毗兰若经的注释
1. Verañjasuttavaṇṇanā
1111. 第二部分的开头,“住在毗兰若”这句话里,“毗兰若”是那座城的名字,意思就是“在毗兰若城”。这里的格位表示“在……附近”的意思。“在那勒卢普支曼达树下”这句话里,“那勒卢”是一个夜叉的名字,“普支曼达”是苦楝树,“根”是指附近。这个“根”字,在“连须芒草根那么小的根都要拔出来”这类语境里,指的是植物的根;在“贪是不善根”这类语境里,指的是不共的因;在“日间树荫覆盖、无风时叶子落下,到此为止算是树下”这类语境里,指的是附近。这里取的正是“附近”的意思。所以应该理解为:在那勒卢夜叉所守护的苦楝树附近。据说那棵苦楝树赏心悦目、令人欢喜,仿佛在众多树木中称王一般,长在离那座城不远、来往方便的地方。那时,世尊来到毗兰若,在合适的地方安住,就住在离那棵树不远的低处。因此经文说“住在毗兰若的那勒卢普支曼达树下”。
11. Dutiyassa paṭhame verañjāyaṃ viharatīti (pārā. aṭṭha. 1.1) ettha verañjāti tassa nagarassetaṃ adhivacanaṃ, tassaṃ verañjāyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ. Naḷerupucimandamūleti ettha naḷeru nāma yakkho. Pucimandoti nimbarukkho. Mūlanti samīpaṃ. Ayañhi mūla-saddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipī’’tiādīsu (a. ni. 4.195) mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305; pari. 323) asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu (pārā. 494) samīpe. Idha pana samīpe adhippeto, tasmā naḷeruyakkhena adhiggahitassa pucimandassa samīpeti evamettha attho daṭṭhabbo. So kira pucimando ramaṇīyo pāsādiko anekesaṃ rukkhānaṃ ādhipaccaṃ viya kurumāno tassa nagarassa avidūre gamanāgamanasampanne ṭhāne ahosi. Atha bhagavā verañjaṃ gantvā patirūpe ṭhāne viharanto tassa rukkhassa samīpe heṭṭhābhāge vihāsi. Tena vuttaṃ ‘‘verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle’’ti.
“起迎”是指从座位上站起来,所以经文说“不从座起”,意思就是他不从自己的座位上站起来。这里“年迈……高龄……”这些词是业格,并不是配合“从座起身”这个动作的。因此,要补上“见到年迈……高龄……”来理解它的意思。或者,这个业格是配合上前迎接的动作,那么“不迎”的意思就是不站起来上前迎接。因为上前迎接也叫作“起迎”。确实有这样的说法:“见到师长从远处来,就起身从座位站起来上前迎接,这叫作起迎。”不过,“不从座起”这句话只是用来显示根本没有迎接这回事,应当这样理解。在“显现”义上,也就是自性显现的意思。“也不问讯”,意思是心里认定“他不值得我问讯”。
Paccuṭṭhānaṃ (sārattha. ṭī. 1.2) nāma āsanā vuṭṭhānanti āha ‘‘nāsanā vuṭṭhātī’’ti. Nisinnāsanato na vuṭṭhahatīti attho. Ettha ca jiṇṇe…pe… vayoanuppatteti upayogavacanaṃ āsanā vuṭṭhānakiriyāpekkhaṃ na hoti. Tasmā ‘‘jiṇṇe…pe… vayoanuppatte disvā’’ti ajjhāhāraṃ katvā attho veditabbo. Atha vā paccuggamanakiriyāpekkhaṃ upayogavacanaṃ, tasmā na paccuṭṭhātīti uṭṭhāya paccuggamanaṃ na karotīti attho veditabbo. Paccuggamanampi hi paccuṭṭhānanti vuccati. Vuttañhetaṃ ‘‘ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāmā’’ti. Nāsanā vuṭṭhātīti iminā pana paccuggamanābhāvassa upalakkhaṇamattaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvane nāma attheti pakativibhāvanasaṅkhāte atthe. Na abhivādeti vāti na abhivādetabbanti vā sallakkhetīti vuttaṃ hoti.
那“无知”是指:因为不知道“这个人并不值得我向他行礼等”,所以生起的无知。“观察时”是指:他像《增支部》(4.21)里说的那样,以智慧之眼观察:“缺少恭敬、没有尊重地生活确实是苦的,我到底应当恭敬、尊重怎样的沙门或婆罗门呢?”“应受敬礼者”是指值得合掌礼敬的人。“刚诞生”是指刚出生片刻,也就是说,出生之后立刻。“面朝北”是指脸朝向北方。“行七步后,周观整个一万世界”这句话——
Taṃ aññāṇanti ‘‘ayaṃ mama abhivādanādīni kātuṃ araharūpo na hotī’’ti ajānanavasena pavattaṃ aññāṇaṃ. Olokentoti ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso, kiṃ nu kho ahaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkareyyaṃ garuṃ kareyya’’ntiādisuttavaseneva (a. ni. 4.21) ñāṇacakkhunā olokento. Nipaccakārārahanti paṇipātārahaṃ. Sampatijātoti muhuttajāto, jātasamanantaramevāti vuttaṃ hoti. Uttarena mukhoti uttaradisābhimukho. ‘‘Sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesi’’nti idaṃ –
比丘们,这是法性:菩萨刚诞生时,双脚平稳站定,面朝北方,以七步的步幅行走,有人为他撑着白伞,他遍观各方,说出如公牛般威严无畏的话。
‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā disā viloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsatī’’ti (dī. ni. 2.31) –
巴利圣典里之所以这样记载,是因为文中说菩萨在行七步之后才遍观一切方向,听起来好像他是站在走完七步的位置上才观察的。但不能这样理解,因为远在行七步之前,他就已经遍观各方了。实际上,这位大人从人们手中脱出之后,先向东方看去,那时无数千世界都变成了一片开阔无碍的平地。那里的天与人用香、花等供养他,并说:“大人,在这里连与您相等的人都没有,何况有胜过您的呢?”他就这样依次观察了四方、四隅、下方和上方,总共十个方向,没有看到任何与自己相等的人,于是心想“这是北方”,然后以行七步的方式朝北走去——应当这样理解。所谓“观察”,意思是:当我福德威力所感的神变——世界开阔显现——出现时,我以肉眼直接看见那显现出来的十千世界。
Evaṃ pāḷiyaṃ sattapadavītihārupari ṭhitassa viya sabbādisānulokanassa kathitattā vuttaṃ, na panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ sattapadavītihārato pageva disāvilokanassa katattā. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimaṃ disaṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā, ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attano sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttaradisā’’ti sattapadavītihārena agamāsīti veditabbā. Olokesinti mama puññānubhāvena lokavivaraṇapāṭihāriye jāte paññāyamānaṃ dasasahassilokadhātuṃ maṃsacakkhunāva olokesinti attho.
所谓“大人”,就是从出生、种姓、家族、地域等方面来说,是个伟大崇高的人。“最上”,是从功德方面说,在一切人中最为第一。“最胜”,也是从功德方面说,在一切人中最为年长尊贵,意思是说,因为功德而在一切人中最为可敬。“最尊”,也是从功德方面说,在一切人中最为可称叹。不过从义理上说,应当知道后两个词只是“最上”的同义词。“由你”这个词,在这里是表示具格的用法。“更超越者”,就是更加殊胜的人。“他礼敬”,意思是他表达了恭敬。“牛王般的”,是指无上的。“值得我礼敬等之人”,意思是值得我以礼敬等行为对待的、相称的人。这里应当理解为,这是由“常怀期盼”之意构成的复合词。“从如来”,就是从如来那里、从如来跟前,这是这样说的意思。“如此物”,是指具备应当受礼敬等性质的人。“熟而松缓的束缚”,是指因为成熟而变得松散的结缚。
Mahāpurisoti jātigottakulappadesādivasena mahantapuriso. Aggoti guṇehi sabbappadhāno. Jeṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ vuddhatamo, guṇehi mahallakatamoti vuttaṃ hoti. Seṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ pasatthatamo. Atthato pana pacchimāni dve purimasseva vevacanānīti veditabbaṃ. Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Uttaritaroti adhikataro. Patimānesīti pūjesi. Āsabhinti uttamaṃ. Mayhaṃ abhivādanādiraho puggaloti mayhaṃ abhivādanādikiriyāya araho anucchaviko puggalo. Niccasāpekkhatāya panettha samāso daṭṭhabbo. Tathāgatāti tathāgatato, tathāgatassa santikāti vuttaṃ hoti. Evarūpanti abhivādanādisabhāvaṃ. Paripākasithilabandhananti paripākena sithilabandhanaṃ.
我不是那个婆罗门等类似的说法。如果对人说“我不是没有柔和性情的人,像我这样的人也不是没有柔和性情的人”,那个婆罗门就会变得顽固强硬。所以说,这是“为了令心柔软”。
Taṃ vacananti ‘‘nāhaṃ taṃ brāhmaṇā’’tiādivacanaṃ. ‘‘Nāhaṃ arasarūpo, mādisā vā arasarūpā’’ti vutte brāhmaṇo thaddho bhaveyya. Tena vuttaṃ ‘‘cittamudubhāvajananattha’’nti.
那么,“何者是”这一句,是为了兼顾不同说法而用阳性词来说明,意思是“那种说法是什么”?“依种姓”,就是依刹帝利等种姓。“依投生”,就是依投生于诸天之中。“即使是被公认为最胜者等”这句话,通过api这个词,更表明连没有被公认为最胜者也不例外。“他们欢喜”,是指带着喜悦的渴爱而欢喜快乐。“他们染着”,是指被强烈的贪染所染着。由享受色而生起的、与渴爱相应的悦受,从色生起之后烧灼内心,就像芒果汁等一样,所以称为“色味”。“它们牵引”,就是牵引、拉扯。“在依处、所缘等条件和合时”,是指在依处、所缘等诸缘和合的时候。“不抬高自己”,是指在说明以自赞的方式对婆罗门并不适宜的情况下,不抬高自己,不赞扬自己。
Katamo pana soti pariyāyāpekkho pulliṅganiddeso, katamo so pariyāyoti attho? Jātivasenāti khattiyādijātivasena. Upapattivasenāti devesu upapattivasena. Seṭṭhasammatānampīti api-saddena pageva aseṭṭhasammatānanti dasseti. Abhinandantānanti sappītikataṇhāvasena pamodamānānaṃ. Rajjantānanti balavarāgavasena rajjantānaṃ. Rūpaparibhogena uppannataṇhāsampayuttasomanassavedanā rūpato nibbattitvā hadayatappanato ambarasādayo viya rūparasāti vuccanti. Āviñcantīti ākaḍḍhanti. Vatthārammaṇādisāmaggiyanti vatthuārammaṇādikāraṇasāmaggiyaṃ. Anukkhipantoti attukkaṃsanavasena kathite brāhmaṇassa asappāyabhāvato attānaṃ anukkhipanto anukkaṃsento.
在这里,“已舍弃”这个说法中,“如来的”是属格形式,此处表具格意义,意思是“被如来所舍弃”。“根”指的是存在的根。本来应该说成tālavatthukatā,但就像oṭṭhamukho等词那样,省略了中间的词,又把a音拉长,所以说成了tālāvatthukatā。因此注释者说:“就像多罗树桩一样,它们的基础被处理掉了,所以叫tālāvatthukatā。”这里,多罗树的基座就是tālavatthu。比如,一块地以前是精舍的基址,在精舍不存在时,被称为“精舍基址”;同样,多罗树曾经站立的地方,在连根拔起多罗树后,只剩下那块地方时,因为曾经是多罗树的基址,所以被称为“多罗树基址”。“它们的”指色、味等。那么,为什么说“就像多罗树桩一样,它们的基础被处理掉了”呢?注释者说“比如”等。由于以受用色等而生的、与贪相应的喜受所摄的色、味等之心的相续,成为其依止处,所以说“它们先前已生起的状态,即心的相续被处理成只是基础”。这里,“先前”指以前,即仍有贪爱的时期。所谓“tālāvatthukatā”,是因为像多罗树桩一样,自己的基础被处理掉了,所以色、味等被称为“tālāvatthukatā”。以此显示了已断烦恼不再生起。
Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacananti ‘‘jahitā’’ti etasmiṃ atthe tathāgatassāti karaṇe sāmivacanaṃ, tathāgatena jahitāti attho. Mūlanti bhavamūlaṃ. ‘‘Tālavatthukatā’’ti vattabbe ‘‘oṭṭhamukho’’tiādīsu viya majjhepadalopaṃ katvā a-kārañca dīghaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti āha ‘‘tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā’’ti. Tattha tālassa vatthu tālavatthu. Yathā ārāmassa vatthubhūtapubbo padeso ārāmassa abhāve ‘‘ārāmavatthū’’ti vuccati, evaṃ tālassa patiṭṭhitokāso samūlaṃ uddharite tāle padesamatte ṭhite tālassa vatthubhūtapubbattā ‘‘tālavatthū’’ti vuccati. Nesanti rūparasādīnaṃ. Kathaṃ pana tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Rūpādiparibhogena uppannataṇhāyuttasomanassavedanāsaṅkhātarūparasādīnaṃ cittasantānassa adhiṭṭhānabhāvato vuttaṃ ‘‘tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate’’ti. Tattha pubbeti pure, sarāgakāleti vuttaṃ hoti. Tālāvatthukatāti vuccantīti tālavatthu viya attano vatthussa katattā rūparasādayo ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuccanti. Etena pahīnakilesānaṃ puna uppattiyā abhāvo dassito.
