1-2. 次第住经等注
1-2. Anupubbavihārasuttādivaṇṇanā
32-3332-33. 第四品第一经中:「次第住」是指按顺序应证入的住。第二经中:「那里欲灭尽」是指在那处所,诸欲止息。「灭尽后」是令不再回转。「离渴」是因无贪爱之渴与见之渴,故称离渴。「寂止」是因无折磨自身的烦恼,故称寂止。「渡过」是从欲中渡过。「到彼岸」是到达诸欲彼岸。「以彼一分」是指以那禅支。「这里诸欲灭尽」是指在此初禅中诸欲灭尽。「他们」是指进入初禅者,他们被称为「灭尽诸欲而住」。「合掌者」是成为合掌的人。「应侍奉」是应前往侍奉承事。以此方法,于一切处当知其义。
32-33. Catutthassa paṭhame anupubbavihārāti anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārā. Dutiye yattha kāmā nirujjhantīti yasmiṃ ṭhāne kāmā vūpasammanti. Nirodhetvāti appaṭivatte katvā. Nicchātāti taṇhādiṭṭhicchātānaṃ abhāvena nicchātā. Nibbutāti attaparitāpanakilesānaṃ abhāvena nibbutā. Tiṇṇāti kāmato tiṇṇā. Pāraṃgatāti kāme pāraṃ gatā. Tadaṅgenāti tena jhānaṅgena. Etthakāmā nirujjhantīti ettha paṭhamajjhāne kāmā nirujjhanti. Te cāti ye paṭhamajjhānaṃ samāpajjanti, te kāme nirodhetvā nirodhetvā viharanti nāma. Pañjalikoti paggahitaañjaliko hutvā. Payirupāseyyāti upaṭṭhāpeyya. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.
3. 涅槃乐经注
3. Nibbānasukhasuttavaṇṇanā
3434. 第三经中:「优陀夷」是指拉鲁达夷长老。「此即于此」即此确实即在于此。「与欲俱行」即依止于欲。「现行」指在意识门中流动转起。「为逼迫」指为了恼害折磨。「因由」指以某种原因。如此,于一切处当知其义。此经宣说了「非感受之乐」。
34. Tatiye udāyīti lāḷudāyitthero. Etadeva khvetthāti etadeva kho ettha. Kāmasahagatāti kāmanissitā. Samudācarantīti manodvāre sañcaranti. Ābādhāyāti ābādhanāya pīḷanāya. Pariyāyenāti kāraṇena. Evaṃ sabbavāresu attho veditabbo. Imasmiṃ sutte avedayitasukhaṃ nāma kathitaṃ.
4. 牛譬喻经注
4. Gāvīupamāsuttavaṇṇanā
3535. 第四经中:「住山野者」是指在山中行走的母牛。「未善安立而安立」指不如善安立那样安立。「彼相」指那名为初禅的相。「未善持守而持守」指不如善持守那样持守。「无害已」指不打击、不恼害。「心柔软适业」指如同在出世间道刹那,观的心变得柔软、堪任业、适合作业,同样地,作为神通基础的第四禅心也变得柔软适业。「无量定」:四梵住定和道果定也称为无量定,但此处则是以「无量、以无量为所缘」的方式,将善巧熟悉的定视为无量定。「他以那善修的无量定」:于此,这位比丘修习观而证得阿拉汉果。现在,为显示诸漏尽者的神通次第,而说「于其无论何种」等。
35. Catutthe pabbateyyāti pabbatacārinī. Na suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvāti yathā suppatiṭṭhitā hoti, evaṃ na patiṭṭhāpetvā. Taṃ nimittanti taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ nimittaṃ. Na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhātīti yathā suṭṭhu adhiṭṭhitaṃ hoti, na evaṃ adhiṭṭhāti. Anabhihiṃsamānoti apothento aviheṭhento. Mudu cittaṃ hoti kammaññanti yathā vipassanācittaṃ lokuttaramaggakkhaṇe mudu kammakkhamaṃ kammayoggaṃ hoti, evamassa abhiññāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ mudu hoti kammaññaṃ . Appamāṇo samādhīti catubrahmavihārasamādhipi maggaphalasamādhipi appamāṇo samādhi nāma, idha pana ‘‘appamāṇaṃ appamāṇārammaṇa’’nti iminā pariyāyena suppaguṇasamādhi appamāṇasamādhīti daṭṭhabbo. So appamāṇena samādhinā subhāvitenāti imasmiṃ ṭhāne ayaṃ bhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patto. Idāni khīṇāsavassa abhiññāpaṭipāṭiṃ dassento yassa yassa cātiādimāha.
