4. 苏曼那品显示巴利原文
4. Sumanavaggo
1. 苏曼那经注释显示巴利原文
1. Sumanasuttavaṇṇanā
31 第四品第一经中,“苏曼那公主”是一位作大供养、发愿后得此名的王女。过去毗婆尸正自觉者的时代,城里的人们商议:“即便开战,也要把我们的导师请来!”他们便倚仗一位将军,迎请到以佛陀为首的僧团,然后依次修福。第一天轮到将军,他备办了丰盛的大供养,并派人在四周守护,吩咐道:“今日你们要这般看守,不许任何人供养哪怕一位比丘。”那时,一位长者的妻子对女儿——她刚与五百位少女游戏归来——流泪说道:“孩子,如果你父亲还在,我今天就能最先供养十力者了。”女儿对她说:“母亲,莫愁,我会设法让以佛陀为首的僧团最先受用我们的施食。”于是,她取出一只价值十万金币的金钵,盛满不掺水的熟乳糜,用酥油、蜂蜜、糖等调匀,再盖上另一只钵,外面用苏曼那花环盘绕,做成花球模样。当世尊进入村庄时,她亲手捧着这个花球,在乳母们的簇拥下走出家门。显示巴利原文
31. Catutthassa paṭhame sumanā rājakumārīti mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃ laddhanāmā rājakaññā. Vipassisammāsambuddhakālasmiṃ hi nāgaresu ‘‘yuddhampi katvā satthāraṃ amhākaṃ gaṇhissāmā’’ti senāpatiṃ nissāya buddhappamukhaṃ saṅghaṃ labhitvā paṭipāṭiyā puññāni kātuṃ āraddhesu sabbapaṭhamadivaso senāpatissa vāro ahosi. Tasmiṃ divase senāpati mahādānaṃ sajjetvā ‘‘ajja yathā añño koci ekabhikkhampi na deti, evaṃ rakkhathā’’ti samantā purise ṭhapesi. Taṃdivasaṃ seṭṭhibhariyā rodamānā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ kīḷitvā āgataṃ dhītaraṃ āha – ‘‘sace, amma, tava pitā jīveyya, ajjāhaṃ paṭhamaṃ dasabalaṃ bhojeyya’’nti. Sā taṃ āha – ‘‘amma, mā cintayi, ahaṃ tathā karissāmi, yathā buddhappamukho saṅgho amhākaṃ paṭhamaṃ bhikkhaṃ bhuñjissatī’’ti. Tato satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā nirudakapāyāsaṃ pūretvā sappimadhusakkharādīhi abhisaṅkharitvā aññissā pātiyā paṭikujjitvā taṃ sumanamālāguḷehi parikkhipitvā mālāguḷasadisaṃ katvā bhagavato gāmaṃ pavisanavelāya sayameva ukkhipitvā dhātigaṇaparivutā gharā nikkhami.
途中,将军的侍从们拦住她说:“姑娘,别从这边过。”大福德之人说话令人欢喜,对他们一再的拦阻,实在难以硬顶回去。她便问:“小叔、大叔、舅舅,你们为什么不让我过去?”“将军有令:‘不许向任何人施与嚼食或啖食。’”“你们见我手中有嚼食、啖食吗?”“我们只见一个花球。”“难道你们的将军连用花供养也不许吗?”“那是允许的,姑娘。”“那就请让路吧。”于是她走到世尊面前,说道:“世尊,请接受这个花球。”世尊看了一眼将军的一名侍从,示意他接过花球。她向世尊顶礼后发愿道:“愿我流转诸有时,远离充满怖畏的生活;愿我如此苏曼那花环,在每一度转生之处皆受人喜爱;愿我永远名为苏曼那。”导师为她授记:“愿你安悦。”她行礼后,右绕离去。显示巴利原文
Antarāmagge senāpatino upaṭṭhākā, ‘‘amma, mā ito āgamā’’ti vadanti. Mahāpuññā nāma manāpakathā honti, na ca tesaṃ punappunaṃ bhaṇantānaṃ kathā paṭikkhipituṃ sakkā hoti. Sā ‘‘cūḷapita, mahāpita, mātula, kissa tumhe gantuṃ na dethā’’ti āha. Senāpatinā ‘‘aññassa kassaci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ mā dethā’’ti ṭhapitamha, ammāti. Kiṃ pana mama hatthe khādanīyaṃ bhojanīyaṃ passathāti? Mālāguḷaṃ passāmāti. Kiṃ tumhākaṃ senāpati mālāpūjampi kātuṃ na detīti? Deti, ammāti. Tena hi apethāti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mālāguḷaṃ gaṇhatha bhagavā’’ti āha. Bhagavā ekaṃ senāpatissa upaṭṭhākaṃ oloketvā mālāguḷaṃ gaṇhāpesi. Sā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘bhavābhavābhinibbattiyaṃ me sati paritassanajīvitaṃ nāma mā hotu, ayaṃ sumanamālā viya nibbattanibbattaṭṭhāne piyāva homi, nāmena ca sumanāyevā’’ti patthanaṃ katvā satthārā ‘‘sukhinī hohī’’ti vuttā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.
