无始相应
4. Anamataggasaṃyuttaṃ
1. 草木经注释
1. Tiṇakaṭṭhasuttavaṇṇanā
124在无始相应第一经中,「无始」:即无有起始,纵以智慧追寻百年、千年,亦无法得其始,不知其际,不知从何处始、至何处终,意为前后边际不可划分。「流转」:指五蕴等无间相续生起的次第。「前际不可知」:即前际不可见。以其前际不可知故,后际亦复不可知,有情唯于此中流转。「会穷尽」:此乃就譬喻中微小之物而言。因为于其他教法中,常以小事为夸大譬喻,如说‘此牛如象,猪如牛,池塘如大海’时,其物并无那般规模。然在佛陀的教法中,譬喻虽小,义理却甚深广大。经中仅举一赡部洲,纵有百、千、十万赡部洲,以此法计之,草木尚可穷尽,而追溯母之母……却永无穷尽。「已领受苦」:即汝等已遍历诸苦。「剧痛」是其同义词。「灾难」:指亲眷丧亡等各种灾厄。「冢墓」:指坟场,或即指大地。因众生不断死去,尸体堆砌于地,令大地增高。「足以」:即合宜、应当。此第一经。
124. Anamataggasaṃyuttassa paṭhame anamataggoti anu amataggo, vassasataṃ vassasahassaṃ ñāṇena anugantvāpi amataggo aviditaggo, nāssa sakkā ito vā etto vā aggaṃ jānituṃ, aparicchinnapubbāparakoṭikoti attho. Saṃsāroti khandhādīnaṃ avicchinnappavattā paṭipāṭi. Pubbā koṭi na paññāyatīti purimamariyādā na dissati. Yadaggena cassa purimā koṭi na paññāyati, pacchimāpi tadaggeneva na paññāyati, vemajjheyeva pana sattā saṃsaranti. Pariyādānaṃ gaccheyyāti idaṃ upamāya khuddakattā vuttaṃ. Bāhirasamayasmiñhi attho paritto hoti, upamā mahatī. ‘‘Hatthī viya ayaṃ goṇo, goṇo viya sūkaro, samuddo viya taḷāka’’nti hi vutte na tesaṃ tādisaṃ pamāṇaṃ hoti. Buddhasamaye pana upamā parittā, attho mahā. Pāḷiyañhi eko jambudīpo gahito, evarūpānaṃ pana jambudīpānaṃ satepi sahassepi satasahassepi tiṇādīni tena upakkamena pariyādānaṃ gaccheyyuṃ, na tveva purisassa mātu mātaroti. Dukkhaṃ paccanubhūtanti tumhehi dukkhaṃ anubhūtaṃ. Tibbanti tasseva vevacanaṃ. Byasananti ñātibyasanādianekavidhaṃ. Kaṭasīti susānaṃ, pathavīyeva vā. Sā hi punappunaṃ marantehi sarīranikkhepena vaḍḍhitā. Alamevāti yuttameva. Paṭhamaṃ.
2. 地经注释
2. Pathavīsuttavaṇṇanā
125「大地」:指以轮围山为边界的大地。「放置」:即将大地打碎,作成所说分量之丸,置之一旁。第二经。
125. Dutiye mahāpathavinti cakkavāḷapariyantaṃ mahāpathaviṃ. Nikkhipeyyāti taṃ pathaviṃ bhinditvā vuttappamāṇaṃ guḷikaṃ karitvā ekamantaṃ ṭhapeyya. Dutiyaṃ.
3. 泪经注释
3. Assusuttavaṇṇanā
126「哭泣者」:指发出声音哭泣的人。「流出」:指眼泪汇集而流下。「在四大海中」:指被须弥山的光芒所分隔的四大海。因为须弥山的东面为银所成,南面为摩尼宝所成,西面为水晶所成,北面为金所成。从东面与南面射出的银光与摩尼宝光合于一处,照过海面,触击轮围山而止住;从南面与西面射出的摩尼宝光与水晶光合于一处,照过海面,触击轮围山而止住;从西面与北面射出的水晶光与金光合于一处,照过海面,触击轮围山而止住;从北面与东面射出的金光与银光合于一处,照过海面,触击轮围山而止住。这些光线之间的区域,便是四大海。正是依此而说「在四大海中」。在「亲族灾难」等词中,「灾难」即破坏、毁灭。亲族的灾难称为亲族灾难,财富的灾难称为财富灾难。而疾病本身便会破坏健康、毁灭健康,故称为灾难,即疾病灾难。第三经。
126. Tatiye kandantānanti sasaddaṃ rudamānānaṃ. Passannanti sanditaṃ pavattaṃ. Catūsu mahāsamuddesūti sinerurasmīhi paricchinnesu catūsu mahāsamuddesu. Sinerussa hi pācīnapassaṃ rajatamayaṃ, dakkhiṇapassaṃ maṇimayaṃ, pacchimapassaṃ phalikamayaṃ, uttarapassaṃ suvaṇṇamayaṃ. Pubbadakkhiṇapassehi nikkhantā rajatamaṇirasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti, dakkhiṇapacchimapassehi nikkhantā maṇiphalikarasmiyo, pacchimuttarapassehi nikkhantā phalikasuvaṇṇarasmiyo, uttarapācīnapassehi nikkhantā suvaṇṇarajatarasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti. Tāsaṃ rasmīnaṃ antaresu cattāro mahāsamuddā honti. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘catūsu mahāsamuddesū’’ti. Ñātibyasanantiādīsu byasananti viasanaṃ, vināsoti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ. Rogo pana sayameva ārogyaṃ viyasati vināsetīti byasanaṃ, rogova byasanaṃ rogabyasanaṃ. Tatiyaṃ.