5. 禅那经注
5. Jhānasuttavaṇṇanā
36第五经中,“诸漏灭尽”指阿拉汉果。“凡于彼时有色法”指在那初禅的刹那,依所依或心等起等而生起的、名为色法者。“趣向受等”应理解为依相应的受等。“那些法”指色等五蕴法。“无常等”:以成坏为无常,以逼迫为苦,以破裂为病,以内部败坏为疮,以渗入、穿凿为箭,以苦性为苦厄,以恼害为病患,以非我性为他,以崩坏为败灭,以无主权为空,以不随心转为无我。“遍观”指以强力观智观察。
36. Pañcame āsavānaṃ khayanti arahattaṃ. Yadeva tattha hoti rūpagatanti tasmiṃ paṭhamajjhānakkhaṇe vatthuvasena vā cittasamuṭṭhānikādivasena vā yaṃ rūpaṃ nāma pavattati. Vedanāgatādīni sampayuttavedanādīnaṃ vasena veditabbāni . Te dhammeti te rūpādayo pañcakkhandhadhamme. Aniccatotiādīsu hutvā abhāvākārena aniccato, paṭipīḷanākārena dukkhato, rujjanākārena rogato, antodussanaṭṭhena gaṇḍato, anupaviṭṭhaṭṭhena anukantanaṭṭhena ca sallato, dukkhaṭṭhena aghato, ābādhanaṭṭhena ābādhato, asakaṭṭhena parato, palujjanaṭṭhena palokato, assāmikaṭṭhena suññato, avasavattanaṭṭhena anattato. Samanupassatīti balavavipassanāpaññāya passati.
“从那些法”指从那些五蕴法。“令心回向”指将心转向涅槃。“向不死界”指向涅槃界。“摄心”指见到其功德后,以智慧导入。“寂静”指由于平息了敌对法而寂静。“殊胜”指没有扰动。“安住于此,证得漏尽”指他安住于初禅,增长强力观而证得阿拉汉果。另一种解释:“从那些法”指由于在无常等句中,以“无常”“败灭”两句开示无常相,以苦等六句开示苦相,以“他”“空”“无我”三句开示无我相,因此他在自住中已见这三相,并以这些五蕴法作为所观的法。“令心回向”指让心退还、解脱、出离。“摄心”指先通过听闻、赞叹、教法、施设等方式,将观心导向那名为寂静涅槃的无为、不死界,如此说:“这是寂静的,这是殊胜的。”但道心并不这样说“这是寂静的,这是殊胜的”,而是以涅槃为所缘。然而,在以这种方式通达时,将心导向彼处,这就是它的意思。
Tehi dhammehīti tehi pañcakkhandhadhammehi. Paṭivāpetīti nibbānavasena nivatteti. Amatāyadhātuyāti nibbānadhātuyā. Cittaṃ upasaṃharatīti ñāṇena ānisaṃsaṃ disvā otāreti. Santanti paccanīkasantatāya santaṃ. Paṇītanti atappakaṃ. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātīti so tasmiṃ paṭhamajjhāne ṭhito taṃ balavavipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Aparo nayo – so tehi dhammehīti yasmā aniccatotiādīsu aniccato palokatoti dvīhi padehi aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ, dukkhatotiādīhi chahi dukkhalakkhaṇaṃ, parato, suññato, anattatoti tīhi anattalakkhaṇaṃ. Tasmā so tehi evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā diṭṭhehi antosamāpattiyaṃ pañcakkhandhadhammehi. Cittaṃ paṭivāpetīti cittaṃ paṭisaṃharati moceti apaneti. Upasaṃharatīti vipassanācittaṃ tāva savanavasena thutivasena pariyattivasena paññattivasena ca santaṃ nibbānanti evaṃ asaṅkhatāya amatāya dhātuyā upasaṃharati. Maggacittaṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavaseneva ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’nti na evaṃ vadati. Iminā panākārena taṃ paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharatīti attho.
