显示布施的功德,故说“名为布施者……”等。其中,“把自己奉献出去”这一句,给出了这样的教导:“大士们正确地见到布施的果报,即使自己的生命也能施舍,因此,有智慧者对外在的事物怎会生起执著?更何况其他。”接着,为显示一切世间与出世间的最高成就,皆依布施而生起,故说“因为布施……”等。其中,为显帝释、魔、梵天的成就唯是自利,而转轮王成就则兼自利与利他,故将转轮王成就置于彼后而说。为显这些是世间成就、那些是出世间成就,复说“声闻波罗蜜智……”等。又为在其中显示最胜、更胜与最为殊胜,依次宣说了三种智。而布施是这些智的缘,此义已如前说。由此应知,此处也说明了布施是梵天成就的缘。
Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘dānaṃ nāmeta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha attānaṃ niyyātentenāti etena ‘‘dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti, tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthusmiṃ pageva saṅgaṃ kareyyā’’ti ovādaṃ deti. Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo, tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘dānañhī’’tiādimāha. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato cakkavattisampatti vuttā. Etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘sāvakapāramiñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamataṃ dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva. Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.
所谓布施,便是以利益心或供养心,向应供者施舍自己的所有物。因此,行布施的人不可能去杀害他人或夺取他人之物,故说“正在布施时,即能受持戒”。没有任何装饰能比得上“戒的装饰”,因为戒能带来殊胜的美丽。同样,没有任何花能比得上“戒的花”——道理相同。也没有任何香能比得上“戒的香”:此处应引用“栴檀、多伽罗……”等偈颂(《法句经》55)及“久修苦行诸仙人的香,从身上随风散去……”等本生偈颂(《本生经》2.17.55)来说明。因为,戒既是众生的饰品、装饰,也是香、涂香,并能令他人生起美观。因此说“以戒装饰……”等。
Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako purisapuggalo pare hanti, paresaṃ vā santakaṃ haratīti aṭṭhānametanti āha ‘‘dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55) gāthā – ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā. Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.
“此天界可得”这一语,是针对以中等之戒为起点的戒而说。因此,帝释天王说道:
Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha. Tenevāha sakko devarājā –
以低劣的梵行,转生于刹帝利;
以中等的梵行,得生天界;以殊胜的,则得清净。
‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);
「可爱的」:即快乐。「可意的」:即令人欢喜。「称心的」:即令心增长。为了显示此(天界)的可爱等特性,故说「此处常有游戏……」等。
Iṭṭhoti sukho. Kantoti kamanīyo. Manāpoti manavaḍḍhanako. Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ.
「过患」:指因无常、少味等而被染污的状态,由此不能令智者的心满意。或者,「过患」意为「导向灾难」,即极度的不幸。当如实观察诸欲时,它们便这样呈现。「低劣性」:指为不高尚者所受用、不为高尚者所受用的下劣状态。「杂染」:指造成逼迫与热恼。
Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo, paramakapaṇatā. Tathā ca kāmā yathātathaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo, seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo. Saṃkilissananti vibādhakatā upatāpakatā ca.
关于「出离的功德」:世尊依据“诸欲中有多少过患,与其对立的出离中就有多少功德。再者,出离本身是不拥挤、无杂染的,是从诸欲中出离,从欲想中出离,从欲寻中出离,从欲热恼中出离,从嗔恨想中出离……”等方法,开示并赞叹了出家及禅那等中的功德。
关于「适合作业的心」:因为先前的开示,不信等心的过失已经消失,心变得能胜任工作,堪受进一步的教导。依注疏所说,因不信等是心的疾病,此时它们消失,故称为「无病的心」;因邪见、慢等烦恼消失,故称为「柔软的心」;因爱欲等消失,故称为「离盖的心」;因在正行道中与殊胜的喜与欢悦相应,故称为「昂扬的心」;其中,因信达到圆满,故称为「净信心」。这与“当世尊知道”这句话相关联。或者也可这样理解:「适合作业的心」是因爱欲消失而无病的心;「柔软的心」是因嗔恨消失、依于慈爱而不僵硬的心;「离盖的心」是因掉举与悔恨消失、不被散乱遮蔽的心;「昂扬的心」是因昏沉睡眠消失、依于精进而无昏昧的心;「净信心」是因疑消失、已倾向于正行的信。
Nekkhammeānisaṃsanti ettha ‘‘yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Apica nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādasaññāyā’’tiādinā nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi. Pabbajjāyaṃ jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. Kallacittanti kammaniyacittaṃ heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā upari desanāya bhājanabhāvūpagamena kammakkhamacittaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā, tadā te vigatā, tasmā āha ‘‘arogacitta’’nti. Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ. Yadā bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacittanti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. Muducittanti byāpādavigamena mettāvasena akaṭhinacittaṃ. Vinīvaraṇacittanti uddhaccakukkuccavigamena avikkhepato tena apihitacittaṃ. Udaggacittanti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ. Pasannacittanti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo.