第四 乳经注释
4. Khīrasuttavaṇṇanā
127「母乳」:指同名人母的乳汁。对于这些有情,当他们在蛆虫、蚂蚁等中结生,或在鱼、鳖等中结生,或在鸟类中结生时,根本没有母乳;在羊、畜生、水牛等中结生时,才有乳汁;人类也是如此。其中,在羊等中结生时所饮的乳汁,以及在人中于名为「天女」「善意」「帝须」等不同名字的母胎中结生时所饮的乳汁,皆不计入;唯计取在名同为「帝须」的母胎中结生时所饮的乳汁,应知此乳汁比四大海之水还要多。第四经。
127. Catutthe mātuthaññanti ekanāmikāya manussamātu khīraṃ. Imesañhi sattānaṃ gaṇḍuppādakipillikādīsu vā macchakacchapādīsu vā pakkhijātesu vā nibbattakāle mātukhīrameva natthi, ajapasumahiṃsādīsu nibbattakāle khīraṃ atthi, tathā manussesu. Tattha ajādikāle ca manussesu cāpi ‘‘devī sumanā tissā’’ti evaṃ nānānāmikānaṃ kucchiyaṃ nibbattakāle aggahetvā tissāti ekanāmikāya eva mātu kucchiyaṃ nibbattakāle pītaṃ thaññaṃ catūsu mahāsamuddesu udakato bahutaranti veditabbaṃ. Catutthaṃ.
第五 山经注
5. Pabbatasuttavaṇṇanā
128第五经中,「尊者,可能吗?」:据说那位比丘这样思惟:“导师对于无始轮回的漫长,只是说‘不容易,不容易’,为什么不彻底说尽呢?能否作个譬喻呢?”因此他这样发问。「以迦尸衣」:指将三根棉线合在一起,用纺成的线织成的极精细布料。那么,这块布被摩擦时,会磨损多少呢?只如芥子许。第五经。
128. Pañcame sakkā pana, bhanteti so kira bhikkhu cintesi – ‘‘satthā anamataggassa saṃsārassa dīghatamattā ‘na sukaraṃ na sukara’nti kathetiyeva , kathaṃ nacchindati , sakkā nu kho upamaṃ kārāpetu’’nti. Tasmā evamāha. Kāsikenāti tayo kappāsaṃsū ekato gahetvā kantitasuttamayena atisukhumavatthena. Tena pana parimaṭṭhe kittakaṃ khīyeyyāti. Sāsapamattaṃ. Pañcamaṃ.
第六 芥子经注
6. Sāsapasuttavaṇṇanā
129第六经中,「铁城」:指以铁围墙环绕之城,但不应理解为城内布满铁造的单层楼阁等宫殿。第六经。
129. Chaṭṭhe āyasaṃ nagaranti āyasena pākārena parikkhittaṃ nagaraṃ, na pana anto āyasehi ekabhūmikādipāsādehi ākiṇṇanti daṭṭhabbaṃ. Chaṭṭhaṃ.
第七 声闻经注
7. Sāvakasuttavaṇṇanā
130第七经中,「能随念」:意谓一人能随念十万劫,另一人从他停住之处接着随念另一个十万劫,第三人又接着随念另一个十万劫,如此四位比丘一共能随念四十万劫。第七经。
130. Sattame anussareyyunti ekena kappasatasahasse anussarite aparo tassa ṭhitaṭṭhānato aññaṃ satasahassaṃ, aññopi aññanti evaṃ cattāropi cattārisatasahassāni anussareyyuṃ. Sattamaṃ.
