7. 与婆罗门相关的篇章(Brāhmaṇasaṃyuttaṃ)显示巴利原文
7. Brāhmaṇasaṃyuttaṃ
1. 阿拉汉品显示巴利原文
1. Arahantavaggo
1. 《达那阇尼经》注释显示巴利原文
1. Dhanañjānīsuttavaṇṇanā
187 「达那阇尼种姓的」(Dhanañjānigottā)一句中,「种姓」(gotta)是指从先人继承而来的家族谱系的名号,它护持着这个人。(若问:那是何义?应知:它是与其他家族相续共通的、由该家族最初的先人所立、为该族中所有成员共有的通名。)这位女子具足达那阇尼种姓,故称「达那阇尼种姓的」。为从一开始便详细说明,先探问其感叹的缘由,因此说「据说那位……」等。「她布施种种味道的食物」,其句法关系是:以五种牛乳制品烹制,配有汤、蔬菜和菜肴的粳米饭,亦即具有种种味道的婆罗门食物。「圆顶剑」即名为圆顶的剑。剑有两种:圆顶剑与长顶剑。其中,剑尖呈圆环状安立者为圆顶剑;而像剑叶那样长者,则为长顶剑。显示巴利原文
187.Dhanañjānigottāti ettha pubbapurisato āgatassa kulavaṃsassa nāmābhidhānasaṅkhātaṃ gaṃ tāyatīti gottaṃ. (Kiṃ pana tanti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabbaṃ.) Dhanañjānigottaṃ etissanti dhanañjānigottā. Tassā udānassa kāraṇaṃ pucchitvā ādito paṭṭhāya vibhāvetuṃ ‘‘so kirā’’tiādi vuttaṃ. Nānārasabhojanaṃ detīti yojanā. Pañcagorasasampāditaṃ sālibhattaṃ sūpasākabyañjanaṃ nānārasaṃ brāhmaṇabhojanaṃ. Maṇḍalaggakhagganti maṇḍalaggasaṅkhātaṃ khaggaṃ. Duvidho hi khaggo maṇḍalaggo dīghaggoti. Tattha yassa aggo maṇḍalākārena ṭhito, so maṇḍalaggo. Yassa pana asiputtikā viya dīgho, so dīghaggo.
「教敕」(Sāsanā)意为教诫,即「礼敬……正自觉者……」等如是所说的五句偈。应知:在世尊的教法中,不依着世俗的欲,这本身就是五句偈。「持甘蔗族最上者」(Okkāvaradharā),指持守以先人中的甘蔗族为最胜传承之人。「能够」(Sakkā),即有可能。显示巴利原文
Sāsanāti anusāsanā. ‘‘Namo…pe… sambuddhassā’’ti evaṃ vuttā pañcapadikagāthā. Satthusāsane hi lokiyacchandaṃ anapekkhitvā esā pañcapadikagāthāti daṭṭhabbā. Okkāvaradharāti pubbapurisasaṅkhātaukkākavaṃsavaradhārikā. Sakkāti sakkuṇeyyaṃ.
「如是」(Evaṃ),指「如果我的肢体……」等用这样的方式。然而据称,「有五百偈收录于注释书中,此处只引用了两偈」。「打」(Paharituṃ vā)的意思是:哪怕一次,想用手或脚去击打、去触碰,也办不到。那位婆罗门由于那位圣弟子女的威神力,虽凭自身能力威吓,想要支配她,反而变得顺从于她,无法再逞凶。因此他说「尊姐……」等。显示巴利原文
Evanti ‘‘sace me aṅgamaṅgānī’’tiādinā iminā pakārena. ‘‘Pañca gāthāsatāni pana aṭṭhakathaṃ āruḷhāni, idha pana dve eva uddhaṭā’’ti vadanti. Paharituṃ vāti ekavārampi hatthena vā pādena vā paharitumpi parāmasitumpi asakkontoti attho. So hi tassā ariyasāvikāya ānubhāvena attano sāmatthiyena vase vattāpanatthaṃ santajjitvāpi tadanuvattanto nibbiso ahosi. Tenāha ‘‘bhotī’’tiādi.
「那个婆罗门」(Tassa brāhmaṇassā):指她自己的丈夫婆罗门。「提醒」(Upasaṃharantī):意思是引导、带起。在痛苦生起的那个时刻,她忆念起世尊所说的“诸行皆苦”,并按照她所熟习的“十力(dasabala)世尊”等功德名号来忆念。因此说到“她忆念十力”(dasabalaṃ sarī)。显示巴利原文
Tassa brāhmaṇassāti attano sāmikabrāhmaṇassa. Upasaṃharantīti upanentī. Tasmiṃ samayeti tasmiṃ dukkhuppattikāle ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bhagavato vacanaṃ anussaritvā ‘‘dasabalassa bhagavato’’tiādīsu yathāparicitaṃ guṇapadaṃ anussari. Tenāha ‘‘dasabalaṃ sarī’’ti.
由于缺乏忍与柔和(khantisoracca),所以愤怒。因毫无自制,便以慈爱的破裂,使那婆罗门的内心分裂破坏。「同样地」(Evameva)意思是:就如现在无因而如此,其他时候也同样无因而如此。这里的「如此」(evaṃ)一词是为了显示无因性,「则」(eva)一词则是决定、强调的意思。所谓无因性,即是毫无意义(niratthakatā)。在此,应当根据无意义的戏论之语的作用,去寻求对「如此」一词用法的理解。或者,由于虚词有多种含义,这个「如此」一词具有谴责的意思,而且因为它紧挨着「贱女」(vasali)一词,所以它的谴责意味显而易见。显示巴利原文
Khantisoraccarahitatāya kujjhitvā. Bhijjitvāti saṃyatābhāvato tassa brāhmaṇassa antare mettibhedena bhijjitvā. Evamevāti yathā etarahi akāraṇena, evameva aññadāpi akāraṇenāti attho. Nikkāraṇatādīpane evaṃ-saddo, eva-saddo pana avadhāraṇattho. Nikkāraṇatā ca nāma niratthakatā, niratthakavippalāpabhāvenettha evaṃ-saddassa gahaṇe pavatti gavesitabbā. Garahattho vāyaṃ evaṃ-saddo anekatthattā nipātānaṃ. Garahatthatā cassa vasalisaddasannidhānato pākaṭā eva.
「被村庄、市镇、国人所崇敬」:这句话揭示了被村庄、市镇、国的主人崇敬的状态,因为那些村庄、市镇、国都处于他们(主人)的支配之下。「某位补特伽罗」(Asukassa nāma puggalassa)。其余的,如「殊妙」(abhikkanta)等,以及这里提及而前面已解释过的其他内容。显示巴利原文
Gāmanigamaraṭṭhapūjitoti iminā gāmanigamaraṭṭhasāmikehi pūjitabhāvo dīpito gāmādīnaṃ tesaṃ vase vattanato. Asukassa nāma puggalassa. Sesanti abhikkantantiādi, yampi caññaṃ idhāgataṃ heṭṭhā vaṇṇitañca.
《阿拘娄康达经》注释显示巴利原文
2. Akkosasuttavaṇṇanā
188 “婆罗堕阇即是彼”:那位婆罗门正是名叫婆罗堕阇。这个名字是依族姓而取的,为了特别说明这是出身种姓,故说“约五百”等语。“因亲属而亏损”:指因亲族同党的损毁而亏损。“朋党破裂”:即因此亲族之党已失。正如会被称作“心怀忧恼、心意不悦”那样,他是心怀瞋怒者,故说“因忧恼而”。“以十”:是为了显示无余遍尽,也就是说,即使是以五百偈颂毁骂者,也能如此毁骂。然而,不管以何种方式毁骂,在此都称为毁骂。“你令我兄弟出家”显示巴利原文
188.Bhāradvājova soti bhāradvājo nāma eva so brāhmaṇo. Gottavasena hi tayidaṃ nāmaṃ, visesena panetaṃ jātanti dassetuṃ ‘‘pañcamattehī’’tiādi vuttaṃ. Jānikatāti ñātivaggahānikatā. Pakkho bhinnoti tato eva ñātipakkho naṭṭho. Yathā domanassito anattamanoti vattabbaṃ labhati, evaṃ kupitoti āha ‘‘domanassena cā’’ti. Dasahīti anavasesapariyādānavasena vuttaṃ pañcahi gāthāsatehi akkosanto tathā akkoseyyāti katvā. Tattha pana yena kenaci akkosantopi akkosatiyeva nāma. Karosi mama bhātikassa pabbajjaṃ.
“共享”:即共同受用。以毁骂等方式,共同享用。“交换”:即作交换,意思是对于毁骂者,以还骂等方式进行交互。因此说“对已作之事作还报”。“对他”:即那位婆罗门依传闻听闻后,生起“他在骂我”这种想的人的怖畏,如此连接。“对他”指对那位婆罗门。“听闻”一词应连接两处:“听到‘婆罗门,这是你所为’”,以及“依传闻而听到”。“的确”:即使瘦牛犊等实际上并没有骂,此义唯属于天神,但当众生中生起如是认知时,他也就成了具足如是认知的人。因此说“依传闻”。显示巴利原文
Sambhuñjatīti sambhogaṃ karoti. Akkosādīhi ekato bhuñjati. Vītiharatīti byatihāraṃ karoti, akkosato paccakkosanādinā vinimayaṃ karotīti attho. Tenāha ‘‘katassa paṭikāraṃ karotī’’ti. Assa anussavavasena sutvā ‘‘sapati ma’’nti saññino bhayaṃ uppajjīti yojanā. Assāti brāhmaṇassa. Sutvāti padaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ ‘‘tavevetaṃ brāhmaṇāti sutvā, anussavavasena sutvā’’ti ca. Kāmaṃ kisavacchādayo sapanaṃ nādaṃsu, devatānaṃyeva hi so attho, sattānaṃ pana tathā saññā uppannā, sopi tathāsaññī ahosi. Tenāha ‘‘anussavavasenā’’ti.
“于已调伏者”:因为他已完全达到调伏的状态。“于无悸动者”:指远离以贪、瞋等为因的悸动之人。“只对他自己”:即只对于那个还怒的补特伽罗,由于他的瞋怒,恶业存在,因为没有相续间转移。然而有些人说此处意为:“‘只对他自己’:即对那个还怒的男子,由于其还怒。‘更恶’:即那位还怒的补特伽罗更为下劣。”“具念而安住于思择,能够忍耐,而非以愚痴忍耐”——这是要表达的意思。“疗治二者”:是指疗治、平息二者已生起之名为“瞋”的烦恼病的那位补特伽罗。“有补特伽罗”等句,是为了连接展示前面偈颂中所用的词语。于五蕴中如实调伏者,才称为了知圣法者,因此说“‘法’即是五蕴的法”。今为圆满显示此义,便说:“或为四谛的法”显示巴利原文
Dantassa sabbaso damathaṃ upagatattā. Nibbisevanassāti rāgadosādihetukavipphandanarahitassa. Tassevāti paṭikujjhantasseva puggalassa tena kodhena pāpaṃ hoti pāpassa santānantarasaṅkantiyā abhāvato. Keci pana ‘‘tassevāti tasseva paṭikujjhantapurisassa tena paṭikujjhanena. Pāpiyoti paṭikujjhantapuggalassa lāmakataro’’ti evamettha atthaṃ vadanti. Satiyā samannāgato hutvā paṭisaṅkhāne ṭhito adhivāseti, na saho mūḷho hutvāti adhippāyo. Ubhinnaṃ tikicchantanti ubhinnaṃ uppannakodhasaṅkhātaṃ kilesabyādhiṃ tikicchantaṃ vūpasamentaṃ taṃ puggalaṃ. Yo puggalotiādinā purimāsu gāthāsu pavattitāni padāni sambandhitvā dasseti. Pañcasu khandhesu yāthāvato vinītā ariyadhammassa kovidā nāma hontīti āha ‘‘dhammassāti pañcakkhandhadhammassā’’ti. Idāni tamatthaṃ paripuṇṇaṃ katvā dassento āha ‘‘catusaccadhammassa vā’’ti.
3. 《阿修罗王经》注释显示巴利原文
3. Asurindakasuttavaṇṇanā
189 “Tenevā”:即那位由兄弟出家者。“Assevā”:即应亲近忍辱者。“彼为胜”(Taṃ jayaṃ hoti)之说,是因词性变化而说,故指出“so jayo hoti”(彼为胜),其意思是:能以忍辱征服极难战胜的瞋怒者,才是真正的胜利者。由于忍辱等品质不被瞋怒所奴役,那不过是愚者自以为是罢了。为阐明此义,此处才说“katamassā”(何者是彼)等语。“具慧者之胜”:意思是,此胜唯属具慧者,不属无慧者,因无慧者无忍辱故。无慧、愚痴者实不能战胜瞋怒。“唯思量为胜”:意谓某些人虽已被烦恼所败,却仍自以为胜,正是此义。显示巴利原文
189.Tenevāti bhātupabbajiteneva. Assevāti titikkhassa. ‘‘Taṃ jayaṃ hotī’’ti liṅgavipallāsavasena vuttanti āha ‘‘so jayo hotī’’ti, dujjayaṃ kodhaṃ titikkhāya jinantassāti adhippāyo. Yasmā titikkhādayo na kodhavasikaṃ dhuraṃ, taṃ pana bālānaṃ maññanāmattanti idha imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘katamassā’’tiādi vuttaṃ. Vijānatova jayo na avijānato titikkhāya abhāvato. Na hi avijānanto andhabālo kodhaṃ vijetuṃ sakkoti. Kevalaṃ jayaṃ maññati kilesehi parājito samānopīti adhippāyo.