以“如同”等譬喻,显示狮子的断除烦恼与生起圣道。「去除了黑垢」:指黑垢已经消除。「很好地」:指非常善巧地。「染料」:指青色、黄色、红色等染料。「拿了」:指拿取后,成为光辉的。「就在那座位上」:指就在那个坐处。这个譬喻显示了它具有轻快观照、敏锐智慧、乐行道与速通达的特质。
关于「离尘」:因远离能导致恶趣的贪欲等尘垢,故称离尘;因完全无有残余的邪见与疑的污垢,故称「离垢」。或者,因没有初道所断的烦恼尘垢,故称离尘;因去除了五种恶戒的污垢,故称离垢。
“为了显示它生起的状况”,为何这样说?这是针对“道智不是以无为法为所缘吗?”这样的质疑,而说出“那个智……”等话。在此,「以……方式通达」,是指以不迷乱的明见方式去通达,因此说“以作用的方式”。
此处将譬喻对应起来:衣比喻心;衣因外来的污垢而变脏,比喻心被贪等污垢所染;洗衣石板比喻次第说法;水比喻信;用水浸润后,以碱性的牛粪灰与碱水揉搓脏衣的洗涤过程,比喻以信喜爱润湿后,反复以念、定、慧……
Seyyathāpītiādinā upamāvasena sīhassa kilesappahānaṃ ariyamagguppādanañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhudeva. Rajananti nīlapītalohitādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya, pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tassaṃyeva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhappaṭipadakhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ. Pañcavidhadussīlyamalavigamena vītamalaṃ. Tassa uppattiākāradassanatthanti kasmā vuttaṃ? Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ. Tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanasilātalaṃ viya anupubbīkathā, udakaṃ viya saddhā, udakena temetvā ūsagomayachārikakhārehi kāḷake sammadditvā vatthassa dhovanappayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho. Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhavatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti.
在说「见法」之后,因为“见”这个词除了智见之外还有其他含义,为排除那些含义,故说「得法」。而“得”这个词,除指智慧成就外也存他义,为作简别,复说「知法」。然而,这种「知法」的状态也可能仅知法之一分,为显示毫无遗漏的遍知状态,故说「深入法」。此「深入法」正表示对圣谛的完全觉悟。道智于一次现观中,即能完成遍知等作用,毫无遗漏地全面深入四圣谛法,因此说道:“以此见而见圣谛法者,即是见法。”
「已度越疑」:指已渡过犹如怖畏旷野、基于十六事与八事的疑惑。「已离犹豫」:指对于转起等,“是这样吗?不是这样吗?”这般转起的犹豫已消失,被彻底断除。由于能致怯弱的恶不善法已断,并在与之对立的戒等功德中安立,因而获得自信、无碍、明敏的状态。因为亲证自见,不依赖他人,亦无其他所依,故为「不依他」。
‘‘Diṭṭhadhammo’’ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti nāma ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesenapi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ. ‘‘Pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti. Tenāha ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā nittiṇṇā vicikicchā. Vigatā kathaṃkathāti pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu patiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, na cassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo.
「指认后而作」,即指向自己之后,以杀害的方式制造、产生的肉。「缘业」一词中,「业」字兼具「造作」之义和过去时的意味,因此说为「缘自所作」。这是「相业」的别名,如「缘业触」等经中的用法。「相业」,即是以相状方式而获有的业。此处,因为有以造作方式存在的缘业,所以说「肉是缘业」;正如觉悟的状态称为「觉」,具足此觉的人称为「觉者」;具足此缘业的人,即是「缘业者」。其余部分文义浅显。
Uddisitvā katanti attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ maṃsaṃ. Paṭiccakammanti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakāliko cāti āha ‘‘attānaṃ paṭiccakata’’nti. Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘paṭicca kammaṃ phusatī’’tiādīsu (jā. 1.4.75) viya. Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa. Karaṇavasena paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā buddhi buddhaṃ. Taṃ etassa atthīti buddho. Sesamettha uttānameva.
