3. 七识住品
3. Sattāvāsavaggo
1. 《处经》注
1. Tiṭhānasuttavaṇṇanā
21第三品第一经中,「郁单越」指郁单越的居民。「超越」是指胜过、更为殊胜,成为最优胜的人。「无我所」即没有渴爱,而注释书则解释为「没有痛苦」。「无执取」是指没有「这是我的」这种执取。「寿量决定」:因郁单越人的寿命恒定,恰好一千岁;其投生去处亦固定,死后必生天界。「具念」:天人们由于一向快乐,念力不坚固;地狱众生由于一向痛苦,念力亦不坚固;但此洲之人苦乐交杂,故念力能得以坚固。「此处有梵行住」:因佛陀与独觉佛唯出现于赡部洲,故由八支圣道所成的梵行生活,唯于此处才有。
21. Tatiyassa paṭhame uttarakurukāti uttarakuruvāsino. Adhiggaṇhantīti adhibhavanti, adhikā visiṭṭhā jeṭṭhakā honti. Amamāti nittaṇhā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niddukkhāti vuttaṃ. Apariggahāti ‘‘idaṃ mayha’’nti pariggaharahitā. Niyatāyukāti tesañhi nibaddhaṃ āyu vassasahassameva, gatipi nibaddhā, tato cavitvā saggeyeva nibbattanti. Satimantoti devatānañhi ekantasukhitāya sati thirā na hoti, nerayikānaṃ ekantadukkhitāya. Imesaṃ pana vokiṇṇasukhadukkhattā sati thirā hoti. Idha brahmacariyavāsoti jambudīpe buddhapaccekabuddhānaṃ uppajjanato aṭṭhaṅgikamaggabrahmacariyavāsopi idheva hoti.
2. 《马与劣马经》注
2. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā
22第二部经中,「具足速度」指以脚力具足速度。「不具足色泽」指身体容貌不具足。在「劣马般的人」这一譬喻中,「具足速度」指具足智慧的速度,「不具足色泽」则指不具足功德的美誉。其余的内容应依经文脉络去理解。此处若有未尽之义,已于《三集注》中阐述过了。
22. Dutiye javasampannoti padajavena sampanno. Na vaṇṇasampannoti na sarīravaṇṇena sampanno. Purisakhaḷuṅkesu javasampannoti ñāṇajavena sampanno. Na vaṇṇasampannoti na guṇavaṇṇena sampanno. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Yañhettha vattabbaṃ siyā, taṃ tikanipātavaṇṇanāyaṃ vuttameva.
3. 渴爱根本经注
3. Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā
23第三部经中,「缘于渴爱」:这里有两种渴爱——追求时的渴爱和得到后的渴爱。那种驱使人们走上羊肠小道、险峻栈道去搜寻、遍求财物的渴爱,名为追求时的渴爱。对于已经追求到、遍求到、获得的东西所产生的渴爱,名为得到后的渴爱。但在本经文中,应理解为追求时的渴爱。「遍求」指对色等所缘的追索求取;由追求时的渴爱,而生起此遍求。「利得」指实际获得了色等所缘;因有遍求的行为,方有获得。
23. Tatiye taṇhaṃ paṭiccāti dve taṇhā esanataṇhā esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṃ esanataṇhā nāma. Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṃ esitataṇhā nāma. Idha pana esanataṇhā daṭṭhabbā. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā hi esanataṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti.
然而,抉择可依智、渴爱、邪见与寻思而分为四种。其中,‘应当了知乐的抉择,了知乐的抉择之后,应当向内修习乐’(《中部·不断经》)——这是智的抉择。‘抉择有两种:渴爱的抉择和邪见的抉择’(《大义释》),其中提到的一百零八种渴爱的运作方式,属于渴爱的抉择;六十二种邪见,则是邪见的抉择。‘帝释天!欲以寻思为因’(《长部·帝释所问经》),然而在此经中,这里所说的‘抉择’,正是指‘寻思’。因为得到利得之后,对那些合意或不合意、美妙或不美妙的事物,正是以寻思来决断:‘这么多用于色所缘,这么多用于声所缘;这么多属于我,那么多给别人;我将享用这么多,又储存这么多。’因此经文说:‘缘于利得而有抉择。’
Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo . ‘‘Vinicchayāti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundaraṃ vitakkeneva vinicchinanti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddhārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ – lābhaṃ paṭicca vinicchayoti.