“不增长之法性”是指不增长的性质。就像一棵被砍掉树冠的多罗树,不再能作为叶子、果实等的依托,就成了“多罗树桩”。所以注释说“如同被砍掉树冠的多罗树那样而作”。通过这句话,展示了“如同被作成多罗树桩,所以叫多罗树桩所作”这个复合词的拆解方式。不过这里应当知道:本来应该说“如同被作成没有依托的多罗树,所以叫无依托多罗树所作”,但把修饰成分后置,说成了“多罗树桩所作”。通过这个意思,说明了以下内容:以“色、味等”这些词所表达的,是过去已经生起的善和不善之法,它们具有能产生异熟的法性;它们虽然已经生起,但因为像树冠一样的渴爱和无明已被道之利剑斩断,未来再也无法产生像多罗树叶一样的异熟蕴。因此,它们就像被砍掉树冠的多罗树一样,所以那些色、味等被称为“多罗树桩所作”。对于这个意思,有人说:“‘欢喜的人们’这个词也包含了善的喜悦。”在“令至无有”中,前缀anu与pacchā(后)一词同义,所以说“使他们以后不再存在”等等。
Aviruḷhidhammattāti aviruḷhisabhāvatāya. Matthakacchinno tālo pattaphalādīnaṃ avatthubhūto tālāvatthūti āha ‘‘matthakacchinnatālo viya katā’’ti. Etena ‘‘tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā’’ti ayaṃ viggaho dassito. Ettha pana ‘‘avatthubhūto tālo viya katāti avatthutālakatā’’ti vattabbe visesanassa paranipātaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Iminā panatthena idaṃ dasseti – rūparasādivacanena vipākadhammadhammā hutvā pubbe uppannakusalākusalā dhammā gahitā, te uppannāpi matthakasadisānaṃ taṇhāvijjānaṃ maggasatthena chinnattā āyatiṃ tālapattasadise vipākakkhandhe nibbattetuṃ asamatthā jātā, tasmā tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā rūparasādayoti . Imasmiṃ atthe ‘‘abhinandantāna’’nti iminā padena kusalasomanassampi saṅgahitanti vadanti. Anabhāvaṃ katāti ettha anu-saddo pacchāsaddena samānatthoti āha ‘‘yathā nesaṃ pacchābhāvo na hotī’’tiādi.
你说“你所指的那个说法并不存在”,意思是:你以所谓“没有问讯等应行之实质”为理由,说如来“没有实质”,但你所说的这个理由并不存在,也就是不成立。可是,这位婆罗门恰恰就是基于“没有问讯等做法”这一说法,才说“乔达摩尊师是没有实质的人”。如果说“这种说法不存在”,那岂不是变成世尊也会做问讯等事了吗?为了指出这个令人不快的过失,注疏师说“然而岂不……”。
Yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi, so pariyāyo na hotīti yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ arasarūpatāya vadesi, taṃ kāraṇaṃ na hoti, na vijjatīti attho. Nanu cāyaṃ brāhmaṇo yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātapariyāyaṃ sandhāya ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti āha, ‘‘so pariyāyo natthī’’ti vutte vandanādīni bhagavā karotīti āpajjatīti imaṃ aniṭṭhappasaṅgaṃ dassento āha ‘‘nanu cā’’tiādi.
“在一切情况下”,就是在所有场合。“只是针对特定含义而说的话”:是指那位婆罗门为了暗指某件事,才说出“乔达摩尊者没有受用”等话;而世尊也是为了暗指某件事,才在自己身上认可“没有受用”等说法,这只是针对特定含义而说的话。“欲贪的受用”,就是出于欲贪的受用。“另一种说法”,是指另一个理由。
Sabbapariyāyesūti sabbavāresu. Sandhāyabhāsitamattanti yaṃ sandhāya brāhmaṇo ‘‘nibbhogo bhavaṃ gotamo’’tiādimāha. Bhagavā ca yaṃ sandhāya nibbhogatādiṃ attani anujānāti, taṃ sandhāyabhāsitamattaṃ. Chandarāgaparibhogoti chandarāgavasena paribhogo. Aparaṃ pariyāyanti aññaṃ kāraṇaṃ.
“族姓所行之事”是指被称为族姓行为的业,也就是族姓习俗的意思。“不作”是指不去做的状态。即使在“种种恶、不善法”这样的笼统说法中,按照剩余法的道理,也应当把其余未说到的不善法包括进来,所以注疏师说“除了这些法”等,意思是除了如上所说的身恶行等不善法之外。“种种”就是多种多样。
Kulasamudācārakammanti kulācārasaṅkhātaṃ kammaṃ, kulacārittanti attho. Akiriyanti akaraṇabhāvaṃ . ‘‘Anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammāna’’nti sāmaññavacanepi pārisesañāyato vuttāvasesā akusaladhammā gahetabbāti āha ‘‘ṭhapetvā te dhamme’’tiādi, te yathāvuttakāyaduccaritādike akusaladhamme ṭhapetvāti attho. Anekavihitāti anekappakārā.
这就是世间惯例:这是世间流传下来的规矩,以向长辈问讯、起迎等行为为特征。对不来梵天神来说,会在装饰等事情上生起贪爱;对不来比丘来说,则会在衣服等事情上生起贪爱。因此应当知道,不来道所断除的正是五种欲贪,所以注疏师说“五种欲贪的”。在色等五种欲境——即作为所依之欲的类别——中生起的贪,应当理解为“五种欲贪”。这里“guṇa”这个词是“类别”的意思,就像“诸青春之类别次第舍离”等句子中的用法一样。“与二种不善心相应的”:指与两种忧俱心相应的。因为痴遍于一切不善,所以说“一切不善之生起的”。“其余的”:指有身见等。
Ayaṃ lokatantīti ayaṃ vuḍḍhānaṃ abhivādanādikiriyalakkhaṇā lokappaveṇī. Anāgāmibrahmānaṃ alaṅkārādīsu anāgāmibhikkhūnañca cīvarādīsu nikantivasena rāguppatti hotīti anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgasseva pahānaṃ veditabbanti āha ‘‘pañcakāmaguṇikarāgassā’’ti. Rūpādīsu pañcasu kāmaguṇesu vatthukāmakoṭṭhāsesu uppajjamāno rāgo ‘‘pañcakāmaguṇikarāgo’’ti veditabbo. Koṭṭhāsavacano hettha guṇa-saddo ‘‘vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.4) viya. Akusalacittadvayasampayuttassāti domanassasahagatacittadvayasampayuttassa. Mohassa sabbākusalasādhāraṇattā āha ‘‘sabbākusalasambhavassā’’ti. Avasesānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ.
他厌恶,心想:我出身高贵、相貌端正、有智慧,怎么能去向别人问讯行礼呢?他看起来就像是在厌恶这件事。或者我这样理解:他确实是在厌恶。因为他厌恶不善法,所以连带着也厌恶自己拥有那些不善法的状态,因此才说“对不善法的证入感到厌恶”。所谓“证入”,就是达到、拥有的同义词。所谓“喜好装饰的人”,意思是本性就爱打扮,有爱打扮的习气。所谓“厌恶”,指的就是这种厌恶的习性。
Jigucchati maññeti ahamabhijāto rūpavā paññavā kathaṃ nāma aññesaṃ abhivādanādiṃ kareyyanti jigucchati viya, jigucchatīti vā sallakkhemi. Akusaladhamme jigucchamāno tesaṃ samaṅgibhāvampi jigucchatīti vuttaṃ ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā jigucchatī’’ti. Samāpattīti etasseva vevacanaṃ samāpajjanā samaṅgibhāvoti. Maṇḍanajātikoti maṇḍanakasabhāvo, maṇḍanakasīloti attho. Jegucchitanti jigucchanasīlataṃ.
“世间长老所应作之事”是指世间长老应当做的事,或者世间公认为最殊胜的事。“在那里”是针对这两种义解来说的。“词句所显之义”就是词义,也就是通过音节所表达的意义。“或者应受律仪”中,“调伏”就是“律”,意思是惩治。因此论师说:“意思是应受惩治。”不过,在前面说的两种义解中,从语法规则来看,在根本义和“应得”义上都用了派生词缀,但在“为了调伏而说法”这个义上似乎并没有用。那么,这里为什么又用派生词缀呢?论师回答说:“派生词缀的用法本来就多种多样。”这里的“多样”应当依据世间的约定俗成来理解。也就是说,世间在什么意义上使用词缀,词缀的用法就依世间而成立,因此词缀的运用方式变化很多。就像有人总说“莫作声”,就被称为“莫作声者”;同样,说“为了调伏而说法”的人,就被称为“调伏者”。这就是论师的意思。
Lokajeṭṭhakakammanti lokajeṭṭhakānaṃ kattabbakammaṃ, loke vā seṭṭhasammataṃ kammaṃ. Tatrāti tesu dvīsupi atthavikappesu. Padābhihito attho padattho, byañjanatthoti vuttaṃ hoti. Vinayaṃ vā arahatīti ettha vinayanaṃ vinayo, niggaṇhananti attho. Tenāha ‘‘niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hotī’’ti. Nanu ca paṭhamaṃ vuttesu dvīsupi atthavikappesu sakatthe arahatthe ca taddhitapaccayo saddalakkhaṇato dissati, na pana ‘‘vinayāya dhammaṃ desetī’’ti imasmiṃ atthe. Tasmā kathamettha taddhitapaccayoti āha ‘‘vicitrā hi taddhitavuttī’’ti. Vicitratā cettha lokappamāṇato veditabbā. Tathā hi yasmiṃ yasmiṃ atthe taddhitappayogo lokassa, tattha tattha taddhitavutti lokato siddhāti vicitrā taddhitavutti, tasmā yathā ‘‘mā saddamakāsī’’ti vadanto ‘‘māsaddiko’’ti vuccati, evaṃ vinayāya dhammaṃ desetīti venayikoti vuccatīti adhippāyo.
可怜人,是指因为缺乏德行而低贱的人。所谓“不推敲字词”,意思是:不像分析Tissadatta这类词时那样去考察“这个意思对应的是哪个词缀”,即不这样推究文字构造,而是直接按照非由词缀构成的原始词干来理解——这就是所说的意思。
Kapaṇapurisoti guṇavirahitatāya dīnamanusso. Byañjanāni avicāretvāti tissadattādisaddesu viya ‘‘imasmiṃ atthe ayaṃ nāma paccayo’’ti evaṃ byañjanavicāraṃ akatvā, anipphannapāṭipadikavasenāti vuttaṃ hoti.