4. 比兰吉卡经注显示巴利原文
4. Bilaṅgikasuttavaṇṇanā
190 “净”:指纯一无杂,不夹杂任何资具。“具资具”:指混有辛辣物品等资具。“酸粥”:因由发酵所成,故名酸粥,即米醋、馊粥之意。结集时取其名,称“比兰吉卡婆罗堕阇”,以作区别。“三”:指陀然阇尼的丈夫婆罗堕阇、骂詈者婆罗堕阇、孙陀利迦婆罗堕阇等,即前三部经中所出的三位。“我”:即于我。显示巴利原文
190.Suddhanti kevalaṃ sambhāravirahitaṃ. Sambhārayuttanti kaṭukabhaṇḍādisambhārasahitaṃ. Kañjito nibbattattā kañjikaṃ, āranālaṃ, bilaṅganti attho. Nāmaṃ gahitaṃ saṅgītikāle ‘‘bilaṅgikabhāradvājo’’ti visesanavasena. Tayoti dhanañjāniyā sāmiko bhāradvājo, akkosakabhāradvājo, asundarikabhāradvājoti ādito tīsu suttesu āgatā tayo. Meti mayhaṃ.
5. 无害者经注显示巴利原文
5. Ahiṃsakasuttavaṇṇanā
191 “Esā”:即那位婆罗门。他为了成立“我是无害者”之义,怀此动机而说,故经文说“他问无害者之问”。“若如是”:意为若你的名字确有此义,你亦当如此,成为名副其实者,即应确实是一位无害者。“不令苦”:即丝毫痛苦也不令生起,意为令众生脱离苦恼,这是其含义。显示巴利原文
191.Esāti brāhmaṇo. ‘‘Ahiṃsako aha’’nti tadatthaṃ sādhetuṃ icchāya kathesīti vuttaṃ ‘‘ahiṃsakapañhaṃ pucchī’’ti. Tathā ce assāti yathā te nāmassa attho, tathā cetaṃ bhaveyyāsi anvatthanāmako bhaveyyāsi ahiṃsako eva siyāti. Na dukkhāpeti dukkhamattampi na uppādeti, dukkhato apanetīti attho.
结发经注疏显示巴利原文
6. Jaṭāsuttavaṇṇanā
192 「结发之问」:指诸如“内有结发,外有结发”等以结发为同义语的问题。显示巴利原文
192.Jaṭāpañhassāti ‘‘antojaṭā bahijaṭā’’ti evaṃ jaṭāpariyāyassa pañhassa.
清净者经注疏显示巴利原文
7. Suddhikasuttavaṇṇanā
193 「清净之问」:指诸如“非婆罗门,不得清净”等依止于清净的问题。「具戒者」:指具足五种制戒特征的戒。「苦行」:纵使行持绝食、五火炙身等种种苦行,亦不能清净。「明」:指三吠陀,因其认为“藉此可知此世与他世之义利”,故称为明。「种姓与行仪」:指名为种姓的行仪。婆罗门自以为出身尊贵,唯有他得清净,方可称为苦行者,余人则不然。所谓其余低劣众生,即指其他种姓。纵使唱诵千首偈颂,若内心为烦恼所腐,其本性便是腐秽。这是指为染污的身业等——即身恶行等——所腐化。显示巴利原文
193.Suddhikapañhassāti ‘‘nābrāhmaṇo sujjhatī’’ti evaṃ suddhasannissitassa pañhassa. Sīlasampannoti pañcavidhaniyamalakkhaṇena sīlena samannāgato. Tapokammanti anasanapañcātapatappanādiparibhedanatapokammaṃ karontopi. Vijjāti tayo vedāti vadanti ‘‘tāya idhalokatthaṃ paralokatthaṃ ñāyantī’’ti katvā. Gottacaraṇanti gottasaṅkhātaṃ caraṇaṃ. Brāhmaṇo sujjhati jeṭṭhajātikattā. Tathā hi so eva tapaṃ ācarituṃ labhati, na itaro. Aññā lāmikā pajāti itaravaṇṇaṃ vadati. Vacanasahassampīti gāthānekasahassampi. Anto kilesehi pūtiko sabhāvena pūtiko. Kiliṭṭhehi kāyakammādīhi kāyaduccaritādīhi.
第八 火供经注疏显示巴利原文
8. Aggikasuttavaṇṇanā
194 「以奉事火」:指通过火供、祭祀而为之。「已和合」:指已达到混合的状态。因处于此状态时,它便与酥油相结合,故说为「已结合」。 「入于恶趣之道」:由于在自身的相续中生起了邪见、邪思惟等,因而踏入恶趣之道。因此,才说「此邪见」等语。显示巴利原文
194.Aggiparicaraṇavasenāti aggihuttajuhanavasena. Sannihitoti missībhāvaṃ sampāpito. Tathābhūto ca so sappinā saddhiṃ yojito nāma hotīti āha ‘‘saṃyojito’’ti. Apāyamaggaṃ okkamati micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādīnaṃ attano santāne samuppādanato. Tenāha ‘‘imaṃ laddhi’’ntiādi.
「以出身」:指因没有犯下有过失的行为,而得以清净的出身。「在种种名为十八明处的典籍当中」:「多闻者」:意指听闻之后到达了终点,因为他本身就是最上的应供者——这是内在的意旨。显示巴利原文
Jātiyāti sadosakiriyāparādhassa asambhavena parisuddhāya jātiyā. Nānappakāre aṭṭhārasavijjāṭṭhānasaññite ganthe. Sutavāti sutvā niṭṭhaṃ patto aggadakkhiṇeyyattāti adhippāyo.
「以宿住智」:这是依随世间及教法中既成的惯用说法而说的。因为其他人了知宿住时,的确只以宿住智来知晓;然而,世尊也能以一切知智来知晓。「以天眼」:此处亦同此理。「生尽」:因为依靠它,生被彻底灭尽,故称“生尽”,即最上道;由于应依此道证得、且已入此道故,“生尽”亦即阿拉汉果。「知已、所作已办」:指以道智了知所应了知的四谛法后,对于那十六种应作之事,亦皆已成办。显示巴利原文
Pubbenivāsañāṇenāti idaṃ loke sāsane ca niruḷhatāvasena vuttaṃ. Aññe hi pubbenivāsaṃ jānantā pubbenivāsañāṇeneva jānanti, bhagavā pana sabbaññutaññāṇenapi jānāti. Dibbena cakkhunāti etthāpi eseva nayo. Sabbaso jāti khīyati etenāti jātikkhayo, aggamaggo , tena pattabbattā āpannattā ca jātikkhayo arahattaṃ. Jānitvā vositavosānoti vijānitabbaṃ catusaccadhammaṃ maggañāṇena jānitvā soḷasannampi kiccānaṃ vositavosāno.
「示现起源」:即阐明乳粥布施的由来。「以偈颂歌咏」:即被我以两首偈颂所歌咏。「不应食用」:指不适合取用。为何说「不应食物」?难道世尊内心的意向不是全然清净的吗?这确实是事实。然而,那位婆罗门起初并不想布施,后来听闻偈颂,因闻法而心变得柔软,才生起布施之念;正因为如此,为了不让未来的比丘们产生“见而效仿”的心态,世尊才予以拒绝。正如在紧接着的经文,以及《耕田婆罗堕阇经》中,他也是这样做的。因此说了“你这婆罗门”等语。……“于……中被阐明”:这显示出,世尊将偈颂仅作为提示、点出主题后,便对婆罗门详尽地说示了法。「以歌唱者」:即通过那唱歌的人,或通过歌唱这种方式。「义与法」:即对含天神在内的世间的利益,以及达成该利益的因。「正观察者们」:即那些全然正确地观察着的人。「法」:此处指的并非那种传承而来的“行法”。为了显示食物中最顶级的一种,故说「净食」一词。「当法存在时」:意思是,当圣者们的行为法则存在时,对那些依此法则而生活的人来说。显示巴利原文
Uppattiṃ dīpetvāti pāyasadānassa āgamanaṃ pakāsetvā. Gāthāhi abhigītanti dvīhi gāthāhi mayā abhigītaṃ. Abhuñjitabbanti bhuñjituṃ na yuttaṃ. ‘‘Abhojaneyya’’nti kasmā vuttaṃ, nanu bhagavato ajjhāsayo accantameva suddhoti? Saccametaṃ, brāhmaṇo pana pubbe adātukāmo pacchā gāthā sutvā dhammadesanāya muduhadayo hutvā dātukāmo ahosi, tasmā taṃ bhikkhūnaṃ anāgate diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ paṭikkhipi. Tathā hi anantarasutte kasibhāradvājasutte ca evameva paṭipajji. Tenāha ‘‘tvaṃ brāhmaṇā’’tiādi. Kilañjamhi…pe… pakāsitāti etena gāthaṃ uddesaṭṭhāneva ṭhapetvā bhagavā brāhmaṇassa vitthārena dhammaṃ desesīti dasseti. Gāyanenāti gāyanakena, gānena vā. Atthañca dhammañcāti sadevakassa lokassa hitañceva tassa kāraṇañca. Sampassantānanti sammadeva passantānaṃ. Dhammoti paveṇiāgato cārittadhammo na hoti. Bhojanesu ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘sudhābhojana’’nti āha. Dhamme satīti ariyānaṃ ācāradhamme sati taṃ ālambitvā jīvantānaṃ etadeva seṭṭhanti ‘‘somaṃ bhuñjeyya pāyasa’’nti taṃ ārabbha kathāya uppannattā.
「他注意到了」:指这位婆罗门。其余资具皆无过失,但当时并未就此展开讨论,故未涉及。关于「悔恨止息」一词,应如同理解“aggiāhita”一词的构词方式来领会其音义。至于「以食物、饮料」:这是一种特征性表述,正如“应用乌鸦来守护酥油”之说。正因如此,才说“这只是一种说法而已”。「犹如已妥善整治、能结出丰硕果实的良田」:好比一块田地,经由正确犁耕、播种、灌溉与排水等步骤,已被善加整治;此处即是指以具足戒等种种殊胜功德而善加准备的福田。显示巴利原文
Sallakkheti ayaṃ brāhmaṇo. Sesā paccayā niddosā te ārabbha kathāya appavattitattā. Kukkuccavūpasantanti aggiāhitapadassa viya saddasiddhi veditabbā. Annena pānenāti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘kākehi sappi rakkhitabba’’nti. Tenāha ‘‘desanāmattameta’’nti. Bahusassaphaladāyakaṃ sukhettaṃ viya paṭiyattanti sammā kasanabījanaudakānayanāpanayanādinā susajjitaṃ khettaṃ viya sīlādiguṇavisesasampādanena paṭiyattaṃ puññakkhettaṃ etaṃ.
第九 《孙陀利咖经》注疏显示巴利原文
9. Sundarikasuttavaṇṇanā
195 「供物」:因被带往而应受奉献,故称供物。人们在此处以酥油、蜜、乳粥等物向火献祭,故此地点称为「火供」,应被理解为特定的坛所。因此说了“火坛”等语。至于“他应被妥善清净”一句,意谓对那些出身下劣之人,他原可通过此仪式而得善净。句中补入“我”字以作连接。显示巴利原文
195. Ānetvā hunitabbato āhuti. Sappimadhupāyasādīhi aggiṃ juhoti etthāti aggihuttaṃ, sādhiṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘agyāyatana’’ntiādi. Suvisodhito cassāti nihīnajātikānaṃ anena suṭṭhu visodhito ca bhaveyya. ‘‘Me’’ti padaṃ ānetvā sambandho.
「使其无果」:从这一词开始,直至“我施与”一词为止。这部分内容与紧随其后的经文注疏所说极为相似,因而用省略方式处理,并非指停止酥油的制作作用。至于“为了防护下雪与寒风”的说法,并无道理;因此不予采纳,为了指出另一个更为可行的理由,才说了“有能力的人”等语。「知晓后」:即知道“此人并非婆罗门”之后。显示巴利原文
Aphalaṃ karotīti ito paṭṭhāya yāva demīti padaṃ. Tāva anantarasuttavaṇṇanāya āgatasadisamevāti peyyālavasena ṭhapesi, na sappisaṅkhāraṭṭhapanaṃ. Himapātassa ca sītavātassa ca paṭibāhanatthanti akāraṇametanti taṃ anādiyitvā aññameva sukāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘paṭibalovā’’tiādi vuttaṃ. Sañjānitvāti ‘‘nāyaṃ brāhmaṇo’’ti sañjānitvā.
