《常童子经》的注释
1. Sanaṅkumārasuttavaṇṇanā
182“宿旧”是指出生以后时间已经过了很久。因为已经出生,所以叫“人”,也就是从这(出生)而生出来的,在那些人当中。刹帝利最殊胜,因为他通过守护世间轨则等,在正行道中劝导众生,多所饶益。他既然让别人这样行道,自己也同样安住在那里面,所以说是最殊胜。以摧破对立面的意义,以令知宿住等事的意义,称为“明”。信、惭、愧、多闻、精进、念、慧——这七法是“正法”。依靠这些而走向以前没去过的地方,所以叫“行”,也就是戒等十五种法。
182.Porāṇakattāti nibbattitvā cirakālattā. Jātattā jano, taṃ ito janeto, tasmiṃ. Khattiyo seṭṭho lokamariyādaparipālanādinā sammāpaṭipattiyaṃ sattānaṃ niyojanena bahukārattā. So hi pare tathā paṭipādento sayampi tattha patiṭṭhitoyeva hotīti seṭṭho vutto. Paṭipakkhavijjhanaṭṭhena pubbenivāsādīnaṃ viditakaraṇaṭṭhena vijjāti. Saddhāhirottappabāhusaccavīriyasatipaññāti ime satta saddhammā. Caranti agatapubbaṃ disaṃ etehīti caraṇāni, sīlādayo pannarasa dhammā.
第2篇 《提婆达多经》的注释
2. Devadattasuttavaṇṇanā
183183. 在学处还没有制定的时候,提婆达多就造下了该被摈出僧团的恶行,而且他又仍然保持着比丘的外相住在僧团中,所以不能说“提婆达多已经从教法中离开了”。因此,在“不久前离开”这一句里,没有说“从教法中离开”,而是说“从竹林精舍前往伽耶山”。因为只有身份具足的比丘才能分裂比丘僧团,身份不具足的人则不能。所谓“母马”,是指在母马腹中出生。
183. Appaññatte eva sikkhāpade chejjagāmikammassa katattā saliṅgeneva ca ṭhitattā ‘‘devadatto sāsanato pakkanto’’ti na vattabboti acirapakkanteti ettha ‘‘sāsanato pakkante’’ti avatvā ‘‘veḷuvanatogayāsīsaṃ gate’’ti vuttaṃ. Pakatatto hi bhikkhusaṅghaṃ bhindeyya, na apakatattoti. Vaḷavāyāti vaḷavāya kucchiyaṃ jātaṃ.
3. 《安陀迦频陀经》的注释
3. Andhakavindasuttavaṇṇanā
184“民众”是指众人的聚集,也就是人们往来活动的地方。“人们不常到的地方”是指:人们耕作等劳作时来回走动的范围,越过这个范围再往外,就是人们不常到的地方。“从结缚中解脱”是指以脱离结缚为因。这是说,他没能得到乐于远离、以远离之乐为特征的禅那。“为了守护心”:过去人们以为“这位比丘住在森林里,所以远离人群、不与人混杂,而且精勤努力”,如今看到他住在村子附近,就会失去信心,心想“他住在人群混杂、喧闹的地方”。我在这里虽然没有快乐,但即便如此,也不该以散乱的心住在这里,跟着心跑有什么意义呢?这就是这段话的意思。“以念处为归趣”:就是乐于修习念处。这样一来,即使他住在人群里也是值得称赞的,因为如果离开了远离而住,沙门的本分就无法完成。
184.Janatanti janānaṃ samūhaṃ, janasañcaraṇaṭṭhānanti attho. Manussānaṃ anupacāreti yattake kasanādikiccaṃ karontānaṃ sañcāro hoti, ettakaṃ atikkamitvā anupacāre. Saṃyojanavippamokkhāti saṃyojanavimokkhahetu. Vivekaratiṃ pavivekasukhajjhānaṃ alabhanto. Cittānurakkhaṇatthanti pubbe maṃ manussā ‘‘araññavāsena pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo’’ti maññiṃsu, idāni gāmante vasantaṃ disvā gaṇasaṅgaṇikāya nivuṭṭhoti appasādaṃ āpajjissanti. Yadipi me idha abhirati natthi, evaṃ santepi idheva vasissāmīti vikkhittacittena hutvā na vasitabbaṃ, ko attho cittavasaṃ gantvāti adhippāyo. Satipaṭṭhānaparāyaṇoti satipaṭṭhānabhāvanārato. Evaṃ hissa gaṇavāsopi pāsaṃso vivekavāsena vinā samaṇakiccassa asijjhanato.