世尊来到将军家中,在已铺设的座位上坐下。将军奉上粥食,导师以手遮钵,说:“世尊,比丘僧团已就座。”“我等在路上已获一钵团食。”取下花朵,钵中正是团食。将军的侍从喊道:“主人,那女人骗了我,说那是花球。”这份乳糜从世尊开始,足可普施所有比丘。将军也供养了自己的应施之物。导师受斋讫,说祝赞语后便离去。将军问:“供团食的女子是谁?”答:“是长者的女儿,主人。”将军慨叹:“真是具智慧的女子。家中有这等女子,对家主而言,生天又有何难?”于是他将她迎娶,立为正妻。显示巴利原文
Bhagavāpi senāpatissa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Senāpati yāguṃ gahetvā upagañchi, satthā hatthena pattaṃ pidahi. Nisinno, bhante, bhikkhusaṅghoti . Atthi no eko antarāmagge piṇḍapāto laddhoti? Mālaṃ apanetvā piṇḍapātaṃ addasa. Cūḷupaṭṭhāko āha – ‘‘sāmi mālāti maṃ vatvā mātugāmo vañcesī’’ti. Pāyāso bhagavantaṃ ādiṃ katvā sabbabhikkhūnaṃ pahosi. Senāpati attano deyyadhammaṃ adāsi. Satthā bhattakiccaṃ katvā maṅgalaṃ vatvā pakkāmi. Senāpati ‘‘kā nāma sā piṇḍapātamadāsī’’ti pucchi. Seṭṭhidhītā sāmīti. Sappaññā itthī, evarūpāya ghare vasantiyā purisassa saggasampatti nāma na dullabhāti kaṃ ānetvā jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapesi?
她从父母家和将军家取出财物,尽其一世向如来广行布施、修积福德。死后投生欲界天。就在结生的刹那,深及膝盖的苏曼那花雨降下,遍满整个天界。天女们见了说:“她是带着自己的名字来的。”便为她取名“苏曼那天女”。此后九十一劫间,她在天界与人间流转,不论生往何处,苏曼那花雨从不间断,名字也始终是苏曼那。到了这一世,她结生在憍萨罗王首席王后的母胎中。那五百位少女也在同一天各自结生于家中,并在同一天出生。就在她们出生的刹那,同样降下了深及膝盖的苏曼那花雨。国王看见,满心欢喜地想:“我这个女儿过去必定发过誓愿。”又觉得“女儿是带着自己的名字来的”,便给她取名“苏曼那”。国王又想:“我的女儿不会独自转生。”于是派人去城中查访,听说有五百名女童同日出生,便将她们全都接来自己抚养。此后每到满月,国王就说:“把她们带来,让我看看我的女儿。”应当了知:正是因她作了大供养并发了如此誓愿,才以这种方式得到此名。显示巴利原文
Sā pitugehe ca senāpatigehe ca dhanaṃ gahetvā yāvatāyukaṃ tathāgatassa dānaṃ datvā puññāni karitvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbatti. Nibbattakkhaṇeyeva jāṇuppamāṇena odhinā sakalaṃ devalokaṃ paripūrayamānaṃ sumanavassaṃ vassi. Devatā ‘‘ayaṃ attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti ‘‘sumanā devadhītā’’tvevassā nāmaṃ akaṃsu. Sā ekanavutikappe devesu ca manussesu ca saṃsarantī nibbattanibbattaṭṭhāne avijahitasumanavassā ‘‘sumanā sumanā’’tveva nāmā ahosi. Imasmiṃ pana kāle kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tāpi pañcasatā kumārikā taṃdivasaññeva tasmiṃ tasmiṃ kule paṭisandhiṃ gahetvā ekadivaseyeva sabbā mātukucchito nikkhamiṃsu. Taṃkhaṇaṃyeva jāṇuppamāṇena odhinā sumanavassaṃ vassi. Taṃ disvā rājā ‘‘pubbe katābhinīhārā esā bhavissatī’’ti tuṭṭhamānaso ‘‘dhītā me attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti sumanātvevassā nāmaṃ katvā ‘‘mayhaṃ dhītā na ekikāva nibbattissatī’’ti nagaraṃ vicināpento ‘pañca dārikāsatāni jātānī’’ti sutvā sabbā attanāva posāpesi. Māse māse sampate ‘‘ānetvā mama dhītu dassethā’’ti āha. Evamesā mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃladdhanāmāti veditabbā.
她七岁时,给孤独长者建好精舍,派遣使者去迎请如来。导师由比丘僧团随同,来到舍卫城。给孤独长者便前去对国王说:“大王,导师亲临,于我与您皆为吉祥。请让苏曼那公主带领五百女童,手捧满瓶与香、花等物,前去迎接十力者。”国王说:“好的,大长者。”于是照办。公主依国王的吩咐前往,顶礼导师,以香、花等作供养后,站在一旁。导师为她说法。她与五百女童一同证得入流果。另外的五百女童、五百女人、五百近事男,也在那一刹那证得入流果。就这样,仅在那一天的路上,便有两千位入流者出现。显示巴利原文
Tassā sattavassikakāle anāthapiṇḍikena vihāraṃ niṭṭhāpetvā tathāgatassa dūte pesite satthā bhikkhusaṅghaparivāro sāvatthiṃ agamāsi. Anāthapiṇḍiko gantvā rājānaṃ evamāha – ‘‘mahārāja, satthu idhāgamanaṃ amhākampi maṅgalaṃ tumhākampi maṅgalameva, sumanaṃ rājakumāriṃ pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ puṇṇaghaṭe ca gandhamālādīni ca gāhāpetvā dasabalassa paccuggamanaṃ pesethā’’ti. Rājā ‘‘sādhu mahāseṭṭhī’’ti tathā akāsi. Sāpi raññā vuttanayeneva gantvā satthāraṃ vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā tassā dhammaṃ desesi. Sā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Aññānipi pañca dārikāsatāni pañca mātugāmasatāni pañca upāsakasatāni tasmiṃyeva khaṇe sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Evaṃ tasmiṃ divase antarāmaggeyeva dve sotāpannasahassāni jātāni.