「低劣头发者」(Nīcakesanta)即指头发短少之人。为表明婆罗门是以清净为目的而蓄留顶髻,故说「纵使仅存少许,若不见顶髻」;也有人认为这是指「以殊胜的查验等方式」。显示巴利原文
Nīcakesantanti rassakesantaṃ. Brāhmaṇānaṃ suddhiatthā sikhāti āha ‘‘pavattamattampi, sikhaṃ adisvā’’ti, ‘‘paramahaṃsaparikkhādinā’’ti keci.
「无因」是指应供者性的因不存在,因为对导致不应供者性的恶法不加拒绝。「此」指戒等所区分的德行。由于通过分分断除那些造成不应供者性的恶法,德行便是应供者性的因。「他的」指这位婆罗门的。「那意义」指名为应供者性之因的意义,正用譬喻阐明:如同「生于大厅等木料者」指只生于大厅等清净木料,而生于木柴、槽等不净木料者,并不会就不作火之事。同样地,犹如火不论从何处生起皆能作火之事,即使生于旃陀罗族等之中,若具足德行成就而生于圣者的族系,也并非就不是应供者,因此说「以德行成就而有族姓」。为显示慧在德行成就中的主导地位,所以说「他确实」等。「其中,以慧」是指由精进,因为精进通过令未生起的善法生起并增长而护持他们善法。以惭制止过失,正是由于对恶法的厌离,它们生起的机会便根本不存在。以牟尼法,即那称为智的愧法。「能了知因与非因者」:指能了知一一法的如实状态,或能了知恶法变异自性之人。显示巴利原文
Akāraṇaṃ dakkhiṇeyyabhāvassa jāti adakkhiṇeyyabhāvahetūnaṃ pāpadhammānaṃ apaṭikkhepabhāvato. Etanti sīlādibhedaṃ caraṇaṃ. Dakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇaṃ adakkhiṇeyyabhāvakārakapāpadhammānaṃ tadaṅgādivasena pajahanato. Assāti brāhmaṇassa. Tamatthanti taṃ dakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇatāsaṅkhātamatthaṃ upamāya vibhāvento. Sālādikaṭṭhā jātovāti sālādivisuddhakaṭṭhāva jāto. Sāpānadoṇiādiavisuddhakaṭṭhā jāto aggikiccaṃ na ca na karoti. Evanti yathā aggi yato kutoci jātopi aggikiccaṃ karotiyeva, evaṃ caṇḍālakulādīsu jātopi dakkhiṇeyyo na na hoti guṇasampadāvasena ariyānaṃ vaṃse pajātattāti āha ‘‘guṇasampattiyā jātimā’’ti. Dhitiyā guṇasampattiyā pamukhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘so hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha dhitiyāti vīriyena. Tañhi anuppannānaṃ kusaladhammānaṃ uppādanaparibrūhanehi te dhāreti. Hiriyā dose nisedheti, sammadeva pāpānaṃ jigucchane sati tesaṃ pavattiyā avasaro eva natthi. Monadhammena ñāṇasaṅkhātena ottappadhammena. Kāraṇākāraṇajānanakoti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ yathābhūtaṃ ṭhānaṃ, pāpadhammānaṃ vā vippakārasabhāvaṭṭhānaṃ jānanako.
以究竟义的涅槃——作为所缘缘的圣道——而调伏者,即由圣道所调伏。「由根律仪而到达者」:正是由此圣的根律仪而到达。「吠陀」指藉由它们而了知诸谛。那些道吠陀的终结即是圣果。诸烦恼的终结即是它们不复生起与灭尽之处。「祭祀」指最上之果,亦指奉献、给予。「无益的」即是无果,因为那些不来;纵使来,也因不存在最上的应供者而无果。显示巴利原文
Paramatthasaccena nibbānena ārammaṇapaccayabhūtena ariyamaggena danto. Indriyadamenāti tato eva ariyena indriyasaṃvarena upagato. Vidanti tehi saccānīti vedā. Maggavedānaṃ antanti ariyaphalaṃ. Kilesānaṃ antanti tesaṃ anuppādanirodhaṭṭhānaṃ. Yaññoti aggaphalaṃ. Niratthakanti aphalaṃ tesaṃ anāgamanato, āgatānampi aggadakkhiṇeyyābhāvato. Juhati deti.
“善供”:因获得无上的应供者而成就的善妙布施。“善献”是其同义词。或者,“善供”是指如理、如实地呈献,使我的施物真正导向了精髓。“善献”在此也是同理。显示巴利原文
Suyiṭṭhanti sudānaṃ aggadakkhiṇeyyalābhena. Suhutanti tasseva vevacanaṃ. Atha vā suyiṭṭhanti suṭṭhu sammadeva yiṭṭhaṃ sāre upanītaṃ mama idaṃ deyyavatthu. Suhutanti etthāpi eseva nayo.
“仅呈上时”:指当婆罗门说“请尊者受用”而刚呈上之时。“唯生起之味”:指不取带有物质基体的整体,而从中分离出纯粹的味。而那“转为微细”,是指那残余的部分全部转为微细,这是指由于食素本身并不粗显,仍显现为先前那样的状态,并非指仅仅摄取食素。因为食素不离物质基体而存在,不能单独摄取,所以诸天摄取时即带有物质基体。所说的“人的物质”,是指业生身。由于物质基体粗,人的消化之火不如诸天锐利,因此当天食与它相杂时,便不能很好地消化。天食虽微细,但与这乳粥相混合,因夹杂了粗显之物,对具有微细物质基体的诸天而言并不生乐,为显此义而说“然而在牛乳粥中”等。或者,因为受用物质之粗,诸天难以消化,而人类则因天食的沉重而不能消化。因此世尊说:“我确实不……”等。而从等至心生起的火界,依禅那威力所激发,则更为锐利,因此说“可能消化八……”等。世尊则仅以平常的火界就能消化,故说“以平常的”,即不依禅那,唯由自性本来成就。显示巴利原文
Upahaṭamatteti brāhmaṇena ‘‘bhuñjatu bhava’’nti upanītamatte. Nibbattitojamevāti savatthukaṃ aggahetvā vatthuto vivecitaojameva. Tena taṃ sukhumattaṃ gatanti taṃ habyasesaṃ sabbaso sukhumabhāvaṃ gatanti ojāya anoḷārikatāya purimākāreneva paññāyamānataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana ojāya eva kevalāya gahaṇaṃ sandhāya. Sā hi avinibbhogavuttitāya visuṃ gaṇhituṃ na sakkā, tasmā devatāhipi savatthukā gayhati. Manussānaṃ vatthūti karajakāyamāha. Oḷārikavatthutāya devānaṃ viya gahaṇī na tikkhāti dibbojasammissatāya sammā pariṇāmaṃ na gacchati. Sukhumāpi samānā dibbojā tena pāyasena missitā oḷārikasammissatāya sukhumavatthukānaṃ devānaṃ sukhadā na hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘goyūse panā’’tiādinā. Paribhogavatthuno oḷārikatāya vā devānaṃ dukkaraṃ sammā pariṇāmetuṃ, dibbojāya garutarabhāvena manussānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘na khvāha’’ntiādi. Samāpatticittasamuṭṭhitā tejodhātu jhānānubhāvasantejitā tikkhatarā hotīti vuttaṃ ‘‘aṭṭha…pe… pariṇāmeyyā’’ti. Bhagavato pana suddheneva pariṇamatīti vuttaṃ ‘‘pākatikenevā’’ti, jhānānubhāvappattena jhānena vinā sabhāvasiddheneva.
“于少草处”的“少”字,如同“少欲”等词中的用法,是表示“无”的意思,因此说“于少草处”即“于无草处”。在钵中,也就是乳粥中。“不搅浊”是指不会变得浑浊。此人未受用便离去,他既未自己受用,也未让其他人受用,只是白白糟蹋了乳粥,因而心生忧恼。显示巴利原文
‘‘Appaharite’’ti ettha appa-saddo ‘‘appiccho’’tiādīsu viya abhāvatthoti āha ‘‘appahariteti aharite’’ti. Pātisatepi pāyase. Na āluḷatīti na āvilaṃ hoti. Anāgantāva gaccheyya ‘‘attanāpi na paribhuñji, aññesaṃ na dāpesi, kevalaṃ pāyasaṃ nāsesī’’ti domanassappatto.
「聚薪燃火者」指木柴神通,即在木柴中点燃火。「若」等语句,是为了说明木柴燃烧属于外在之事,因为那里不存在不善因的对治。「于蕴等中善巧者」指那些从自性、集、灭、味、过患、出离等方面了知蕴等的聪慧智者。「智光」指以智慧为体的光明。「我令炽燃」即我令其燃烧。「恒常燃烧之火」:由于破除了一切处的无明黑暗,故以唯一光明为相;因一切时无有散乱,故为「常定其心」。「如此宣说」:谓执持梵行而住,如同在宣说「我如此而行」,将那种亲近行持的状态安立于心中。显示巴利原文
Dārusamādahānoti dāruhariddi dārusmiṃ tassa dahanto. Yadītiādi dārujhāpanassa bahiddhabhāvasādhanaṃ asuddhahetūnaṃ paṭipakkhābhāvato tassa. Khandhādīsu kusalāti tesu sabhāvato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato jānanato chekā paṇḍitā. Ñāṇajotinti ñāṇamayaṃ jotiṃ. Jālemīti pajjalitaṃ karomi. Niccaṃ pajjalitaggi sabbatthakameva vigatasammohandhakāratāya ekobhāsabhāvato. Sabbaso vikkhepābhāvato niccasamāhitatto. Evaṃ vadatīti caritaṃ brahmacariyaṃ gahetvā carāmīti evaṃ vattamānaṃ viya vadati āsannataṃ hadaye ṭhapetvā.
「荷担者」指如同担着篓担的人,因此说「犹如」等。「以肩挑运」即放入扁担后,用肩膀挑着走。由于担子沉重,扁担弯曲而触及地面。因我慢而高举自己的出身等,便不能容忍他人的这些,故说「于处处生起嫉妒」,意即在每一个出身等慢的所缘处,因执取沉重,必将沉没。忿怒如烟:正如明亮的火被烟所染污,此智火也同样被忿怒所染污。于彼智火,忿怒即是烟。妄语即是虚诳语。正如有智时便无妄语,有妄语时智亦似被覆蔽,因此说「妄语所覆之智」。如同婆罗门没有祭勺,祭祀便不能成功,同样地,没有广长舌,大师的法祭亦不成就,因此舌被作为祭勺的同义词而说。「光住处」指光依之而住之处,即火坛。有情的心是光住处,因为智火于彼炽燃。「我」是指心,因执取「我慢已安立于此」之想。显示巴利原文
Khāribhāroti khāribhārasadiso. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Khandhena vayhamānoti kāje pakkhipitvā khandhena vayhamāno. Pathaviyā saddhiṃ phuseti bhārassa garukabhāvena kājassa pariṇamanena. Mānena attano jātiādīni paggaṇhato aññassa tāni na sahatīti āha – ‘‘tattha tattha issaṃ uppādento’’ti, tattha tattha jātiādimānavatthusmiṃ garutaraggahaṇena saṃsīdeyyāti adhippāyo. Kodho dhūmoti yathāpi bhāsuro aggi dhūmena upakkiliṭṭho, evaṃ kodhena upakkiliṭṭho. Ñāṇaggīti tassa kodho dhūmo. Musāvādova mosavajjaṃ. Yathā ñāṇe sati musāvādo natthi, evaṃ musāvāde sati ñāṇampīti tena taṃ nirodhitaṃ viya hotīti āha – ‘‘musāvādena paṭicchannaṃ ñāṇa’’nti. Yathā sujāya vinā brāhmaṇānaṃ yāgo na ijjhati, evaṃ pahūtajivhāya vinā satthu dhammayāgo na ijjhatīti jivhā sujāpariyāyā vuttā. Joti ṭhiyati etthāti jotiṭṭhānaṃ vedi, yaṃ aggikuṇḍaṃ. Sattānaṃ hadayaṃ jotiṭṭhānaṃ ñāṇaggino tattha samujjalanato. Attāti cittaṃ ‘‘āhito ahaṃ māno etthā’’ti katvā.
「法为湖」指圣道法如同不浊的湖。因无不信等懈怠,故能洗涤烦恼垢秽,带来最上寂灭。上下之沙,指变得如同翻动后的沙。混浊,即变得纷乱。为智者所称叹,意为在智者之中,它最为殊胜。以此最胜性,成为寂静、应受赞叹,并击破、断除烦恼,故称为「寂静者」。因此说「以最上义」。世尊亦言:「于诸道中,八支道最胜」。显示巴利原文
Dhammo rahadoti assaddhiyādiālasiyābhāvato kilesamalapakkhālanato paramagginibbutāvahanato ariyamaggadhammo anāvilo rahado. Heṭṭhupariyavālukāti viparivattitavālukā hutvā. Āluḷāti ākulajātā. Paṇḍitānaṃ pasatthoti paṇḍitānaṃ purato seṭṭho. Seṭṭhabhāvena santo pāsaṃso hutvā kilese bhindati samucchindatīti sabbhīti vuccati. Tenāha ‘‘uttamaṭṭhenā’’ti. Tathā cāha bhagavā ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti (dha. pa. 273).