虽然说了“天界胎的成就”,但除了地居天之外,其余诸天神并没有入胎这回事,所以这里应当把“胎的成就”理解为结生。为了把这个意思进一步展开说明,论师说“能导向获得天界结生”。“它的”这个词,指的是问讯、合掌等应做的礼仪。为了显示世尊从母胎结生的过失,也就是显示母方的不清净:就像想辱骂某人时,用“婢女之子”来点出他生在婢女腹中的过失一样;辱骂世尊的人也是通过显示他从母胎结生的过失来辱骂,才说出那样的话。这就是他的用意。“从天胎”是指离开天界的结生。正因如此,论师才说“意思是,他不可能再获得往生天界的机会了”。“又或者,他有一个低劣的胎,所以叫无胎者”——对于这个词语分解的一种理解方式,论师说明其用意说“由于被排除在天界之胎以外,未来只能得到一个低劣的再生形式”。这里的“由于”表示原因。因为他在未来会得到一个低劣的再生,所以说他有个低劣的胎,或者说他是无胎者——这就是用意所在。接着,为了配合前面所说的方式,说明同一个词语分解中“由于嗔怒……等等……显示”的用意,论师说“意思是,他在母胎中的居住是低劣的”。正如“胎”这个词有“母胎”的意思,例如“少年住在胎中”等;也有“在母胎中投生的众生”的意思,例如“乃至以堕胎为限”等。这里取“母胎”的意思来解释,所以说“未来的住胎”。“胎中的卧处”就是住胎。以无上的道,就是以最胜的道。因为以道断除了业与烦恼,所以说“因已断除其因”。另外三种也是指卵生、湿生、化生。在这里,虽然按照“无胎者”这个说法,只应当说“住胎”,但由引申而能成立的一切也都可以说,所以也说了“后有再生”,应当这样理解。
‘‘Devalokagabbhasampattiyā’’ti vatvāpi ṭhapetvā bhummadeve sesadevesu gabbhaggahaṇassa abhāvato paṭisandhiyevettha gabbhasampattīti veditabbāti vuttamevatthaṃ vivaritvā dassento āha ‘‘devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatī’’ti. Assāti abhivādanādisāmīcikammassa. Mātukucchismiṃpaṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentoti mātito aparisuddhabhāvaṃ dassento, akkositukāmassa dāsiyā puttoti dāsikucchimhi nibbattabhāve dosaṃ dassetvā akkosanaṃ viya bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassetvā akkosantopi evamāhāti adhippāyo. Gabbhatoti devalokappaṭisandhito. Tenevāha ‘‘abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo’’ti. ‘‘Hīno vā gabbho assāti apagabbho’’ti imassa viggahassa ekena pariyāyena adhippāyaṃ dassento āha ‘‘devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgī’’ti. Iti-saddo hetuattho. Yasmā āyatimpi hīnagabbhapaṭilābhabhāgī, tasmā hīno vā gabbho assāti apagabbhoti adhippāyo. Puna tasseva viggahassa ‘‘kodhavasena…pe… dassento’’ti heṭṭhā vuttanayassa anurūpaṃ katvā adhippāyaṃ dassento āha ‘‘hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo’’ti. Gabbha-saddo atthi mātukucchipariyāyo ‘‘gabbhe vasati māṇavo’’tiādīsu (jā. 1.15.363) viya. Atthi mātukucchismiṃ nibbattasattapariyāyo ‘‘antamaso gabbhapātanaṃ upādāyā’’tiādīsu (mahāva. 129) viya. Tattha mātukucchipariyāyaṃ gahetvā atthaṃ dassento āha ‘‘anāgate gabbhaseyyā’’ti. Gabbhe seyyā gabbhaseyyā. Anuttarena maggenāti aggamaggena. Kammakilesānaṃ maggena vihatattā āha ‘‘vihatakāraṇattā’’ti. Itarā tissopīti aṇḍajasaṃsedajaopapātikā. Ettha ca yadipi ‘‘apagabbho’’ti imassa anurūpato gabbhaseyyā eva vattabbā, pasaṅgato pana labbhamānaṃ sabbampi vattuṃ vaṭṭatīti punabbhavābhinibbattipi vuttāti veditabbā.
现在,为了说明依据“胎”这个词的七种含义所作的不同词义分解,他说了“再者……”等话。不过,在这个解释方案中,有人说:“‘住胎’和‘后有再生’这两者,也都只是依据‘住胎’来说的。”难道不是吗?因为已经说过“未来的住胎已断”,那么所断的就只是住胎,并非说入胎——为了避免这个过失,他说了“正如又……”等话。那么,为什么不只说“再生”这一个词,还要加上“后有”呢?因为“不再有后有的状态”是指诸法刹那刹那生起的再生。因此,他说了“而所谓再生……”等话。
Idāni sattapariyāyassa gabbha-saddassa vasena viggahanānattaṃ dassento āha ‘‘apicā’’tiādi. Imasmiṃ pana vikappe gabbhaseyyā punabbhavābhinibbattīti ubhayampi gabbhaseyyavaseneva vuttantipi vadanti. Nanu ca ‘‘āyatiṃ gabbhaseyyā pahīnā’’ti vuttattā gabbhassa seyyā eva pahīnā, na pana gabbhoti āpajjatīti āha ‘‘yathā cā’’tiādi. Atha ‘‘abhinibbattī’’ti ettakameva avatvā punabbhavaggahaṇaṃ kimatthanti āha ‘‘abhinibbatti ca nāmā’’tiādi. Apunabbhavabhūtāti khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbatti.
“法界”在这里是指:它能毫无遗漏地持住一切法,如实去领受、观察,所以叫“法界”;也就是以诸法的真实自性来了悟的体性,这是一切知智的另一个名称。“已通达”就是已经亲自证得、已经获得的意思,这里说的是“获得的因”。“达到说法的善巧”是指能够随顺听者的意乐而转变方式加以开示的能力,这就是说法的善巧;达到它,就是已经得到、已经证得的意思。“悲心遍满”是指以对大一切众生的大悲遍满。为了再用譬喻说明这同一个特相而开示,说道“如地之心”。犹如大地在净与不净的放置、切割、破裂等中不动摇,不产生贪嗔,同样,在可意与不可意、得与不得等中,由于断除贪嗔而不动摇其心,故为“如地之心”,这是此处的意思。“不动法”在这里,有些说“不动法”名为果等至。我们的主张则是:“对于他人即使责骂时,也因自己如地之心而不动摇的本性”,此处应当这样理解其义。被老所随逐,就是被老所缠绕。由于婆罗门年老,接近死亡,所以以推测的方式说“今天死了”等语。“然而以伟大的精进”,是说“萨度,确实有如此阿拉汉的见”,如此生起大精进。“无与伦比的先起状态”,就是不为他人所共的先起状态。没有与此相等的,所以是“无与伦比”,即先起状态。
Dhammadhātunti ettha dhamme anavasese dhāreti yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu, dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvo, sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Paṭivijjhitvāti sacchikatvā, paṭilabhitvāti attho, paṭilābhahetūti vuttaṃ hoti. Desanāvilāsappatto hotīti rucivasena parivattetvā dassetuṃ samatthatā desanāvilāso, taṃ patto adhigatoti attho. Karuṇāvipphāranti sabbasattesu mahākaruṇāya pharaṇaṃ. Tādilakkhaṇameva puna upamāya vibhāvetvā dassento āha ‘‘pathavīsamacittata’’nti. Yathā pathavī suciasucinikkhepacchedanabhedanādīsu na vikampati, anurodhavirodhaṃ na pāpuṇāti, evaṃ iṭṭhāniṭṭhesu lābhālābhādīsu anurodhavirodhappahānato avikampitacittatāya pathavīsamacittatanti attho. Akuppadhammatanti ettha akuppadhammo nāma phalasamāpattīti keci vadanti. ‘‘Paresu pana akkosantesupi attano pathavīsamacittatāya akuppanasabhāvatanti evamettha attho gahetabbo’’ti amhākaṃ khanti. Jarāya anusaṭanti jarāya paliveṭhitaṃ. Brāhmaṇassa vuddhatāya āsannavuttimaraṇanti sambhāvanavasena ‘‘ajja maritvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Mahantena kho pana ussāhenā’’ti sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti evaṃ sañjātamahussāhena. Appaṭisamaṃ purejātabhāvanti anaññasādhāraṇaṃ purejātabhāvaṃ. Natthi etassa paṭisamoti appaṭisamo, purejātabhāvo.
拍动翅膀,就是摇动翅膀。“出离者”这个词用的是属格,表示区分范围,意思是“在那些已经出离的人当中”。
Pakkhe vidhunantāti patte cālentā. Nikkhamantānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, nikkhantesūti attho.
如果它是最年长的,就应该这样称呼它:那只最先从卵壳里出来的小鸡,就应该被称为“最年长”,意思是它应当得到这个称呼。“使之相合”,就是使之协调一致。即使是三界之内的众生,也因为在各处都未断除无明而被无明缠缚,所以进入了无明卵壳之中,因此说“在那些进入无明卵壳的众生中”。“卵壳”就是种子壳。“在世间群聚中”:世间本身就是以和合、聚集而住的意义称为“世间群聚”,也就是众生群体。“正等觉”:在这里,“正”是不颠倒的意思,“等”这个字表示“自己”。因此,以不颠倒的方式自己觉悟、通达四圣谛,所以道被称为“正等觉”。因此说“正确地、自己觉悟”,意思就是自己正确地觉悟。或者,“正”是称赞的词,“等”是美好的词,所以说“或者是殊胜而美好的觉悟”。
So jeṭṭho iti assa vacanīyoti yo paṭhamataraṃ aṇḍakosato nikkhanto kukkuṭapotako, so jeṭṭhoti vacanīyo assa, bhaveyyāti attho. Sampaṭipādentoti saṃsandento. Tibhūmapariyāpannāpi sattā avijjākosassa anto paviṭṭhā tattha tattha appahīnāya avijjāya veṭhitattāti āha ‘‘avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesū’’ti aṇḍakosanti bījakapālaṃ. Lokasannivāseti lokoyeva saṅgamma samāgamma nivāsanaṭṭhena lokasannivāso, sattanikāyo. Sammāsambodhinti ettha sammāti aviparītattho, saṃ-saddo sāmanti imamatthaṃ dīpeti. Tasmā sammā aviparītenākārena sayameva cattāri saccāni bujjhati paṭivijjhatīti sammāsambodhīti maggo vuccati. Tenāha ‘‘sammā sāmañca bodhi’’nti, sammā sayameva ca bujjhanakanti attho. Sammāti vā pasatthavacano, saṃ-saddo sundaravacanoti āha ‘‘atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhi’’nti.
“不是一切功德的给予者”是指不能给予一切功德。因为不能给予一切功德,所以就是“不是一切功德的给予者”。这是一个否定复合词,因为它能表达意义,就像“没有太阳照耀的面孔”那样。“三明”:对于具备近依的人,它和阿拉汉果一起给予三明。难道在这里,因为漏尽智包含在道中,怎么能说“道给予三明”呢?这没有过失。虽然漏尽智包含在道中,但当八支道存在时,三明与道智一起圆满,所以说“道给予三明”。“六通”这里也是同样的道理。“声闻巴拉密智”:就是上首弟子所应证得的世间与出世间智。“独觉菩提智”这里也应按同样的道理来理解。“已了知”:就是已知道。而这里的了知不是依传闻等,所以说“已通达”,意思是已作现量。通达也不是像站在远处的人那样的通达,所以说“我已证得”,意思是已到达。到达也不是自己走去,所以说“我已证悟”,意思是在相续中令其生起而获得。
Asabbaguṇadāyakattāti sabbaguṇānaṃ adāyakattā. Sabbaguṇe na dadātīti hi asabbaguṇadāyako, asamatthasamāsoyaṃ gamakattā yathā ‘‘asūriyapassāni mukhānī’’ti. Tisso vijjāti upanissayavato saheva arahattaphalena tisso vijjā deti. Nanu cettha tīsu vijjāsu āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannattā kathametaṃ yujjati ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti? Nāyaṃ doso. Satipi āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannabhāve aṭṭhaṅgike magge sati maggañāṇena saddhiṃ tisso vijjā paripuṇṇā hontīti ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti vuccati. Cha abhiññāti etthāpi eseva nayo. Sāvakapāramiñāṇanti aggasāvakehi paṭilabhitabbameva lokiyalokuttarañāṇaṃ. Paccekabodhiñāṇanti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Abbhaññāsinti jāniṃ. Jānanañca na anussavādivasenāti āha ‘‘paṭivijjhi’’nti, paccakkhamakāsinti attho. Paṭivedhopi na dūre ṭhitassa lakkhaṇappaṭivedho viyāti āha ‘‘pattomhī’’ti, pāpuṇinti attho. Pāpuṇanañca na sayaṃ gantvāti āha ‘‘adhigatomhī’’ti, santāne uppādanavasena paṭilabhinti attho.