《良马经》等的注释。
3-4. Assājānīyasuttādivaṇṇanā
13-14在第三(经)中,「诡诈性」(sāṭheyyāni)即诡诈(saṭhattāni)。其余的词也依此理趣。然而,他的这些诡诈等,是与身、心正直相对立的,是伴随贪心生的运作方式差别。其中,若某人想在某处站立,而该处对人是可怖畏的,他不会想“走到前面,就在这同样可怖畏的地方站”,而是出于欺骗的意图,就在他想站的地方,像埋入地中的柱子一样,四足不动地站立,这便名为「诡诈者」(saṭho),这是对其诡诈性的显露。同样,若某人想在某处转身将身体倒下,而该处对人是可怖畏的,他不会想“走到前面,就在那处倒下”,而是在他想倒下的地方直接转身倒下,这便名为「虚伪者」(kūṭo)。若某人有时想向左走,有时想向右走,有时想直走,而该处对人是可怖畏的,他不会想“走到前面,再这样做”,而是在他随意想走的地方,有时向左,有时向右,有时直走;同样,当他想放屁或排尿时,若该处地面平整、人多、悦目,他不会想“在此处做这种事不合适,走到前面隐蔽处再做”,而是直接就在那里做,这便名为「弯曲者」(jimho)。又,若某人想在某处偏离道路,转身走上回头路,而该处对人是可怖畏的,他不会想“走到前面,就在那处这样做”,而是在他想走回头路的地方,偏离道路转身走上回头路,这便名为「邪曲者」(vaṅko)。如此,正是针对这四种行为而说:“然而,他那些诡诈……乃至……成为显露者”。第四(经)没有需要说的。
13-14. Tatiye sāṭheyyānīti saṭhattāni. Sesapadesupi eseva nayo. Tāni panassa sāṭheyyādīni kāyacittujukatāpaṭipakkhabhūtā lobhasahagatacittuppādassa pavattiākāravisesā. Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva sappaṭibhayaṭṭhāneva ṭhassāmīti na hoti, vañcanādhippāyabhāvato ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccāletvā tiṭṭhati, ayaṃ saṭho nāma, imassa sāṭheyyassa pākaṭakaraṇaṃ. Tathā yassa kismiñcideva ṭhāne nivattitvā khandhagataṃ pātetukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva pātessāmīti na hoti, pātetukāmaṭṭhāneyeva nivattitvā pāteti, ayaṃ kūṭo nāma. Yassa kālena vāmato, kālena dakkhiṇato, kālena ujumaggeneva ca gantukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva evaṃ karissāmīti na hoti, yadicchakaṃ gantukāmaṭṭhāneyeva kālena vāmato, kālena dakkhiṇato, kālena ujumaggaṃ gacchati, tathā leṇḍaṃ vā passāvaṃ vā vissajjetukāmassa idaṃ ṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ ākiṇṇamanussaṃ ramaṇīyaṃ. Imasmiṃ ṭhāne evarūpaṃ kātuṃ na yuttaṃ, purato gantvā paṭicchannaṭṭhāne karissāmīti na hoti, tattheva karoti, ayaṃ jimho nāma. Yassa pana kismiñci ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohitukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tattheva evaṃ karissāmīti na hoti, paṭimaggaṃ ārohitukāmaṭṭhāneyeva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohati, ayaṃ vaṅko nāma. Iti imaṃ catubbidhampi kiriyaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘yāni kho panassa tāni sāṭheyyāni…pe… āvikattā hotī’’ti. Catutthe natthi vattabbaṃ.
垢秽经等的注释。
5-8. Malasuttādivaṇṇanā
15-18在第五经中,任何教理或技艺,因为不去诵习、不去随转探究的人会使其消亡,或者不能持续现前,所以说「不诵习是明咒的垢」。然而,因为居家生活的人不常常起来做修补等事,名为房屋的就会毁坏,所以说「不勤作是家屋的垢」。因为在家或出家者由于懈怠不作身体梳理或资具养护,身体就会变丑,所以说「懈怠是容色的垢」。然而,因为守护牛群的人由于放逸而睡觉或玩耍,那些牛就会因越界等或遭遇野兽盗贼等灾祸,或闯入他人稻田等啃食而遭致损毁,自己也遭到杖打或责骂;而出家人由于放逸不守护六根门等,烦恼侵入而令教法退堕,所以说「放逸是守护者的垢」。因为此放逸带来损毁且处于垢的位置,故为垢。
15-18. Pañcame (dha. pa. aṭṭha. 2.241) yā kāci pariyatti vā sippaṃ vā yasmā asajjhāyantassa ananuyuñjantassa vinassati, nirantaraṃ vā na upaṭṭhāti, tasmā ‘‘asajjhāyamalā mantā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana gharāvāsaṃ vasantassa uṭṭhāyuṭṭhāya jiṇṇappaṭisaṅkharaṇādīni akarontassa gharaṃ nāma vinassati, tasmā ‘‘anuṭṭhānamalā gharā’’ti vuttaṃ. Yasmā gihissa vā pabbajitassa vā kosajjavasena sarīrappajagganaṃ vā parikkhārappaṭijagganaṃ vā akarontassa kāyo dubbaṇṇo hoti, tasmā ‘‘malaṃ vaṇṇassa kosajja’’nti vuttaṃ. Yasmā pana gāvo rakkhantassa pamādavasena niddāyantassa vā kīḷantassa vā tā gāvo atitthapakkhandanādīhi vā vāḷamigacorādiupaddavena vā paresaṃ sālikkhettādīni otaritvā khādanavasena vā vināsamāpajjanti, sayampi daṇḍaṃ vā paribhāsaṃ vā pāpuṇāti, pabbajitaṃ vā pana chadvārādīni arakkhantaṃ pamādavasena kilesā otaritvā sāsanā cāventi, tasmā ‘‘pamādo rakkhato mala’’nti vuttaṃ. So hissa vināsāvahena malaṭṭhāniyattā malaṃ.