“语谛”一词,以此显示具足四支、极为清净的“正语”。在谛与律仪等句中所开示的道法,在这里皆指“法”,所以说“以‘法’……开示”。由于接下去的偈颂以种种方式分别解说,所以此处是取“道谛”而说。从意义上看:指它具有前导状态等意义。因为正是由它执行自身的作用,其余的一切才会随顺它。说它是它们所向,是因为“正见”以助益的方式,与之同向。因为所缘被“寻”带来后,慧才能进行审察。也正是因此,寻被归在“慧蕴”中。“法”:从自性上说,是取“定”;其余二者则因对定的助益而被归类。正如“彼世尊如此之法”等说法中,定被称为“法”。此处取的是最殊胜的“究竟谛”,因为在一切法中它最为殊胜。恰如经中所说:“诸比丘,无论是有为法或无为法,离染被说为其中之最胜。”从意义上看:正是因此,它从究竟上成立;又或者,即将被宣说的道法,都以这究竟谛为所缘。五支被取,因为那些都是“道”。其中三支被称为“梵行”,这导向涅槃、以最上义为体的道,名为梵行。“住于中”指远离沉没与掉举等二边,安住于中道的修行。此处举出执取常见、断见为主要的例子,但显示巴利原文
Vacīsaccanti iminā ‘‘caturaṅgasamannāgatā vācā suparisuddhā hotī’’ti sammāvācaṃ dasseti. Saccasaṃyamapadehi dassitā maggadhammā idha ‘‘dhammo’’ti adhippetāti āha – ‘‘dhammoti iminā…pe… dassetī’’ti. Maggasaccaṃ gahitaṃ anantaragāthāya anekehi visesetvā vuttattā. Atthatoti pubbaṅgamattādiatthato. Tāya hi sakiccaṃ karontiyā itare sabbepi tadanuvattikā honti. Taggatikattāti sammādiṭṭhiyā upakārakabhāvena tāya samānagatikattā. Ārammaṇañhi vitakkenāhaṭaṃ paññā vicinituṃ sakkoti. Tathā hi so paññākkhandhena saṅgahaṃ gato. Dhammoti sabhāvato samādhi gahito, itare dve tadupakārattā. Tathā hi ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto’’tiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3.197; saṃ. ni. 5.378) samādhi ‘‘dhammo’’ti vutto. Paramatthasaccaṃ gahitaṃ sabbesaṃ seṭṭhabhāvato. Yathāha – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34). Atthatoti tato eva paramatthato, anantaraṃ vuccamānānaṃ vā maggadhammānaṃ ārammaṇabhāvato. Pañcaṅgāni gahitāni tāsaṃ maggabhāvato. Tīṇi aṅgāni. Brahmacariyaṃ nāmāti etaṃ nibbānagāmi uttamaṭṭhena maggabrahmacariyaṃ nāma. Majjhe sitāti līnuddhaccādiantadvayavivajjanena majjhe majjhimapaṭipadābhāvanaṃ nissitā. Sassatucchedaggahaṇaṃ hettha padhānatāya nidassanamattaṃ. Seṭṭhappattīti seṭṭhabhāvappatti. Ta-kāro padasandhikaroti ‘‘sa ujubhūtesū’’ti vattabbe majjhe ta-kāro padasandhikaro, ‘‘sa dujjubhūtesūti keci paṭhanti, tesaṃ da-kāro padasandhikaro. Sa-iti sundariko brāhmaṇo vuttoti katvā āha ‘‘sa tva’’nti, so tvanti attho. Dhammo sāriyo paridhānabhūtā alaṅkārā etassāti dhammasārī. Atha vā dhammehi sāritavāti dhammasārī, tehi sāretvā ṭhitavāti attho. Tenāha ‘‘kusaladhammehī’’tiādi.
10. 《许多女儿经》注释显示巴利原文
10. Bahudhītarasuttavaṇṇanā
196 “周围”:依右侧与左侧而说的周围。“结跏趺坐”:通过束缚大腿而成就的坐姿。针对两条大腿相互束缚的姿势,解释说“结跏趺坐即指交叉盘结”。下半身不挺直的安放,透过“坐”这个词就已表明,因此这里的“身”指上半身,解释说“将上半身保持正直”。为了从形态和作用上说明这种正直的安立,才说到“十八”等等。“面前”一词中,前缀 pari 与 abhi 意义相同,故说“朝向业处”,意思是从外在种种散乱的所缘中抽离,将业处放在首要位置。“pariggaha”的意义,正如在“驾驭者”等词中那样,是执取;“mukha”的意义,正如在“空解脱门”等词中那样,是出离。从对立的一边出离的意义,就是出离的意义,因此“遍持出离”意指:完全确立正念、舍弃忘失,安住于最上等的正念。具足六色……坐下,是为了令这位婆罗门生起净信。“在林间行走”是指执取行境。显示巴利原文
196.Samantatoti dakkhiṇavāmānaṃ vasena samantato. Ūrubaddhāsananti ūrūnaṃ bandhanavasena nisajjanaṃ. Dvinnaṃ ūrūnaṃ aññamaññabandhanavasena ābhujitākāraṃ sandhāyāha ‘‘ābhujitvāti bandhitvā’’ti. Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjāvacaneneva bodhitanti ‘‘ujuṃ kāya’’nti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā’’ti. Taṃ pana ujukaṭṭhapanaṃ sarūpato payojanato ca dassetuṃ ‘‘aṭṭhārasā’’tiādi vuttaṃ. Parimukhanti ettha pari-saddo abhisaddena samānatthoti āha ‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purekkhatoti attho. Pariggahaṭṭho ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu viya. Mukhanti niyyānaṭṭho ‘‘suññatavimokkhamukha’’ntiādīsu viya. Paṭipakkhato niggamanaṭṭho hi niyyānaṭṭho, tasmā pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitasammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho. Chabbaṇṇā…pe… nisīdi brāhmaṇassa pasādasañjānanatthaṃ. Aṭavimukhā caramānāti gocaraṃ gaṇhantā.
“今日第六十”意思是:今天是第六十天,或者说从今天开始算起的六天。这里用的是表示时间完全相连接的业格。今日六日整,即指从今日起算的整整六天。低劣,指低下、无有结果。因此说“如同芝麻桩”等等。显示巴利原文
Ajjasaṭṭhinti ajja channaṃ pūraṇī saṭṭhī divasavutti, ajja ādiṃ katvā cha divaseti attho. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Ajja chadivasamattakāti ajjato chaṭṭhadivasamattakā. Lāmakāti nihīnā nipphalā. Tenāha ‘‘tilakhāṇukā’’tiādi.
“以精进”是指不断向上、向外扩展而成就的超越。为了显示他们这种超越,才说“耳、尾”等。显示巴利原文
Ussāhenāti uddhaṃ uddhaṃ pasārena abhibhavanena. Taṃ pana nesaṃ abhibhavanaṃ dassetuṃ ‘‘kaṇṇanaṅguṭṭhādīnī’’tiādimāha.
“撕裂虫”指那些如同撕裂皮肤般啃食的虫子,如虱子、跳蚤等。显示巴利原文
‘‘Uppāṭakapāṇakā’’ti tacaṃ uppāṭetvā viya khādakapāṇakā ūkāmaṅgulādayo.
“Kaḷārapiṅgalā”是指眼睛凸出而呈褐色,或者身体红色、眼睛褐色。“Tilakāhatā”是指身上布满芝麻粒般的斑点,全身遍布芝麻大小的斑点。显示巴利原文
Kaḷārapiṅgalāti nikkhantapiṅgalakkhikā, kaḷārapiṅgalāti vā rattagattā ca piṅgalacakkhukā ca. Tilakāhatāti āhatatilakā, tilappamāṇehi bindūhi samantato santhatasarīrā.
“以偈颂使婆罗门的说法增长”是指:他通过称说出家的功德,用七首偈颂,使本应宣说的法开示得以增长。“出家”是指:让诸债主以种种方式知晓自身的障碍之后,而出家。显示巴利原文
Paṭigāthāhi brāhmaṇassa dhammadesanaṃ vaḍḍhesīti pakatiyā tassa attanā kathetabbaṃ dhammadesanaṃ pabbajjāguṇakittanavasena sattahi vaḍḍhesi. Pabbajitvāti iṇāyikānaṃ attano palibodhaṃ tathā tathā jānāpetvā pabbajitvā.
为了显示世尊在那里如何行持,故说“次日”等语。显示巴利原文
Yathā ca tattha bhagavā paṭipajji, taṃ dassetuṃ ‘‘puna divase’’tiādi vuttaṃ.
“将各个女儿送到各个家庭”是指:把那位婆罗门的各个女儿,一个个送给适合的婆罗门,送到各个家庭,这是因为不尊重婆罗门法。显示巴利原文
Taṃ taṃ kulagharaṃ pesetvāti taṃ taṃ tassa brāhmaṇassa dhītaraṃ tassa tassānucchavikassa brāhmaṇassa dento taṃ taṃ kulagharaṃ pesetvā brāhmaṇadhamme garukaraṇābhāvato.
当丈夫失踪、死亡、出家,乃至变为无性者时,
拥有最胜丈夫的妇人,不应再渴求别的丈夫。
显示巴利原文 ‘‘Naṭṭhe mate pabbajite, napuṃsakepi bhattari; Itthiyā patiseṭṭhāya, na añño pati icchiyo’’ti. –
“这即是婆罗门法”指的是这样的婆罗门法。“祖母之处”:为令导师心生欢喜,而将她安置在外祖母的位置上。显示巴利原文
Ayañhi brāhmaṇadhammo. Ayyikaṭṭhāneti mātāmahiṭṭhāne ṭhapesi satthu cittārādhanavasenāti.
第二品:近事男品显示巴利原文
2. Upāsakavaggo
《耕田婆罗堕阇经》注疏显示巴利原文
1. Kasibhāradvājasuttavaṇṇanā
197 “南山”指南山地方,于彼南山地方有南山寺。“在肩上放好轭与绳索”意为:用绳索和轭套妥后供使用的牛,即同此义。显示巴利原文
197.Dakkhiṇāgirisminti dakkhiṇāgirijanapade, tasmiṃ dakkhiṇāgirijanapade dakkhiṇāgirivihāre. Khandhesu ṭhapetvā yuge yottehīti yottarajjūhi yuttāni payojitāni icceva attho.
“第一天”:指播种等日子中的第一天,即开始的那一日。为了显示“五支都已具足,更何况其余支”,故只说“具足五支”。因在胸部等处涂了雌黄、雄黄、眼膏等,身体由光泽而闪耀。其余的是公牛。将疲乏的牛解开,再将不疲乏的牛套上轭,这称为疲乏牛的轮替。显示巴利原文
Paṭhamadivaseti vapanadivasesu paṭhamadivase āraddhadivase. Pañcaṅgānipi paripuṇṇāni, pageva itaraṅgānīti dassetuṃ ‘‘paripuṇṇapañcaṅgā’’icceva vuttaṃ. Haritālamanosilāañjanehi uratthanādīsu ṭhapitattā ābhāya ujjalagattā. Avasesā balībaddā. Kilantagoṇaṃ mocetvā akilantassa yojanaṃ kilantaparivattanaṃ.
「狮子耳环」:即带有狮子面容的耳环。「梵天缠头」:指与梵天的缠头相似,意思是与马蹄形缠头相似。显示巴利原文
Sīhakuṇḍalānīti sīhamukhakuṇḍalāni. Brahmaveṭhananti brahmuno veṭhanasadisaṃ, assanakhaveṭhanasadisanti attho.
佛陀的事务按时间分为五种。食前义务,是指在用餐前佛陀应做的事。「度过」,是指以果等至度过时间。「有时单一」等,这是为了显示针对每位应受调伏者而采取的相应调伏方式。「常」,是指以平常的佛陀威仪。因为佛陀的色身有八十随形好、三十二大人相,以及身光、一寻光、顶光等庄严,这就是佛陀威仪。有时伴随着众多神变显现,这是表示由波罗蜜所成就的神变只是随喜好而显现,并非恒常。这样也能让「当右脚刚放入门槛内」等说法得以成立。由于世尊身上黄色光芒居多,所以说「犹如浇灌金汁」;又说身上各处有青等光与黄光混合,所以说「好像围裹着杂色布」。它们以美妙的方式发出声音,因为满足而极其愉悦地鸣叫。显示巴利原文
Buddhānaṃ kiccāni kālavasena vibhattāni pañca kiccāni bhavanti. Purebhattakiccanti bhattato pubbe buddhena kātabbakiccaṃ. Vītināmetvāti phalasamāpattiyā kālaṃ vītināmetvā. Kadāci ekotiādi tesaṃ tesaṃ vineyyānaṃ vinayanānurūpapaṭipattidassanaṃ. Pakatiyāti pakatibuddhavesena. Buddhānaṃ hi rūpakāyassa asītianubyañjanapaṭimaṇḍita-bāttiṃsamahāpurisa- lakkhaṇa-kāyappabhā-byāmappabhā-ketumālāvicittatā buddhaveso. Kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehīti iminā pāramīnaṃ nissandabhūtāni pāṭihāriyāni rucivaseneva pakāsanakāni bhavanti, na sabbadāti dasseti. Evañca katvā ‘‘indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde’’tiādivacanaṃ samatthitaṃ hoti. Bhagavato kāye pītarasmīnaṃ yebhuyyatāya ‘‘suvaṇṇarasasiñcanāni viyā’’ti vatvā kāyamhi nīlādirasmīhi tahaṃ tahaṃ pītamissitaṃ sandhāya ‘‘vicitrapaṭaparikkhittāni viya cā’’ti vuttaṃ. Madhurenākārena saddaṃ karonti tuṭṭharavaravanato.