“譬喻的善巧配合”,就是用所喻之义来准确配合譬喻。“以义”,就是用所喻之义。就像母鸡对蛋做三种动作,是小鸡从蛋壳里出来的根本原因;同样,处在菩萨位的世尊修三种随观,是从无明蛋壳里出来的根本原因。所以说“正如那只母鸡……三种随观的行为”。因为说到“在相续中”,所以相续像蛋,出壳的小鸡像佛的功德。而所谓“佛德”,从意义上说就是佛本身,因为经文说“瓦塞塔,这是如来的称呼:法身”等等。“无明蛋壳变薄”,是指通过强有力的观照,无明蛋壳变得薄弱;又因为无明和蛋壳一样有覆藏的特性,所以说无明像蛋壳。即使变软了,也还可能变硬,为了否定这一点,所以说“僵硬坚硬之性”。“锐利、坚硬、明净、勇悍之性”:在这里,对所执取的行,观智依定根而容易进入,这是“锐利”;即使还没进入,也依念根而不忘失、不迟钝,这是“坚硬”。因为有些箭虽然锐利,射中目标后也会变钝,但这个不是那样。即使有坚硬性,由于微细地运作而没有烦恼现行的躁动,依信根而有“明净”;即使有明净性,过程中也不退缩,而能很好地摧破烦恼怨敌,依精进根应知有“勇悍”。应当知道,通过这几种方式,这里所取的只是行舍智。“观智转向之时”,是指观照达到了出起趣向的状态。那时,它就像怀着道智之胎,所以说“取胎之时”。“令取胎后”,就是在行舍智之后,紧接着通过到达顶点的随顺观,为了产出道智而令取胎。“在神通分方面”,指的是世间神通分。因为出世间神通已经打破了无明蛋壳。不过在有些抄本中,某处写成了“在六通分方面”,应当知道那不是正确的读法。
Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Atthenāti upameyyatthena. Yathā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ kukkuṭacchāpakānaṃ aṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇaṃ, evaṃ bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanākaraṇaṃ avijjaṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇanti āha ‘‘yathā hi tassā kukkuṭiyā…pe… tividhānupassanākaraṇa’’nti. ‘‘Santāne’’ti vuttattā aṇḍasadisatā santānassa, bahi nikkhantakukkuṭacchāpakasadisatā buddhaguṇānaṃ, buddhaguṇāti ca atthato buddhoyeva ‘‘tathāgatassa kho etaṃ, vāseṭṭha, adhivacanaṃ dhammakāyo itipī’’ti vacanato. Avijjaṇḍakosassa tanubhāvoti balavavipassanāvasena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, paṭicchādanasāmaññena ca avijjāya aṇḍakosasadisatā. Mudubhūtassapi kharabhāvāpatti hotīti tannivattanatthaṃ ‘‘thaddhakharabhāvo’’ti vuttaṃ. Tikkhakharavippasannasūrabhāvoti ettha pariggayhamānesu saṅkhāresu vipassanāñāṇassa samādhindriyavasena sukhānuppaveso tikkhatā, anupavisitvāpi satindriyavasena anatikkamanato akuṇṭhatā kharabhāvo. Tikkhopi hi ekacco saro lakkhaṃ patvā kuṇṭho hoti, na tathā idaṃ. Satipi kharabhāve sukhumappavattivasena kilesasamudācārasaṅkhobharahitatāya saddhindriyavasena pasannabhāvo, satipi pasannabhāve antarā anosakkitvā kilesapaccatthikānaṃ suṭṭhu abhibhavanato vīriyindriyavasena sūrabhāvo veditabbo. Evamimehi pakārehi saṅkhārupekkhāñāṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Vipassanāñāṇassa pariṇāmakāloti vipassanāya vuṭṭhānagāminibhāvāpatti. Tadā ca sā maggañāṇagabbhaṃ dhārentī viya hotīti āha ‘‘gabbhaggahaṇakālo’’ti. Gabbhaṃ gaṇhāpetvāti saṅkhārupekkhāya anantaraṃ sikhāppattaanulomavipassanāvasena maggavijāyanatthaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā. Abhiññāpakkheti lokiyābhiññāpakkhe. Lokuttarābhiññā hi avijjaṇḍakosaṃ padālitā. Potthakesu pana katthaci ‘‘chābhiññāpakkhe’’ti likhanti, so apāṭhoti veditabbo.
因为年长,所以称为“长者”;因为一切功德都最为殊胜,所以是最受赞叹者,因此称为“最胜者”。
Jeṭṭho seṭṭhoti vuddhatamattā jeṭṭho, sabbaguṇehi uttamattā pasatthatamoti seṭṭho.
现在,为了说明“婆罗门,我确实已经发起精进”等教导之间的连接关系,而说“世尊如此”等话。其中,“从前行阶段开始”:就是从修习的前行阶段——精进的发起等——开始。“失念”:就是正念已经消失,意思是缺乏正念。“身体粗重”:就是身体有不安、沉重。“在菩提场”:在被称为“菩提”的智慧达到清净明净状态的那个地方。因为“菩提”指的就是慧。它在这里变得明净、清净,所以那个地方就被称为“菩提场”。“已策励”:没有使精进松懈,以坚固精勤所摄的奋发状态而执持,所以说“无迟缓地转起”。“不退缩”:不萎缩,没有因为懈怠而陷于退缩。“已现起”:以深入而不浮沉的状态,面向所缘而安住,所以说“以面向所缘而住”。以摧毁昏昧的方式转起,所以不忘失,即“不忘失”。虽然依身轻安而言,只有心是轻安的,依身轻安而言,身才是轻安的,然而因为身轻安生起时,与心轻安一起生起,不会没有它,所以说“依身心轻安而言”。因为身轻安能带来两种身的轻安,所以说“色身也是轻安的”。
Idāni ‘‘āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriya’’ntiādikāya desanāya anusandhiṃ dassento āha ‘‘evaṃ bhagavā’’tiādi. Tattha pubbabhāgato pabhutīti bhāvanāya pubbabhāgīyavīriyārambhādito paṭṭhāya. Muṭṭhassatināti vinaṭṭhassatinā, sativirahitenāti attho. Sāraddhakāyenāti sadarathakāyena. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne. Bodhīti hi paññā vuccati. Sā ettha maṇḍā pasannā jātāti so padeso ‘‘bodhimaṇḍo’’ti paññāto. Paggahitanti ārambhaṃ sithilaṃ akatvā daḷhaparakkamasaṅkhātussahanabhāvena gahitaṃ. Tenāha ‘‘asithilappavattita’’nti. Asallīnanti asaṅkucitaṃ kosajjavasena saṅkocaṃ anāpannaṃ. Upaṭṭhitāti ogāhanasaṅkhātena apilāpanabhāvena ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā. Tenāha ‘‘ārammaṇābhimukhībhāvenā’’ti. Sammosassa viddhaṃsanavasena pavattiyā na sammuṭṭhāti asammuṭṭhā. Kiñcāpi cittappassaddhivasena cittameva passaddhaṃ, kāyappassaddhivaseneva ca kāyo passaddho hoti , tathāpi yasmā kāyappassaddhi uppajjamānā cittappassaddhiyā saheva uppajjati, na vinā, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyacittappassaddhivasenā’’ti. Kāyappassaddhiyā ubhayesampi kāyānaṃ passambhanāvahattā vuttaṃ ‘‘rūpakāyopi passaddhoyeva hotī’’ti.
那个身体确实就是身体。远离了扰动,就是远离了烦恼的扰动。因为名身远离了扰动,色身也就止息了扰动和热恼。善安置,是指截断心在种种所缘上四处奔驰的散乱,让心善巧地安住、确立在单一所缘上而不散乱。所以说“妥善地安置”等等。心不专一的状态,就是因散乱而动摇;当心得专一时,这种动摇就不存在了,所以说“专一、不动、无悸动”。至此,通过“我确实已策励精进”等话,已经显示了精进、正念、轻安、定这几项作用的成就。难道信和慧的作用成就,在禅那前分的修行道路上不也应该被期许吗?确实应该。但它们与这些作用之间没有间隔,不说也自然明白,所以没有单独提出来。因为如果没有信,精进的策励等根本不可能存在;而这些努力如果缺乏智慧的执持,就不会有如理的精进等。同样,不退缩、不忘失等是精进等的作用,因此,通过这里对不退缩等的提及,慧的作用成就也已经被含摄在内了。或者也可以这样理解:为了表明在修止中定的作用更为重要,所以禅那前分的修行道路是以定作为结语来说的。
So ca khoti so ca kho kāyo. Vigatadarathoti vigatakilesadaratho. Nāmakāye hi vigatadarathe rūpakāyopi vūpasantadarathapariḷāho hoti. Sammā āhitanti nānārammaṇesu vidhāvanasaṅkhātaṃ vikkhepaṃ vicchinditvā ekasmiṃyeva ārammaṇe avikkhittabhāvāpādanena sammadeva āhitaṃ ṭhapitaṃ. Tenāha ‘‘suṭṭhu ṭhapita’’ntiādi. Cittassa anekaggabhāvo vikkhepavasena cañcalatā, sā sati ekaggatāya na hotīti āha ‘‘ekaggaṃ acalaṃ nipphandana’’nti. Ettāvatāti ‘‘āraddhaṃ kho panā’’tiādinā vīriyasatipassaddhisamādhīnaṃ kiccasiddhidassanena. Nanu ca saddhāpaññānampi kiccasiddhi jhānassa pubbabhāgappaṭipadāya icchitabbāti? Saccaṃ, sā pana nānantarikabhāvena avuttasiddhāti na gahitā. Asati hi saddhāya vīriyārambhādīnaṃ asambhavoyeva, paññāpariggahe ca nesaṃ asati ñāyārambhādibhāvo na siyā, tathā asallīnāsammosatādayo vīriyādīnanti asallīnatādiggahaṇenevettha paññākiccasiddhi gahitāti daṭṭhabbaṃ. Jhānabhāvanāyaṃ vā samādhikiccaṃ adhikaṃ icchitabbanti dassetuṃ samādhipariyosānāva jhānassa pubbabhāgappaṭipadā kathitāti daṭṭhabbaṃ.
过去生中的诸蕴,以及和它们相连的名与姓,这一切都被归入宿住,所以经文说“他了知什么?宿住”。痴因为能覆盖遮蔽,就像黑暗一样,所以称为暗,因此说“那本身就是痴”。“能照亮”:意思是按应当做的去做而照亮。照亮本身就是作用,也就是照亮的作用。意思是依它自己的缘,以照亮的状态生起。其余的话是赞叹之语,因为它说明了破除对立面以及殊胜行态的现起。“无明已被破坏”:通过这句,也从“能知”的意义上显示了“明”这个意思,应当如此理解。“为什么?因为明已生起”:通过这句说明,明与无明相对立。并且说明这种对立性,是因为无明应当被断除,而明是能断除者。这个道理在另外两词中也同样适用:通过这句,指出了“黑暗已被破坏、已消失。为什么?因为光明已生起”这个意思。诸烦恼因为能灼烧、逼恼,所以精进称为灼热,因此说“以精进之灼热而灼热”,意思是具有精进。“已派遣自身”:对于达成所愿目的而言,是已放下之心。如不放逸、灼热、已派遣自身而住:其意图也是指其他任何像我这样的人。“勤修”:即已致力于正勤。
Atītabhave khandhā tappaṭibaddhāni nāmagottāni ca sabbaṃ pubbenivāsaṃtveva gahitanti āha ‘‘kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsa’’nti. Moho paṭicchādakaṭṭhena tamo viya tamoti āha ‘‘sveva moho’’ti. Obhāsakaraṇaṭṭhenāti kātabbato karaṇaṃ. Obhāsova karaṇaṃ obhāsakaraṇaṃ. Attano paccayehi obhāsabhāvena nibbattetabbaṭṭhenāti attho. Sesaṃ pasaṃsāvacananti paṭipakkhavidhamanapavattivisesānaṃ bodhanato vuttaṃ. Avijjā vihatāti etena vijānanaṭṭhena vijjāti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kasmā? Yasmā vijjā uppannā’’ti etena vijjāpaṭipakkhā avijjā. Paṭipakkhatā cassā pahātabbabhāvena vijjāya ca pahāyakabhāvenāti dasseti. Esa nayo itarasmimpi padadvayeti iminā ‘‘tamo vihato vinaṭṭho. Kasmā? Yasmā āloko uppanno’’ti imamatthaṃ atidisati. Kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena vīriyaṃ ātāpoti āha ‘‘vīriyātāpena ātāpino’’ti, vīriyavatoti attho. Pesitattassāti yathādhippetatthasiddhiṃ pati vissaṭṭhacittassa. Yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharatoti aññassapi kassaci mādisassāti adhippāyo. Padhānānuyogassāti sammappadhānamanuyuttassa.
“由观察智所摄持”的意思是:并不像证得前两种智那样只是部分,而是完全。“开示”是总结性地开示;因为从本质上说,前面已经开示过了。
Paccavekkhaṇañāṇapariggahitanti na paṭhamadutiyañāṇadvayādhigamaṃ viya kevalanti adhippāyo. Dassentoti nigamanavasena dassento. Sarūpato hi pubbe dassitamevāti.
“三遍生”这句话,是用来说明这一点:婆罗门啊,我以第一种明而生的时候,因为并没有前生或俱生的存在,所以在一切人当中已经是最年长、最年尊的,更何况以三种明而三遍生呢?
应当这样连接理解:以宿住智开示了过去分智。因为宿住智以过去为所缘,属于同一类,而且由于它存在,过去分智才得以存在,所以是以宿住智开示了过去分智。
这里说的“过去分智”,是指对被称为过去蕴、处、界的那一部分过去法毫无障碍的智。
天眼智以现在为所缘,而随业往生智和未来分智都是依靠天眼才得以成就,所以它们是依靠天眼而成立的附属智;安住在天眼当中的他心智也能成就,因此说“以天眼而有现在未来分智”。
这里的“以天眼”,是指连同附属智一起的天眼智。现在分和未来分合起来就是现在未来分,对它的智就是现在未来分智。
正因为证得漏尽智的时候,就像一切知智一样,其余不共的六种智、十力智、唯佛独有的佛法等不共的佛陀功德也都得以成就,所以说“以漏尽而成就了一切世间与出世间的功德”。
因此说“开示了一切知的一切功德之后”。
Tikkhattuṃ jātoti iminā pana idaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ, brāhmaṇa, paṭhamavijjāya jātoyeva purejātassa sahajātassa vā abhāvato sabbesaṃ vuddho mahallako, kimaṅgaṃ pana tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jāto’’ti. Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇanti atītārammaṇasabhāgatāya tabbhāvibhāvato ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ pakāsetvāti yojetabbaṃ. Tattha atītaṃsañāṇanti atītakkhandhāyatanadhātusaṅkhāte atīte koṭṭhāse appaṭihatañāṇaṃ. Dibbacakkhuñāṇassa paccuppannārammaṇattā yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhuvaseneva ijjhanato dibbacakkhuno paribhaṇḍañāṇattā dibbacakkhumhiyeva ca ṭhitassa cetopariyañāṇasiddhito vuttaṃ ‘‘dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇa’’nti. Tattha dibbacakkhunāti saparibhaṇḍena dibbacakkhuñāṇena. Paccuppannaṃso ca anāgataṃso ca paccuppannānāgataṃsaṃ, tattha ñāṇaṃ paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ. Āsavakkhayañāṇādhigameneva sabbaññutaññāṇassa viya sesāsādhāraṇachañāṇadasabalañāṇaāveṇikabuddhadhammādīnampi anaññasādhāraṇānaṃ buddhaguṇānaṃ ijjhanato vuttaṃ ‘‘āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇa’’nti. Tenāha ‘‘sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā’’ti.