“恶行”即越轨的行为。对于越轨的女子,丈夫会将她逐出家门;即便回到父母身旁,父母也将她赶走,说:“你是家族的火炭,连看都不该看。”她无依无靠,四处流浪,遭受大苦。因此,她的恶行被称为“垢”。“施者”即布施者。若有人耕作时心想:“这块田丰收之后,我要供养饮食等。”然而庄稼成熟时,他却生起悭吝,阻断了施舍之心。由于悭吝,施舍心不得增长,他便不能获得人间的成就、天界的成就、涅槃的成就这三种成就。所以说“悭吝是施者的垢”。在其他类似情形中,道理相同。“恶不善法”即不善法,它们在此世与他世纯然是垢。“从此处”即指上文所说的垢。“更垢秽”即更为超胜的垢。第六经等,义理明显。
Duccaritanti aticāro. Aticāriniñhi itthiṃ sāmikopi gehā nīharati, mātāpitūnaṃ santikaṃ gatampi ‘‘tvaṃ kulassa aṅgārabhūtā, akkhīhipi na daṭṭhabbā’’ti taṃ mātāpitaropi nīharanti, sā anāthā vicarantī mahādukkhaṃ pāpuṇāti. Tenassā duccaritaṃ ‘‘mala’’nti vuttaṃ. Dadatoti dāyakassa. Yassa hi khettakasanakāle ‘‘imasmiṃ khette sampanne salākabhattādīni dassāmī’’ti cintetvāpi nipphanne sasse maccheraṃ uppajjitvā cāgacittaṃ nivāreti, so maccheravasena cāgacitte aviruhante manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti tisso sampattiyo na labhati. Tena vuttaṃ ‘‘maccheraṃ dadato mala’’nti. Aññesupi evarūpesu eseva nayo. Pāpakā dhammāti akusalā dhammā. Te pana idhaloke paraloke ca malameva. Tatoti heṭṭhā vuttamalato. Malataranti atirekamalaṃ. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.
9. 波诃罗陀经注释
9. Pahārādasuttavaṇṇanā
19第九经中,“阿修罗”:不像诸天那样喜悦、不像诸天那样游戏、不像诸天那样闪耀,因此称为阿修罗。或者,诸天名为“修罗”,与之相对的便是阿修罗,如毗摩质多罗、波诃罗陀等。他们的居处在须弥山的下方。他们在那里出入时,于须弥山脚化现殿堂等,游戏享乐,那是他们在那里的乐著。见到这些功德之后,所以他说:“阿修罗众一再看见,就在大海中乐著。”
19. Navame (udā. aṭṭha. 45; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.384) asurāti devā viya na suranti na kīḷanti na virocantīti asurā. Surā nāma devā, tesaṃ paṭipakkhāti vā asurā, vepacittipahārādādayo . Tesaṃ bhavanaṃ sinerussa heṭṭhābhāge. Te tattha pavisantā nikkhamantā sinerupāde maṇḍapādīni nimminitvā kīḷantā abhiramanti. Sā tattha tesaṃ abhirati. Ime guṇe disvāti āha ‘‘ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramantī’’ti.
因为此世间的赡部洲洲、雪山,以及其中安立的大海、湖泊、高山,还有由此发源的河流等,凡是人所不能到达的地方,那些地方自身迷乱,也能迷惑他人,所以为了破除这些迷乱,才开始解说“这就是赡部洲洲”等等。意思是它的长度和宽度各有一万由旬。因此说“其中”等。被水淹没,是由于受用该地的众生福报耗尽。具有美好可观峰顶的,就是“善见峰”,世间称为“金峰”。“根香”指黑栴檀之类。“心材香”指栴檀之类。“边材香”指安息香之类。“皮香”指丁香之类。“外皮香”指象橘之类。“汁香”指乳汁之类。“叶香”指多摩罗、诃梨勒之类。“花香”指龙树花之类。“果香”指豆蔻之类。“香的香”是一切香气的气味。他们说:“所有这些,宽度各为五十由旬,长度如同高度,都正好是二百由旬。”
Yasmā lokiyā jambudīpo, himavā tattha patiṭṭhitasamuddadahapabbatā tappabhavā nadiyoti etesu yaṃ yaṃ na manussagocaraṃ, tattha sayaṃ sammūḷhā aññepi sammohayanti, tasmā tattha sammohavidhamanatthaṃ ‘‘ayaṃ tāva jambudīpo’’tiādi āraddhaṃ. Dasasahassayojanaparimāṇo āyāmato vitthārato cāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Udakena ajjhotthaṭo tadupabhogisattānaṃ puññakkhayena. Sundaradassanaṃ kūṭanti sudassanakūṭaṃ, yaṃ loke ‘‘hemakūṭa’’nti vuccati. Mūlagandho kālānusāriyādi. Sāragandho candanādi. Pheggugandho salalādi. Tacagandho lavaṅgādi. Papaṭikāgandho kapitthādi. Rasagandho sajjulasādi. Pattagandho tamālahiriverādi. Pupphagandho nāgakusumādi. Phalagandho jātiphalādi. Gandhagandho sabbesaṃ gandhānaṃ gandho. ‘‘Sabbāni puthulato paññāsa yojanāni, āyāmato pana ubbedhato viya dviyojanasatānevā’’ti vadanti.
「悦意石面」指这些石阶由宝石所成,故为令人心生欢喜的石面台阶。「妥善备好」是说,由于受用这些的众生所共有的业力,它们被妥善地准备、安排得十分周整。池中无鱼、龟等能使水变浑浊之物,因此池水犹如水晶般清澈无杂。至于「横向绵延的高耸山峰」,便称为「畜生山」。前已说过名与姓,在这里‘江河’等即是种姓,而‘恒河’、‘耶牟那河’等则是名字。
Manoharasilātalānīti ratanamayattā manuññasopānasilātalāni. Supaṭiyattānīti tadupabhogisattānaṃ sādhāraṇakammunāva suṭṭhu paṭiyattāni susaṇṭhitāni honti. Macchakacchapādīni udakaṃ malaṃ karonti, tadabhāvato phalikasadisanimmalodakāni. Tiriyato dīghaṃ uggatakūṭanti ‘‘tiracchānapabbata’’nti āha. Purimāni nāmagottānīti ettha nadī ninnagātiādikaṃ gottaṃ, gaṅgā yamunātiādikaṃ nāmaṃ.