“她来到世尊前”:她为何前来?因为她想提问。据说,在迦叶正自觉者的时代,有两位比丘是同伴。其中一位修持六和敬法,另一位履行食堂义务。修持六和敬法的那位对另一位说:“贤友,不布施并无果报可言;将自己所得分予他人后再行受用,这才合适。”另一位回答:“贤友,您不明白,不应毁弃应施之物。仅取维持生命所需之量受用,便是履行食堂义务。”二人谁也未能说服对方接受自己的见解。两人各各圆满己行后,死后投生于欲界天。在那里,修持六和敬法的那一位,在天界的五种功德上超过了另一位。显示巴利原文
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkamīti? Pañhaṃ pucchitukāmatāya. Kassapasammāsambuddhakāle kira sahāyakā dve bhikkhū ahesuṃ. Tesu eko sāraṇīyadhammaṃ pūreti, eko bhattaggavattaṃ. Sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ āha – ‘‘āvuso, adinnassa phalaṃ nāma natthi, attanā laddhaṃ paresaṃ datvā bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. Itaro pana āha – ‘‘āvuso, tvaṃ na jānāsi, deyyadhammaṃ nāma vinipātetuṃ na vaṭṭati, attano yāpanamattameva gaṇhantena bhattaggavattaṃ pūretuṃ vaṭṭatī’’ti. Tesu ekopi ekaṃ attano ovāde otāretuṃ nāsakkhi. Dvepi attano paṭipattiṃ pūretvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbattiṃsu. Tattha sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ pañcahi dhammehi adhigaṇhi.
他们就这样在天界与人界之间辗转流转,历经整整一尊佛出世之隔后,于今世投生到舍卫城。那位圆满六和敬法者在憍萨罗国王的元妃腹中结生,另一位则在同一位元妃的侍女腹中结生。两人在同一天出生。命名日那天,他们沐浴之后被安置在寝殿中,两位母亲都在殿外忙碌于庆贺事宜。两人之中,圆满六和敬法的那位睁开眼,看见顶上张着大白伞盖、铺设得无比庄严的华丽卧榻,以及各种装饰齐备的住所,便知道自己‘生于王族家中’。他接着思惟:‘我究竟是造了什么业而投生此处?’因通达智慧而了知:‘这是六和敬法的果报所致。’他又思惟:‘我的同伴投生在何处?’当他看见同伴躺在简陋低矮的床上时,心中便想:‘此人当初坚持要履行食堂义务,不肯听从我,现在我要就此事呵责他。’于是说道:‘朋友,你不肯听我的话吧?’‘怎么回事?’‘你看我这些成就——我现在躺在白伞盖下的华丽卧榻上,而你却躺在只有粗劣垫子的矮床上。’对方答道:‘你就因此心生傲慢?要知道,你那床不过是用竹签子做成框架、再裹上碎布……’显示巴利原文
Evaṃ te devesu ca manussesu ca saṃsarantā ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā imasmiṃ kāle sāvatthiyaṃ nibbattiṃsu. Sāraṇīyadhammapūrako kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi , itaro tassāyeva upaṭṭhākaitthiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Te dvepi janā ekadivaseneva jāyiṃsu. Te nāmaggahaṇadivase nhāpetvā sirigabbhe nipajjāpetvā dvinnampi mātaro bahi sakkāraṃ saṃvidahiṃsu. Tesu sāraṇīyadhammapūrako akkhīni ummīletvā mahantaṃ setacchattaṃ supaññattaṃ sirisayanaṃ alaṅkatapaṭiyattañca nivesanaṃ disvā ‘‘ekasmiṃ rājakule nibbattosmī’’ti aññāsi. So ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā idha nibbattosmī’’ti āvajjento ‘‘sāraṇīyadhammanissandenā’’ti ñatvā ‘‘sahāyo me kuhiṃ nu kho nibbatto’’ti āvajjento nīcasayane nipannaṃ disvā ‘‘ayaṃ bhattaggavattaṃ pūremīti mama vacanaṃ na gaṇhi, imasmiṃ idāni taṃ ṭhāne niggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti ‘‘samma mama vacanaṃ nākāsī’’ti āha. Atha kiṃ jātanti. Passa mayhaṃ sampattiṃ, setacchattassa heṭṭhā sirisayane nipannosmi, tvaṃ nīcamañce thaddhaattharaṇamatte nipannosīti. Kiṃ pana tvaṃ etaṃ nissāya mānaṃ karosi, nanu veḷusalākāhi katvā pilotikāya paliveṭhitaṃ sabbametaṃ pathavīdhātumattamevāti?
苏曼那听到他们的谈话,心想:‘我的这两位兄弟身边连个照应的人都没有。’于是她走近他们,靠在门边站着。当她听到‘界’这个词时,便心想:‘“界”这个词在世俗外道中是没有的。看来我的这两位兄弟必定是沙门天子。’她又考虑:‘如果我把他们如此这般说话的情形告诉父母,父母定会以为“这两人是非人”,把他们赶出去。这缘由我不能对旁人说,我应该去请教那位能断疑解惑、与我父亲地位相当的摩诃乔达摩十力者。’于是,吃过早饭后,她便来到国王那里,说:‘我要去侍奉、拜见十力者。’国王为她调配了五百辆车。因为在赡部洲大地上,只有三位公主从父亲那里得过五百辆车:频婆娑罗王的女儿准迪公主、长者丹旃遮耶的女儿毗舍佉,还有这位苏曼那公主。她手捧香花,站在车上,在五百辆车的簇拥下,为请教这个问题而来到世尊处。显示巴利原文
Sumanā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mama bhātikānaṃ santike koci natthī’’ti tesaṃ samīpaṃ gacchantī dvāraṃ nissāya ṭhitā ‘‘dhātū’’ti vacanaṃ sutvā ‘‘idaṃ dhātūti vacanaṃ bahiddhā natthi. Mama bhātikā samaṇadevaputtā bhavissantī’’ti cintetvā – ‘‘sacāhaṃ ‘ime evaṃ kathentī’ti mātāpitūnaṃ kathessāmi, ‘amanussā ete’ti nīharāpessanti. Idaṃ kāraṇaṃ aññassa akathetvā kaṅkhacchedakaṃ purisaheraññikaṃ mama pitaraṃ mahāgotamadasabalaṃyeva pucchissāmī’’ti bhuttapātarāsā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā pañca rathasatāni yojāpesi. Jambudīpatalasmiñhi tissova kumāriyo pitūnaṃ santikā pañca rathasatāni labhiṃsu – bimbisārarañño dhītā cundī rājakaññā, dhanañcayassa seṭṭhissa dhītā visākhā, ayaṃ sumanā rājakaññāti. Sā gandhamālaṃ ādāya rathe ṭhitā pañcarathasataparivārā ‘‘imaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti yena bhagavā tenupasaṅkami.