身心都为喜的扩散所充遍,意思是透过喜的弥漫,身心圆满。所谓“无明”,就是“无明的”这个意思。因为与“dhi”这个词相连接,这里用宾格来表达属格的意义。这里其余的内容很容易理解。
Pītivipphāraparipuṇṇagattacittoti pītipharaṇena paripuṇṇakāyacitto. Aññāṇanti aññāṇassāti attho. Dhi-saddayogato hi sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.
2. 《狮子经》的注释
2. Sīhasuttavaṇṇanā
1212. 第二经里说的“集会堂”,其实就是一座大礼堂。因为国王们在出征等时候,会站在那里说“这么多人走在前面,这么多人走在后面”等等,坐在那里做安排、划定界限,所以那个地方就叫“集会堂”。另外,从出征的地方回来以后,直到在自己家用牛粪等打扫整理好之前,国王们会在那里待上一两天,所以也叫“集会堂”。又因为那是他们聚在一起共同教导、让事情得到处理的地方,所以也叫“集会堂”。那些国王是实行群体统治的,因此出现的事务没法靠一个人决定,必须得到所有人的同意,所以大家都会聚到那里去教导,因此说那是“共同教导处理事务的堂舍”。或者,因为他们聚在那里,用“这个时候该耕田,这个时候该播种”等方式商量各种家务,就像铺开这处处有漏洞的居家生活一样,所以也叫“集会堂”。
12. Dutiye santhāgāraṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.22; saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.243) nāma ekā mahāsālāva. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā’’tiādinā tattha nisīditvā santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ ‘‘santhāgāra’’nti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehe gomayaparibhaṇḍādivasena paṭijagganaṃ karonti, tāva ekaṃ dve divase te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ. Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ. Gaṇarājāno hi te, tasmā uppannaṃ kiccaṃ ekassa vasena na sijjhati, sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘saha atthānusāsanaṃ agāra’’nti. Yasmā vā tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’ntiādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ santharantītipi santhāgāraṃ.
把儿女、妻子、财富等生活资具施舍出去,是巴拉密。把自己的肢体施舍出去,是近巴拉密。把自己的生命施舍出去,是究竟义巴拉密。为亲属谋利益,是亲属利益行。为世间众生谋利益,是世间利益行。以“业是自己所有的”这种智慧为根据,通过对没有过失的行业、技艺、明处的熟悉,通过对蕴、处等的熟悉,通过对无常、苦、无我三相的审察,智慧所行之处就是佛陀行。菩萨行五种大舍弃时,也就是舍弃肢体、眼睛、财富、王国、儿女妻子。这五种大舍弃虽然都属于布施巴拉密,但为了显示舍弃这一特相的殊胜,以及显示它们极其难行的本质,所以把五种大舍弃分别列出;也正是因此,又从肢体的舍弃中单独列出眼睛的舍弃。虽然在“舍弃”这一点上它们性质相同,但为了区别于财富和王国的舍弃,又把儿女妻子的舍弃单独列出。简要来说,就是出家。
Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo pāramiyo. Attano aṅgapariccāgo upapāramiyo. Attanova jīvitapariccāgo paramatthapāramiyo. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā. Lokassa atthacariyā lokatthacariyā. Kammassakatañāṇavasena anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhacariyā. Aṅganayanadhanarajjaputtadāraparijjāgavasena pañca mahāpariccāge pariccajantena. Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesasabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca pañcamahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ, tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ. Pariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca visuṃ kataṃ. Pabbajjāva saṅkhepo.
所谓“在七种随观当中”,即:无常随观、苦随观、无我随观、厌离随观、离贪随观、灭随观、弃舍随观——就在这七种随观当中。
Sattasu anupassanāsūti aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imāsu sattasu anupassanāsu.
审察之行,就是确定无疑的行为。他们以两种原因摄受那些投归自己门下成为弟子的人,尽管这些人安住在不导向出离的教法。为了说明这些,才说了“为何”等话。
Anuviccakāranti aveccakaraṇaṃ. Dvīhi kāraṇehi aniyyānikasāsane ṭhitā attano sāvakattaṃ upagate paggaṇhanti, tāni dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.
“次第说法”是指应当按次第宣说的说法。那它到底是什么呢?就是布施论等。其中,布施论之所以最先说,是因为它在普通人中也能流传,是一切众生共通的,容易做到,而且是安立于戒的方便。因为乐于舍弃的人,对所占有的东西没有执著,所以能轻松地受持戒,并且能在戒上很好地安住。以戒使施者和受者都清净,这是说利益他人;说戒是远离伤害他人;先说应当做的行为法则,再说不应做的行为法则;先说财富成就的因,再说来世成就的因——因此,在布施论之后接着讲戒论。这是为了显示:“这戒是依于轮回的,这些来世成就就是它的果报。”紧接着讲生天论,是为了显示:“依靠这些布施和戒所成的、有种种粗细差别的福德事,可以获得在四大王天等处、有种种粗细差别的无量天界财富成就。”紧接着生天论之后讲圣道,是为了显示:“这天界仍然被贪等烦恼所染污,而圣道则在一切方面都不被染污。”讲圣道时,为了开示证得圣道的方法,就要说明:连属于天界的欲乐尚且如此,更何况其他一切欲乐,都是多过患、无常、不稳固、会变坏的——这就是欲乐的过患。“低劣、粗俗、属于凡夫、非圣、无益”——这是说它们卑劣。一切存在都是烦恼的依托处——这是说其中的杂染。完全脱离一切杂染的就是涅槃——也应当讲说出离的功德。这里的“等”字,应当理解为以“等”表示开始、开端的含义。
Anupubbiṃ kathanti (dī. ni. ṭī. 2.75-76) anupubbaṃ kathetabbakathaṃ. Kā pana sāti? Dānādikathā. Tattha dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakappaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato kiriyādhammaṃ vatvā akiriyādhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā. ‘‘Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phala’’nti dassanatthaṃ. ‘‘Imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogasampattiyo laddhabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. ‘‘Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbathānupakkiliṭṭho ariyamaggo’’ti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo, maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo. ‘‘Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā’’ti tesaṃ okāro lāmakabhāvo. Sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso. Sabbaso saṃkilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena ādi-atthena dīpitoti veditabbaṃ.
“诸乐的因由”:就是现世乐、来世乐以及与涅槃相应的乐,也就是一切乐的原因。世间无论哪一种财富之乐,全都依靠布施而来——这个道理很明显。至于和禅那、观、道、果、涅槃相连的乐,布施同样是它的亲依止缘。“成就的根本”:世间像地方王权、统御自在、七宝辉耀的转轮王成就这一类人间成就,生在四大王天等处的天界成就,以及其他种种成就,布施是这一切的根本因。“诸财富的依止”:所谓财富,就是按“应受用”这个意思而名为财富的可爱、可意之色等,或者依这些而生的受用之乐,布施是它们稳固不动摇的安立处。对陷于不幸者,布施是“救护”,也就是保护;由于能由此守护,所以是“避难处”,即被种种不幸逼迫时得以栖身的地方;“归趣”,就是应当前往之处;“皈依”,就是依托之处;“庇护”,就是使人不致堕落的依怙;“所缘”,就是作为支撑的所缘。
Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānupasaṃhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānādhīnanti pākaṭoyamattho. Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānappaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva . Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājikādigatā dibbasampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo , tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’ti laddhanāmānaṃ piyamanāpiyarūpādīnaṃ tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā, tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripātiyamānassa olīyanappadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.
就像用各种宝物做成的七支大宝狮子座一样。这样,就说明了布施极为珍贵,并且完全不会让人堕落的含义。就像大地一样,因为无论走到哪里都能获得立足之处。好比体弱的人靠着一根支撑的绳子,起身站立时都能得到扶持;同样,布施是众生投生到善趣、以及在善趣中安住的助缘,所以说“以支撑之义,如同支撑绳”。以度脱苦之义,是指度脱恶趣之苦处。以安稳之义,是指从贪、悭等敌对祸患中得到安稳。以防护怖畏之义,是指保护众生免于贫困怖畏之义。以悭垢等之义,是指以悭吝、贪欲、嗔恨、骄慢、嫉妒、邪见、疑惑等心之垢秽。以不染污之义,是指不被污染。那些,是指悭垢等。以那些确实难以接近之义。以不惊恐之义,是指没有惊恐之因。因为凡是施主、布施之主,他现在也不会从任何地方感到惊恐,更何况未来。以有力之义,是指具有大力量。因为施主、布施之主现在以亲友之力而有力,未来则以身体之力等而有力。以被认为吉祥之义,是指被视为“增长之因”。从不幸状态引导至幸福状态,即到达安稳之地。
Ratanamayasīhāsanasadisanti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ. Evaṃ hissa mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānaṭṭho dīpito hoti. Mahāpathavīsadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhānassa labhāpanato. Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayoti āha ‘‘ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisa’’nti. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhaṭṭhānanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato samassāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosamadaissāmicchādiṭṭhivicikicchādicittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādīnaṃ. Tesaṃ eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti santāsahetuabhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi na kutoci santasati, pageva āyatiṃ. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhipi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vaḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ.
现在,为了也通过大菩提行的身份来显示布施的功德,说了“名为布施……”等话。其中,“把自己奉献出去”这一句,是在给出这样的教导:“大士们真正看清了布施的果报,连自己的生命都能舍弃,那么有智慧的人对外在的东西怎么会执著呢?甚至更不用说别的了。”接着,为了显示一切世间和出世间的最高成就都只从布施产生,说了“因为布施……”等话。其中,为了显示帝释天神、魔、梵天的成就是自利,而转轮王的成就则是自利又利他,所以把转轮王的成就放在那些之后来说。为了显示这些是世间的、那些是出世间的,说了“声闻巴拉密智……”等话。又为了在其中显示殊胜、更殊胜、最殊胜,依次说了三种智。而布施是这些智的缘,这一点前面已经说过。应当知道,这里也说明了布施是梵天成就的缘。
Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘dānaṃ nāmeta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha attānaṃ niyyātentenāti etena ‘‘dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti, tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthusmiṃ pageva saṅgaṃ kareyyā’’ti ovādaṃ deti. Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo, tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘dānañhī’’tiādimāha. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato cakkavattisampatti vuttā. Etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘sāvakapāramiñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamataṃ dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva. Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.
布施,就是以想利益应受供养者的心,或者以恭敬供养的心,把自己的财物施舍给他人。所以,一个行布施的人不可能去杀害别人,也不可能去夺取别人的财物,因此说“正在布施的人,就能够受持戒”。没有什么装饰能比得上戒的装饰,因为戒能带来殊胜的美。也没有什么花能比得上戒的花,这里的道理也是一样。没有什么香能比得上戒的香,这里应当引用“栴檀香、多伽罗香……”等偈颂(《法句经》55),以及“久修苦行诸仙人的香,从身体随风飘去……”等本生偈颂(《本生经》2.17.55)来说明。因为戒既是众生的饰品、装饰,也是香、涂香,还能让别人看起来觉得美好。因此说“以戒装饰……”等等。
Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako purisapuggalo pare hanti, paresaṃ vā santakaṃ haratīti aṭṭhānametanti āha ‘‘dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55) gāthā – ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā. Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.
“这个天界可以得到”,这句话是就中等程度的戒作为起点而说的。因此,天王帝释说道:
Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha. Tenevāha sakko devarājā –
“以低劣的梵行,投生在刹帝利族中;
以中等的修行,能生到天界;以最殊胜的修行,则得到净化。”
‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);
可爱的,就是快乐的。可意的,就是让人喜欢的。称心的,就是让心增长的。为了说明它具备可爱等这些性质,才说了“这里常有游戏”等话。
Iṭṭhoti sukho. Kantoti kamanīyo. Manāpoti manavaḍḍhanako. Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ.
所谓“过患”,就是由于无常、没有乐味等而被染污的状态,因此不能让智者的心感到满意。或者说,“过患”是导致灾祸,也就是极度的悲惨。当如实观察诸欲时,它们就会这样呈现出来。“低劣性”,是指被不高尚的人所使用、不被高尚的人所使用的那种下劣状态。“杂染”,是指造成逼迫和热恼。
Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo, paramakapaṇatā. Tathā ca kāmā yathātathaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo, seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo. Saṃkilissananti vibādhakatā upatāpakatā ca.