「流动」即正在流淌。「满」指充盈的状态。摩娑罗伽罗,也称‘彩水晶’。「大种类的众生」是指体形巨大的有情。吞舟鱼、吞舟大鱼、吞吞舟大鱼,这是三种鱼类的名称。能吞下吞舟鱼的,名为吞舟大鱼。据说,能吞下吞舟鱼与吞舟大鱼的,则称为吞吞舟大鱼。
Savamānāti sandamānā. Pūrattanti puṇṇabhāvo. Masāragallaṃ ‘‘cittaphalika’’ntipi vadanti. Mahataṃ bhūtānanti mahantānaṃ sattānaṃ. Timī timiṅgalā timitimiṅgalāti tisso macchajātiyo. Timiṃ gilanasamatthā timiṅgalā. Timiñca timiṅgalañca gilanasamatthā timitimiṅgalāti vadanti.
「我的声闻弟子」此处是指入流者等圣者补特伽罗。「不与共住」意思是,不通过布萨羯磨等方式与其共同生活。「举出」即是将他驱摈出去。「解脱味」是指从烦恼中解脱出来的滋味。因为一切教法的成就,其最终目的,都是为了使心能无所执取地从诸漏中解脱。
Mamasāvakāti sotāpannādike ariyapuggale sandhāya vadati. Na saṃvasatīti uposathakammādivasena saṃvāsaṃ na karoti. Ukkhipatīti apaneti. Vimuttirasoti kilesehi vimuccanaraso. Sabbā hi sāsanasampatti yāvadeva anupādāya āsavehi cittassa vimuttiatthā.
所谓“宝”,是因为它能令人心生欢喜,故名为宝。例如,修习念住等法门时,即使在修行的前期阶段,也能生起不小的喜与悦,更何况在后期阶段呢?对此,有经文如是说:
Ratanānīti ratijananaṭṭhena ratanāni. Satipaṭṭhānādayo hi bhāviyamānā pubbabhāgepi anappakaṃ pītipāmojjaṃ nibbattenti, pageva aparabhāge. Vuttañhetaṃ –
“每当他对诸蕴的集起与灭去,如理作意时,
便能获得喜与悦,对于了知者而言,那即是不死之境。”
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) –
然而,由世间宝物所生的喜悦与欢欣,连它(即修习念住所生的法喜)的十六分之一也及不上。再者——
Lokiyaratananibbattaṃ pana pītipāmojjaṃ na tassa kalabhāgampi agghati. Apica –
“受人尊敬、极珍贵、无可比、难遇见,
为无上士所受用,因此名为宝。”(长部注2.33;相应部注3.5.223;小诵注6.3;经集注1.226;大义注50)
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ; Anomasattaparibhogaṃ, ratananti pavuccati’’. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50);
若由“被恭敬对待”等含义而称之为宝,那么四念处等才是真正的宝。因为,菩提分法所具有的威德,正是使声闻弟子证得声闻波罗蜜智、独觉佛证得辟支菩提智、正自觉者证得正自觉的“近因”。此近因以布施等为依止。由此,依“令喜悦生起”之义及“被恭敬对待”等义,菩提分法即具有最胜的宝性。是故说言:“此中即有诸宝,所谓四念处等。”
Yadi ca cittīkatādibhāvena ratanaṃ nāma hoti, satipaṭṭhānādīnaṃyeva bhūtato ratanabhāvo. Bodhipakkhiyadhammānañhi so ānubhāvo, yaṃ sāvakā sāvakapāramiñāṇaṃ, paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ, sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti āsannakāraṇattā. Āsannakāraṇañhi dānādiupanissayoti evaṃ ratijananaṭṭhena cittīkatādiatthena ca ratanabhāvo bodhipakkhiyadhammānaṃ sātisayo. Tena vuttaṃ ‘‘tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ. Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādi.
其中,“安住”指进入所缘并安住其上。由于念本身即是安住,故称“念处”。又因所缘依身、受、心、法而有四种,故说“四念处”。的确,为了断除对身生起的净想、对受生起的乐想、对心生起的常想、对法生起的我想,并把握其不净、苦、无常、无我的实相,因而分设了身随观等这些念处。
Tattha ārammaṇe okkantitvā upaṭṭhānaṭṭhena upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānanti satipaṭṭhānaṃ. Ārammaṇassa pana kāyādivasena catubbidhattā vuttaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti. Tathā hi kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattasaññānaṃ pahānato asubhadukkhāniccānattabhāvaggahaṇato ca nesaṃ kāyānupassanādibhāvo vibhatto.