‘于此有’,是指在这些情形中应当会有。‘一施者’,是指将自己所获的利养分给他人后才予受用的那位——这就是圆满六和敬法者。‘一非施者’,是指将自己所获的利养不分与他人而独自受用的那位——这就是圆满履行食堂义务者。‘而他们属于天神’,是说这些人属于天神一类。‘超越执取’,即胜过、压倒之后而执取,覆盖、超越。‘以增上’,就是依最殊胜的原因。‘以这五种处所’,如同在天界中的帝释天王,依靠这五种原因而超越其他诸天。‘以人类方面的’等等,具体来说:在寿命上超越的,如大迦叶长老、拔古喇长老、阿难长老;在容貌上超越的,如大迦旃延、无畏长老、库藏大臣;在快乐上超越的,如赖吒和罗善男子、须那长者子、耶舍童子;在名声上超越的,如法阿育王;同样,在支配权方面也是如此——正是凭这五种原因,而成为更殊胜、最顶尖的。显示巴利原文
Idhassūti idha bhaveyyuṃ. Eko dāyakoti eko attanā laddhalābhato parassa datvā paribhuñjanako sāraṇīyadhammapūrako. Eko adāyakoti eko attanā laddhaṃ parassa adatvā paribhuñjanako bhattaggavattapūrako. Devabhūtānaṃ pana nesanti devabhūtānaṃ etesaṃ. Adhigaṇhātīti adhibhavitvā gaṇhāti ajjhottharati atiseti. Ādhipateyyenāti jeṭṭhakakāraṇena. Imehi pañcahi ṭhānehīti sesadeve sakko devarājā viya imehi pañcahi kāraṇehi adhigaṇhāti. Mānusakenātiādīsu āyunā mahākassapatthero viya bākulatthero viya ānandatthero viya ca, vaṇṇena mahāgatimbaabhayatthero viya bhaṇḍāgāraamacco viya ca, sukhena raṭṭhapālakulaputto viya soṇaseṭṭhiputto viya yasadārako viya ca, yasena dhammāsoko viya, tathā ādhipaccenāti imehi pañcahi kāraṇehi atireko jeṭṭhako hoti.
“多唯受邀”:如拔古喇长老、尸婆罗长老、阿难长老等,大多在受到邀请之后才广泛受用衣服等资具——由这些因缘,他成为更殊胜、最尊上者。“此即于解脱中为解脱”:意思是,若要论说某一位的解脱与另一位的解脱存在差别,那样的说法我是不说的。无论七岁孩童通达解脱,还是百岁长老通达解脱,无论是比丘、比丘尼、男居士、女居士,还是天、魔、梵天,在已通达的出世间道中,确实无有任何差别。“此实为足够”:即这是恰当的。“所谓于彼处”:指那些被称为种种的事物。显示巴利原文
Yācitova bahulanti bākulatthera-sīvalitthera-ānandattherādayo viya yācitova bahulaṃ cīvarādīni paribhuñjatīti imehi kāraṇehi atireko hoti jeṭṭhako. Yadidaṃ vimuttiyā vimuttinti yaṃ ekassa vimuttiyā saddhiṃ itarassa vimuttiṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vattabbaṃ bhaveyya, taṃ na vadāmīti attho. Sattavassikadārako vā hi vimuttiṃ paṭivijjhatu vassasatikatthero vā bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā devo vā māro vā brahmā vā, paṭividdhalokuttaramagge nānattaṃ nāma natthi. Alamevāti yuttameva. Yatra hi nāmāti yāni nāma.
“行于虚空界”:即通过虚空而行者。“具信”:对三宝功德具有信心。“雷鸣”:发出轰隆声响。“持电鬘”:如同花鬘般在云口游走的闪电。“有百峰”:即有百座山峰,意指具有从各处升起的上百团雨云。“具足见”:即入流者。“以财富充溢”:通过布施,被所施的财富充满、环绕,如同被大水淹没一般,意思是得以往生天界。“死后”:即在他世。“于天界欢喜”:无论出生于哪一层天界,便在那里感到喜悦。显示巴利原文
Gacchaṃ ākāsadhātuyāti ākāsena gacchanto. Saddhoti ratanattayaguṇānaṃ saddhātā. Thanayanti gajjanto. Vijjumālīti mālāsadisāya meghamukhe carantiyā vijjulatāya samannāgato. Satakkakūti satakūṭo, ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho. Dassanasampannoti sotāpanno. Bhogaparibyūḷhoti udakoghena viya dānavasena dīyamānehi bhogehi paribyūḷho, devalokaṃ sampāpitoti attho. Peccāti paraloke. Sagge pamodatīti yasmiṃ sagge uppajjati, tattheva modatīti.