“他住于彼处”指他安住于以三相为所缘的观中。“达到诸漏灭尽”指次第修习四道,证得阿拉汉果。“以彼法贪”指对止观法的欲贪。“以法喜”是它的同义词。于止观中,能完全灭尽欲贪者证得阿拉汉果,不能者则成为阿那含。
So tattha ṭhitoti tassā tilakkhaṇārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātīti anukkamena cattāro magge bhāvetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Teneva dhammarāgenāti samathavipassanādhamme chandarāgena. Dhammanandiyāti tasseva vevacanaṃ. Samathavipassanāsu hi sabbaso chandarāgaṃ pariyādātuṃ sakkonto arahattaṃ pāpuṇāti, asakkonto anāgāmī hoti.
「草人像」指用草或布做成的人像。「远射箭」即能射远的射手。「不失误地射中」即准确射中、没有闪失。「凡那里有是受所摄的」此处不取色。为何不取?因已超越。这位比丘先进入色界禅那,超越色后进入无色界等至,是故从奢摩他方面,他也已超越色;先对色进行观察,超越之后,现在观照无色,是故从观禅方面,他也超越了色。而在无色界中全无色,所以也不取色。那么为何不取非想非非想处?因其太微细。在那里,四个无色蕴都微细,不适于用来观照。因此世尊说:「诸比丘,凡有想等至,便有他知的证得。」意思是:凡是有心的等至,在观察粗显法时,便有他知的证得,成就阿罗汉果。而非想非非想处由于微细,不被称为想等至。「由于禅那者」指乐于禅那的禅修者们,那些等至。「从定出后」即从该等至出定后。「应正说明」指正确地说明为「是寂静的、殊胜的」,应当仅如此解说、赞叹、描述。
Tiṇapurisarūpakevāti tiṇapotthakarūpe vā. Dūre kaṇḍe pātetīti dūrepātī. Avirādhitaṃ vijjhatīti akkhaṇavedhī. Yadeva tattha hoti vedanāgatanti idha rūpaṃ na gahitaṃ. Kasmā? Samatikkantattā. Ayañhi heṭṭhā rūpāvacarajjhānaṃ samāpajjitvā rūpaṃ atikkamitvā arūpāvacarasamāpattiṃ samāpannoti samathavasenāpi anena rūpaṃ samatikkantaṃ, heṭṭhā rūpaṃ sammasitvā taṃ atikkamma idāni arūpaṃ sammasatīti vipassanāvasenāpi anena rūpaṃ atikkantaṃ. Āruppe pana sabbasopi rūpaṃ natthīti taṃ sandhāyapi rūpaṃ na gahitaṃ. Atha nevasaññānāsaññāyatanaṃ kasmā na gahitanti? Sukhumattā. Tasmiñhi cattāropi arūpakkhandhā sukhumā na sammasanūpagā. Tenevāha – ‘‘iti kho, bhikkhave, yāvatā saññāsamāpatti tāvatā aññāpaṭivedho’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvatā sacittakasamāpatti nāma atthi, tāvatā oḷārike dhamme sammasato aññāpaṭivedho hoti, arahattaṃ sampajjati. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana sukhumattā saññāsamāpattīti na vuccati. Jhāyīheteti jhāyīhi jhānābhiratehi etāni. Vuṭṭhahitvāti tato samāpattito vuṭṭhāya. Samakkhātabbānīti sammā akkhātabbāni, ‘‘santāni paṇītānī’’ti evaṃ kevalaṃ ācikkhitabbāni thometabbāni vaṇṇetabbānīti.