“正勤”者:以此而正确勤勉;或自己正确勤勉;或勤行殊胜、善妙之事。又,因能令彼人正确践行精进,故称“正勤”,此是“精进”的同义词。又,此正勤依四种作用而称为“四正勤”:令未生恶法不生,令已生恶法断除,令未生善法生起,令已生善法安住。
Sammā padahanti etena, sayaṃ vā sammā padahati, pasatthaṃ sundaraṃ vā padahantīti sammappadhānaṃ, puggalassa vā sammadeva padhānabhāvakaraṇato sammappadhānaṃ vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tampi anuppannuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanappahānavasena anuppannuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādanaṭṭhāpanavasena ca catukiccasādhakattā vuttaṃ ‘‘cattāro sammappadhānā’’ti.
“神足”(iddhi)意为成就(ijjhati),即达成、圆满之义。或者说,有情依此而成就(ijjhanti)、增长,达到出类拔萃的境地,故称“神足”。据此,就第一种含义而言,“神足”即“神变”(iddhi)本身作为“足”(pāda),意为神变的一部分。就第二种含义而言,“神足”指通往神变的足,也就是神变的依止、证得之途。正是通过它,修行者得以达到、证得次第增上的微妙神变。此神足,是以“欲”等四种增上法为先导、为上首而生起的,故称“四神足”。
Ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi. Iti paṭhamena atthena iddhi eva pādoti iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamupāyoti iddhipādo. Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti. Svāyaṃ iddhipādo yasmā chandādike cattāro adhipatidhamme dhure jeṭṭhake katvā nibbattīyati, tasmā vuttaṃ ‘‘cattāro iddhipādā’’ti.
“五根”即信等五种根。其中,信根征服不信,于胜解的特相发挥根的作用;精进根征服懈怠,于策励的特相;念根征服放逸,于安住的相;定根征服散乱,于不散乱的相;慧根征服无明,于照见的相发挥根的作用。
Pañcindriyānīti saddhādīni pañca indriyāni. Tattha assaddhiyaṃ abhibhavitvā adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ. Kosajjaṃ abhibhavitvā paggahalakkhaṇe, pamādaṃ abhibhavitvā upaṭṭhānalakkhaṇe, vikkhepaṃ abhibhavitvā avikkhepalakkhaṇe, aññāṇaṃ abhibhavitvā dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ.
这些根,由于不为不信等所征服,以不可动摇为义,并在相应法中坚固安住,故应知为“力”。
Tāniyeva assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena sampayuttadhammesu thirabhāvena ca balāni veditabbāni.
「七觉支」:觉的支分,或觉者的支分,故名觉支。当出世间道生起时,有一法集现前,它是对治昏沉、掉举、停滞、刻意造作、耽着欲乐、自我折磨、执取断灭见与常见等众多过患的,由念、择法、精进、喜、轻安、定、舍所构成。圣弟子依此法集而觉醒,从烦恼的沉睡中起身,彻底通达四圣谛,或现证涅槃,因此此法集称为「觉」。此称为法集的觉的支分,即是觉支,如同禅那支、道支等。又,那位依上述法集而觉醒的圣弟子,称为「觉者」。此觉者的支分,也是觉支,如同军队的支分、战车的支分等。因此,古代尊者说:「正在觉醒者的支分,故称觉支。」(《分别论注》466;《相应部注》3.5.182;《无碍解道注》2.2.17)还应依「它们导向觉醒,故称觉支」等方式(《无碍解道》2.17)来理解觉支的含义。
Satta bojjhaṅgāti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Yā hi esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhati, kilesaniddāya vuṭṭhahati, cattāri ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa vuttappakārāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu porāṇā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti (vibha. aṭṭha. 466; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.17). ‘‘Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā’’tiādinā (paṭi. ma. 2.17) nayenapi bojjhaṅgattho veditabbo.
「圣八支道」:因为远离各别道所应断的烦恼,因为能成就圣性,因为能证得圣果,故称为圣。它具足正见等八支,或就是这八支本身,故称八支。因为能灭除烦恼而前进,或为希求涅槃者所寻求,或自己趣向涅槃,故称为道。对于四念处等,也应当依此理解其义理分别。
Ariyoaṭṭhaṅgiko maggoti taṃtaṃmaggavajjhehi kilesehi ārakattā, ariyabhāvakarattā, ariyaphalappaṭilābhakarattā ca ariyo. Sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni assa atthi, aṭṭha aṅgāniyeva vā aṭṭhaṅgiko. Mārento kilese gacchati nibbānatthikehi vā maggīyati, sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti maggoti evametesaṃ satipaṭṭhānādīnaṃ atthavibhāgo veditabbo.
「入流者」:已进入、抵达并安住于名为「道」的流中,即住于入流果者。「为现证入流果而修行者」指为了亲证入流果而正在修行的初道位者,他也被称为第八种人。「一来者」:其习性唯以结生再来此世间一次者,这是住于第二果者。「不还者」:其习性不再以结生方式返回欲界者,这是住于第三果者。至于随信行、随法行、一种等圣者的分类,皆为这些果位的细分。其余解释如前所释。
Sotāpannoti maggasaṅkhātaṃ sotaṃ āpajjitvā pāpuṇitvā ṭhito, sotāpattiphalaṭṭhoti attho. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoti sotāpattiphalassa attapaccakkhakaraṇāya paṭipajjamāno paṭhamamaggaṭṭho, yo aṭṭhamakotipi vuccati. Sakadāgāmīti sakideva imaṃ lokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena āgamanasīlo dutiyaphalaṭṭho. Anāgāmīti paṭisandhiggahaṇavasena kāmalokaṃ anāgamanasīlo tatiyaphalaṭṭho. Yo pana saddhānusārī dhammānusārī ekabījītievamādiko ariyapuggalavibhāgo, so etesaṃyeva pabhedoti. Sesaṃ vuttanayasadisameva.
