2. 随眠品
2. Anusayavaggo
3. 家经注释
3. Kulasuttavaṇṇanā
13在第二经与第三经中,“nālaṃ”指不适当、不相应。“na manāpena”意为不以令人欢悦的方式从座起身,只是显出轻慢。“santamassa pariguhanti”指即使有可施之物,也对此人隐藏、遮盖。“asakkaccaṃ denti no sakkaccanti”意为:不论物品粗劣还是精良,都不亲手给予,以不尊重的态度施与,而非恭敬地施与。
13. Dutiyassa tatiye nālanti na yuttaṃ nānucchavikaṃ. Na manāpenāti na manamhi appanakena ākārena nisinnāsanato paccuṭṭhenti, anādarameva dassenti. Santamassa pariguhantīti vijjamānampi deyyadhammaṃ etassa niguhanti paṭicchādenti. Asakkaccaṃ denti no sakkaccanti lūkhaṃ vā hotu paṇītaṃ vā, asahatthā acittīkārena denti, no cittīkārena.
4. 补特伽罗经注释
4. Puggalasuttavaṇṇanā
14第四经中,所言「俱分解脱」(ubhatobhāgavimutto),指从两个方面解脱:由无色界定从色身解脱,由道从名身解脱。此有五类人:四种是次第从四无色定出定后,观照诸行而证得阿拉汉果者;一种是从灭尽定出定后证得阿拉汉果的阿那含。然而,此处的圣典依“什么是俱分解脱者?在此,有补特伽罗亲身触证八解脱而住,并以慧见后,诸漏已尽”(《人施设》208)的叙述,是从获得八解脱者的角度来作说明的。
14. Catutthe ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (pu. pa. 208) evaṃ aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā.
「以慧解脱」(Paññāya vimutto)即是「慧解脱」(paññāvimutto)者。此有五类人:干观行者,以及四种从四禅那出定后证得阿拉汉果的人。然而,此处的圣典仅仅是遮止八解脱的方式来引述。如是这样说:“他确实不能亲身触证八解脱而住,但以慧见后,诸漏已尽。此人名为慧解脱者。”
Paññāya vimuttoti paññāvimutto. So sukkhavipassako, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha – ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti.
「触证所触」(Phuṭṭhantaṃ sacchikato)即是「身证者」(kāyasakkhī)。他先触证禅那之触,而后现证灭尽涅槃。从入流果位乃至阿拉汉道位,共有六种。因此这样说:“在此,有补特伽罗亲身触证八解脱而住,并以慧见后,一部分诸漏灭尽。此人名为身证者。”(《人施设》208)
Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti kāyasakkhī. So jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti. So sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hoti. Tenāha – ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti (pu. pa. 208).
“已得见”(Diṭṭhantaṃ patto)即“见至者”(diṭṭhippatto)。简要的特征是:于“诸行是苦,灭是乐”,已以慧了知、见到、明了、现证、触证,便称为见至者。详细而言,他也如同身证者那样有六种。因此经中说:“在此有一种人,如实了知‘这是苦’……乃至如实了知‘这是趣向苦灭之道’,并且对于如来所宣说的法,以智慧善见、以智慧善行……此人即称为见至者。”
Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto. Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ – dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto. Vitthārato pana sopi kāyasakkhī viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya…pe… ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti.
“信解脱者”(saddhāvimutto)是指由信而解脱的人。此类人也如前述分为六种。因此经中说:“在此有一种人,如实了知‘这是苦’……乃至如实了知‘这是导向苦灭的道路’,并且对于如来所宣说的法,能以智慧正确地照见、正确地实践……但尚不能如同见至者。此人即称为信解脱者。”对于此信解脱者,在进入圣道之前的预备阶段,他便依深信、信顺与决意而令烦恼灭尽;而见至者在进入圣道之前的预备阶段,其断除烦恼的智慧则是不迟钝、锋利而勇健地运作。因此,打个比方:犹如以一把不太锋利的刀去砍芭蕉,切口不光滑,刀运作得不顺,还会发出声响,需用较大的力气——信解脱者在入圣道前预备阶段的修行,情形即是如此。而若以一把打磨得极为锋利的刀去砍芭蕉,切口则极为光滑,刀运作得又快又顺畅,无声无响,也无需用多少力气——应当了知,慧解脱者在入圣道前预备阶段的修行,情形即是如此。
Saddhāya vimuttoti saddhāvimutto. Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenāha – ‘‘idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya…pe… no ca kho yathādiṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti. Etassa hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti, diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ na hoti, asi sīghaṃ na vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana sunisitena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.