「在那里」:指在寺院中。「在香圆堂」:指在用手涂抹过、并且散置着香花鬘的圆堂中。显示巴利原文
Tatthāti vihāre. Gandhamaṇḍalamāḷeti hatthena kataparibhaṇḍe samosaritagandhapupphadāme maṇḍalamāḷe.
“面前”指在近前。说“教诫”之后,为了从总体上呈示其中的教诫,便接着说了“比丘们”等语。“成就”指眼等根门的圆满,以及手等肢体的具足。“身体得安慰”指通过消除疲劳而得到舒缓。“而那确实是通过入定”,他们这样说。“以第二分”:这是将后一夜分作三份,其中前一份是以或卧或坐的方式、依等至而度过的,在此作了说明。“世间”指当时依止于王舍城等处而住的地方,或者在他处,世尊以佛眼所观察到的能觉悟、应调伏的有情世间。“适时”指与他们的根机成熟时间相应。“因缘相应”也是这个意思;或者说“因缘相应”,指与令他们能了知差别、获得证悟的因缘相应。显示巴利原文
Upaṭṭhāneti pamukhe. ‘‘Ovadatī’’ti vatvā tatthovādaṃ sāmaññato dassetuṃ, ‘‘bhikkhave’’tiādi vuttaṃ. Sampattīti cakkhādiindriyapāripūri ceva hatthādisampadā ca. Samassāsitakāyo kilamathavinodanena. ‘‘Tañca kho samāpajjanenā’’ti vadanti. Dutiyabhāgeti iminā aparabhāgaṃ tayo bhāge katvā tattha purimabhāgaṃ seyyanisajjāvasena samāpattīhi vītināmetīti dasseti. Lokanti rājagahādīsu yaṃ tadā upanissāya viharati, tattha aññattha vā bujjhanakaṃ vineyyasattalokaṃ buddhacakkhunā voloketi. Kālayuttanti tesaṃ indriyaparipākakālānurūpaṃ. Samayayuttanti tasseva vevacanaṃ. Samayayuttanti vā tehi ājānitabbavisesapaṭilābhānurūpaṃ.
“独处静坐”指划定时间段后,进入等至。“圆满其意图而不违越”,指满足他的意图而不偏离,随顺其意乐,这就是它的意思。显示巴利原文
Paṭisallīnoti kālaparicchedaṃ katvā samāpattiṃ samāpanno. Adhippāyaṃ sampādento taṃ avirādhento, ajjhāsayānurūpanti attho.
“一切……诸天”:这里应理解为世界的一切,而非诸天的一切。因为并非如同大集会时那样,所有诸天总是在中夜时分、于一万轮围世界中的一切处都来到大师跟前。“疲劳性”即指疲劳。显示巴利原文
Sakala…pe… devatāyoti ettha lokadhātusākalyaṃ daṭṭhabbaṃ, na devatāsākalyaṃ. Na hi mahāsamaye viya sabbadā majjhimayāme dasasahassacakkavāḷe sabbattha sabbā devatā satthu samīpaṃ upagacchanti. Kilāsubhāvo kilamatho.
「在精舍更换上下衣」:指于精舍内更换所穿着的衣服。「取」:指以披覆的方式拿起。因此说「著已」。「乞食处」:即为了乞食应前往的地方。显示巴利原文
Vihāracīvaraparivattanavasenāti vihāre nivatthanivāsanaparivattanavasena. Ādiyitvāti pārupanavasena gahetvā. Tenāha ‘‘dhāretvā’’ti. Bhikkhācāranti bhikkhatthaṃ caritabbaṭṭhānaṃ.
「极为照耀」:指超越一一方向,于一切方所普遍照耀。「身光」:指自身所放射的光芒。犹如移动的莲池:如同以宝为花蕊、以银为莲房,四周盛开着金色莲花、可以移动的湖泊。「虚空界」:如同去除了云雾等垢染,极为清净的虚空;又因星群光芒的交织而遍照。「金山顶」:即金山之顶。以「祥瑞照耀」:即以其全无过失、具足一切相、无与伦比的色身祥瑞而熠熠生辉。此祥瑞的美丽,胜过晴朗满月时如圆满白莲华朵般的月轮;其光明,超过具千道光曜、炽燃闪耀的日轮;其金色光辉,更超胜前二者,乃至盖过能于一刹那间照亮一万世界的大梵天光聚──如此照耀、炽燃、放射光辉。显示巴利原文
Atirocamānanti taṃ taṃ atikkamitvā samantato sabbadisāsu virocamānaṃ. Sarīrappabhanti attano sarīrappabhaṃ. Jaṅgamaṃ viya padumasaranti ratanamayakiñjakkhaṃ rajatamayakaṇṇikaṃ samantato samphullitakañcanapadumaṃ sañcārimasaraṃ viya. Gaganatalanti abbhamahikādiupakkilesavigamena suvisuddhaākāsatalaṃ viya. Tampi hi tārāgaṇakiraṇajālasamujjalatāya samantato virocati. Kanakasikharanti kanakagirisikharaṃ. Siriyā jalamānanti sabbaso anavajjāya sabbākārena paripuṇṇakāyatāya anaññasādhāraṇāya rūpakāyasiriyā samujjalaṃ, yassā rucirabhāvo viddhe vigatavalāhake puṇṇamāsiyaṃ paripuṇṇakalamanomamaṇḍalaṃ candamaṇḍalaṃ atirocati, pabhassarabhāvo sahassaraṃsikiraṇatejojālasamujjalaṃ sūriyamaṇḍalaṃ abhibhavati, hemasamujjalabhāvo tadubhaye abhibhuyya pavattamānaṃ ekakkhaṇe dasasahassilokadhātuvijjotanasamattha-mahābrahmuno pabhāsamudayaṃ abhivihacca bhāsati tapati virocati.
「一切善见」:指从一切方面令人心生净信。复因应当全然忆念,故称「能令净信」。「达于最上调伏寂静」:指以身与语达至无上的调御状态,以及无上的内心寂止。「无净信」:即无有净信,或指以拒绝净信之不信。所谓“此二皆无”:并非指无净信与悭吝二者,而是仅以不悦、指责之意表示不信,或为表达“欲闻世尊亲口说法”而作此说。为显明其中缘由,接下来说“然而世尊”等。「不满足」:指尚未达到满足。「业坏」:指业的损坏。显示巴利原文
Samantapāsādiketi samantato pasādāvahe. Tañca kho sabbaso saritabbatāyāti āha ‘‘pasādanīye’’ti. Uttamadamathasamathamanuppatteti kāyavācāhi anuttaraṃ dantabhāvañceva anuttaraṃ cittavūpasamañca sampatte. Appasādenāti pasādābhāvena, pasādapaṭikkhepena vā assaddhiyena. Ubhayathāpi noti appasādo macchariyanti ubhayathāpi no eva, atha kho anattamanatāya upārambhādhippāyena apasādento, bhagavato mukhato kiñci desetukāmo vā evamāha. Tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘bhagavato panā’’tiādimāha. Atittanti tittiṃ agacchantaṃ. Kammabhaṅganti kammahāniṃ.
这位婆罗门是利慧者,正因如此,他不久便将亲证阿拉汉果。为了引出谈话,他同样这样说:“如此我就能从他那里听闻到一些法了。”「随应调伏者」:是指通过自称耕作者这种方式,专门针对所应调伏的众生而说。显示巴利原文
Tikkhapañño esa brāhmaṇo, tathā hi na cirasseva arahattaṃ sacchikarissati. Kathāpavattanatthampi evamāha – ‘‘evaṃ ahaṃ imassa kañci dhammaṃ sotuṃ labhissāmī’’ti. Veneyyavasenāti attano kasanakāribhāvakittanamukhena vinetabbapuggalavasena.
「粗显的」:即平常可见的那些。他生起了深厚的敬重,心想:“这是最上的应供者。”圣典中“或轭或犁”的“或”字,表示未予明说的其他选项。以此涵盖了种子等物,因此便显示出种子、轭杆或持轭绳等含义。正因如此,世尊回答婆罗门时,才说“信为种子”等语。显示巴利原文
Oḷārikānīti pākatikāni. ‘‘Esa uttamadakkhiṇeyyo’’ti sañjātabahumāno. Pāḷiyaṃ ‘‘yugaṃ vā naṅgalaṃ vā’’ti vā-saddo avuttavikappattho. Tena bījādiṃ saṅgaṇhāti, tasmā bījaṃ vā īsaṃ vā pariggahayottāni vāti ayamattho dassito hoti. Tathā hi bhagavā brāhmaṇassa paṭivacanaṃ dento ‘‘saddhā bīja’’ntiādimāha. Pubbadhammasabhāgatāyāti paṭhamaṃ gahitadhammasabhāgatāya. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāruḷhameva gahetabbañca saddato atthāpattito vā idha daṭṭhabbaṃ. Buddhānaṃ ānubhāvo ayaṃ, yadidaṃ pasaṅgāgatadhammamukhena desanaṃ ārabhitvā veneyyavinayanaṃ.
「没有连接的」:是指从提问的关联性来看,彼此并不连贯。「像这样」:即如今所宣说的这种方式。「在此」:在这番教导之中。「他」:指世尊。「对他的」:即对那位婆罗门的。「出于悲悯」:若非一切知者,即便心怀悲悯,也可能在被问及后就止步不说;同样,虽有知见却无悲悯之人也是如此。然而,世尊圆满具足这两种功德,不会因为“此义未被问及”便舍弃不说,而是会为众生开示。他在详尽阐释以“有根”等略说的义理时,说了“在那里”等语。其中,种子之所以是耕作的根本,在于它的连续传导性,并且必须依其品类来安立,因此他说“在那之上……应该去做”。通过这样,他顺向与逆向地阐明了种子对于耕作的根源性。接着,以「善的」一词显示:不善之辈或许会以其他方式将事情弄反,然而那种善法却是无量的。显示巴利原文
Ananusandhikāti pucchānusandhivasena ananusandhikā. Evanti idāni vuccamānākārena. Etthāti etissā desanāya. Soti bhagavā. Tassāti brāhmaṇassa. Anukampāyāti asabbaññū hi satipi anukampāya pucchitamatte tiṭṭheyya, tathā jānantopi ananukampako, bhagavā pana ubhayadhammapāripūriyā ‘‘idaṃ apucchita’’nti aparihāpetvā katheti. Samūlantiādinā saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tattha bījassa kasiyā mūlabhāvo nānantariyato tappamāṇavidhānato cāti āha ‘‘tasmiṃ…pe… kattabbato’’ti. Tena anvayato byatirekato ca bījassa kasiyā mūlabhāvaṃ vibhāveti. Kusalāti iminā akusalā tato aññathāpi karonti, taṃ pana appamāṇanti dasseti.
「对此」:既是对那位婆罗门,也是对作为种子安立处的法,因为皆有所助益。「因具法之联结能力故」:因能与所说之法的果相联结、相衔接。「苦行是雨」:这是针对所引用的言句而说的。为使略说的义理明了,故说「此即是」等。在对耕作者有所助益之后,紧接着种子便说雨,这并非不合时宜。为何?因为播种之时,本就应该希求合宜之雨;若等到最后或中间才说,这种联结法的能力便无法彰显。「在自己不能入的境地」:指禅那等超人法。「即使在后时」:即使在讲述了耕作的资粮之后。「应当被说」:是一定要说的。「即在其次」:便是指紧随种子之后。如此,紧随种子而说雨,方为有力——即表明它在种子与果的联结中是有力的,正是凭借这种相连而说,才显出它作为近助缘的效用。显示巴利原文
Tassāti brāhmaṇassa bījaṭṭhāniyassa dhammassa ca upakārabhāvato. Dhammasambandhasamatthabhāvatoti tathā vuttadhammassa phalena sambandhituṃ yojetuṃ samatthabhāvato. Tapo vuṭṭhīti vuttavacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Saṅkhepato vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ayaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Kassakassa upakārassa bījassa anantaraṃ vuṭṭhi vuccamānā aṭṭhāne vuttā nāma na hoti. Kasmā? Bījassa vappakāle anurūpāya vuṭṭhiyā icchitabbato, tasmā avasāne majjhe vā vuccamānāya dhammasambandhasamatthatā tassā vibhāvitā na siyā. Attano avisayeti jhānādiuttarimanussadhamme. Pacchāpīti kasisambhārakathanato pacchāpi. Vattabboti ekantena vattabbo. Tadanantaraṃyevāti bījānantaraṃyeva. Vuccamānā vuṭṭhi samatthā hoti, bījassa phalena sambandhane samatthāti dīpitā hoti anantaravacaneneva tassā āsannaupakārattadīpanato.