第八、第九经 恒河经等的注释
8-9. Gaṅgāsuttādivaṇṇanā
131-132第八经中,“在此中间的沙”:指在这长五百由旬的区域中间的那些沙。第九经无特别需要说明之处。以上为第八、第九经。
131-132. Aṭṭhame yā etasmiṃ antare vālikāti yā etasmiṃ āyāmato pañcayojanasatike antare vālikā. Navame vattabbaṃ natthi. Aṭṭhamanavamāni.
第十经 补特伽罗经的注释
10. Puggalasuttavaṇṇanā
133第十经中,“骨锁”等三词,皆是“堆积”“堆聚”的同义词。然而,这些众生的无骨时期远较有骨时期为多。因为蛆虫等类众生根本不具骨骼,而鱼、龟等类众生骨骼却占多数。因此,不计无骨与多骨的时期,只可摄取骨骼均等的时期。“灵鹫山北”:即站在灵鹫山的北侧。“摩揭陀人的王舍城”:指在摩揭陀国中为群山环绕的王舍城。其余各处意义清晰,兹不赘述。第十经竟。
133. Dasame aṭṭhikaṅkalotiādīni tīṇipi rāsivevacanāneva. Imesaṃ pana sattānaṃ saaṭṭhikālato anaṭṭhikālova bahutaro. Gaṇḍuppādakādipāṇabhūtānañhi etesaṃ aṭṭhimeva natthi, macchakacchapādibhūtānaṃ pana aṭṭhimeva bahutaraṃ, tasmā anaṭṭhikālañca bahuaṭṭhikālañca aggahetvā samaṭṭhikālova gahetabbo. Uttarogijjhakūṭassāti gijjhakūṭassa uttarapasse ṭhito. Magadhānaṃ giribbajeti magadharaṭṭhassa giribbaje, giriparikkhepe ṭhitoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dasamaṃ.
《悲惨经》的注释
1. Duggatasuttavaṇṇanā
134在第二品的第一经中,「悲惨」指贫穷、困苦。「具恶形」指因手足畸形而具有丑陋的形态。第一经。
134. Dutiyavaggassa paṭhame duggatanti daliddaṃ kapaṇaṃ. Durūpetanti dussaṇṭhānehi hatthapādehi upetaṃ. Paṭhamaṃ.
《快乐经》注释。
2. Sukhitasuttavaṇṇanā
135在第二经中,「快乐」指具足安乐,拥有大财富与大受用。「善装备」指装饰整齐,坐于象背,随从众多。第二经。
135. Dutiye sukhitanti sukhasamappitaṃ mahaddhanaṃ mahābhogaṃ. Susajjitanti alaṅkatapaṭiyattaṃ hatthikkhandhagataṃ mahāparivāraṃ. Dutiyaṃ.
《三十数经》注释。
3. Tiṃsamattasuttavaṇṇanā
136在第三经中,「巴瓦地方的人」指住在巴瓦地区的人。「全都是阿兰若住者」等:应依他们受持头陀支的情况,来了知他们被称为阿兰若住者等的理由。「全都有结缚」指全都有束缚,他们当中有些是入流者,有些是一来者,有些是不来者。因为在这些人里面,既没有凡夫,也没有漏尽者。「牛色」等:是指在白、黑等颜色中,只取单一颜色的那个阶段。「拦路者」指埋伏在路上进行杀害的强盗。「通奸者」指陷入与他人妻子邪行的人。第三经。
136. Tatiye pāveyyakāti pāveyyadesavāsino. Sabbe āraññikātiādīsu dhutaṅgasamādānavasena tesaṃ āraññikādibhāvo veditabbo. Sabbe sasaṃyojanāti sabbe sabandhanā, keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino. Tesu hi puthujjano vā khīṇāsavo vā natthi. Gunnantiādīsu setakāḷādivaṇṇesu ekekavaṇṇakālova gahetabbo. Pāripanthakāti paripanthe tiṭṭhanakā panthaghātacorā. Pāradārikāti paradāracārittaṃ āpajjanakā. Tatiyaṃ.