“随法行者”(dhammānusārī)即随念法者。这里的“法”是指智慧,意为他修习以智慧为先导的道。对于“随信行者”(saddhānusārī)也是同样的道理。这两种人都还处在入流道的阶段。经中也有这样的说法:“有一种人,为了现证入流果而修行,他的慧根较为增上,因此修习以智慧为运载、以智慧为先导的圣道,这个人就叫作随法行者。另有一种人,为了现证入流果而修行,他的信根较为增上,因此修习以信为运载、以信为先导的圣道,这个人就叫作随信行者。”以上是简要的解说。至于广说的俱分解脱者等内容,则记载于《清净道论》中有关慧修习的部分,应当按照那里所阐述的道理来理解。
Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. Saddhānusārimhipi eseva nayo. Ubhopete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī. Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti (pu. pa. 208). Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge (visuddhi. 2.771, 889) paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti.
5. 水喻经注释
5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā
15第十五项:第五部经中,「水喻」是指掌握了沉没等情形后,以水所作的譬喻。「一次沉没」意味着仅仅沉没了一次。「一向极黑者」是就那些持有决定邪见者而言。「浮出」即浮起、起来。「善妙的」即庄严、极好的。「只会减损」,犹如洒在滤水器底座的水只会流失一样,这种人只会退转。「浮出后观察、眺望」即浮起来之后,对应当前往的方向作观察、作眺望。「游向」意为面向应往的方向游渡过去,称为游向。「到达立足处」指浮出、观察、游向后,在某处获得立足之地,他能安稳地站在那里,不再退转。「已渡、达彼岸、立于陆地」,意谓渡越一切烦恼洪流,到达彼岸,立于涅槃的大地上,称为已安稳站立。这部经阐述了轮回与出离的道理。
15. Pañcame udakūpamāti nimujjanādiākāraṃ gahetvā udakena upamitā. Sakiṃ nimuggoti ekavārameva nimuggo. Ekantakāḷakehīti niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Ummujjatīti uṭṭhahati. Sādhūti sobhanā bhaddakā. Hāyatiyevāti caṅkavāre āsittaudakaṃ viya parihāyateva . Ummujjitvā vipassati viloketīti uṭṭhahitvā gantabbadisaṃ vipassati viloketi. Pataratīti gantabbadisābhimukho tarati nāma. Paṭigādhappatto hotīti uṭṭhāya viloketvā pataritvā ekasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpatto nāma hoti, tiṭṭhati na punāgacchati. Tiṇṇopāraṅgato thale tiṭṭhatīti sabbakilesoghaṃ taritvā paratīraṃ gantvā nibbānathale patiṭṭhito nāma hoti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.
6. 无常随观经注释
6. Aniccānupassīsuttavaṇṇanā
16第十六项:第六部经中,「无常随观者」:他以智慧如此遍照而随观「无常」,故称无常随观者。「无常想者」:他对「无常」具有这样的想。「无常证知者」:他对「无常」是这样以智慧亲自体验到的。「恒常」指在一切时刻。「随顺」谓前一念心与后一念心如此相续、契合、紧密相触,如同被妥善连接。「不断」即无有间断,不为其他心念所掺杂。「以心胜解」谓以心决意、确定。「以慧深入」谓以观智深入洞察。
16. Chaṭṭhe aniccāti evaṃ paññāya pharanto anupassatīti aniccānupassī. Aniccāti evaṃ saññā assāti aniccasaññī. Aniccāti evaṃ ñāṇena paṭisaṃveditā assāti aniccapaṭisaṃvedī. Satatanti sabbakālaṃ. Samitanti yathā purimacittena pacchimacittaṃ samitaṃ samupagataṃ ghaṭṭitaṃ hoti, evaṃ. Abbokiṇṇanti nirantaraṃ aññena cetasā asaṃmissaṃ. Cetasā adhimuccamānoti cittena sanniṭṭhāpayamāno. Paññāya pariyogāhamānoti vipassanāñāṇena anupavisamāno.