在这里,关于“出离的利益”,世尊是这样开示出离的利益的:诸欲中有多少过患,与它们相对立的出离中就有多少利益。此外,出离本身是宽敞无碍的、没有杂染的,是从诸欲中脱离,从欲想中脱离,从欲寻中脱离,从欲热恼中脱离,从嗔恨想中脱离等等。他也阐明了出家以及禅那等当中的功德,并加以称赞。
“适合作业的心”,是指堪能作业的心。由于前面所说的开示,不信等心的过失已经消失,又因为通过后面的开示,这颗心已经具备了成为容受法器的条件,所以是堪能作业的心。不过,注疏中说:因为不信等是心的疾病,那时它们已经消失,所以说“无病的心”。由于邪见、慢等烦恼已经离去,所以是柔软的心。由于欲贪等已经离去,所以是没有盖障的心。由于在正确的修行中与殊胜的喜和欢悦相应,所以是昂扬的心。其中,由于信达到圆满,所以是清净信心。与“当世尊了知”这句话相连。
或者也可以这样理解:“适合作业的心”,是因为欲贪离去而无病的心。“柔软的心”,是因为嗔恨离去、以慈心而不僵硬的心。“没有盖障的心”,是因为掉举和追悔离去、不散乱,因此不被遮蔽的心。“昂扬的心”,是因为昏沉睡眠离去、以精进提策而不消沉的心。“清净信心”,是因为疑惑离去、在正确修行中已决意信受的心。应当这样理解这里其余诸词的含义。
Nekkhammeānisaṃsanti ettha ‘‘yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Apica nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādasaññāyā’’tiādinā nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi. Pabbajjāyaṃ jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. Kallacittanti kammaniyacittaṃ heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā upari desanāya bhājanabhāvūpagamena kammakkhamacittaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā, tadā te vigatā, tasmā āha ‘‘arogacitta’’nti. Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ. Yadā bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacittanti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. Muducittanti byāpādavigamena mettāvasena akaṭhinacittaṃ. Vinīvaraṇacittanti uddhaccakukkuccavigamena avikkhepato tena apihitacittaṃ. Udaggacittanti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ. Pasannacittanti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo.
就像用“如同……”等譬喻,从比喻的角度说明狮子断除烦恼以及生起圣道。“去除了黑垢”就是黑垢已经消除。“很好地”就是非常善巧地。“染料”就是青色、黄色、红色等染料。“拿了”就是拿取,变得光辉。“就在那座位上”就是就在那个坐处。通过这个,说明了他具有轻快的观照、敏锐的智慧、安乐道以及快速通达的特质。
“离尘”是因为远离了能导致恶趣的贪欲等尘垢,所以叫离尘。“离垢”是因为无余去除了邪见和疑的污垢。或者说,因为没有初道所断的烦恼尘垢,所以叫离尘;因为去除了五种恶戒的污垢,所以叫离垢。
“为了显示它生起的状况”这句话为什么说呢?这是针对“道智不是以无为法为所缘吗?”这样的质疑,而说出“那个智……”等话。其中,“以……方式通达”是指以不迷乱的明见方式去通达,因此说“以作用的方式”。
这里把譬喻对应起来:衣比喻心;衣因为外来的污垢而变脏,比喻心被贪等污垢所染;洗衣石板比喻次第说法;水比喻信;用水浸润后,用碱性的牛粪灰和碱水揉搓脏衣的洗涤过程,比喻以信润湿后,反复以信润湿,以念、定、慧使过失变得松软,通过闻法等方式净化心的精勤努力。通过那番努力,衣上的黑垢得以去除,比喻通过精勤努力压伏了烦恼;染料比喻圣道;用染料染过的干净衣物变得光辉,比喻被压伏了烦恼的心通过圣道得到净化。
Seyyathāpītiādinā upamāvasena sīhassa kilesappahānaṃ ariyamagguppādanañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhudeva. Rajananti nīlapītalohitādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya, pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tassaṃyeva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhappaṭipadakhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ. Pañcavidhadussīlyamalavigamena vītamalaṃ. Tassa uppattiākāradassanatthanti kasmā vuttaṃ? Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ. Tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanasilātalaṃ viya anupubbīkathā, udakaṃ viya saddhā, udakena temetvā ūsagomayachārikakhārehi kāḷake sammadditvā vatthassa dhovanappayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho. Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhavatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti.
说了“见法”之后,因为“见”除了指智见以外还有别的含义,为了排除那些含义,所以又说“得法”。“得”除了指智慧的成就以外也还有别的含义,为了加以区分,所以又说“知法”。然而这种“知法”也可能只是知道法的一部分,为了显示毫无遗漏地了知,所以又说“深入法”。这就表明他已经真正觉悟了圣谛。因为道智在一次现观中就能完成遍知等作用,毫无遗漏地全面深入四圣谛法,所以说“以此见而见圣谛法者,就是见法”。
“已度越疑”:就像已经渡过了可怕的旷野一样,基于十六事和八事的疑惑已经渡过了、完全超越了。“已离犹豫”:对于转起等,“是这样吗?不是这样吗?”这种犹豫已经消失、被彻底断除了。由于能让人怯弱的恶法已经断除,又在与之对立的戒等功德中站稳了脚跟,所以获得了自信、无所畏惧、明达的状态。因为是自己亲身现见,不依赖别人,也没有别人可以依赖,所以是“不依他”。
‘‘Diṭṭhadhammo’’ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti nāma ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesenapi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ. ‘‘Pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti. Tenāha ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā nittiṇṇā vicikicchā. Vigatā kathaṃkathāti pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu patiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, na cassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo.
指定后而做,是指先指向自己,再以杀害的方式做成的、产生的肉。缘业在这里,业这个词既是造作之义,也有过去时的意味,所以说缘自己所作。这是相业的别名,就像缘业触等经文中的用法一样。相业,就是以相的状态所能得到的业。这里因为存在以造作方式而有的缘业,所以说肉是缘业,就像觉为佛,彼属于此人故为佛。其余部分在这里文义浅显。
Uddisitvā katanti attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ maṃsaṃ. Paṭiccakammanti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakāliko cāti āha ‘‘attānaṃ paṭiccakata’’nti. Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘paṭicca kammaṃ phusatī’’tiādīsu (jā. 1.4.75) viya. Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa. Karaṇavasena paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā buddhi buddhaṃ. Taṃ etassa atthīti buddho. Sesamettha uttānameva.
《良马经》等经的注释
3-4. Assājānīyasuttādivaṇṇanā
13-1413-14. 在第三经中,sāṭheyyāni(诡诈性)就是saṭhattāni(诡诈)。剩下的词也按同样的方式理解。不过,他这些诡诈等,是与身和心的正直相对立的,属于伴随贪心升起的心的运作方式上的差别。
其中,如果一个人想在某个地方站着,而那个地方对人们来说有危险,他不会想“走到前面去,就在那个同样有危险的地方站着”,因为他的意图是欺骗,所以就在他想站的那个地方,像埋在地里的柱子一样,四脚一动不动地站着——这种人就叫诡诈者(saṭho)。这是对诡诈性的显露。
同样,如果一个人想在某个地方转身把身体倒下去,而那个地方对人们来说有危险,他不会想“走到前面去,就在那里倒下去”,而是在他想倒下去的那个地方直接转身倒下——这种人叫虚伪者(kūṭo)。
如果一个人有时想往左走,有时想往右走,有时想直走,而那个地方对人们来说有危险,他不会想“走到前面去,再这样做”,而是在他想随意走的那个地方,有时往左,有时往右,有时直走;同样,当他想拉屎或撒尿时,如果那个地方地面平整、人多、悦目,他不会想“在这里做这种事不合适,走到前面隐蔽的地方再做”,而是就地就做了——这种人叫弯曲者(jimho)。
如果一个人想在某个地方离开道路,转身走上回头路,而那个地方对人们来说有危险,他不会想“走到前面去,就在那里这样做”,而是在他想走回头路的那个地方,离开道路转身走上回头路——这种人叫邪曲者(vaṅko)。
以上就是针对这四种行为而说:“然而,他那些诡诈……中略……成为显露者。”第四经没有需要说的。
13-14. Tatiye sāṭheyyānīti saṭhattāni. Sesapadesupi eseva nayo. Tāni panassa sāṭheyyādīni kāyacittujukatāpaṭipakkhabhūtā lobhasahagatacittuppādassa pavattiākāravisesā. Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva sappaṭibhayaṭṭhāneva ṭhassāmīti na hoti, vañcanādhippāyabhāvato ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccāletvā tiṭṭhati, ayaṃ saṭho nāma, imassa sāṭheyyassa pākaṭakaraṇaṃ. Tathā yassa kismiñcideva ṭhāne nivattitvā khandhagataṃ pātetukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva pātessāmīti na hoti, pātetukāmaṭṭhāneyeva nivattitvā pāteti, ayaṃ kūṭo nāma. Yassa kālena vāmato, kālena dakkhiṇato, kālena ujumaggeneva ca gantukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tatheva evaṃ karissāmīti na hoti, yadicchakaṃ gantukāmaṭṭhāneyeva kālena vāmato, kālena dakkhiṇato, kālena ujumaggaṃ gacchati, tathā leṇḍaṃ vā passāvaṃ vā vissajjetukāmassa idaṃ ṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ ākiṇṇamanussaṃ ramaṇīyaṃ. Imasmiṃ ṭhāne evarūpaṃ kātuṃ na yuttaṃ, purato gantvā paṭicchannaṭṭhāne karissāmīti na hoti, tattheva karoti, ayaṃ jimho nāma. Yassa pana kismiñci ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohitukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā tattheva evaṃ karissāmīti na hoti, paṭimaggaṃ ārohitukāmaṭṭhāneyeva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohati, ayaṃ vaṅko nāma. Iti imaṃ catubbidhampi kiriyaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘yāni kho panassa tāni sāṭheyyāni…pe… āvikattā hotī’’ti. Catutthe natthi vattabbaṃ.
5-8. 垢秽经等的注释
5-8. Malasuttādivaṇṇanā
15-1815-18. 在第五经(《法句经注》2.241)中:不管是教理还是技艺,如果一个人不去诵习、不去反复练习,它就会消失,或者不能持续地现前,所以说“不诵习是持咒者的垢”。再者,住在家里的人如果不常常起身去做修补房屋等事,这个家就会败坏,所以说“不勤作是家屋的垢”。在家人或出家人如果因为懈怠而不打理身体、不维护资具,身体就会变得难看,所以说“懈怠是容貌的垢”。放牛的人如果因为放逸而睡觉或玩耍,那些牛就会因为越界乱跑、遭遇野兽盗贼等灾祸,或者闯进别人的稻田里吃庄稼而遭到损失,他自己也会挨打挨骂;出家人如果因为放逸而不守护六根门等,烦恼就会侵入,使他从教法中退堕,所以说“放逸是守护者的垢”。因为放逸会带来毁灭,处于垢的位置,所以它就是垢。
15-18. Pañcame (dha. pa. aṭṭha. 2.241) yā kāci pariyatti vā sippaṃ vā yasmā asajjhāyantassa ananuyuñjantassa vinassati, nirantaraṃ vā na upaṭṭhāti, tasmā ‘‘asajjhāyamalā mantā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana gharāvāsaṃ vasantassa uṭṭhāyuṭṭhāya jiṇṇappaṭisaṅkharaṇādīni akarontassa gharaṃ nāma vinassati, tasmā ‘‘anuṭṭhānamalā gharā’’ti vuttaṃ. Yasmā gihissa vā pabbajitassa vā kosajjavasena sarīrappajagganaṃ vā parikkhārappaṭijagganaṃ vā akarontassa kāyo dubbaṇṇo hoti, tasmā ‘‘malaṃ vaṇṇassa kosajja’’nti vuttaṃ. Yasmā pana gāvo rakkhantassa pamādavasena niddāyantassa vā kīḷantassa vā tā gāvo atitthapakkhandanādīhi vā vāḷamigacorādiupaddavena vā paresaṃ sālikkhettādīni otaritvā khādanavasena vā vināsamāpajjanti, sayampi daṇḍaṃ vā paribhāsaṃ vā pāpuṇāti, pabbajitaṃ vā pana chadvārādīni arakkhantaṃ pamādavasena kilesā otaritvā sāsanā cāventi, tasmā ‘‘pamādo rakkhato mala’’nti vuttaṃ. So hissa vināsāvahena malaṭṭhāniyattā malaṃ.