「净信为相」:于值得净信的对象上,能正确地生起净信,此为其相。「信解为相」:于值得信受的对象上,以‘正是如此’而信入,此为其相。于「根种子」等语中,根本身即是种子,故称根种子。其余诸词,亦应同理理解,因为此处所指即是种子这一类别。至于地生类等,则可理解为:以其根为种子者,即名根种子,如是等。而第五种「种种子」:因为在缘的聚合中,对于产生相似之果,它起着特殊因的作用,故‘种子’一词原本即专用于那些具有生长力、能结坚实果之物;为表达此类意义,有时亦用于根等,是以为避免混淆,便再以‘种子’加以简别,而说「种种子」,如同说‘苦苦’‘色色’一般。虽如此,为显示依此义亦是其本义而非转喻的种子,故言:‘彼一切……能去’。显示巴利原文
Sampasādalakkhaṇāti pasīditabbe vatthusmiṃ sammadeva pasīdanalakkhaṇā. Okappanalakkhaṇāti saddheyyavatthuno evametanti pakkhandanalakkhaṇā. Mūlabījantiādīsu mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ. Esa nayo sesesupi bījagāmassa adhippetattā. Bhūtagāmo pana mūlaṃ bījaṃ etassāti mūlabījantiādinā veditabbo. Bījabījanti pañcamaṃ pana paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato virūhanasamatthe sāraphale niruḷho bījasaddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti tato nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘dukkhadukkhaṃ rūparūpa’’nti ca yathā. Evampi iminā atthena imassapi nippariyāyova bījabhāvoti dassento āha ‘‘taṃ sabbampi…pe… gacchatī’’ti.
如今,为说明在可譬喻处,信如何具有种子之喻义,便以「于此,犹如」等开示。诚然,戒以信为近因,然而,犹如于定,一切无过失法皆以信为其初基与根本,故信亦是它们的安立处,因此说:「在下,以戒为根而安住」。因为一切人皆是依凭信而开始修习止观的,所以说信:「向上,令止观之嫩芽生出」。「彼」:指谷物种子。「地之味、水之味」:指含摄于地界与水界种种成分中之味。「摄取已」:依缘起之相续而摄取。「为取得谷物之成熟」:为产生谷物之成熟,即为令其生起。「味」:指汲取以信、戒为根本因的止观修习之味。「以圣道茎」:以圣道之流,「为取得圣果谷物之成熟」:即为产生圣果——圣果因可视为财,故亦喻为谷物,此即为令其生起。所谓谷物之茎,是指以最末节处为依,节为其内,如是依彼者为秆。嫩芽谓花。「增长」:由各部分圆备而增长。「茂盛」:由根之相续坚固而茂盛。「广博」:以叶与茎等而变得宽广。生乳:于嫩绿果期,生起作为米粒种子之种。显示巴利原文
Idāni kathañci vattabbe saddhāya opammatte bīje saddhāya bījabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha yathā’’tiādi āraddhaṃ. Kāmaṃ saddhūpanisaṃ sīlaṃ, tathāpi samādhissa viya sabbesampi anavajjadhammānaṃ ādimūlabhāvato saddhāyapi patiṭṭhā hotīti āha ‘‘heṭṭhā sīlamūlena patiṭṭhātī’’ti. Yasmā sabbasseva puggalassa saddhāvasena samathavipassanārambho, tasmā sā ‘‘upari samathavipassanaṅkuraṃ uṭṭhāpetī’’ti vuttā. Tanti dhaññabījaṃ. Pathavirasaṃ āporasanti sasambhārapathavīāpesu labbhamānaṃ rasaṃ. Gahetvāti paccayaparamparāya gahetvā. Dhaññaparipākagahaṇatthanti dhaññaparipākanibbattiatthaṃ. Rasanti saddhāsīlamūlahetusamathavipassanābhāvanārasaṃ ādiyitvā. Ariyamagganāḷenāti ariyamaggasotena ariyaphaladhaññaparipākagahaṇatthanti ariyaphalameva dhanāyitabbato dhaññaṃ tassa nibbattiatthaṃ. Dhaññanāḷaṃ nāma kaṇḍassa nissayabhūto pacchimadeso, kaṇḍo tabbhantaro taṃnissayoyeva daṇḍo. Pasavo nāma pupphaṃ. Vuddhinti avayavapāripūrivasena vuddhiṃ. Virūḷhinti mūlasantānadaḷhatāya viruḷhataṃ. Vepullanti pattanāḷādīhi vipulabhāvaṃ. Khīraṃ janetvāti taruṇasalāṭukabhāvappattiyā taṇḍulassa bījassa bījabhūtaṃ khīraṃ uppādetvā. Esāti saddhā. Patiṭṭhahitvāti kammapathākammapathasammādiṭṭhisahitena ādito pavattasīlamattena patiṭṭhahitvā. Vuddhintiādīsu suparisuddhāhi sīlacittavisuddhīhi vuddhiṃ, diṭṭhikaṅkhāvitaraṇavisuddhīhi virūḷhiṃ. Maggāmaggapaṭipadāñāṇadassanavisuddhīhi vepullaṃ patvā. Ñāṇadassanavisuddhikhīranti sādurasasuvisuddhibhāvato ñāṇadassanavisuddhisaṅkhātaṃ khīraṃ janetvā. Aneka…pe… phalanti anekapaṭisambhidā-anekābhiññāṇaparipuṇṇaṃ arahattaphalasīsaṃ nipphādeti.
“作种子作用”:即造作种子的作用。所谓种子的作用,是指能令与自己相似或不相似的果得以安立、联结、产生的功能;由于造作、生起这种作用,所以说“如是,信作种子作用”。由此显示,信对于善法而言,具有不与其他法共通的种子意义。而“她又……”等语句,正是为了成立此义。现在,为给出此义的经典依据,他说了“已生信……”等。由此显示:正如亲近善士、听闻正法那样,信对于整个正道修行来说,是根本的原因。显示巴利原文
Bījakiccakaraṇatoti bījakiccassa karaṇato. Yañhi taṃsadisassa visadisassa ca attano phalassa patiṭṭhāpanasambandhananipphādanasaṅkhātaṃ bījassa kiccaṃ, tassa karaṇato nibbattanato ‘‘evaṃ saddhā bījakicca’’nti vuttaṃ. Iminā anaññasādhāraṇaṃ saddhāya kusaladhammānaṃ bījabhāvaṃ dasseti. Sā cātiādinā tamevatthaṃ samattheti. Idāni tattha āgamaṃ dassento ‘‘saddhājāto’’tiādimāha. Tena yathā sappurisūpanissayassa saddhammassavanassa ca, evaṃ anavasesāya sammāpaṭipattiyā saddhā mūlakāraṇanti dasseti.
根律仪与精进能焚烧、催迫不善法;苦行与头陀支则能焚烧、催迫不善法及身体,因此都称为“苦行”。根律仪是此处主要所指,因为它总持了精进所应承担的责任;其余几种则因为是随修的,所以具有“雨”的性质。以“等”字包含了灰、炭、雨等的收摄。“已摄受”:即已受持。通过萌芽、枯萎、成就这些词,显示了如同谷物种子相续不断那样,信的种子相续由于苦行之雨,在初、中、后各个阶段都得到了助益。显示巴利原文
Indriyasaṃvaro vīriyañca akusaladhamme, dukkarakārikā dhutaṅgañca akusaladhamme ceva kāyañca tapati vibādhatīti tapoti vuccati. Indriyasaṃvaro adhippeto vīriyassa dhorayhabhāvena gayhamānattā, itaresaṃ vuṭṭhibhāvassa anuyuñjamānattā. Ādi-saddena kalalaṅgāravuṭṭhiādīnaṃ saṅgaho. Samanuggahitanti upagataṃ. Viruhanāmilāyananipphattivacanehi dhaññabījasantānassa viya tesaṃ vuddhiyā saddhābījasantānassa tapovuṭṭhiyā ādimajjhapariyosānesu upakārataṃ dasseti.
“于前句亦”:由“亦”字,应知亦涉及后句之义。因为希求“惭是我的轭,意为我的系绳”,所以“我的念”中的“我的”一词,也应引出而用于“惭”。连水也须从河流、湖池等处取来供给。结合四种精进之牛。“恒时存有”:此处省略了“说”字。显示巴利原文
Purimapadesupīti api-saddena parapadesupīti attho daṭṭhabbo ‘‘hirī me īsā, mano me yotta’’nti icchitattā, ‘‘sati me’’ti ettha me-saddo ānetvā yojetabbo. Udakampi tāva dātabbaṃ hoti nadītaḷākādito ānetvā. Vīriyabalībadde catubbidhe yojetvā. Niccakālaṃ atthīti vacanaseso.
此处主要指与观相应的道慧,因为旨在获得不死之果的耕作。观与慧这两种慧,皆能成为近因,由于它们皆属殊胜。因此说“犹如”等。"慧":以种种方式了知,故称为慧。对于有慧者,慧行于前,因为它对如理作意是特胜的缘,且在俱生缘与增上缘中最为殊胜。"祥瑞":指美丽、光辉。"善士之法":指信等诸法。"随行的":即跟随而行。"被轭系缚":指被名为轭的惭所系缚;但因慧有时不相应,此处以意为首而说定,故说“称为意之定绳”。由于将两边均平牵引,令其结合而成为系缚的绳索,故称定绳。"避免单向而行":遮止昏沉或掉举等偏向一边的行进。因依中道的观行修习,在去除对身等事物美丽、乐、常等执著时,慧是念的特胜之缘,因此说为“与念相应的慧”——这是因为慧永不离念。至于相续密集等的差别如下:前后诸法因无间生起,显现为单一合相,称为相续密集;显现为各个单一聚集而合为一体之相,称为组合密集;因难以了别的作用区分而显现为单一合相,称为作用密集。显示巴利原文
Saha vipassanāya maggapaññā adhippetā amatapphalāya kasiyā adhippetattā. Vipassanā paññācāti duvidhāpi paññā upanissayā hoti visiṭṭhabhāvato. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. Paññāti pakārehi jānātīti paññā. Paññavataṃ paññā purato hoti yonisomanasikārassa visesapaccayabhāvato, sahajātādhipatīsu ca ukkaṭṭhabhāvato. Sirīti sobhaggaṃ. Sataṃ dhammā saddhādayo, anvāyikāti anugāmino. Īsābaddhā hotīti hirisaṅkhātaīsāya baddhā hoti , paññāya kadāci appayogato manosīsena samādhi idha vuttoti āha ‘‘manosaṅkhātassa samādhiyottassā’’ti. Samaṃ upanetvā bandhitvā baddharajjukattā samādhiyottaṃ. Ekato gamananti līnaccāraddhasaṅkhātaṃ ekapassato gamanaṃ vāreti. Majjhimāya vipassanāvīthiyā paṭipādanato kāyādīsu subhasukhaniccattabhāvavigamane paññāya visesapaccayā satīti vuttaṃ – ‘‘satiyuttā paññā’’ti tassā sativippayogāsabbhāvato. Santatighanādīnaṃ ayaṃ viseso – purimapacchimānaṃ dhammānaṃ nirantaratāya ekībhūtānaṃ viya pavatti santatighanatā, ekasamūhavasena ekībhūtānamiva pavatti samūhaghanatā, dubbiññeyyakiccabhedavasena ekībhūtānamiva pavatti. Kiccaghanatā, ekārammaṇavasena ekībhūtānamiva pavatti ārammaṇaghanatā. Sabbesaṃ, sabbāni vā kilesānaṃ mūlasantānakāni sabba…pe… santānakāni. Anuppayogo hi attho. Padāletīti bhindati samucchindati. Sā ca kho ‘‘padāletī’’ti vuttā lokuttarāva paññā anusayappahānassa adhippetattā. Santatighanādibhedanā pana lokiyāpi hoti vipassanāvasena ghanavinibbhogassa nipphādanato. Tenāha ‘‘itarā pana lokikāpi siyā’’ti.