「欲贪」:当以不善的寻思去思惟某个对象时,会有微弱的贪和强烈的贪生起。这里,「欲」是指微弱的贪。「联结」:强烈地认定“这是我、这是我的”。「执取」:依于渴爱和邪见而进行执取。「悭吝」:不能容忍与他人共享的状态。因此,古德这样解释它的词义:“由于生起了‘这个稀罕的东西最好归我一个,别归别人’的念头,所以称为悭吝。”「守护」:通过关门、守护箱子等方式妥善保护。「诤执」就是诉讼,这是一个表示原因的词语。「因守护而有诤执」(守护因缘)是个抽象中性词,意思是“以守护作为原因”。为了阻止他人而拿起刀杖等,称为「执持刀杖」;拿起单刃、双刃等武器,称为「执持武器」。「斗诤」包括身体上的斗诤和语言上的斗诤:前者是「争吵」,后者是「争论」(见《长部注》)。「你你」:因为不恭敬而说“你、你”这样的话。
Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Idañhi idha chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ. Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsāgopanādivasena suṭṭhu rakkhanaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ, kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhāhetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo viggaho, pacchimo vivādo (dī. ni. aṭṭha. 2.103). Tuvaṃtuvanti agāravavasena tuvaṃtuvaṃvacanaṃ.
4. 《七识住经》释
4. Sattāvāsasuttavaṇṇanā
2424. 第四部经中,「七识住」指诸有情的住处,也就是他们居住的地方。其中,净居天虽然是住处,但因为不是恒常存在的,所以没有被纳入。净居天就像诸佛集结军队的地方,在阿僧祇劫里如果没有佛降生,那里就空无所有。因此,因为它不是恒常存在,所以没有被纳入。其余的内容,应该依据在识住中已经说明的方法来理解。
24. Catutthe sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tattha suddhāvāsāpi sattāvāsova, asabbakālikattā pana na gahitā. Suddhāvāsā hi buddhānaṃ khandhāvāraṭṭhānasadisā, asaṅkheyyakappe buddhesu anibbattesu taṃ ṭhānaṃ suññaṃ hoti. Iti asabbakālikattā na gahitā. Sesamettha viññāṇaṭṭhitīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.
5. 《慧经》(Paññāsutta)注疏
5. Paññāsuttavaṇṇanā
25第五部经中:“于何时”,指在某一时刻。“已善遍熟”:已妥善累积、充分增长。“堪以言说”:适合宣讲。“离贪”:已离去贪染。“无贪法”:具有不染著的本性。“不还法”:具有不还的本性,不再受生,即永断结生、归于止灭的本性。在此经中,所阐释的正是诸漏尽者。
25. Pañcame yatoti yasmiṃ kāle. Suparicitaṃ hotīti suṭṭhu upacitaṃ suvaḍḍhitaṃ hoti. Kallaṃ vacanāyāti yuttaṃ vattuṃ. Vītarāganti vigatarāgaṃ. Asarāgadhammanti na sarajjanasabhāvaṃ. Anāvattidhammanti anāvattanasabhāvaṃ anibbattārahaṃ, appaṭisandhikabhāveneva nirujjhanasabhāvanti attho. Imasmiṃ sutte khīṇāsavova kathito.
6. 《石柱经》(Silāyūpasutta)注疏
6. Silāyūpasuttavaṇṇanā
26第六部经中:“月姓子”,指依母亲名字而为人所知的月姓子长老。“以心修心”:以心反复修习的方式,心得以修习、增长。“以心善遍熟心”:以心反复修习的方式,心得以层层向上善加清净、善加增长。“那些所缘不能夺其心”:指那些所缘不能抓住这位漏尽者的心,生起后将其耗尽并停住。“不为所杂”:那颗心不黏着于那些所缘,因此不被它们所混杂。“达不动摇”:达到了不颤抖、不悸动的状态。
26. Chaṭṭhe candikāputtoti mātu nāmavasena paññāto candikāputtatthero. Cetasā cittaṃ hotīti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo cito vaḍḍhito hoti. Cetasā cittaṃ suparicitanti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo uparūpari sucito suvaḍḍhito hoti. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti tāni ārammaṇāni tassa khīṇāsavassa cittuppādaṃ gahetvā khepetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Amissīkatanti tāni ārammaṇāni anallīnattā tehi amissīkataṃ. Āneñjappattanti aniñjanabhāvaṃ nipphandanabhāvaṃ pattaṃ.