母亲经等的注释。
4-9. Mātusuttādivaṇṇanā
137-142于第四经等中,应依性别分派与轮围法则来通达义理。所谓性别分派,即男子有成为女人的时候,女人也有成为男人的时候。从这个轮围世界的有情,会流转到其他轮围世界;其他轮围世界的有情,又会流转到这个轮围世界。为了说明在此轮围世界中,当‘成为女人’之时,恰好就是母亲的情况,所以世尊说:‘凡是过去曾为母者’。像‘凡是过去曾为父者’等语句,也是依这个道理类推。第四经等。
137-142. Catutthādīsu liṅganiyamena ceva cakkavāḷaniyamena ca attho veditabbo. Purisānañhi mātugāmakālo, mātugāmānañca purisakāloti evamettha liṅganiyamo. Imamhā cakkavāḷā sattā paracakkavāḷaṃ, paracakkavāḷā ca imaṃ cakkavāḷaṃ saṃsaranti. Tesu imasmiṃ cakkavāḷe mātugāmakāle mātubhūtaññeva dassento yo namātābhūtapubboti āha. Yo napitābhūtapubbotiādīsupi eseva nayo. Catutthādīni.
第十、毘富罗山经注释。
10. Vepullapabbatasuttavaṇṇanā
143于第十经中,‘过去曾经’:是引述过去某一个本生故事来加以说明。‘出现了名称’:是指有了这样的施设。‘以四人攀登’:这是针对毘富罗山处于中等高度时的情形而说的。‘顶’:是指最高处。‘双贤’:是指美好的双贤组合。‘以三人攀登’:据说这是为了说明,在两位佛陀之间的时期,大地升高了一由旬,因此那座山变成了三由旬高。
143. Dasame bhūtapubbanti atītakāle ekaṃ apadānaṃ āharitvā dasseti. Samaññā udapādīti paññatti ahosi. Catūhena ārohantīti idaṃ thāmamajjhime sandhāya vuttaṃ. Agganti uttamaṃ. Bhaddayuganti sundarayugalaṃ. Tīhena ārohantīti ettāvatā kira dvinnaṃ buddhānaṃ antare yojanaṃ pathavī ussannā, so pabbato tiyojanubbedho jāto.
‘或稍多’:是指比百岁多一些,即多出十岁或二十岁。实际上,并未有恰好活足百年者,就最高限度而言,人们或活到六十岁,或活到八十岁。至于未能活到百岁,在五岁、十岁等年纪便去世的人,则占大多数。这里说到,拘留孙佛世尊于人寿四万岁时降生,拘那含佛于人寿三万岁时降生——这只是依寿命次第递减的顺序,显示出渐次衰损的相貌,并非就是这样一路衰减下去。应理解寿命是增了又增之后,才又衰减的。如何理解呢?先说拘留孙佛世尊,他就在这一劫之中,于人类寿命四万岁时降生。他将当时的寿量分作五份,在第五份寿量尚存之际,便入于般涅槃。此后,人寿逐渐衰减,直至仅剩十岁;接着又转而增长,一直增至阿僧祇岁;从那阿僧祇岁再次衰减,当寿量停在人间二万岁时,拘那含佛降生。拘那含佛也同样入般涅槃之后,人寿再次衰减至十岁,又增长到阿僧祇岁,再从那衰减下来,停在人间二万岁时,迦叶佛世尊降生。迦叶佛同样入般涅槃之后,人寿又衰减至十岁,然后再增长到阿僧祇岁,再衰减下来,当达到百岁时,我们的正自觉者便降生了。是故应知,寿命
Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato uttariṃ appaṃ dasa vā vīsaṃ vā vassāni. Puna vassasatameva jīvanako nāma natthi, uttamakoṭiyā pana saṭṭhi vā asīti vā vassāni jīvanti. Vassasataṃ pana appatvā pañcavassadasavassādikāle mīyamānāva bahukā. Ettha ca kakusandho bhagavā cattālīsavassasahassāyukakāle, koṇāgamano tiṃsavassasahassāyukakāle nibbattoti idaṃ anupubbena parihīnasadisaṃ kataṃ, na pana evaṃ parihīnaṃ, vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Kakusandho tāva bhagavā imasmiṃyeva kappe cattālīsavassasahassāyukakāle nibbatto āyuppamāṇaṃ pañca koṭṭhāse katvā cattāro ṭhatvā pañcame vijjamāneyeva parinibbuto. Taṃ āyu parihāyamānaṃ dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā tato parihāyamānaṃ tiṃsavassasahassāyukakāle ṭhitaṃ, tadā koṇāgamano nibbatto. Tasmimpi tatheva parinibbute taṃ āyu dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā parihāyitvā vīsavassasahassakāle ṭhitaṃ, tadā kassapo bhagavā nibbatto. Tasmimpi tatheva parinibbute taṃ āyu dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā parihāyitvā vassasatakālaṃ pattaṃ, atha amhākaṃ sammāsambuddho nibbatto. Evaṃ anupubbena parihāyitvā vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Tattha ca yaṃ āyuparimāṇesu mandesu buddhā nibbattanti, tesampi tadeva āyuparimāṇaṃ hotīti. Dasamaṃ.