"惭"(hirīyatīti)指羞愧、厌离的意思。因此,应将“pāpakehi dhammehi(于恶法)”视为从格,或在表原因时视为具格。"愧"(ottappa)也同样被包含在内;因为不可能有离开怖畏的羞愧,也不可能有无惭的恶怖畏。"木杆"(rukkhalaṭṭhīti)即木杖。由于它是在那个部位用来耕作,故特称为犁,因此说“轭持着牛轭犁”(īsā yuganaṅgalaṃ dhāreti)。的确存在不与慧相伴的惭,但绝无不与惭相伴的慧,所以说“由于没有惭……(慧也就)没有”(hiri…pe… abhāvato)。因为在连接处无动摇,所以是"不动";因为坚固,所以是"不松弛"。与惭相连的慧,由于它对立于无惭,且自身不松弛,故为不动、不松弛的,因而说“不与无惭者相杂”(abbokiṇṇā ahirikenā)。就像用容器量度的人一样,它能了知所缘,并以区分的方式了知,因此称为"意"(mano)。"以意为首"(manosīsenāti)是指通过意的名显示巴利原文
Hirīyatīti lajjati, jigucchatīti attho. Tasmā ‘‘pāpakehi dhammehī’’ti nissakkavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, hetumhi vā karaṇavacanaṃ. Ottappampi gahitameva, na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti. Rukkhalaṭṭhīti rukkhadaṇḍo. Tena padesena kasanato visesato naṅgalanti vuccatīti āha ‘‘īsā yuganaṅgalaṃ dhāretī’’ti. Kāmaṃ paññārahitā hirī atthi, hirirahitā pana paññā natthevāti āha ‘‘hiri…pe… abhāvato’’ti. Sandhiṭṭhāne kampanābhāvato acalaṃ. Thirabhāvena asithilaṃ. Hiripaṭibaddhapaññā paṭipakkhavasena ca asithilabhāvena ca acalā asithilāti āha ‘‘abbokiṇṇā ahirikenā’’ti. Nāḷiyā minamānapuriso viya ārammaṇaṃ munāti paricchedato jānātīti mano. Manosīsenāti manaso apadesena. Taṃsampayuttoti iminā kuntasahacaraṇato puriso kunto viya manasahacaraṇasamādhi ‘‘mano’’ti vuttoti dasseti. Sārathināti kassakena. So hi idha balībaddānaṃ sāraṇato pācanato ‘‘sārathī’’ti adhippeto. Ekābandhananti ekābaddhakaraṇaṃ. Sakakicceti sakakiccena yutte. Tena hi īsādīsu yathārahaṃ bandhitvā ekābaddhesu katesu naṅgalesu kiccaṃ ijjhati, no aññathāti taṃ ‘‘sakakicce paṭipādetī’’ti vuttaṃ. Avikkhepasabhāvenāti attano avikkhepasabhāvena . Bandhitvāti sahajātādipaccayabhāvena attanā sambandhitvā. Sakakicceti hirīādīhi yathāsakaṃ kattabbe kicce.
"久所行等义"(cirakatādimatthanti):指即使是久远之前所说的义理。"随念"(sarati):指忆念,以身等为不净等而省察。"令破裂"(phāletīti):即令破除。"驱赶、令行"(pājenti gamentīti):即驱赶、使行进;那"驱策"(pācana)一词,是把ja音转成ca音而成的。为显示“犁头驱策”(phālapācananti)的意义,故说“犹如,婆罗门……念”(yathā hi brāhmaṇa…pe… satī)。现在,为详显其义,而说“在那,犹如”(tattha yathā)等。"守护犁"(naṅgalaṃ anurakkhati):因为犁会破裂、被破坏,故加守护。"并且走在它的前面"(purato cassa gacchatīti):当犁在耕作、划破地面时,它走在前头,成为前导。"以行"(gatiyoti):以转起、以作用。"正在寻求"(samanvesamānāti):以忆念的作用而搜寻。于所缘上,以身等为对象而使之现在前,以不净等方式守护。显示巴利原文
Cirakatādimatthanti cirabhāsitampi atthaṃ. Sarati anussarati kāyādiṃ asubhādito nijjhāyati. Phāletīti padāleti. Pājenti gamentīti taṃ pājanaṃ. Idha imasmiṃ sutte ‘‘pācana’’nti vuttaṃ ja-kārassa ca-kāraṃ katvā. Phālapācananti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā hi brāhmaṇa…pe… satī’’ti vuttaṃ. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘tattha yathā’’tiādimāha. Naṅgalaṃ anurakkhati bhijjanaphālanato. Purato cassa gacchatīti assa naṅgalassa kassane bhūmiyā vilikhane purato gacchati pubbaṅgamā hoti. Gatiyoti pavattiyo. Samanvesamānāti saraṇavasena gavesamānā. Ārammaṇe vā kāyādike upaṭṭhāpayamānā asubhādivasena paññānaṅgalaṃ rakkhati. Sabhāvāsabhāvūpagame phālo viya naṅgalassa ‘‘ārakkhā’’ti vuttā ‘‘sabbānatthato sati rakkhatī’’ti katvā. Tathā hesā ārakkhapaccupaṭṭhānā. Cirakatacirabhāsitānaṃ asammussanavasena sati paññānaṅgalassa purato hotīti vatvā tassa puratobhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sati…pe… no pamuṭṭhe’’ti āha. Satipariciteti satiyā paṭṭhāpite. ‘‘Upaṭṭhāpite’’tipi pāṭho, ayamevattho. Saṃsīdituṃ na detīti sakiccakiriyāya saṃsīdanaṃ kātuṃ na deti. Kosajjasaṅkhātaṃ saṃsīdanaṃ kosajjasaṃsīdanaṃ.
巴帝摩卡律仪戒,是因讲说了身、语业的节制而说的。由显示对所应受用的食物应加节制的状态,也彰显了对四种资具都应节制受用的道理,因此说“以食物为门”等。这里的“节制状态”,是以资具为因、没有非法寻求的,故说“意为无杂染”。由于“食物”一词通常指食物的受用,所以名为“以于食物知量之门”;若从受用的意义上说,称为“以食物之辞为门”,也能得到所期望的含义。由它,即由“身善守护”等文句——这些文句不劫夺——这里引出“阐明”一词,作为连接。显示巴利原文
Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ kāyikavācasikasaṃyamassa kathitattā. Āhāre udare yatoti paribhuñjitabbaāhāre saṃyatabhāvadassanena paribhuñjitabbatāya catūsupi paccayesu saṃyatabhāvo dīpitoti āha ‘‘āhāramukhenā’’tiādi. Saṃyatabhāvo cettha paccayahetu anesanābhāvoti vuttaṃ ‘‘nirupakkilesoti attho’’ti. Bhojanasaddo āhāraparibhoge niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘bhojane mattaññutāmukhenā’’ti. Paribhuñjanaṭṭhena pana bhojanasaddamukhenāti vutte adhippetattho labbhateva. Tenāti kāyaguttātiādivacanena. Na vilumpantīti ‘‘dīpetī’’ti padaṃ ānetvā sambandho.
“以两种方式”,即对未见等依未见等的方式,对所见等依所见等的方式,如此以两种方式。“不欺诳”即不欺骗、不说虚妄语。“切割”指在根部截断,“割截”指在任何处切割,“拔除”指连根拔除。“以镰刀”即用镰刀,“以割取”即此意。这是针对名为欺诳的草——也就是那八种卑贱语。“如实智”即名为名色分别的智慧。由于说真实语而应知为“谛”,故说“割断者”,即能割断者。“令沉睡”即使之沉睡。持有“仅此为谛,余皆虚妄”的见解,称为“谛见”。“于两种解释中”,即依主动完成式与被动完成式两种解释。而“令沉睡”,唯是依被动意义来解释。显示巴利原文
Dvīhākārehīti adiṭṭhādīnaṃ adiṭṭhādivasena diṭṭhādīnañca diṭṭhādivasenāti evaṃ dvippakārehi. Avisaṃvādanaṃ avitathakathanaṃ. Chedanaṃ mūlappadese nikantanaṃ. Lunanaṃ yattha katthaci chedanaṃ. Uppāṭanaṃ ummūlanaṃ. Asitenāti dattena, lāyitenāti attho. Visaṃvādanasaṅkhātānaṃ tiṇānaṃ, aṭṭhannaṃ anariyavohārānanti attho. Yathābhūtañāṇanti nāma rūpaparicchedakañāṇaṃ. Saccanti veditabbaṃ aviparītavuttikattā ‘‘chedakaṃ’’ chindanakaṃ. Niddānanti niddāyakaṃ. Idameva saccaṃ moghamaññanti diṭṭhi ‘‘diṭṭhisacca’’nti vuccati. Dvīsu vikappesūti bhāvakattusādhanavasena dvīsu vikappesu. ‘‘Niddāna’’nti upayogavaseneva attho.
“戒”本身被称为“柔和性”,这是依“善能远离杀生等之业”而说的。由于没有行苦等,且因为殊胜,而在殊胜的涅槃中以作所缘的方式乐住,所以称为“善乐者”,即阿拉汉。此状态即是柔和性,也就是阿拉汉果。仅仅是未解脱,并不成为究竟的解脱。显示巴利原文
Sīlameva ‘‘soracca’’nti vuttaṃ ‘‘pāṇātipātādīhi suṭṭhu oratassa kamma’’nti katvā. Saṅkhāradukkhādīnaṃ abhāvato sundarabhāvato sundare nibbāne ārammaṇakaraṇavasena ratattā surato, arahā. Tassa bhāvo soraccaṃ, arahattaṃ. Appamocanameva accantāya pamocanaṃ na hoti.
为了显示:从某一时刻起,观慧及其相应的精进即具有犁轭的性质,同时,那时所生起的善修习也具有耕作的性质;既然此时如此,则在此之前已生起的慧与精进巴拉密,亦具有犁轭的性质,而当时所生起的善修习也具有耕作的性质——应如此理解。因此说“犹如”等。“能荷轭”即能负荷轭。“厚块”指依我慢等而区分的厚块。初始的轭应被负荷而存在于他们之中,故称“轭者”,即负担初始轭的人。以这些轭者为根基而负担第二个轭的人,则称为“轭之负荷者”。轭者与轭之负荷者合在一起,依单一体的意义,称为“轭与轭之负荷者”。“正负荷”即指通过此耕作而运转。显示巴利原文
Yadaggena vipassanāya paññāya taṃsahagatavīriyassa ca naṅgaladhorayhatā, tathāpavattakusalabhāvanāya ca kasibhāvo ca, tadaggena tato puretaraṃ pavattapaññāvīriyapāramīnaṃ naṅgaladhorayhatā, tathāpavattakusalabhāvanāya ca kasibhāvo veditabboti dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Dhuraṃ vahatīti dhorayhaṃ. Yathāvuttaṃ ghananti asmimānādibhedaṃ ghanaṃ. Vahitabbā ādibhūtā dhurā etesaṃ atthīti dhurā, purimadhuravāhakā. Taṃmūlakā aparaṃ dhuraṃ vahantā dhorayhā. Dhurā ca dhorayhā ca dhuradhorayhaṃ ekattavasena. Vahantanti kasanena pavattantaṃ.
由于从欲轭等轭中得安稳,故称“无灾祸”。它以涅槃为所缘、为目的。“被运载”指与观一同前行的。“向对面被运载”指属于圣道的。“田端”即田地的边界。“于见一处”指在与见俱生的一处以及应断的一处。所谓“于粗”,是依上道所应断的烦恼而说,否则第二道所应断的烦恼,虽也可由见所断,但仍属粗。“与细俱行”指处于微细的状态,这是依下道所应断的烦恼而说。在断尽一切烦恼——即断尽残余的一切烦恼时,它不退转地行进,因为再无应断的。“无退转”即不退回而行。因此说“无退转”等。然而,这便是你的轭与轭之负荷者。显示巴利原文
Kāmayogādīhi yogehi khemattā anupaddavattā. Taṃ nibbānaṃ adhikicca uddissa. Vāhīyati vipassanāya sahagataṃ. Abhimukhaṃ vāhīyati maggapariyāpannaṃ. Khettakoṭinti khettamariyādaṃ. Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe pahānekaṭṭhe ca. Oḷāriketi uparimaggavajjhe upādāya vuttaṃ, aññathā dassanapahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti. Aṇusahagateti aṇubhūte. Idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe upādāya vuttaṃ. Sabbakilese avasiṭṭhasabbakilese pajahantaṃ anivattantaṃ gacchati puna pahātabbatāya abhāvato. Anivattantanti na nivattantaṃ, yathā nivattanaṃ na hoti, evaṃ gacchatīti attho. Tenāha ‘‘nivattanarahita’’ntiādi. Etaṃ pana tava dhuradhorayhaṃ.
“如是,此即是耕作”,这是对前面所述内容的回顾。故言“作结语”,实为对已说之义再作陈述。“以慧犁击打念犁头”是指:以名为慧的犁,与念的犁头结合为一体而击打。此处“耕作”一词应引来“耕”字,连接为“耕作之耕”。“业终”即指前面所说耕作业的终点。虽然先前以“慧是我轭犁”等语,以自我开示的方式显示了这不死果的耕作,但为了显示大悲世尊的教导对一切众生界都是共通的,所以接着说“然而此即”等。显示巴利原文
Evamesā kasīti yathāvuttassa paccāmasanaṃ. Tenāha ‘‘nigamanaṃ karonto’’ti. Vuttasseva hi atthassa puna vacanaṃ. Paññānaṅgalena satiphālaṃ ākoṭetvāti paññāsaṅkhātena naṅgalena saddhiṃ satiphālassa ekābaddhabhāvakaraṇena ākoṭetvā. Kaṭṭhāti ettha ‘‘kasī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ ‘‘kaṭṭhā kasī’’ti. Kammapariyosānanti yathāvuttakasikammassa pariyosānabhūtaṃ. Yadipi pubbe ‘‘paññā me yuganaṅgala’’ntiādinā attuddesikavasenāyaṃ amatapphalā kasi dassitā, mahākāruṇikassa pana bhagavato desanā sabbassapi sattanikāyassa sādhāraṇā evāti dassento ‘‘sā kho panesā’’tiādimāha.