10. 《布萨经》注释
10. Uposathasuttavaṇṇanā
2020. 第十经:「在那布萨日」即指布萨日当天。「为了作布萨」指为了诵出教诫巴帝摩卡。「夜已破晓」指天明。「世尊,请为比丘们诵巴帝摩卡」——这是长老向世尊请求诵出巴帝摩卡。那时,因为「比丘们,非布萨日不可行布萨」这条学处尚未制定。然而,世尊为何度过了三夜?他意在从那时起诵出教诫巴帝摩卡,并借此事令因缘彰显开来。「他看见」——如何看见?他以自身他心智遍知那集会中比丘们的心,见到了那个破戒者的心。然而,正因为见到了心,具足彼心之人也就被称为被看见,因此经文才说「大目犍连尊者看见了那个破戒的人」等等。正如获得他心智的人,能了知他人未来七天的心念,也能了知过去的。「坐在比丘僧团中间」指仿佛属于僧团一般,坐在比丘僧团的内部。「你已被看见」——这并非寻常之事,而是你已被世尊看见。正因如此被见,你与这些比丘便没有共住、共行羯磨等事。既然你无此共住,所以「你起来,贤友」——应知这正是此处措辞的意趣所在。
20. Dasame tadahuposatheti (udā. aṭṭha. 45; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.383) tasmiṃ uposathadivasabhūte ahani. Uposathakaraṇatthāyāti ovādapātimokkhaṃ uddisituṃ. Uddhastaṃ aruṇanti aruṇuggamanaṃ. Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhanti thero bhagavantaṃ pātimokkhuddesaṃ yāci. Tasmiṃ kāle ‘‘na, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo’’ti (mahāva. 136) sikkhāpadassa apaññattattā. Kasmā pana bhagavā tiyāmarattiṃ vītināmesi ? Tato paṭṭhāya ovādapātimokkhaṃ anuddisitukāmo tassa vatthuṃ pākaṭaṃ kātuṃ. Addasāti kathaṃ addasa? Attano cetopariyañāṇena tassaṃ parisati bhikkhūnaṃ cittāni parijānanto tassa dussīlassa cittaṃ passi. Yasmā pana citte diṭṭhe taṃsamaṅgīpuggalo diṭṭho nāma hoti, tasmā ‘‘addasā kho āyasmā mahāmoggallānotaṃ puggalaṃ dussīla’’ntiādi vuttaṃ. Yatheva hi anāgate sattasu divasesu pavattaṃ paresaṃ cittaṃ cetopariyañāṇalābhī jānāti, evaṃ atītepīti. Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnanti saṅghapariyāpanno viya bhikkhusaṅghassa anto nisinnaṃ. Diṭṭhosīti ayaṃ na pakatattoti bhagavatā diṭṭho asi. Yasmā ca evaṃ diṭṭho, tasmā natthi te tava bhikkhūhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāso. Yasmā pana so saṃvāso tava natthi, tasmā uṭṭhehi, āvusoti evamettha padayojanā veditabbā.
「第三次那人仍然沉默」——虽然多次说了「你起来」,但他或许心想「长老自己厌烦了就会停下吧」,或许心想「这下我倒要看看他们的修行」,于是保持沉默。「捉住手臂」——大目犍连尊者心想:「世尊和我都已经如实看见他了,而且对他连说了三次『贤友,起来』,他都不起来。现在是把他赶出去的时候了,不能让他障碍僧团的布萨。」于是他捉住那人的手臂,就这样捉住之后。「从门屋外逐出」指从门厅逐出。而说「外」是显示被逐出的地方。或者,「从外门屋」指也从外门屋逐出,不只是从内门屋逐出。两种说法都是「把他弄到精舍外面去」的意思。「插上门闩」指安上闩针和上方的门闩,把门关得严严实实。「乃至被捉住手臂」——以此说明:一听到「阿难,这众会不清净」这句话,他本就该离开;他却没有这样离开,那个愚人竟然一直等到被捉住手臂,真是少有的事!应知这也是一种带有责备意味的「未曾有」。
Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosīti anekavāraṃ vatvāpi ‘‘thero sayameva nibbinno oramissatī’’ti vā, ‘‘idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī’’ti vā adhippāyena tuṇhī ahosi. Bāhāyaṃ gahetvāti ‘‘bhagavatā mayā ca yāthāvato diṭṭho, yāvatatiyaṃ ‘uṭṭhehi, āvuso’ti ca vutto na vuṭṭhāti, idānissa nikkaḍḍhanakālo, mā saṅghassa uposathantarāyo ahosī’’ti taṃ bāhāyaṃ aggahesi, tathā gahetvā. Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārakoṭṭhakā dvārasālāto nikkhāmetvā. Bahīti pana nikkhāmitaṭṭhānadassanaṃ. Atha vā bahidvārakoṭṭhakāti bahidvārakoṭṭhakatopi nikkhāmetvā, na antodvārakoṭṭhakato eva. Ubhayatthāpi vihārato bahikatvāti attho. Sūcighaṭikaṃ datvāti aggaḷasūciñca uparighaṭikañca ādahitvā, suṭṭhutaraṃ kavāṭaṃ thaketvāti attho. Yāva bāhāgahaṇāpi nāmāti iminā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti vacanaṃ sutvā eva hi tena pakkamitabbaṃ siyā, evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessati, acchariyamidanti dasseti. Idañca garahanacchariyamevāti veditabbaṃ.