「非前非后」即非前非后,唯同一刹那。这里所说的是「等首者」。它分为四种:病等首者、受等首者、威仪等首者、命等首者。其中,有人为某种疾病所触时,疾病的平息与漏尽在同一个刹那发生,这称为病等首者。有人感受某种受时,受的平息与漏尽在同一个刹那发生,这称为受等首者。有人于站立等威仪中,具足某一种威仪而修观时,威仪的结束与漏尽在同一个刹那发生,这称为威仪等首者。有人或因加行、或因自然,寿命的终结与漏尽在同一个刹那发生,这称为命等首者。此处所指正是这一种。在此,虽然漏尽是由道心完成,寿命终结是由死心完成,两者不可能在同一刹那存在,但因为他在漏尽之后,紧接着在省察的刹那之后,寿命便终结了,中间没有间隔显现,所以才这样说。
Apubbaṃ acarimanti apure apacchā ekakkhaṇeyeva. Idha samasīsī kathito. So catubbidho hoti rogasamasīsī, vedanāsamasīsī, iriyāpathasamasīsī, jīvitasamasīsīti. Tattha yassa aññatarena rogena phuṭṭhassa sato rogavūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ rogasamasīsī nāma. Yassa pana aññataraṃ vedanaṃ vedayato vedanāvūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ vedanāsamasīsī nāma. Yassa pana ṭhānādīsu iriyāpathesu aññatarasamaṅgino vipassantassa iriyāpathassa pariyosānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Yassa pana upakkamato vā sarasato vā jīvitapariyādānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ jīvitasamasīsī nāma. Ayamidha adhippeto. Tattha kiñcāpi āsavapariyādānaṃ maggacittena, jīvitapariyādānaṃ cuticittena hotīti ubhinnaṃ ekakkhaṇe sambhavo nāma natthi. Yasmā panassa āsavesu khīṇamattesu paccavekkhaṇavārānantarameva jīvitapariyādānaṃ gacchati, antaraṃ na paññāyati, tasmā evaṃ vuttaṃ.
「中般涅槃者」:指有人在五净居天中的任何一处化生后,或在结生的刹那、或稍过之后、或在寿命中段便证得阿拉汉果,这便是他的名称。「生般涅槃者」:就在那里,超过寿命中段之后才证得阿拉汉果的人。「无行般涅槃者」:指那些补特伽罗中,无需功用、不加策励便能灭尽烦恼的人。「有行般涅槃者」:指必须通过功用、付出努力才能灭尽烦恼的人。「上流至阿迦腻吒者」:先在下方四个净居天中的某处化生,从那里死没后,渐次往生到最高的阿迦腻吒天,并在那里证得阿拉汉果的人。
Antarāparinibbāyīti yo pañcasu suddhāvāsesu yattha katthaci uppanno nibbattakkhaṇe vā thokaṃ atikkamitvā vā vemajjhe ṭhatvā vā arahattaṃ pāpuṇāti, tassetaṃ nāmaṃ. Upahaccaparinibbāyīti yo tattheva āyuvemajjhaṃ atikkamitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Asaṅkhāraparinibbāyīti yo tesaṃyeva puggalānaṃ asaṅkhāreneva appayogena kilese khepeti. Sasaṅkhāraparinibbāyīti yo sasaṅkhārena sappayogena kilese khepeti. Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yo heṭṭhā catūsu suddhāvāsesu yattha katthaci nibbattitvā tato cuto anupubbena akaniṭṭhe uppajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti.