“恶行”就是越轨的行为。对越轨的女人,连丈夫也会把她赶出家门;就算她回到父母身边,父母也会赶她走,说:“你是家族的祸害,连看都不该看你。”她无依无靠,四处漂泊,遭受极大的痛苦。因此,她的恶行被称为“污垢”。“施者”就是布施的人。有人在耕田时心想:“这块田丰收后,我要供养饭食等。”可庄稼成熟时,他却起了吝啬心,把布施的念头压了下去。因为吝啬,布施的心无法增长,他就得不到三种成就:人间的成就、天界的成就、涅槃的成就。因此说“吝啬是施者的污垢”。在其他类似的情况中,也是同样的道理。“恶法”就是不善法。这些法在此世和来世都是污垢。那里的“垢”,是指上面所说的垢;“更垢秽”,是说这是一种更为超胜的垢。第六经等文句,都是浅显易懂的。
Duccaritanti aticāro. Aticāriniñhi itthiṃ sāmikopi gehā nīharati, mātāpitūnaṃ santikaṃ gatampi ‘‘tvaṃ kulassa aṅgārabhūtā, akkhīhipi na daṭṭhabbā’’ti taṃ mātāpitaropi nīharanti, sā anāthā vicarantī mahādukkhaṃ pāpuṇāti. Tenassā duccaritaṃ ‘‘mala’’nti vuttaṃ. Dadatoti dāyakassa. Yassa hi khettakasanakāle ‘‘imasmiṃ khette sampanne salākabhattādīni dassāmī’’ti cintetvāpi nipphanne sasse maccheraṃ uppajjitvā cāgacittaṃ nivāreti, so maccheravasena cāgacitte aviruhante manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti tisso sampattiyo na labhati. Tena vuttaṃ ‘‘maccheraṃ dadato mala’’nti. Aññesupi evarūpesu eseva nayo. Pāpakā dhammāti akusalā dhammā. Te pana idhaloke paraloke ca malameva. Tatoti heṭṭhā vuttamalato. Malataranti atirekamalaṃ. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.
《波诃罗陀经》的注释
9. Pahārādasuttavaṇṇanā
19第九经注释。“阿修罗”是指:不像天人那样喜悦、不像天人那样游戏、不像天人那样放光,所以叫阿修罗。或者,天人们叫“修罗”,与它们相对的就是阿修罗,比如毗摩质多罗、波诃罗陀等。他们的住处位于须弥山下方。他们在那里进进出出,在须弥山脚下化现出殿堂等,游戏娱乐,那就是他们在那里享受的快乐。看到这些功德之后,所以他说:“阿修罗们一次又一次看见,就在大海中享受快乐。”
19. Navame (udā. aṭṭha. 45; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.384) asurāti devā viya na suranti na kīḷanti na virocantīti asurā. Surā nāma devā, tesaṃ paṭipakkhāti vā asurā, vepacittipahārādādayo . Tesaṃ bhavanaṃ sinerussa heṭṭhābhāge. Te tattha pavisantā nikkhamantā sinerupāde maṇḍapādīni nimminitvā kīḷantā abhiramanti. Sā tattha tesaṃ abhirati. Ime guṇe disvāti āha ‘‘ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramantī’’ti.
因为世间所说的赡部洲、雪山,以及那里固定的大海、湖泊、高山,还有从这些地方发源的河流等等,凡是人类不能到达的地方,世人就在那里自己迷惑,还会让其他人也迷惑,所以为了破除那里的迷乱,才开始说“这就是赡部洲”等等。意思是它的长度和宽度各有一万由旬。因此说“其中”等等。被水淹没,是因为受用那片水域的众生福报已经耗尽。有美好可见的峰顶,就是善见峰,世间称为金峰。根香是黑栴檀之类。心材香是栴檀之类。边材香是安息香之类。皮香是丁香之类。外皮香是象橘之类。汁香是娑俱罗娑树脂之类。叶香是多摩罗、hirivera之类。花香是龙树花之类。果香是肉豆蔻之类。香的香是一切香气的气味。他们说,这些宽度都是五十由旬,长度则和高度一样,正好都是二百由旬。
Yasmā lokiyā jambudīpo, himavā tattha patiṭṭhitasamuddadahapabbatā tappabhavā nadiyoti etesu yaṃ yaṃ na manussagocaraṃ, tattha sayaṃ sammūḷhā aññepi sammohayanti, tasmā tattha sammohavidhamanatthaṃ ‘‘ayaṃ tāva jambudīpo’’tiādi āraddhaṃ. Dasasahassayojanaparimāṇo āyāmato vitthārato cāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Udakena ajjhotthaṭo tadupabhogisattānaṃ puññakkhayena. Sundaradassanaṃ kūṭanti sudassanakūṭaṃ, yaṃ loke ‘‘hemakūṭa’’nti vuccati. Mūlagandho kālānusāriyādi. Sāragandho candanādi. Pheggugandho salalādi. Tacagandho lavaṅgādi. Papaṭikāgandho kapitthādi. Rasagandho sajjulasādi. Pattagandho tamālahiriverādi. Pupphagandho nāgakusumādi. Phalagandho jātiphalādi. Gandhagandho sabbesaṃ gandhānaṃ gandho. ‘‘Sabbāni puthulato paññāsa yojanāni, āyāmato pana ubbedhato viya dviyojanasatānevā’’ti vadanti.
悦意石面:因为那些台阶是宝石做的,所以是让人看了心生欢喜的石面台阶。妥善备好:靠着受用这些的众生共同拥有的业力,它们被好好地准备、安排得很周整。鱼、龟之类会让水变脏,因为水里没有这些东西,所以池水像水晶一样清澈无杂。横向绵延的高耸山峰:这里说的是“畜生山”。前面的名与姓:在这里,“江河”等是种姓,“恒河”“耶牟那河”等是名字。
Manoharasilātalānīti ratanamayattā manuññasopānasilātalāni. Supaṭiyattānīti tadupabhogisattānaṃ sādhāraṇakammunāva suṭṭhu paṭiyattāni susaṇṭhitāni honti. Macchakacchapādīni udakaṃ malaṃ karonti, tadabhāvato phalikasadisanimmalodakāni. Tiriyato dīghaṃ uggatakūṭanti ‘‘tiracchānapabbata’’nti āha. Purimāni nāmagottānīti ettha nadī ninnagātiādikaṃ gottaṃ, gaṅgā yamunātiādikaṃ nāmaṃ.
正在流淌,就是不断流下。充满,就是盈满的状态。摩娑罗伽罗,也有人叫它“彩水晶”。巨大的众生,就是体型巨大的有情。提弥、吞舟大鱼、吞吞舟大鱼,这是三种鱼。能吞下提弥的,叫吞舟大鱼。据说,能吞下提弥和吞舟大鱼的,就叫吞吞舟大鱼。
Savamānāti sandamānā. Pūrattanti puṇṇabhāvo. Masāragallaṃ ‘‘cittaphalika’’ntipi vadanti. Mahataṃ bhūtānanti mahantānaṃ sattānaṃ. Timī timiṅgalā timitimiṅgalāti tisso macchajātiyo. Timiṃ gilanasamatthā timiṅgalā. Timiñca timiṅgalañca gilanasamatthā timitimiṅgalāti vadanti.
“我的弟子们”这句话,是就入流者等圣者补特伽罗而说的。“不共住”是指不通过伍波萨他甘马等方式与他们共同生活。“举出”就是把他赶走。“解脱味”是指从烦恼中解脱出来的作用。因为一切教法的成就,都只是为了令心无所执取地从诸漏中解脱。
Mamasāvakāti sotāpannādike ariyapuggale sandhāya vadati. Na saṃvasatīti uposathakammādivasena saṃvāsaṃ na karoti. Ukkhipatīti apaneti. Vimuttirasoti kilesehi vimuccanaraso. Sabbā hi sāsanasampatti yāvadeva anupādāya āsavehi cittassa vimuttiatthā.
所谓“宝”,是因为它能让人心生欢喜,所以叫宝。比如修习念住等法门时,即使在修行初期,也能生起不少喜与悦,到了后期就更不用说了。确实有这样的经文说:
Ratanānīti ratijananaṭṭhena ratanāni. Satipaṭṭhānādayo hi bhāviyamānā pubbabhāgepi anappakaṃ pītipāmojjaṃ nibbattenti, pageva aparabhāge. Vuttañhetaṃ –
“无论他从哪方面去观察诸蕴的生起与灭去,
他能获得喜悦和欢欣,对于了知者来说,那就是不死之境。”
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) –
由世间珍宝所产生的喜悦和欢欣,连它的一小部分都比不上。再者——
Lokiyaratananibbattaṃ pana pītipāmojjaṃ na tassa kalabhāgampi agghati. Apica –
“心所珍视,价值极高,无可比拟,难得一见;
无上士所受用者被称为宝。”
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ; Anomasattaparibhogaṃ, ratananti pavuccati’’. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50);
如果因为“被恭敬对待”等状态而成为宝,那么只有四念处等才是真正意义上的宝。菩提分法之所以有那样的威力——因为对这些证得来说它是近因——声闻弟子依靠它证得声闻巴拉密智,独觉佛依靠它证得独觉菩提智,正自觉者依靠它证得正自觉。所谓近因,就是布施等作为依止。因此,从“令喜悦生起”的意义和“被恭敬对待”等意义来看,菩提分法具有更殊胜的宝性。所以这样说:“此中即有这些宝,也就是四念处等。”
Yadi ca cittīkatādibhāvena ratanaṃ nāma hoti, satipaṭṭhānādīnaṃyeva bhūtato ratanabhāvo. Bodhipakkhiyadhammānañhi so ānubhāvo, yaṃ sāvakā sāvakapāramiñāṇaṃ, paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ, sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti āsannakāraṇattā. Āsannakāraṇañhi dānādiupanissayoti evaṃ ratijananaṭṭhena cittīkatādiatthena ca ratanabhāvo bodhipakkhiyadhammānaṃ sātisayo. Tena vuttaṃ ‘‘tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ. Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādi.
在这里,以心进入所缘并现前为意义,所以叫现前;只有念本身才是现前,所以叫念处。又因为所缘按身等分为四种,所以说“四念处”。确实,由于断除了对身、受、心、法所生的净想、乐想、常想、我想,并且把握它们的不净、苦、无常、无我,所以把它们分别说为身随观等。
Tattha ārammaṇe okkantitvā upaṭṭhānaṭṭhena upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānanti satipaṭṭhānaṃ. Ārammaṇassa pana kāyādivasena catubbidhattā vuttaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti. Tathā hi kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattasaññānaṃ pahānato asubhadukkhāniccānattabhāvaggahaṇato ca nesaṃ kāyānupassanādibhāvo vibhatto.
因为正确精进;或自己正确精进;或精勤于受到称赞的美妙之事,所以叫正勤。又因为能使那个人真正地精勤,所以叫正勤,这是精进的同义词。这正勤能成办四种作用:使未生的恶法不生起、使已生的恶法断除,使未生的善法生起、使已生的善法安住,因此说四正勤。
Sammā padahanti etena, sayaṃ vā sammā padahati, pasatthaṃ sundaraṃ vā padahantīti sammappadhānaṃ, puggalassa vā sammadeva padhānabhāvakaraṇato sammappadhānaṃ vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tampi anuppannuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanappahānavasena anuppannuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādanaṭṭhāpanavasena ca catukiccasādhakattā vuttaṃ ‘‘cattāro sammappadhānā’’ti.
“成就”就是神变,意思是圆满、达成。或者,众生依靠它而成就、增长,达到最殊胜的境地,所以叫神变。这样,按第一种含义,神变本身就是“足”,也就是神变的一部分。按第二种含义,神变之足即是依止和达成的方法,所以叫神足。通过它,修行者达到并证得越来越殊胜的神变。这个神足,是以欲等四种增上法为首要、为主导而生起的,因此说“四神足”。
Ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi. Iti paṭhamena atthena iddhi eva pādoti iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamupāyoti iddhipādo. Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti. Svāyaṃ iddhipādo yasmā chandādike cattāro adhipatidhamme dhure jeṭṭhake katvā nibbattīyati, tasmā vuttaṃ ‘‘cattāro iddhipādā’’ti.
五根,就是信等五种根。其中,信根压伏不信,在胜解的特相上发挥根的作用;精进根压伏懈怠,在策励的特相上发挥根的作用;念根压伏放逸,在安住的特相上发挥根的作用;定根压伏散乱,在不散乱的特相上发挥根的作用;慧根压伏无明,在照见的特相上发挥根的作用。
Pañcindriyānīti saddhādīni pañca indriyāni. Tattha assaddhiyaṃ abhibhavitvā adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ. Kosajjaṃ abhibhavitvā paggahalakkhaṇe, pamādaṃ abhibhavitvā upaṭṭhānalakkhaṇe, vikkhepaṃ abhibhavitvā avikkhepalakkhaṇe, aññāṇaṃ abhibhavitvā dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ.
这些本身就是“力”,因为不能被不信等所压倒,所以从不动摇的意义上说,又因为它们在相应诸法中以坚固的状态存在,所以应当知道它们是“力”。
Tāniyeva assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena sampayuttadhammesu thirabhāvena ca balāni veditabbāni.