第六 《阿难经》注释
6. Ānandasuttavaṇṇanā
37「于拥挤中」指在五欲的逼隘中。「空间的获得」指获得开阔处。「为了有情的清净」指为了令有情达到清净。「为了超越」指为了超越。「为了灭没」指为了灭去。「为了获得智」指为了获得与观俱行的道。「为了作证涅槃」指为了亲证无因的涅槃。「所谓彼眼将存在」即那净色眼将完好存在。「他们色」即那些色所缘将进入范围。「而彼处将不感知」即于彼色处将不被感知。其余也如此。
37. Chaṭṭhe sambādheti pañcakāmaguṇasambādhe. Okāsādhigamoti okāsassa adhigamo. Sattānaṃ visuddhiyāti sattānaṃ visuddhiṃ pāpanatthāya. Samatikkamāyāti samatikkamanatthāya. Atthaṅgamāyāti atthaṃ gamanatthāya. Ñāyassa adhigamāyāti sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya . Nibbānassa sacchikiriyāyāti apaccayanibbānassa paccakkhakaraṇatthāya. Tadeva nāma cakkhuṃ bhavissatīti taññeva pasādacakkhu asambhinnaṃ bhavissati. Te rūpāti tadeva rūpārammaṇaṃ āpāthaṃ āgamissati. Tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissatīti tañca rūpāyatanaṃ na jānissati. Sesesupi eseva nayo.
「优陀夷」即黑优陀夷长老。「为有想」指仅为有心。「ma」字仅是连音。「何想者」指由哪种想而成为有想。「为何取一切色想」:为何取一切色想?初禅等具足者能感知色等吗?不能感知。但只要以遍色为所缘,便不算超越了色。因为未超越,所以能成为缘。若已超越,则没有那色;因为没有,就不能成为缘。为了显示这个道理,才取此说。
Udāyīti kāḷudāyitthero. Saññīmeva nu khoti sacittakoyeva nu kho. Makāro padasandhimattaṃ. Kiṃsaññīti katarasaññāya saññī hutvā. Sabbasorūpasaññānanti idaṃ kasmā gaṇhi, kiṃ paṭhamajjhānādisamaṅgino rūpādipaṭisaṃvedanā hotīti? Na hoti, yāva pana kasiṇarūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, tāva rūpaṃ samatikkantaṃ nāma na hoti. Asamatikkantattā paccayo bhavituṃ sakkhissati. Samatikkantattā pana taṃ natthi nāma hoti, natthitāya paccayo bhavituṃ na sakkotīti dassetuṃ idameva gaṇhi.
「结发城居民」指住在结发城的女人。「于不倾近等」:因贪而不倾近,因嗔而不背离。「以加行」指以精勤制伏、防护诸烦恼而住;但当烦恼彻底断尽时,便不再是以加行制伏防护而安住。「因解脱而住」即由于从烦恼中解脱而安住。「因住而满足」指如此安住,故称为满足。「因满足而不悸动」指因为满足,所以不生悸动。‘尊者阿难,此定有何果?’那位长老尼如同手里拿着棕榈果问‘这果叫什么?’一般,握着阿拉汉果定而问:‘尊者阿难,此定被世尊说为何果?’回答:‘被说为阿拉汉果。’意思是,阿拉汉即指证得,世尊说这是阿拉汉果的定,这便是其义。「即使有此想」指即使以阿拉汉果想为想,也不感知彼处。如此,这部经中讲述了阿拉汉果定。
Jaṭilavāsikāti jaṭilanagaravāsinī. Na cābhinatotiādīsu rāgavasena na abhinato, dosavasena na apanato. Sasaṅkhārena sappayogena kilese niggaṇhitvā vāretvā ṭhito, kilesānaṃ pana chinnante uppannoti na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Vimuttattā ṭhitoti kilesehi vimuttattāyeva ṭhito. Ṭhitattā santusitoti ṭhitattāyeva santuṭṭho nāma jāto. Santusitattāno paritassatīti santuṭṭhattāyeva paritāsaṃ nāpajjati. Ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phaloti iminā ayaṃ therī tālaphalaññeva gahetvā ‘‘idaṃ phalaṃ kiṃ phalaṃ nāmā’’ti pucchamānā viya arahattaphalasamādhiṃ gahetvā ‘‘ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phalo vutto bhagavatā’’ti pucchati. Aññāphalo vuttoti aññā vuccati arahattaṃ, arahattaphalasamādhi nāmeso vutto bhagavatāti attho. Evaṃsaññīpīti imāya arahattaphalasaññāya saññīpi tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedetīti evaṃ imasmiṃ sutte arahattaphalasamādhi kathitoti.