意思是:已从轮回的怖畏中解脱,这是就其意向而言。
Vaṭṭabhayato pamutto ajjhāsayavasenāti adhippāyo.
“比丘们坐在那里”:以此显示他们因不依止众生执取而随欲而坐。因此说“以此”等等。
Nisīdi tattha bhikkhūti iminā sattūpaladdhiyā anissitattā yathāruciyā tesaṃ nisajjaṃ dasseti. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi.
“以这种或那种方式而生起”——这并不是依传闻而得的见,也不是执取传闻。这里应当这样连接理解:我不以推理为因,也不以推论为因来说。“藏经成就”是说经藏成就于他:因为他学习经藏,即具有学习经藏的状态;我这样说,并不是依据某部经典,这就是它的含义。“梵行”指最殊胜的梵天之法的行持,即在言语上的运作,也就是法的开示。有些人依修习而彻底断除死的一切方面,从而舍弃了死,他们就是“生已尽”的人,所以经文说“诸漏尽者”。
Iminā ca iminā ca ākārena jātanti na anussavadassanametaṃ, na anussavaggahaṇaṃ. Takkahetu nayahetu vā na vadāmīti yojanā. Piṭakaṃ gantho sampadīyati etassāti piṭakasampadānaṃ, ganthassa uggaṇhanato tena piṭakassa uggaṇhanakabhāvena, kenaci ganthānusārena evaṃ na vadāmīti attho. Brahmassa seṭṭhassa dhammassa cariyaṃ vācasikaṃ pavattatīti brahmacariyaṃ, dhammadesanā. Bhāvitena maraṇassa sabbaso bhāgena vippahānena maraṇapariccāgīnaṃ. Te ca khīṇajātikāti āha ‘‘khīṇāsavāna’’nti.
“十次十”就是十乘十,也就是一百。“另外”是指超出五百又加一千之外的数量。“有福分的人”是指那些依靠还灭、具有福分的人;这是在说明:在那次说法中,有多少众生出生,我无法计算。“梵天神法开示”是指梵天神所说的法。
Dasadhādasāti dasakkhattuṃ dasa. Aññanti pañcasatādhikasahassato aññaṃ. Puññabhāginoti vivaṭṭanissitapuññassa bhāgino tassā desanāya ettakā sattā jātāti gaṇetuṃ ahaṃ na sakkomīti dasseti. Brahmadhammadesananti brahmunā vuttaṃ āha.
《阿卢纳瓦提经》的注释
4. Aruṇavatīsuttavaṇṇanā
185阿比布和桑跋瓦,是那两位大长老的名字。为了说明他们之间的分别,才说了“其中……”这些话。这是要表明,这两位就是那位世尊的上首弟子。“他们蔑视”:就是把它看低了来想。“他们讥嫌”:就是把那件事弄成应当被看作低劣的样子,使之成为恶行。“他们广为传播”:就是把那种应当被看作低劣的样子到处扩散。整句连起来的意思是:一切外道都各自在自己的教说中称赞人的努力;一切天与人,也都在各自所得之中,对已得的利益称赞人的努力。
185.Abhibhū sambhavoti tesaṃ dvinnaṃ mahātherānaṃ nāmāni. Tesaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tesū’’tiādi vuttaṃ. Ete dve tassa bhagavato aggasāvakāti dasseti. Avajjhāyantīti heṭṭhā katvā cintenti. Khiyyanti taṃ lāmakato cintetabbataṃ pāpenti pāpakataṃ karonti. Vitthārayantāti tameva lāmakato cintetabbataṃ vepullaṃ pāpentā. Sabbe pāsaṇḍā attano attano samaye siddhante sabbe devamanussā attano attano samaye paṭilābhe paṭiladdhaatthe purisakāraṃ vaṇṇayantīti yojanā.