7-9. 《苦随观经》等的注释
7-9. Dukkhānupassīsuttādivaṇṇanā
17-19第十七至十九项:第七部经中,「苦随观者」是指:以逼迫恼害之相,观之为「苦」。第八部经中,「无我随观者」是指:以不能自主、不受控制之相,观之为「无我」。第九部经中,「乐随观者」是指:以智慧如此观照,视之为「乐」。
17-19. Sattame dukkhānupassīti pīḷanākāraṃ dukkhato anupassanto. Aṭṭhame anattānupassīti avasavattanākāraṃ anattāti anupassanto. Navame sukhānupassīti sukhanti evaṃ ñāṇena anupassanto.
10. 《示十事经》的注释
10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā
20第十项:「无十等事」——即「无十比丘」「无二十」「无三十」「无四十」「无五十」这些称谓的由来。据说,这一问题在外道时期便已出现。外道将十岁时命终的尼干陀称为「无十」。实际上他已不再有十岁;不仅没有十岁,乃至九岁、八岁……一岁也都没有。同样,对于在二十岁等年龄命终的尼干陀,他们也说「无二十」「无三十」「无四十」「无五十」。具寿阿难在村落间游化时听闻这种说法,便前往精舍禀告世尊。世尊说:「阿难,这并非外道的称谓,在我的教法中,这是对漏尽者的称谓。因为漏尽者若在十岁时般涅槃,便不再有十岁;不但没有十岁,九岁乃至一岁也都不会再有;不但没有一岁,十一个月乃至一个月、一须臾也都不会再有。」何以故?因为没有结生。对于「无二十」等词,道理也是如此。如是,世尊宣说了「在我的教法中,这是对漏尽者的称谓」之后,为了说明被称为「无十」等的原因,开始了如下的开示。
20. Dasame niddasavatthūnīti niddasādivatthūni, ‘‘niddaso bhikkhu, nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāso’’ti evaṃ vacanakāraṇāni. Ayaṃ kira pañho titthiyasamaye uppanno. Titthiyā hi dasavassakāle mataṃ nigaṇṭhaṃ niddasoti vadanti. So kira puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavasso, navavassopi ekavassopi na hoti. Eteneva nayena vīsativassādikālepi mataṃ nigaṇṭhaṃ ‘‘nibbīso nittiṃso niccattālīso nippaññāso’’ti vadanti. Āyasmā ānando gāme vicaranto taṃ kathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā āha – ‘‘na idaṃ, ānanda, titthiyānaṃ adhivacanaṃ, mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova, navavassopi…pe… ekavassopi. Na kevalañca ekavassova, ekādasamāsikopi…pe… ekamāsikopi ekamuhuttikopi na hotiyeva’’. Kasmā? Puna paṭisandhiyā abhāvā. Nibbīsādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā ‘‘mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacana’’nti vatvā yehi kāraṇehi niddaso hoti, tāni dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.
其中,「于此」指在此教法中。「于受持学处有强烈的欲求」,指对圆满三学的修习有强大的欲求。「且于未来受持学处不离爱乐」,指即使在未来的第二天等日子里,也始终不离对圆满学处的爱乐。「聆听法」,即谛听法,这是「观」的别名。「调伏欲求」,即调伏渴爱。「独处」,即处于独一的状态。「策励精进」,指圆满身精进与心精进的修习。「具念与警觉」,指具足念与警觉的状态。「通达于见」,即以道而见。余下在一切处皆显而易见。
Tattha idhāti imasmiṃ sāsane. Sikkhāsamādāne tibbacchando hotīti sikkhāttayapūraṇe balavacchando hoti. Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemoti anāgate punadivasādīsupi sikkhāpūraṇe avigatapemeneva samannāgato hoti. Dhammanisantiyāti dhammanisāmanāya. Vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Icchāvinayeti taṇhāvinaye. Paṭisallāneti ekībhāve. Vīriyārambheti kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe. Satinepakketi satiyañceva nipakabhāve. Diṭṭhipaṭivedheti maggadassane. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.