二、准提经注释显示巴利原文
2. Cundīsuttavaṇṇanā
32 三十二、第二经中,“以五百辆车”:意思是吃完早饭后,被遣往父王面前,下令套好五百辆车,为这些车所围绕。“亲近”:为了请问与兄长之间展开的法义问答,带着香、花鬘、香粉等物品前去亲近。“当他如此时”:即当他正在这种状况时。或者说“他即为此”:指的就是那种状态。“圣所喜戒”:与道果相应的戒。因为这些戒是圣者们所喜爱、所悦意的,即使转生他世也从未舍弃。其余的内容,应按照《四集·最胜信经》中所说的方式来理解。显示巴利原文
32. Dutiye pañcahi rathasatehīti bhuttapātarāsā pitu santikaṃ pesetvā pañca rathasatāni yojāpetvā tehi parivutāti attho. Upasaṅkamīti bhātarā saddhiṃ pavattitaṃ pañhasākacchaṃ pucchissāmīti gandhamālacuṇṇādīni ādāya upasaṅkami. Yadeva so hotīti yadā eva so hoti. Atha vā yo eva so hoti. Ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni sīlāni. Tāni hi ariyānaṃ kantāni honti, bhavantarepi na pariccajanti. Sesaṃ catukkanipāte aggappasādasutte vuttanayeneva veditabbaṃ.
三、郁伽经注释显示巴利原文
3. Uggahasuttavaṇṇanā
33 第三经中,“跋地亚”:指跋地亚城。“在生来即有的林苑中”:指那些自然生长、与雪山相连的茂密丛林,即依止该城而住于那片林苑。“以自己为第四”:就是自己再加三位,共四人。为什么他只邀请世尊以自己为第四位呢?据说他家中将要举行盛大的吉祥庆典,届时会有众多人士以盛大排场聚集。若要那些人在侍奉比丘僧团时得到妥善照料,会很难办到,所以他只邀请世尊带三位比丘。而且他还有这样的考虑:“那些年轻的少女们,若在大比丘僧团面前受导师教导时,心里会感到羞怯,不能很好地领受教导。”出于这个原因,他也只邀请以自己为第四位。“尊者,请教导她们”:意思是“尊者世尊,请您为她们教示,请您教导她们”。这里的属格形式,其实是表达业格的意义。“凡是对她们的……”:也就是凡是对她们所应作的教导与教诫。他这样说完后,那位长者心想:“这些女子若在我面前接受教导,会感到羞惭。”于是礼敬世尊后便离去了。显示巴利原文
33. Tatiye bhaddiyeti bhaddiyanagare. Jātiyāvaneti sayaṃjāte aropite himavantena saddhiṃ ekābaddhe vanasaṇḍe, taṃ nagaraṃ upanissāya tasmiṃ vane viharatīti attho. Attacatutthoti attanā catuttho. Kasmā panesa bhagavantaṃ attacatutthaṃyeva nimantesi? Gehe kirassa maṅgalaṃ mahantaṃ, tattha mahantena saṃvidhānena bahū manussā sannipatissanti. Te bhikkhusaṅghaṃ parivisantena dussaṅgahā bhavissantīti attacatutthaṃyeva nimantesi. Api cassa evampi ahosi – ‘‘daharakumārikāyo mahābhikkhusaṅghamajjhe satthari ovadante olīnamanā ovādaṃ gahetuṃ na sakkuṇeyyu’’nti. Imināpi kāraṇena attacatutthameva nimantesi. Ovadatu tāsaṃ, bhanteti, bhante bhagavā, etāsaṃ ovadatu, etā ovadatūti attho. Upayogatthasmiñhi etaṃ sāmivacanaṃ. Yaṃ tāsanti yaṃ ovādānusāsanaṃ etāsaṃ. Evañca pana vatvā so seṭṭhi ‘‘imā mama santike ovādaṃ gaṇhamānā harāyeyyu’’nti bhagavantaṃ vanditvā pakkāmi.
“丈夫的”:即主人的,也就是丈夫的。“出于怜悯”:即出于悲悯。“先起者”:具有最先起床的品德。“后卧者”:具有最后躺卧的品德。因为女子不应先吃完饭就上床躺卧;而是应当先让家中所有家属都吃好,整理用具物品,了解牛群等出入的情况,筹算明日应做的事,手持钥匙与印章,如果还有食物就自己吃,如果没有就另做食物,让大家都能吃饱,最后自己才躺下。躺下之后,也不应睡到日出;而应最先起床,唤醒奴婢与工人,分派工作说:“你们去做这些和那些工作”,督促挤牛乳,让家中一切应办之事都亲自过目、亲自完成。正是为了说明这个意思,才说“先起、后卧”。“问何所应作即顺从者”:意思是“做什么?做什么?”这样望着丈夫的容颜而随顺行事的品德。“行悦意事者”:只做令人愉悦之事的品德。“说可爱语者”:只说令人喜爱的话语的品德。“我们将供养”:我们将以四资具来恭敬供养。显示巴利原文
Bhattūti sāmikassa. Anukampaṃ upādāyāti anuddayaṃ paṭicca. Pubbuṭṭhāyiniyoti sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Pacchānipātiniyoti sabbapacchā nipajjanasīlā. Itthiyā hi paṭhamataraṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha nipajjituṃ na vaṭṭati, sabbe pana gehaparijane bhojetvā upakaraṇabhaṇḍaṃ saṃvidhāya gorūpādīni āgatānāgatāni ñatvā sve kattabbakammaṃ vicāretvā kuñcikāmuddikaṃ hatthe katvā sace bhojanaṃ atthi, bhuñjitvā, no ce atthi, aññaṃ pacāpetvā sabbe santappetvā pacchā nipajjituṃ vaṭṭati. Nipannāyapi yāva sūriyuggamanā niddāyituṃ na vaṭṭati, sabbapaṭhamaṃ pana uṭṭhāya dāsakammakare pakkosāpetvā ‘‘idañcidañca kammaṃ karothā’’ti kammantaṃ vicāretvā dhenuyo duhāpetvā sabbaṃ gehe kattabbakiccaṃ attano paccakkhaṃyeva kātuṃ vaṭṭati . Etamatthaṃ sandhāya ‘‘pubbuṭṭhāyiniyo pacchānipātiniyo’’ti āha. ‘‘Kiṃkārapaṭissāviniyoti kiṃ karoma kiṃ karomā’’ti mukhaṃ oloketvā vicaraṇasīlā. Manāpacāriniyoti manāpaṃyeva kiriyaṃ karaṇasīlā. Piyavādiniyoti piyameva vacanaṃ vādanasīlā. Pūjessāmāti catupaccayapūjāya pūjayissāma.