“发起精进”是指在粉碎名为魔军的烦恼时,所发起的那种精进,也就是被称为“发起界”的。“出离精进”是指与懈怠相对立的精进,也就是被称为“出离界”的。“你们要努力”的意思是:不要停留在原地,要一步步迈向更高的境地,发起比之前更强的修行投入。因此说“你们要奋力”。所谓烦恼军,就是贪等烦恼的集合,因为它是导致死亡的原因,所以称为“魔军”。正是针对这一点,才说“以大魔军……”(《中部》3.272, 275, 276)。诸蕴的最初生起是“生”,而除此之外它们次第相续地流转,则是“轮回”;基于这个意思,所以说“生及轮回”。因为“一生、二生”等说法中,在那一一存在中,以执取与舍离为界限的诸蕴相续,被称为“生”,而那直到般涅槃为止不断一次次流转的轮回,就是“从此处到彼处流转”,因此说“或者名为生的轮回”。界限是指终点。光明遍满,是连接关系。在光明处,是指自己所造的光明处。没有光明的作用,是指如同在黑暗处见光明一样,在光明处没有见光明的作用。因此,对那些众生,他们正在思择、思惟:“这是什么光明?这光明是谁的?”一切,是指在千世界中所有的天与人。已进入的众会,是指为了闻法而全部进入、周遍限定的众会。他们听到了声音,不只是听到了声音,而且义理也如他们所愿,如同平常听闻的境况一样变得明显,并且使三千世界都知道了。
Ārambhavīriyanti maccusenāsaṅkhātakilesadhunane ārambhavīriyaṃ, yā ‘‘ārambhadhātū’’ti vuccati . Nikkamavīriyanti kosajjapaṭipakkhabhūtaṃ vīriyaṃ, yā ‘‘nikkamadhātū’’ti vuccati. Payogaṃ karothāti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ bhāvanābhiyogaṃ pavattethāti attho. Tenāha ‘‘parakkamathā’’ti. Kilesasenā nāma rāgādikilesasamūho, so maraṇapaccayabhāvato ‘‘maccuno senā’’ti vuccati. Tañhi sandhāya vuttaṃ ‘‘mahāsenena maccunā’’ti (ma. ni. 3.272, 275, 276). Khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti jāti, tadaññaṃ pana tesaṃ paṭipāṭi pavattaṃ saṃsāroti adhippāyenāha ‘‘jātiñca saṃsārañcā’’ti. Yasmā ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādīsu tasmiṃ tasmiṃ bhave ādānanikkhepaparicchinnakhandhappavatti ‘‘jātī’’ti vuccati, sā eva yāva parinibbānā aparāparaṃ pavattamāno saṃsāro ‘‘ito cito saṃsaraṇa’’nti katvā, tasmā āha ‘‘jātisaṅkhātaṃ vā saṃsāra’’nti. Paricchedanti pariyosānaṃ. Obhāsaṃ pharīti sambandho. Ālokaṭṭhāneti attanā kataālokaṭṭhāne. Ālokakiccaṃ natthīti andhakāraṭṭhāne ālokadassanaṃ viya ālokaṭṭhāne ālokadassanakiccaṃ natthi. Tasmā tesaṃ sattānaṃ ‘‘kiṃ āloko ayaṃ, kassa nu kho ayaṃ āloko’’ti? Vicinantānaṃ cintentānaṃ. Sabbeti sahassilokadhātuyaṃ sabbe devamanussā. Osaṭāya parisāyāti dhammassavanatthaṃ sabbosaṭāya paricitaparicchinnāya parisāya. Saddaṃ suṇiṃsūti na kevalaṃ saddameva suṇiṃsu, atha kho atthopīti yathādhippeto tesaṃ pakatisavanupacāre viya pākaṭo ahosi, tisahassilokadhātuṃ viññāpesīti.
5. 《般涅槃经》注释
5. Parinibbānasuttavaṇṇanā
186“像这样,那座园林在拘尸那罗的西南方。”意思是:就像阿那律城的塔园在城的西南方一样,那座园林也在拘尸那罗的西南方。“因此”:因为想进城的人从园林那边过来,经过这里前往,所以这里被称为“邻近的”,正是因此。“那座”:指以娑罗树行列的形式矗立着的娑罗林。“在中间”:指在正中间。“无放逸”就是不松懈,从义理上说,它就是与智慧相应的念。因为在这里,念的作用特别强,所以才说“以念的不离弃”。他把这些内容都归入“不放逸”这一句来宣说,因为从义理上看,这一句涵盖了一切佛陀的言教。
186.Evaṃ taṃ kusinārāya hotīti yathā anurodhapurassa thūpārāmo dakkhiṇapacchimadisāyaṃ, evaṃ taṃ uyyānaṃ kusinārāya dakkhiṇapacchimadisāyaṃ hoti. Tasmāti yasmā nagaraṃ pavisitukāmā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti upavattananti vuccati, tasmā. Tanti sālapantibhāvena ṭhitaṃ sālavanaṃ. Antarenāti vemajjhe. Appamajjanaṃ appamādo, so pana atthato ñāṇūpasaṃhitā sati. Yasmā tattha satiyā byāpāro sātisayo, tasmā ‘‘satiavippavāsenā’’ti vuttaṃ. Appamādapadeyeva pakkhipitvā abhāsi atthato tassa sakalassa buddhavacanassa saṅgaṇhanato.