第七《顺世论者经》注疏
7. Lokāyatikasuttavaṇṇanā
38第七经中:「顺世论者」:指持顺世论的人。「常」:恒常地、持续地。「续」:没有间断地。「止此」:停下来,不必再提此事,这对你们有何意义?「婆罗门,我将为你们说法」:我将为你们讲说四圣谛的法。
38. Sattame lokāyatikāti lokāyatavādakā. Satatanti sadā. Samitanti nirantaraṃ. Tiṭṭhatetanti tiṭṭhatu etaṃ, mā etaṃ paṭṭhapetha, ko vo etena attho. Dhammaṃ vo brāhmaṇā desessāmīti ahaṃ vo catusaccadhammaṃ desessāmi.
「持坚弓者」:指手持坚弓而立的人。「持弓者」:即弓箭手。「坚弓」:指有二千力之弓。所谓「二千力」,是指当弓被拉开时,绑在弦上的铁球等重物,只要握住弓柄向上举至与箭杆齐平的高度,便能离地而起。「已学者」:指在师门中学习技艺十年或十二年的人。「练手者」:并非只学一种技艺就算练手者,此处是指已经熟练掌握、运用自如的人。「曾表演者」:指曾在王宫等处展示过技艺的人。「以轻箭」:指将箭杆内部挖空,填入棉花等物,并经过划线加工而制成的极轻之箭。这样的箭能射穿一牛吼的距离,乃至两牛吼……直到八牛吼、十六牛吼。「以少劳」:即不费力地。「令越过」:即超越。意思是:如同那位弓箭手能迅速越过那一拃四指宽的影子,同样地,他具备能迅速、极速地越过整个轮围的速度。「以步行而跑」:指以步行的方式奔跑。「如是说」:指他们这样说。
Daḷhadhammoti daḷhadhanuṃ gahetvā ṭhito. Dhanuggahoti issāso. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmaṃ nāma yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Sikkhitoti dasa dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippo. Katahatthoti eko sippameva uggaṇhāti, katahattho na hoti ayaṃ pana katahattho ciṇṇavasibhāvo. Katūpāsanoti rājakulādīsu dassitasippo. Lahukena asanenāti anto susiraṃ katvā tūlādīhi pūretvā katalakkhaparikammena sallahukakaṇḍena. Evaṃ katañhi ekausabhagāmī dve usabhānipi gacchati…pe… aṭṭhusabhagāmī soḷasa usabhānipi gacchati. Appakasirenāti niddukkhena. Atipāteyyāti atikkameyya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā so dhanuggaho taṃ vidatthicaturaṅgulaṃ chāyaṃ sīghameva atikkāmeti, evaṃ sakalacakkavāḷaṃ sīghaṃ sīghaṃ atikkamanasamatthena javena samannāgato. Sandhāvanikāyāti padasā dhāvanena. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti.
第八《天阿苏罗会遇经》注疏
8. Devāsurasaṅgāmasuttavaṇṇanā
39在第八经中,“已经列阵以待”指已经面对面地严阵以待。“我们应作战吧”意为我们要交战、要搏斗。“正是溃逃了”指正是逃跑了。“面朝北方”指面朝北方之后。“正在追击时”指正在紧紧追击时。“以护佑恐惧为归宿”意为将防护恐惧、制止怖畏作为依靠和归宿。“无须做”指在战斗中没有什么必要做的事。然而,他们之间为何发生这场战斗呢?原来,阿修罗们先前是三十三天的居住者,当城里的波利质多树开花时,他们便会忆念起天界的波利质多树花,由此生起愤怒,高喊“抓住那些天神!”就这样,他们从正对面径直登上须弥山,天神们也纷纷出城应战。他们之间的战争,犹如牧牛人的孩子们互相用棍棒击打一般。帝释天王在下方五个地方布置了守护,然后在上方的天城周围,安置了与自己相似、手持金刚杵的影像作为守护。阿修罗们击退下方五处的守护后登上去,看见帝释的影像,便转身退去,就这样返回了阿修罗城。
39. Aṭṭhame samupabyūḷho ahosīti paccupaṭṭhito ahosi. Saṅgāmeyyāmāti saṅgāmaṃ kareyyāma yujjheyyāma. Apayiṃsuyevāti palāyiṃsuyeva. Uttarenābhimukhāti uttarāmukhā hutvā. Abhiyante vāti anubandhantiyeva. Bhīruttānagatenāti bhīruttānaṃ bhayanivāraṇaṃ patiṭṭhānaṃ gatena. Akaraṇīyāti yuddhena kiñci akattabbā. Kasmā pana nesaṃ saṅgāmo hotīti? Asurā hi pubbe tāvatiṃsavāsino, te cittapāṭaliyā pupphanakāle dibbapāricchattakapupphaṃ anussaranti. Tato uppannakodhā ‘‘gaṇhatha deve’’ti sammukhasammukhaṭṭhāneneva sineruṃ abhiruhanti, devāpi nikkhamanti. Tesaṃ gopālakadārakānaṃ aññamaññaṃ daṇḍakehi paharaṇasadisaṃ yuddhaṃ hoti. Sakko devarājā heṭṭhā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapetvā upari devapuraṃ parivāretvā attasadisā vajirahatthā paṭimā ṭhapāpesi. Asurā heṭṭhā pañca ṭhānāni paṭibāhitvā abhiruḷhā indapaṭimāyo disvā nivattitvā asurapurameva gacchanti.