“对来客”:即对来到自己面前的人。“我们将以座与水奉敬”:即我们以座位和洗脚水来表达恭敬。在这里,对父母应当每天恭敬;而对到访的沙门、婆罗门,则应施设座位与洗脚水,并作恭敬供养。显示巴利原文
Abbhāgateti attano santikaṃ āgate. Āsanodakena paṭipūjessāmāti āsanena ca pādadhovanaudakena ca pūjayissāma. Ettha ca mātāpitūnaṃ devasikaṃ sakkāro kātabbo. Samaṇabrāhmaṇānaṃ pana abbhāgatānaṃ āsanaṃ datvā pādadhovanañca dātabbaṃ, sakkāro ca kātabbo.
「羊毛」:指山羊毛。「对此我们将成为善巧者」:在梳理、洗涤、染色、编辫羊毛等事,以及卷棉、碾棉、弹棉、纺纱等棉花加工中,我们都将娴熟。「具备于此之方便慧」:于羊毛与棉花的安排处理,我们具有审察的智慧,能生起这样的考量:‘此时应当做此事。’「堪能作、堪能安排」:我们既能自己做,也能指使他人做,能够妥善地完成和安排。显示巴利原文
Uṇṇāti eḷakalomaṃ. Tattha dakkhā bhavissāmāti eḷakalomānaṃ vijaṭanadhovanarajanaveṇikaraṇādīsu kappāsassa ca vaṭṭanapisanaphoṭanakantanādīsu chekā bhavissāma. Tatrupāyāyāti tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne upāyabhūtāya ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti evaṃ pavattāya vīmaṃsāya samannāgatā. Alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpi yuttā ceva samatthā ca bhavissāmāti attho.
「我们将了知已作与未作」:对于全天做完某项工作归来的人,对于半天做完某项工作归来的人,乃至对于未外出工作、坐于家中的人,我们会了知:‘应给此人什么,应如何对待他。’「当知病人的强弱」:若在他们生病时,我们给予药物、饮食等,却不能令病势减轻,他们便会不悦,心想:‘我们在健康时,这些人满足我们一切欲乐,事事遂愿;如今生病了,他们仿佛不知我们还在不在。’由此心生反感,以后便不肯再为家里做事,甚至做出恶行。因此,我们要了知他们体力的强弱,知道该给什么、该做什么。这便是你们应当学习的。此处「他的嚼食与啖食」:指应当给这些家庭成员分配的嚼食和啖食。「依所得份额」:即依照各自应得的份额,随每个人所应得的份量来分配。我们将分配。显示巴利原文
Katañca katato jānissāma, akatañca akatatoti sakaladivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, upaḍḍhadivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, nikkammānaṃ gehe nisinnānaṃ idaṃ nāma dātuñca evañca kātuṃ vaṭṭatīti evaṃ jānissāma. Gilānakānañca balābalanti sace hi gilānakāle tesaṃ bhesajjabhojanādīni datvā rogaṃ phāsuṃ na karonti, ‘‘ime arogakāle amhe yaṃ icchanti, taṃ kārenti. Gilānakāle atthi bhāvampi no na jānantī’’ti virattarūpā pacchā kiccāni na karonti, dukkaṭāni vā karonti. Tasmā nesaṃ balābalaṃ ñatvā dātabbañca kātabbañca jānissāmāti evaṃ tumhehi sikkhitabbanti dasseti. Khādanīyaṃ bhojanīyañcassāti khādanīyañca bhojanīyañca assa antojanassa. Paccaṃsenāti paṭilabhitabbena aṃsena, attano attano laddhabbakoṭṭhāsānurūpenāti attho. Saṃvibhajissāmāti dassāma. Sampādessāmāti sampādayissāma.
「非赌诈者」:因不从事欺诈男子与沉湎于酒等事,故为非赌诈者。「非盗者」:即不偷盗的女子。「不酗酒者」:因无嗜酒等习性,故为不酗酒者。显示巴利原文
Adhuttīti purisadhuttasurādhuttatāvasena adhuttiyo. Athenīti atheniyo acoriyo. Asoṇḍīti surāsoṇḍatādivasena asoṇḍiyo.
如此,讲完整部经后,再以偈颂提摄要点,于是诵出“彼常护之”等语。其中,“护之”(bharati):即养育、照料。“持来一切欲乐者”(sabbakāmaharaṃ):即能施与一切欲乐之人。“安稳”(sotthīti):即幸福安乐。“如是安立”(evaṃ vattati):即圆满这些德行而安住。“名为可意天者”(manāpā nāma te devā):即化乐天。这些天神能随心所欲化现所希求的形色,于其中享乐,因此称为“化乐天”,也称“可意天”。显示巴利原文
Evaṃ suttantaṃ niṭṭhapetvā idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto yo naṃ bharati sabbadātiādimāha. Tattha bharatīti posati paṭijaggati. Sabbakāmaharanti sabbakāmadadaṃ. Sotthīti suitthī. Evaṃ vattatīti ettakaṃ vattaṃ pūretvā vattati. Manāpā nāma te devāti nimmānaratī devā. Te hi icchiticchitaṃ rūpaṃ māpetvā abhiramaṇato nimmānaratīti ca manāpāti ca vuccantīti.