“石柱”:即石柱。“十六肘长”:指长度十六肘。“下缘入地”:指柱子的下端没入基坑。“上缘出地”:指上端高出基坑之上。“因善加竖立”:指用铁杵反复捶打,妥善地埋立。同样地,应知石柱喻漏尽者,四方猛风吹来不能动摇石柱,正如六根门中生起的烦恼不能动摇漏尽者的心。在此经中,所说的也是漏尽者。
Silāyūpoti silāthambho. Soḷasakukkukoti dīghato soḷasahattho. Heṭṭhānemaṅgamāti āvāṭassa heṭṭhāgatā. Upari nemassāti upari āvāṭassa. Sunikhātattāti ayamusalehi koṭṭetvā koṭṭetvā suṭṭhu nikhātattā. Evameva khoti ettha silāyūpo viya khīṇāsavo daṭṭhabbo, mahāvātā viya chasu dvāresu uppajjanakā kilesā, catūhi disāhi āgantvā vātānaṃ silāyūpaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo viya chasu dvāresu uppajjanakakilesānaṃ khīṇāsavassa cittaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo veditabbo. Imasmimpi sutte khīṇāsavova kathito.
7-8. 《二怨经》(Verasuttadvaya)的注疏
7-8. Verasuttadvayavaṇṇanā
27-28第二十七、二十八处中,「产生怖畏与怨结」是指内心生起了惊怖恐惧,以及与他人结下怨仇。「心所」指依于心而生起的。「苦」指以身为基础的苦受。「忧」指与嗔恚相应的苦受。在此经中阐明了预流道。第八经是为比丘僧团所说,而在此处所说的则是预流者。
27-28. Sattame bhayaṃ veraṃ pasavatīti cittutrāsabhayañca puggalaverañca paṭilabhati. Cetasikanti cittanissitaṃ. Dukkhanti kāyavatthukaṃ. Domanassanti paṭighasampayuttadukkhaṃ. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggo kathito. Aṭṭhamaṃ bhikkhusaṅghassa kathitaṃ, imasmiṃ pana sotāpannova kathitoti vuttaṃ.
9. 《愤恨事经》(Āghātavatthusutta)的注疏
9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā
29第二十九处中,「愤恨事」指让人心生愤恨的原因。「结愤恨」是指系缚于愤怒,令其生起。
29. Navame āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni. Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati uppādeti.
10-11. 《调伏愤恨经》等的注疏
10-11. Āghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā
30-31第三十、三十一处中,「调伏愤恨」指调伏愤恨的种种因缘。其中,「对此人而言,『愿他没有做那无义之事』——这从何处可得?」意思是,对于这个人,怎能期望『他没有做过那无义的事』呢?以什么理由能够做到?如此思维后便调伏了愤恨:『他人确实是随自己的心意而对别人做出无义的事。』或者,如果我对此人发起忿怒,那忿怒的造作对于此人又能从何处获得?又有什么意义?这是另一解释。也有读作「何处有得」的,意思是:如果我对此人生起忿怒,在我的忿怒造作上,「何处有得、有得」——这算什么名称?谁会拥有?便是此义。在此义中,「那」仅是一个小品词。第十一处中,「次第灭」即依次第而灭。其余各处,其义清晰易了。
30-31. Dasame āghātapaṭivinayāti āghātassa paṭivinayakāraṇāni. Taṃkutettha labbhāti ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’ti etasmiṃ puggale kuto labbhā, kena kāraṇena sakkā laddhuṃ, ‘‘paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotī’’ti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivineti. Atha vā sacāhaṃ kopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbanti attho. Kuto lābhātipi pāṭho. Sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā lābhā, nāma ke siyunti attho. Imasmiñca atthe tanti nipātamattameva hoti. Ekādasame anupubbanirodhāti anupaṭipāṭinirodhā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.