“面朝南方”:指面朝南方之后。“杀得无余”:指杀得一个不剩,完全没有残余。“已不见踪影”:指魔罗通过将色界第四禅作为轮回的基础,能了知进入此定者的心;也能了知将同一禅那作为观的基础而入定者的心。然而,对于无色界的等至,无论作为轮回的基础还是作为观的基础,魔罗都无法了知入定者的心。因此说:“已不见踪影”即已经不被魔罗所见。
Dakkhiṇenābhimukhāti dakkhiṇāmukhā hutvā. Apadaṃ vadhitvāti nippadaṃ niravasesaṃ vadhitvā. Adassanaṃ gatoti māropi vaṭṭapādakaṃ katvā rūpāvacaracatutthajjhānaṃ samāpannassa cittaṃ jānāti, tadeva vipassanāpādakaṃ katvā samāpannassa cittaṃ jānāti. Arūpāvacarasamāpatti pana vaṭṭapādā vā hotu vipassanāpādā vā, taṃ samāpannassa māro cittaṃ na jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘adassanaṃ gato pāpimato’’ti.
第九《象经》注疏
9. Nāgasuttavaṇṇanā
40在第九经中,第四十句:“住在阿兰若者”:指住在林野的比丘。“正为行境而忙碌者”:指为了觅食而外出行境的时候。“象之子”:指那些庞大、巨大的象。“幼象”:指年轻的小象。“弯弯曲曲地”:指被反复弯折后放置在那里。“进入涉水处”:指进入被称为“可涉之处”的水池,即进入可以涉水的地方。“从涉水处上来”:指从水池中上岸。“他闲静而居”:指成为闲静而居的人。在此,为了显示对于十力者来说,与大象并无事务需要处理,但在教法中却要指出与那大象相似的补特伽罗,所以引用了这个比喻;因此,为了显示那样的补特伽罗,便说出“正是这样”等语。
40. Navame āraññakassāti araññavāsino. Gocarapasutassāti gocaraggahaṇatthāya gacchantassa. Hatthikalabhāti mahantā mahantā nāgā. Hatthicchāpāti taruṇapotakā. Obhaggobhagganti nāmetvā nāmetvā ṭhapitaṃ. Ogāhaṃ otiṇṇassāti ogāhitabbattā ogāhanti laddhanāmaṃ udakatitthaṃ otiṇṇassa. Ogāhā uttiṇṇassāti udakatitthato uttiṇṇassa. Vūpakaṭṭhoti vūpakaṭṭho hutvā. Idāni yasmā dasabalassa hatthināgena kiccaṃ natthi, sāsane pana taṃsarikkhakaṃ puggalaṃ dassetuṃ idamāhaṭaṃ, tasmā taṃ puggalaṃ dassento evameva khotiādimāha.