《师子将军经》的注疏(Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā)显示巴利原文
4. Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā
34 第四:“现见(sandiṭṭhikaṃ)”,指应亲自见证。“施者(dāyako)”,指能施者,他不会仅凭少许信心便止步,也能全然舍离,这就是它的意思。“施主(dānapatī)”,指作为所施之物的主人而行布施,不是仆从,亦非同伴。若有人自己享用甘美之物,却施与他人粗劣之物,他便是作为名为“施”的应施法(deyyadhamma)之仆从而行布施。若有人自己如何受用,也如是施与他人,他便是作为同伴而行布施。然而,若有人自己随宜过活,却施与他人甘美之物,他便是以主人、长者、所有者的身份而行布施。针对这样的施者,才称之为“施主”(dānapatī)。显示巴利原文
34. Catutthe sandiṭṭhikanti sāmaṃ passitabbakaṃ. Dāyakoti dānasūro. Na so saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. Dānapatīti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti. Tādisaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dānapatī’’ti.
第五:“不消沉(amaṅkubhūto)”,指不变得软弱无力。“无畏(visārado)”,指具足由智所生的喜悦。“已达和合(sahabyataṃ gatā)”,指抵达共住与同一的状态。“已作得入之缘(katāvakāsā)”,指因为所造之业能在那裡成为安歇处,所以由于已造作而成为“已作得入之缘”。而那业唯是善业,故称为“已作善者”(katakusalā)。“欢喜(modare)”,即喜悦、庆祝。“关于无依止者(asitassa)”,指无所依著的如来。“他们那些如彼之相者(tādino)”,指达到如彼之相的人。显示巴利原文
Amaṅkubhūtoti na nittejabhūto. Visāradoti ñāṇasomanassappatto. Sahabyataṃ gatāti sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā. Katāvakāsāti yena kammena tattha avakāso hoti, tassa katattā katāvakāsā. Taṃ pana yasmā kusalameva hoti, tasmā katakusalāti vuttaṃ. Modareti modanti pamodanti. Asitassāti anissitassa tathāgatassa. Tādinoti tādilakkhaṇaṃ pattassa.
《施功德经》注释(Dānānisaṃsasuttavaṇṇanā)显示巴利原文
5. Dānānisaṃsasuttavaṇṇanā
35 第五:『未离在家法(gihidhammā anapagato hoti)』,指成为不破五戒的人(akhaṇḍapañcasīlo)。『随顺诸真人之法(sataṃ dhammaṃ anukkamanti)』,指随顺善士(sappurisa)和大人(mahāpurisa)的法。『亲近寂静者(santonaṃ bhajanti)』,指诸善士,即佛陀(buddha)、独觉佛(paccekabuddha)和如来弟子(tathāgatasāvaka),他们都亲近这个(施主)。显示巴利原文
35. Pañcame gihidhammā anapagato hotīti akhaṇḍapañcasīlo hoti. Sataṃ dhammaṃ anukkamanti sappurisānaṃ mahāpurisānaṃ dhammaṃ anukkamanto . Santonaṃ bhajantīti sappurisā buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakā etaṃ bhajanti.
《应时施经》注释(Kāladānasuttavaṇṇanā)显示巴利原文
6. Kāladānasuttavaṇṇanā
36 第六:『应时施(kāladānāni)』,指适合的施(yuttadānāni)、恰当的施(pattadānāni)、相称的施(anucchavikadānāni),这就是它的意思。『新谷(navasassāni)』,指最初的谷物(aggasassāni)。『新果(navaphalāni)』,指从园中最初产出的最初之果(aggaphalāni)。『先于持戒者中建立(paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpeti)』,指先布施给持戒者(sīlavanta),然后自己享用。『善知言义者(vadaññū)』,指了知所说义理的人(bhāsitaññū)。『应时施与(kālena dinnaṃ)』,指在合适、恰当的时机施与(yuttappattakālena dinnaṃ)。『随喜(anumodanti)』,指站在一旁随喜。『服务(veyyāvaccanti)』,指用身体从事服务性工作(veyyāvaṭikakammaṃ)。『心无舍弃(appaṭivānacitto)』,指心不感到厌倦(anukkaṇṭhitacitto)。『于彼处所施有大果(yattha dinnaṃ mahapphalaṃ)』,指在那个布施有大果报(mahapphala)的地方,应当去布施。显示巴利原文
36. Chaṭṭhe kāladānānīti yuttadānāni, pattadānāni anucchavikadānānīti attho. Navasassānīti aggasassāni. Navaphalānīti ārāmato paṭhamuppannāni aggaphalāni. Paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpetīti paṭhamaṃ sīlavantānaṃ datvā pacchā attanā paribhuñjati. Vadaññūti bhāsitaññū. Kālena dinnanti yuttappattakālena dinnaṃ. Anumodantīti ekamante ṭhitā anumodanti. Veyyāvaccanti kāyena veyyāvaṭikakammaṃ karonti. Appaṭivānacittoti anukkaṇṭhitacitto. Yattha dinnaṃ mahapphalanti yasmiṃ ṭhāne dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, tattha dadeyya.
《食物经》注释(Bhojanasuttavaṇṇanā)显示巴利原文
7. Bhojanasuttavaṇṇanā
37 在第七(经)中,『给予寿命(āyuṃ deti)』,指给予寿命布施(āyudānaṃ deti)。『容貌(vaṇṇaṃ)』,指身体的容貌(sarīravaṇṇaṃ)。『乐(sukhaṃ)』,指身体的乐和心的乐(kāyikacetasikasukhaṃ)。『力量(balaṃ)』,指身体的体力(sarīrathāmaṃ)。『辩才(paṭibhānaṃ)』,指应对恰当、合宜的辩才(yuttamuttappaṭibhānaṃ)。显示巴利原文
37. Sattame āyuṃ detīti āyudānaṃ deti. Vaṇṇanti sarīravaṇṇaṃ. Sukhanti kāyikacetasikasukhaṃ. Balanti sarīrathāmaṃ. Paṭibhānanti yuttamuttappaṭibhānaṃ.