七觉支:是觉悟的支分,或者是觉悟者的支分,所以叫觉支。当出世间道生起的那一刻,有一种法的组合生起,它能对抗昏沉、掉举、停滞、刻意造作、贪著欲乐、自我折磨、执取断灭见和常见等种种过患,具体就是念、择法、精进、喜、轻安、定、舍这些法。圣弟子依靠这个法的组合而觉悟,从烦恼的沉睡中醒来,通达四圣谛,或者直接证得涅槃,所以这个法的组合就叫“觉”。这个叫做法之组合的觉,它的支分就叫觉支,就像禅那支、道支那样。还有,那位依靠上面说的法的组合而觉悟的圣弟子,也叫“觉者”。这位觉者的支分,也叫觉支,就像军队的支分、战车的支分那样。所以古代长老们说:“正在觉悟的人的支分,就是觉支。”(《分别论注》466;《相应部注》3.5.182;《无碍解道注》2.2.17)也应该按照“它们导向觉悟,所以叫觉支”这样的方式(《无碍解道》2.17)来理解觉支的含义。
Satta bojjhaṅgāti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Yā hi esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhati, kilesaniddāya vuṭṭhahati, cattāri ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa vuttappakārāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu porāṇā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti (vibha. aṭṭha. 466; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.17). ‘‘Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā’’tiādinā (paṭi. ma. 2.17) nayenapi bojjhaṅgattho veditabbo.
称为圣八支道,是因为它远离了各个道所应断除的烦恼,因为它能成就圣者的品质,因为它能使人证得圣果,所以是“圣”。它具备正见、正思惟、正语、正业、正命、正精进、正念、正定这八支,或者本身就是这八支,所以叫“八支”。它在灭除烦恼中前进,或者被希求涅槃的人所寻求,或者自己趋向涅槃,所以叫“道”。对于四念处等,也应当这样理解它们的含义分别。
Ariyoaṭṭhaṅgiko maggoti taṃtaṃmaggavajjhehi kilesehi ārakattā, ariyabhāvakarattā, ariyaphalappaṭilābhakarattā ca ariyo. Sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni assa atthi, aṭṭha aṅgāniyeva vā aṭṭhaṅgiko. Mārento kilese gacchati nibbānatthikehi vā maggīyati, sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti maggoti evametesaṃ satipaṭṭhānādīnaṃ atthavibhāgo veditabbo.
入流者:已经进入、抵达并安住在被称为“道”的流中,也就是安住在入流果的人。为现证入流果而修行者:指为了亲自证得入流果而正在修行的人,即初道位者,他也被称为第八种人。一来者:只以结生再来此世间一次的人,也就是安住在第二果的人。不来者:不再以结生返回欲界的人,也就是安住在第三果的人。至于随信行、随法行、一种等圣人的分类,都只是这些果位的细分。其余部分和前面所说的一样。
Sotāpannoti maggasaṅkhātaṃ sotaṃ āpajjitvā pāpuṇitvā ṭhito, sotāpattiphalaṭṭhoti attho. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoti sotāpattiphalassa attapaccakkhakaraṇāya paṭipajjamāno paṭhamamaggaṭṭho, yo aṭṭhamakotipi vuccati. Sakadāgāmīti sakideva imaṃ lokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena āgamanasīlo dutiyaphalaṭṭho. Anāgāmīti paṭisandhiggahaṇavasena kāmalokaṃ anāgamanasīlo tatiyaphalaṭṭho. Yo pana saddhānusārī dhammānusārī ekabījītievamādiko ariyapuggalavibhāgo, so etesaṃyeva pabhedoti. Sesaṃ vuttanayasadisameva.
10. 《伍波萨他经》注释
10. Uposathasuttavaṇṇanā
20第十经。“在那伍波萨他日”指的就是伍波萨他日当天。“为了作伍波萨他”是为了诵出教诫巴帝摩卡。“夜已破晓”指天亮了。“世尊,请为比丘们诵巴帝摩卡”——这是长老请求世尊诵出巴帝摩卡。当时,“比丘们,非伍波萨他日不可行伍波萨他”这条学处还没有制定。那么,世尊为什么度过了三夜呢?他是想从那时起不诵出教诫巴帝摩卡,并借这件事把其中的因由显露出来。“他看见”——他是怎么看见的?他以自己的他心智遍知那集会中比丘们的心,见到了那个破戒者的心。因为见到了心,就等于见到了具有那种心的人,所以经文才说“大目犍连尊者看见了那个破戒的人”等等。正如获得他心智的人能了知他人未来七天的心念,也能了知过去的。“坐在比丘僧团中间”指仿佛属于僧团一样,坐在比丘僧团的内部。“你已被看见”——这不是寻常的事,而是你已被世尊看见。正因为这样被看见,你和这些比丘就没有共住、共行甘马等事。既然你没有这种共住,所以“你起来,贤友”——应当知道,这里措辞的意趣就是如此。
20. Dasame tadahuposatheti (udā. aṭṭha. 45; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.383) tasmiṃ uposathadivasabhūte ahani. Uposathakaraṇatthāyāti ovādapātimokkhaṃ uddisituṃ. Uddhastaṃ aruṇanti aruṇuggamanaṃ. Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhanti thero bhagavantaṃ pātimokkhuddesaṃ yāci. Tasmiṃ kāle ‘‘na, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo’’ti (mahāva. 136) sikkhāpadassa apaññattattā. Kasmā pana bhagavā tiyāmarattiṃ vītināmesi ? Tato paṭṭhāya ovādapātimokkhaṃ anuddisitukāmo tassa vatthuṃ pākaṭaṃ kātuṃ. Addasāti kathaṃ addasa? Attano cetopariyañāṇena tassaṃ parisati bhikkhūnaṃ cittāni parijānanto tassa dussīlassa cittaṃ passi. Yasmā pana citte diṭṭhe taṃsamaṅgīpuggalo diṭṭho nāma hoti, tasmā ‘‘addasā kho āyasmā mahāmoggallānotaṃ puggalaṃ dussīla’’ntiādi vuttaṃ. Yatheva hi anāgate sattasu divasesu pavattaṃ paresaṃ cittaṃ cetopariyañāṇalābhī jānāti, evaṃ atītepīti. Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnanti saṅghapariyāpanno viya bhikkhusaṅghassa anto nisinnaṃ. Diṭṭhosīti ayaṃ na pakatattoti bhagavatā diṭṭho asi. Yasmā ca evaṃ diṭṭho, tasmā natthi te tava bhikkhūhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāso. Yasmā pana so saṃvāso tava natthi, tasmā uṭṭhehi, āvusoti evamettha padayojanā veditabbā.
那人第三次仍然沉默。长老已经多次说过,他或许是心想“长老自己会厌烦,然后就会停下来”,或许是心想“现在我倒要看看这些人怎么修行”,出于这种意图,他才保持沉默。抓住手臂,是因为长老心想:“世尊和我都已经如实看清这个人了,而且已经三次对他说‘贤友,起来’,他都不起来。现在该把他赶出去了,不能让僧团的伍波萨他因此中断。”于是他就抓住那人的手臂,这样抓住之后,把他赶出门屋之外,也就是从门厅赶出去。然而“外面”是显示被赶出之处。或者,“从外门屋”是指从外门屋也赶出去,而不只是从内门屋。两种说法都是指从精舍往外赶出去的意思。上门闩,是指插上门闩和上面的闩,也就是把门关得更紧的意思。从“乃至抓住手臂”这句话,是说:如果听了“阿难,众不清净”这话之后,他就应当离开,然而他却不离开,乃至那愚人还要等到被抓住手臂,这显示是稀有之事。这也应当知道是呵责稀有。
Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosīti anekavāraṃ vatvāpi ‘‘thero sayameva nibbinno oramissatī’’ti vā, ‘‘idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī’’ti vā adhippāyena tuṇhī ahosi. Bāhāyaṃ gahetvāti ‘‘bhagavatā mayā ca yāthāvato diṭṭho, yāvatatiyaṃ ‘uṭṭhehi, āvuso’ti ca vutto na vuṭṭhāti, idānissa nikkaḍḍhanakālo, mā saṅghassa uposathantarāyo ahosī’’ti taṃ bāhāyaṃ aggahesi, tathā gahetvā. Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārakoṭṭhakā dvārasālāto nikkhāmetvā. Bahīti pana nikkhāmitaṭṭhānadassanaṃ. Atha vā bahidvārakoṭṭhakāti bahidvārakoṭṭhakatopi nikkhāmetvā, na antodvārakoṭṭhakato eva. Ubhayatthāpi vihārato bahikatvāti attho. Sūcighaṭikaṃ datvāti aggaḷasūciñca uparighaṭikañca ādahitvā, suṭṭhutaraṃ kavāṭaṃ thaketvāti attho. Yāva bāhāgahaṇāpi nāmāti iminā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti vacanaṃ sutvā eva hi tena pakkamitabbaṃ siyā, evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessati, acchariyamidanti dasseti. Idañca garahanacchariyamevāti veditabbaṃ.
这时,世尊心想:“现在僧团里出现了败类,不清净的人也来参加伍波萨他。而如来不会和不清净的众会一起做伍波萨他,也不会诵巴帝摩卡。如果不诵,比丘僧团的伍波萨他就会中断。不如我从现在起,只允许比丘们自己诵巴帝摩卡。”这样想过之后,他就允许比丘们自己诵巴帝摩卡。因此经文说:“那时,世尊……(中略)……你们应当诵巴帝摩卡。”其中“现在我不”是指:现在我不做伍波萨他,我不诵巴帝摩卡;两个“不”字分别与各自的动词相连。巴帝摩卡有两种:教令巴帝摩卡和教诫巴帝摩卡。其中,“请尊者听我说”等那段是教令巴帝摩卡,那是弟子们诵的,不是佛陀们诵的,每半月诵一次。而“忍辱是最高……一切恶不作……不诽谤、不伤害……这是诸佛的教导”这三首偈颂,名为教诫巴帝摩卡,那是佛陀们亲自诵的,弟子们不诵,是在过了六年之后才诵的。因为长寿的佛陀在世期间,就只有这一种诵巴帝摩卡的方式;而短寿的佛陀,只在初成道时如此,之后就是另一种方式。而且那教令巴帝摩卡也只有比丘们诵,佛陀们不诵。因此,我们的世尊在大约二十年中诵了这教诫巴帝摩卡之后,见到这个障碍,从此就不再诵了。“非处”指没有理由。“无机会”是它的同义词。因为理由作为果报安立的所在,所以叫做“处”;同样,也叫作“机会”。“其”字是对动作的指代。
Atha bhagavā cintesi – ‘‘idāni bhikkhusaṅghe abbudo jāto, aparisuddhā puggalā uposathaṃ āgacchanti, na ca tathāgatā aparisuddhāya parisāya uposathaṃ karonti, pātimokkhaṃ uddisanti. Anuddisante ca bhikkhusaṅghassa uposatho pacchijjati. Yaṃnūnāhaṃ ito paṭṭhāya bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti. Evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāni. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā…pe… pātimokkhaṃ uddiseyyāthā’’ti. Tattha na dānāhanti idāni ahaṃ uposathaṃ na karissāmi, pātimokkhaṃ na uddisissāmīti paccekaṃ na-kārena sambandho. Duvidhañhi pātimokkhaṃ – āṇāpātimokkhaṃ, ovādapātimokkhanti . Tesu ‘‘suṇātu me, bhante’’tiādikaṃ (mahāva. 134) āṇāpātimokkhaṃ. Taṃ sāvakāva uddisanti, na buddhā, yaṃ anvaddhamāsaṃ uddisīyati. ‘‘Khantī paramaṃ…pe… sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe… anupavādo anupaghāto…pe… etaṃ buddhāna sāsana’’nti (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183-185; udā. 36; netti. 30) imā pana tisso gāthā ovādapātimokkhaṃ nāma. Taṃ buddhāva uddisanti, na sāvakā, channampi vassānaṃ accayena uddisanti. Dīghāyukabuddhānañhi dharamānakāle ayameva pātimokkhuddeso, appāyukabuddhānaṃ pana paṭhamabodhiyaṃyeva. Tato paraṃ itaro. Tañca kho bhikkhūyeva uddisanti, na buddhā, tasmā amhākampi bhagavā vīsativassamattaṃ imaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisitvā imaṃ antarāyaṃ disvā tato paraṃ na uddisi. Aṭṭhānanti akāraṇaṃ. Anavakāsoti tasseva vevacanaṃ. Kāraṇañhi yathā tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ‘‘ṭhāna’’nti vuccati, evaṃ ‘‘avakāso’’tipi vuccati. Yanti kiriyāparāmasanaṃ.
比丘们,大海有这八种……这里前后怎么衔接呢?前面说到,对不清净的众会不诵巴帝摩卡,这就是此法和律中的稀有、未曾有法。导师为了把这一法和其余七种稀有未曾有法一起分别开示出来,先以大海作比喻,显示大海的八种稀有未曾有法,于是说:“比丘们,大海有这八种稀有未曾有法。”
Aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamuddeti ko anusandhi? Yvāyaṃ aparisuddhāya parisāya pātimokkhassa anuddeso vutto, so imasmiṃ dhammavinaye acchariyo abbhuto dhammoti taṃ aparehipi sattahi acchariyabbhutadhammehi saddhiṃ vibhajitvā dassetukāmo paṭhamaṃ tāva tesaṃ upamābhāvena mahāsamudde aṭṭha acchariyabbhutadhamme dassento satthā ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamudde’’tiādimāha.