在禅那等(定境)以及心中,由于达到了最高卓越的自在状态,所以能预先划定时间——“我将在这么多时间里入这些等至,然后般涅槃”——这样划定时间之后,入等至与般涅槃的准备,这就是这里所说的“般涅槃的准备”。这里说的“长老”,就是阿那律长老。
Jhānādīsu citte ca paramukkaṃsagatavasībhāvatāya ‘‘ettake kāle ettakā samāpattiyo samāpajjitvā parinibbāyissāmī’’ti kālaparicchedaṃ katvā samāpattisamāpajjanaṃ parinibbānaparikammanti adhippetaṃ. Theroti anuruddhatthero.
关于“这也是”,正如前面所说的六十五种禅那的入定说明,同样只是简略的说法。为什么?因为世尊为了显示他当时每日都不遗漏任何日常等至而全部入定,才说了“入涅槃城时”等话。在“二十四……而入”这一段,有些人先这样说:世尊每天入大悲等至十二万亿百千次,也同样入果等至十二万亿百千次,所以那时他也入了二十四亿百千次等至。世尊确实这样说过:“比丘们,有两种寻常常在如来、阿拉汉、正自觉者心中生起:安稳寻和远离寻。”其中,安稳寻对世尊来说,是圆满安住于大悲等至;远离寻则是阿拉汉果等至。因为诸佛的有分心延续很轻快,已达到了顶点,对诸等至完全自在,所以入定和出定只需几个心识刹那就能完成。五种色界等至、四种无色界等至,加上无量等至、灭尽定和阿拉汉果等至,这十二种等至,世尊每天午前各入一亿百千次,午后也一样。这样,每天入的遍处等至合计二十四亿百千次。
Ayampi cāti yathāvuttapañcasaṭṭhiyā jhānānaṃ samāpannakathāpi saṅkhepakathā eva. Kasmā? Yasmā bhagavā tadā devasikaṃ vaḷañjanasamāpattiyo sabbāpi aparihāpetvā samāpajji evāti dassento ‘‘nibbānapuraṃ pavisanto’’tiādimāha. Catuvīsati…pe… pavisitvāti ettha keci tāva āhu ‘‘bhagavā devasikaṃ dvādasakoṭisatasahassakkhattuṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjati, dvādasakoṭisatasahassakkhattumeva phalasamāpattiṃ samāpajjati, tasmā tadāpi catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajjati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘tathāgataṃ, bhikkhave, arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dve vitakkā bahulaṃ samudācaranti khemo ca vitakko paviveko ca vitakko’ti (itivu. 38). Khemo hi vitakko bhagavato mahākaruṇāsamāpattiṃ pūretvā ṭhito, pavivekavitakko arahattaphalasamāpattiṃ. Buddhānaṃ hi bhavaṅgaparivāso lahuko matthakappatto samāpattīsu vasībhāvo, tasmā samāpajjanavuṭṭhānāni katipayacittakkhaṇeheva ijjhanti. Pañca rūpāvacarasamāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo appamaññāsamāpattiyā saddhiṃ nirodhasamāpatti arahattaphalasamāpatti cāti dvādasetā samāpattiyo bhagavā paccekaṃ divase divase koṭisatasahassakkhattuṃ purebhattaṃ samāpajjati, tathā pacchābhattanti evaṃ catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakakasiṇasamāpattiyo’’ti.
另一些人则说:世尊在成正觉那天后夜,以缘起支为门径,逆序从老死开始,把智向下深入,开始修习逐一法观时,就像一个人砍伐极难通行的密林大树丛时,中途在磨刀石上把斧刃磨利;同样,他中途入于像磨刀石一样的各种等至,为了让智变得锐利明净,就以顺逆两种方式,在每一个缘起支上,以入于一万亿次等至的方式,使审察智运转起来。随着这种运作,世尊即使已经成佛,也仍然每天以缘起支为门径,通过观,顺逆入于一万亿次果等至。正是针对这一点,才说入于二十四万亿次等至。
Apare panāhu ‘‘yaṃ taṃ bhagavatā abhisambodhidivase pacchimayāme paṭiccasamuppādaṅgamukhena paṭilomanayena jarāmaraṇato paṭṭhāya ñāṇaṃ otāretvā anupadadhammavipassanaṃ ārabhantena yathā nāma puriso suviduggaṃ mahāgahanaṃ mahāvanaṃ chindanto antarantarā nisānasilāyaṃ pharasuṃ nisitaṃ karoti, evamevaṃ nisānasilāsadisiyo samāpattiyo antarantarā samāpajjitvā ñāṇassa tikkhavisadabhāvaṃ sampādetuṃ anulomapaṭilomato paccekaṃ paṭiccasamuppādaṅgesu lakkhakoṭisamāpattisamāpajjanavasena sammasanañāṇaṃ pavatteti, tadanusārena bhagavā buddhabhūtopi anulomapaṭilomato paṭiccasamuppādaṅgamukhena vipassanāvasena divase divase lakkhakoṭiphalasamāpattiyo samāpajjati, taṃ sandhāya vuttaṃ, ‘catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo pavisitvā’’’ti.
这两者同样都是无间的,因为在省察时,它们大多数也是非无间生起的,这是由于它们属于禅那的部分。因为一切最后的有分心都是从此处或彼处死去,所以称为“死”。因此,为了说明不只是世尊如此,而是一切有情都是依有分心而死的,才说了“凡是任何”等话。以苦圣谛:即由属于苦圣谛的死心,他们完成寿尽、达到死亡;或者,由于死去而“做”,即意味着“死后”。
Imāni dvepi samanantarāneva paccavekkhaṇāyapi yebhuyyena nānantariyakatāya jhānapakkhikabhāvato. Yasmā sabbapacchimaṃ bhavaṅgacittaṃ tato tato cavanato ‘‘cutī’’ti vuccati , tasmā na kevalaṃ ayameva bhagavā, atha kho sabbepi sattā bhavaṅgacitteneva cavantīti dassetuṃ ‘‘ye hi kecī’’tiādi vuttaṃ. Dukkhasaccenāti dukkhasaccapariyāpannena cuticittena kālaṃ kālakiriyaṃ karonti pāpuṇanti, kālagamanato vā karonti peccāti.
没有能与之相比的人,因为戒等功德无与伦比,所以没有与之相同的人。诸行在这里寂灭,因此称为寂止——这样被称说、被了知的涅槃就是乐。令人毛骨悚然,就是能产生毛发竖起的状态。令人恐惧,就是对尚未离贪的人能产生怖畏,曾是使人害怕的。具足一切殊胜行相的功德,就是具足戒等一切殊胜行相的最上功德。不蜷缩,就是不弯曲,因为不是收缩的状态。极其舒展,就是因为与喜和悦相应而非常舒展。他忍受了感受,因为对感受的自相和集起等已经善巧通达。无碍解脱,就是彻底的厌离。因此说“趣入无施设的状态”。像灯焰熄灭一样涅槃,就像灯的熄灭一样,因为在那里消融而不再停留。
Paṭibhāgapuggalavirahito sīlādiguṇehi asadisatāya sadisapuggalarahito. Saṅkhārā vūpasammanti etthāti vūpasamoti evaṃ saṅkhātaṃ ñātaṃ kathitaṃ nibbānameva sukhanti. Lomahaṃsanakoti lomānaṃ haṭṭhabhāvāpādano. Bhiṃsanakoti avītarāgānaṃ bhayajanako āsi ahosi. Sabbākāravaraguṇūpeteti sabbehi ākāravarehi uttamakāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgate. Asaṅkuṭitenāti akuṭitena vipphārikābhāvato. Suvikasitenevāti pītisomanassayogato suṭṭhu vikasitena. Vedanaṃ adhivāsesi sabhāvasamudayādito suṭṭhu paññātattā. Anāvaraṇavimokkho sabbaso nibbidabhāvo. Tenāha ‘‘apaññattibhāvūpagamo’’ti. Pajjotanibbānasadisoti padīpassa nibbānasadiso tattha vilīyitvā avaṭṭhānābhāvato.