8. 信经注释显示巴利原文
8. Saddhasuttavaṇṇanā
38 在第八经中,『悲悯(anukampanti)』,指摄受、关怀(anuggaṇhanti)。『如同树干强健的大树(khandhimāva mahādumo)』,指如同树干粗壮的大树(khandhasampanno mahārukkho viya)。『在可爱之处(manorame āyatane)』,指在令人愉悦的集会处(ramaṇīye samosaraṇaṭṭhāne)。『需要树荫的人走向树荫(chāyaṃ chāyatthikā yanti)』,指需要树荫的人便会走向树荫(chāyāya atthikāva chāyaṃ upagacchanti)。『谦卑(nivātavuttiṃ)』,指行为谦和低顺(nīcavuttiṃ)。『不刚慢(atthaddhaṃ)』,指远离了嗔恚与骄慢所生的刚强(kodhamānathaddhatāya rahitaṃ)。『柔和(sorataṃ)』,指具足柔和与清净的戒行(soraccena sucisīlena samannāgataṃ)。『和蔼显示巴利原文
38. Aṭṭhame anukampantīti anuggaṇhanti. Khandhimāva mahādumoti khandhasampanno mahārukkho viya. Manorame āyataneti ramaṇīye samosaraṇaṭṭhāne. Chāyaṃ chāyatthikā yantīti chāyāya atthikāva chāyaṃ upagacchanti. Nivātavuttinti nīcavuttiṃ. Atthaddhanti kodhamānathaddhatāya rahitaṃ. Soratanti soraccena sucisīlena samannāgataṃ. Sakhilanti sammodakaṃ.
9. 儿子经注释显示巴利原文
9. Puttasuttavaṇṇanā
39 在第九经中,『他曾被我们养育,会赡养我们吗?(bhato vā no bharissati)』意思是:我们曾以哺乳、牵手学步等方式养育照护他,待我们年老时,他会以盥洗手足、沐身、施粥饭等方式赡养我们吗?『或者,他会为我们办事吗?(kiccaṃ vā no karissati)』意思是:他会放下自己的事务,去为我们处理王宫等处所发生的事吗?『家系将长久存续吗?(kulavaṃso ciraṃ ṭhassati)』意思是:当儿子们不破坏而是守护我们所有的田地、房产、金银等财产时,家系便能长久存续;或者他们能不断绝我们一直施行的筹食等善行,持续为之,家系也能长久存续。『他将继承遗产吗?(dāyajjaṃ paṭipajjissati)』意思是:他能以符合家系的品行,使自身成为应得遗产之人,而后继承我们的遗产。『他将不断供奉布施吗?(dakkhiṇaṃ anuppadassati)』意思是:他会在回向功德之后,从第三天起,持续不断地进行供养布施。显示巴利原文
39. Navame bhato vā no bharissatīti amhehi thaññapāyanahatthapādavaḍḍhanādīhi bhato paṭijaggito amhe mahallakakāle hatthapādadhovana-nhāpanayāgubhattadānādīhi bharissati. Kiccaṃ vā no karissatīti attano kammaṃ ṭhapetvā amhākaṃ rājakulādīsu uppannaṃ kiccaṃ gantvā karissati . Kulavaṃso ciraṃ ṭhassatīti amhākaṃ santakaṃ khettavatthuhiraññasuvaṇṇādiṃ avināsetvā rakkhante putte kulavaṃso ciraṃ ṭhassati, amhehi vā pavattitāni salākabhattādīni anupacchinditvā pavattessati, evampi no kulavaṃso ciraṃ ṭhassati. Dāyajjaṃ paṭipajjissatīti kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto amhākaṃ santakaṃ dāyajjaṃ paṭipajjissati. Dakkhiṇaṃ anuppadassatīti pattidānaṃ katvā tatiyadivasato paṭṭhāya dānaṃ anuppadassati.
『寂静的善士(santo sappurisā)』:此处应理解为,因正确奉事父母而成为寂静的善士。『忆念先前的恩惠(pubbe katamanussaraṃ)』:指忆念父母往昔所施的恩惠。『依教奉行者(ovādakārī)』:指能实行父母所予教诫的人。『赡养所养者(bhataposī)』:指能赡养那些养育过自己的人。『应受赞叹者(pasaṃsiyo)』:指在现世中备受大众赞叹的人。显示巴利原文
Santo sappurisāti imasmiṃ ṭhāne mātāpitūsu sammā paṭipattiyā santo sappurisāti veditabbā. Pubbe katamanussaranti mātāpitūhi paṭhamataraṃ kataguṇaṃ anussarantā. Ovādakārīti mātāpitūhi dinnassa ovādassa kattā. Bhataposīti yehi bhato, tesaṃ posako. Pasaṃsiyoti diṭṭheva dhamme mahājanena pasaṃsitabbo hoti.
10. 大佳树子经注释显示巴利原文
10. Mahāsālaputtasuttavaṇṇanā
40 在第十经中,“大佳树”即指大树。“以枝、叶、嫩叶增长”:依靠小树枝、树叶及嫩叶而增长。“在阿兰若中”:指在远离村落的区域。“在大林”:指大森林、荒野之中。其余各处意思都很明显。显示巴利原文
40. Dasame mahāsālāti mahārukkhā. Sākhāpattapalāsena vaḍḍhantīti khuddakasākhāhi ca pattasaṅkhātena ca palāsena vaḍḍhanti. Araññasminti agāmake padese. Brahāvaneti mahāvane aṭaviyaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.