那时,世尊这样思惟:「现在比丘僧团里混进了败类,不清净的人来参加布萨,而如来既不和不清净的众会一起行布萨,也不诵巴帝摩卡。如果不诵,比丘僧团的布萨就会中断。那么,我从现在开始,就只让比丘们自己诵巴帝摩卡吧。」这样思惟后,他就只让比丘们自己诵巴帝摩卡。因此经文说:「那时,世尊……(中略)……你们应当诵巴帝摩卡。」这里的「现在我不」指:现在我不行布萨,我不诵巴帝摩卡;两个「不」字分别连接到各自的动词。巴帝摩卡有两种:教令巴帝摩卡和教诫巴帝摩卡。其中,「请尊者倾听我」那段开头的是教令巴帝摩卡,那是弟子们诵的,不是佛陀们诵的,每半个月诵一次。而「忍辱是最高修行……一切恶事不可做……不诽谤、不伤害……这是诸佛的教导」这三首偈颂,名为教诫巴帝摩卡,那是佛陀们亲自诵的,弟子们不诵,佛在过了六年之后才诵。因为对寿量长的佛陀来说,他们在世期间就只有这种诵出巴帝摩卡的方式;而寿量短的佛陀,仅在初成道时如此,之后便是另一种方式。并且,那种教令巴帝摩卡也只有比丘们诵,佛陀们不诵。因此,我们的世尊在大约二十年中诵了这教诫巴帝摩卡之后,见到了这个障碍,从此就不再诵了。「非处」指没有理由。「无机会」是它的同义词。因为理由作为果报安立的所在,所以叫做「处」;同理,它也叫做「机会」。这里的「其」字,是对于动作的指代。
Atha bhagavā cintesi – ‘‘idāni bhikkhusaṅghe abbudo jāto, aparisuddhā puggalā uposathaṃ āgacchanti, na ca tathāgatā aparisuddhāya parisāya uposathaṃ karonti, pātimokkhaṃ uddisanti. Anuddisante ca bhikkhusaṅghassa uposatho pacchijjati. Yaṃnūnāhaṃ ito paṭṭhāya bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti. Evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāni. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā…pe… pātimokkhaṃ uddiseyyāthā’’ti. Tattha na dānāhanti idāni ahaṃ uposathaṃ na karissāmi, pātimokkhaṃ na uddisissāmīti paccekaṃ na-kārena sambandho. Duvidhañhi pātimokkhaṃ – āṇāpātimokkhaṃ, ovādapātimokkhanti . Tesu ‘‘suṇātu me, bhante’’tiādikaṃ (mahāva. 134) āṇāpātimokkhaṃ. Taṃ sāvakāva uddisanti, na buddhā, yaṃ anvaddhamāsaṃ uddisīyati. ‘‘Khantī paramaṃ…pe… sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe… anupavādo anupaghāto…pe… etaṃ buddhāna sāsana’’nti (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183-185; udā. 36; netti. 30) imā pana tisso gāthā ovādapātimokkhaṃ nāma. Taṃ buddhāva uddisanti, na sāvakā, channampi vassānaṃ accayena uddisanti. Dīghāyukabuddhānañhi dharamānakāle ayameva pātimokkhuddeso, appāyukabuddhānaṃ pana paṭhamabodhiyaṃyeva. Tato paraṃ itaro. Tañca kho bhikkhūyeva uddisanti, na buddhā, tasmā amhākampi bhagavā vīsativassamattaṃ imaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisitvā imaṃ antarāyaṃ disvā tato paraṃ na uddisi. Aṭṭhānanti akāraṇaṃ. Anavakāsoti tasseva vevacanaṃ. Kāraṇañhi yathā tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ‘‘ṭhāna’’nti vuccati, evaṃ ‘‘avakāso’’tipi vuccati. Yanti kiriyāparāmasanaṃ.
“诸比丘,大海有……”——此处的连结是什么?先前所说“对不清净的众会不诵巴帝摩卡”,正是此法与律中的稀有、未曾有法。世尊为了将这一法与其余七种稀有未曾有法一并分别、示现,首先以大海中的八种稀有未曾有法作为譬喻,开示说:“诸比丘,大海有……”
Aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamuddeti ko anusandhi? Yvāyaṃ aparisuddhāya parisāya pātimokkhassa anuddeso vutto, so imasmiṃ dhammavinaye acchariyo abbhuto dhammoti taṃ aparehipi sattahi acchariyabbhutadhammehi saddhiṃ vibhajitvā dassetukāmo paṭhamaṃ tāva tesaṃ upamābhāvena mahāsamudde aṭṭha acchariyabbhutadhamme dassento satthā ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamudde’’tiādimāha.