10. 《多波富沙经》的注疏
10. Tapussasuttavaṇṇanā
41在第十部经中,「在马喇国」指在马喇族的地域。「阿难,你暂且就留在这里吧」这句话,是世尊因为知悉“只要阿难尊者站在这里,便会与多波富沙居士有一番交谈,以此为因缘,我将开示一个广大的法门”,所以这样说的。「他走近前来」指:据说这位居士吃过早饭,心想“我要去侍奉十力者”,出门时远远看见了长老,便朝着具寿阿难所在的地方走来。「它看来如同悬崖,这即是所谓的出离」的意思是:这种被称为“出家”的出离,对我们来说犹如一个巨大的悬崖,深探下去之后,它就这样显现出来。「心倾向于出离」的意思是:心以所缘的方式倾向于出家生活,即以出离为所缘而生起信乐,以出离为所缘而安住,并从种种敌对法中解脱出来。「见到‘这是寂静’者」说的是那些比丘,他们如此看待这件事:“这种出离是寂静的,已经远离了苦恼与热恼。”「与众多之人相异」指:对于比丘们而言,这种出离与为数众多的大众不相应、不相似,也就是与大众不同,这便是它的含义。
41. Dasame mallesūti mallaraṭṭhe. Idheva tāva tvaṃ, ānanda, hotīti idha bhagavā ‘‘tapussagahapatino idha ṭhitena ānandena saddhiṃ kathāsallāpo bhavissati, tatonidānaṃ ahaṃ mahantaṃ dhammapariyāyaṃ desessāmī’’ti ñatvā āha. Upasaṅkamīti so kira bhuttapātarāso ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti nikkhamanto dūratova theraṃ disvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami. Papāto viya khāyati, yadidaṃ nekkhammanti yamidaṃ pabbajjāsaṅkhātaṃ nekkhammaṃ, taṃ amhākaṃ mahāpapāto viya ogāhitvā upaṭṭhāti. Nekkhamme cittaṃ pakkhandatīti pabbajjāya cittaṃ ārammaṇavasena pakkhandati, tadeva ārammaṇaṃ katvā pasīdati, tadeva patiṭṭhāti, paccanīkadhammehi ca vimuccati. ‘Etaṃ santa’nti passatoti etaṃ nekkhammaṃ santaṃ vigatadarathapariḷāhanti evaṃ passantānaṃ bhikkhūnaṃ. Bahunā janena visabhāgoti tayidaṃ bahunā mahājanena saddhiṃ bhikkhūnaṃ visabhāgaṃ, asadisanti attho.
「话题的由来」指谈话的根源。「阿难,对我来说,心并不倾向于出离」的意思是:即便是像我这样以遍寻的方式思惟的人,心也无法投入出家生活。对于同样以“出离很好”这样遍寻的方式看待“这种出离是寂静的”的人,也是如此。「未被修习」指未曾反复修习、未曾触及、未曾亲自作证。「证得之后」指获得之后、达到之后、亲自作证之后。「他应习近它」的意思是:他应当亲近、依止那种功德利益。「对我来说,由于任何原因」指对我而言,由于某种原因。「证得之后」意思是获得之后。「那便是我的病痛」指:这对我来说,以造成扰害的意义成为一种病痛。「心不倾向于无寻」指:对于第二禅那中无寻有伺的状态,心无法以所缘的方式倾向它。「在寻等之中」指与寻和伺相关的状态。其余各处,其义易明。
Kathāpābhatanti kathāmūlaṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, nekkhamme cittaṃ na pakkhandatīti tassa evaṃ vitakkentassāpi mayhaṃ pabbajjāya cittaṃ na otarati. ‘‘Etaṃsanta’’nti passatoti ‘‘sādhu nekkhamma’’nti parivitakkanavasena ‘‘etaṃ nekkhammaṃ santa’’nti passantassapi. Anāsevitoti na āsevito na phassito na sacchikato. Adhigammāti adhigantvā patvā sacchikatvā. Tamāseveyyanti taṃ ānisaṃsaṃ seveyyaṃ bhajeyyaṃ. Yaṃmeti yena kāraṇena mayhaṃ. Adhigammāti adhigantvā. Svāssa me hoti ābādhoti so mayhaṃ ābādhanaṭṭhena ābādho hoti. Avitakke cittaṃ na pakkhandatīti avitakkavicāre dutiyajjhāne ārammaṇavasena cittaṃ na pakkhandati. Vitakkesūti vitakkavicāresu. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.