“即在当日”:即指那一日。“说了起始……”——此处“起始”一词,将说法终了时所应诵读的段落也涵盖在内,因此,对于“如是说已”等后续文字,才说“此后……”。显示巴利原文
Divaseyevāti taṃdivase eva. Ādimāhāti ettha ādi-saddena kathāpariyosāne pāṭhapadeso gahitoti tadaññaṃ ‘‘evaṃ vutte’’tiādipāṭhaṃ sandhāya ‘‘tato parañcā’’ti āha.
2. 上扬经注疏显示巴利原文
2. Udayasuttavaṇṇanā
198 “此为所说”:是指“以饭食充满”这句话已如此说出。他们说:“所谓‘没有能力去拿’,意思是因世尊的决意力而使他无法取到。”据说,世尊是为了调伏那位婆罗门,才这样示现的。显示巴利原文
198.Etaṃ vuttanti ‘‘odanena pūresī’’ti etaṃ vacanaṃ vuttaṃ. ‘‘Gahetuṃ samattho nāma nāhosīti bhagavato adhiṭṭhānabalenā’’ti vadanti. Taṃ brāhmaṇaṃ vinetukāmatāya kira bhagavā tathā akāsi.
“因害怕被指责”:意思是害怕遭受他人指责。他未说法便折返,是因为婆罗门的规矩中说:“即使是远道而来的外道沙门,也不应仅凭寥寥数语就对其表示恭敬。”“他离开了”:指他并未讲说婆罗门的法便离开了,因为那位婆罗门的智慧尚未成熟。……(中略)……他前往摩揭陀,内心实是热切渴望说法,正如“人们一再又一再地播种种子”等经文所表明的。“味爱的强烈抓取者”:此词解释为“味爱的强烈抓取者”,即被味爱牢牢执取的人。因此,经中称他为“味贪”。显示巴利原文
Upārambhabhayenāti parūpavādabhayena. Avatvāva nivatto ‘‘abbhāgatopi pāsaṇḍo vācāmattenapi na pūjetabbo’’ti brāhmaṇadhamme vuttattā. Pakkantoti brāhmaṇassa dhammaṃ avatvā pakkanto brāhmaṇassa na tāva ñāṇaṃ paripakkanti. Etaṃ vacanaṃ…pe… magamāsi ‘‘punappunañceva vapanti bīja’’ntiādinā dhammaṃ kathetuṃ avassaṃ ākaṅkhanto. Pakārato kassatīti pakaṭṭhako, rasataṇhāya pakaṭṭhoti attho. Tenāha ‘‘rasagiddho’’ti.
此处连接上下文:开始宣说“人们一再又一再地播种种子”这段开示。而“种子”一词,与“如是”一样,是举例说明,借由部分指示整体。“你退缩了”:意思是畏缩不前。“已完成播种”:指耕耘播种的动作已经完成。因此经中说“到此为止已足够”。“降雨之后”:指降下雨水之后。显示巴利原文
‘‘Punappunañceva vapanti bīja’’nti imaṃ desanaṃ ārabhīti sambandho. Bījanti ca iti-saddo nidassanattho vā. Tena avayavena samudāyaṃ nidasseti. Osakkasīti saṅkocasi. Vuttanti vapanaṃ kataṃ. Tasmā vuttaṃ ‘‘alamettāvatā’’ti. ‘‘Vassitvā’’ti vuṭṭhiṃ pavattetvā.
这段开示……(中略)……表明:世尊在纠正那位婆罗门的不当言论时,也指出比丘们日复一日进行乞食,本身就是他们的“身至念”所系的生活方式。“乳引导者”:即挤奶女工,指用手引导挤奶的人。“他感到疲倦”:指因忙于种种事务而感到身心疲惫。“他挣扎”:指因陷入无意义的纠葛而痛苦挣扎。“为了不再有后有”:即为了在未来不再受生。“那称为‘道’”:指道路,也就是涅槃,因为证得涅槃便不再有后有。由于抓住了“一再又一再”这个词,播种等事物都成了不断重复的法,因此说“这开示了十六种一再重复的法”。显示巴利原文
Desanā…pe… dasseti brāhmaṇena vuttaṃ ayuttavacanaṃ parivaṭṭentopi divase divase bhikkhācariyā nāma bhikkhūnaṃ kāyagatā vuttīti. Khīraṃ hatthena nayantīti vā khīranikā. Kilamatīti taṃtaṃkiccakaraṇavasena khijjati. Phandatīti anatthasamāyogavasena vipphandati. Apunabbhavāyāti āyatiṃ anuppattiyā. Maggo nāmāti upāyo nāma nibbānaṃ, tasmiṃ laddhe punabbhavābhāvato. ‘‘Punappuna’’nti vacanaṃ upādāya bījavapanādayo punappunadhammā nāma jātāti āha ‘‘soḷasa punappunadhamme desentenā’’ti.
第三篇 《提婆希多经》注释显示巴利原文
3. Devahitasuttavaṇṇanā
199 “udaravātehi”:指由腹内风(气体)不断运行所导致的穿刺、刺痛等情形,或者这些风的种种变异表现。然而,在他担任佛陀常随侍者的期间,他其实是佛法库藏的管理者。“arañña”:指世尊与比丘们居住的处所,即被称为苦行林的地方。那里之所以“没有烟”,是因为他们连烧水都不做。至于“因此”:意思是,因为此人靠卖温水维持生计,所以如此说。显示巴利原文
199.Udaravātehīti vātakatavijjhanatodanādivasena aparāparaṃ vattamānehi udaravātehi, tassa vā vikārehi. Nibaddhupaṭṭhākakāle pana dhammabhaṇḍāgārikova. Araññanti bhagavato bhikkhūnañca vasanaṭṭhānabhūtaṃ tapovanaṃ. Taṃ niddhūmaṃ hoti udakatāpanassapi akaraṇato. Tasmāti yasmā tassa uṇhodakavikkiṇanacariyāya jīvikākappanaṃ hoti, tasmā.
世尊此举是“合适的”,因为借此可以帮助他康复,并可借机进行交谈等。接下来,为了阐明其中的理由及其所属范畴,才说“因为功德(vaṇṇaṃ hi)”等语句。实际上,世尊完全明白:尊者优波婆那将会为提婆希多婆罗门带来这样的信心,而且通过这温水能平息自己的疾病;借着这个因缘,提婆希多婆罗门会来到我面前,听闻正法之后,就将安住于皈依与持戒之中。正是因为明了这所有的一切,世尊才这样说:“来吧,优波婆那,请你为我找一些温水。”由于佛陀所行乃是“无上人法”,因此将这一段前往前的引导过程,也就是先行的实践与准备,称为“可达之道”也是恰当的。“含天神的世间”:这是指毫无遗漏地包含了整个世间。“应供养者”:因为期望他们能带来特殊殊胜的果报,所以值得被供养,这里指的就是那些值得被供养的对象。同理,“应恭敬”指的是由于这样的对象实在应当以虔诚恭敬之心去供养,所以经文将原始词形中的元音 a 变短,并把音节 ri 替换为 re,形成了“sakkareyyā”这个表达。而“应尊敬”一词,在原本应说“Apacayeyyā”之处显示巴利原文
Vattametaṃ tassa patikāratthaṃ parikathādīnampi kātuṃ labbhanato. Idāni tattha kāraṇampi savisayaṃ dassetuṃ ‘‘vaṇṇaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Bhagavā hi āyasmato upavāṇassa devahitabrāhmaṇassa taṃ sambhāvitaṃ bhavissati tikicchāpaṭiyattaṃ, tāya ca attano rogassa vūpasamanaṃ, tappasaṅgena ca devahitabrāhmaṇo mama santikaṃ āgantvā dhammassavanena saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhahissatīti sabbamidaṃ ñatvā evaṃ ‘‘iṅgha me tvaṃ, upavāṇa, uṇhodakaṃ jānāhī’’ti avoca. Āgamanīyappaṭipadaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ pubbabhāgappaṭipattiṃ kathetuṃ vaṭṭati anuttarimanussadhammattā. Sadevakena lokenāti anavasesato lokassa gahaṇaṃ. Phalavisesākaṅkhāya pūjetabbāti pūjanīyā, te eva idha ‘‘pūjaneyyā’’ti vuttā. Tathā ādarena pūjetabbatāya sakkāriyā, ā-kārassa rassattaṃ, ri-saddassa ca re-ādesaṃ katvā ‘‘sakkareyyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Apacayeyyā’’ti vattabbe ya-kāralopaṃ katvā ‘‘apaceyyā’’ti vuttaṃ. Tesanti sadevakena pūjaneyyādīnaṃ. Haritunti netuṃ.
“凭借这样微小的事”:指的是像上前问候、准备温水等,哪怕只是尽了这么一点微不足道的义务与侍奉,这位婆罗门便获得了……如此称誉与声望,内心因而“生起了极大的喜悦”。显示巴利原文
Ettakenapīti upasaṅkamanādinā ettakena appamattakenapi katavattena ayaṃ kitti…pe… somanassajāto.
“祭祀者”:指的是正在布施应施之物的施主。供养得以顺利成就,其义即能获得广大果报,故佛陀说“成为大果”。“已了知”:指已经彻底通达,经由现观而亲自证知的。关于“彻底了知”:是指完全穷尽地了知并通达“有”的止息等真谛。而“了知之后”:是指顺着道之次第,通达了四圣谛。由于达到了最高的境界,故成为“所作已办”的圣者。这位婆罗门亲自所作的侍奉,其功德犹如直接呈现在世尊面前一般。为显明此义,注释才说:“以如是方式,依这种对诸漏尽者进行供养的方式而祭祀的人”显示巴利原文
Yajamānassāti deyyadhammaṃ dentassa. Dakkhiṇāya ijjhanaṃ nāma vipulaphalabhāvoti āha ‘‘mahapphalo hotī’’ti. Viditanti paṭividdhapaccakkhakataṃ. Ājānātīti vutthabhavādiṃ pariyādāya jānāti paṭivijjhati. Jānitvāti cattāri saccāni maggapaṭipāṭiyā paṭivijjhitvā. Aggappattatāya katakiccataṃ patto. Brāhmaṇena attanā kato kāro ca bhagavato eva paccupaṭṭhātīti taṃ dassento ‘‘iminā khīṇāsave yajanākārena yajantassā’’ti vuttaṃ.
第四篇 《大娑罗经》注释显示巴利原文
4. Mahāsālasuttavaṇṇanā
200 因为那位无所依怙的婆罗门年事已高,身体尤其变得干枯粗糙,他所穿的衣服是由许多老旧碎布片拼凑缝制而成。因此,“粗劣衣着者”一语的词义,被解释为“穿着陈旧破衣者”。而“各自”一词,则是针对他每一个儿子,以不同言辞逐一、分别地说明。显示巴利原文
200. Yasmā tassa brāhmaṇassa anissayassa jiṇṇabhāvena visesato kāyo lūkho jāto, jiṇṇapilotikakhaṇḍehi saṅghaṭitaṃ pāvuraṇaṃ, tasmā ‘‘lūkhapāvuraṇo’’ti padassa ‘‘jiṇṇapāvuraṇo’’ti attho vutto. Pāṭiyekkanti puttesu ekameko ekamekāya vācāya visuṃ visuṃ.
“询问”在这里即是商议的意思,所以经文说“一同商议后”。“欣喜”指喜悦。这是以未来式的语词表达过去的意义,因此才说“生起欣喜……成为”。“喧哗者”是指他们以吠叫的方式发出喧闹之声。显示巴利原文
Sampucchanaṃ nāma idha sammantananti āha ‘‘saddhiṃ mantayitvā’’ti. Nandissanti abhinandiṃ. Atītatthe hi idaṃ anāgatavacanaṃ. Tenāha ‘‘nandijāto…pe… ahosi’’nti. Bhussantāti nibbhussanavasena ravantā.
“入于衰老”意指进入生命的最后阶段。然而,因为他已经以超越的方式度过了前两个生命阶段,而最后一个阶段也正以部分超越的方式在度过,所以注疏说:“已度过、超越了三个生命阶段,立足于最后的晚年阶段。”显示巴利原文
Vayogatanti pacchimavayaṃ upagataṃ. So pana yasmā purime dve vaye atikkamavasena gato. Pacchimaṃ ekadesato atikkamanavasena, tasmā vuttaṃ – ‘‘tayo vaye gataṃ atikkantaṃ pacchimavaye ṭhita’’nti.
“不应享用者”:因年老力衰、精力与行动力减退,故不再受用,不应受用。“从饲料移除”:即若不供给干草,便将之从该处逐出。“长老”:即年高德劭者。显示巴利原文
Nipparibhogoti jiṇṇabhāvena javaparakkamahāniyā aparibhogo na bhuñjitabbo. Khādanā apanīyatīti yavasaṃ adadantā tato nīharanti nāma. Theroti vuḍḍho.
“不随顺者”:指不听从教导者。“无恭敬者”:指缺乏恭敬者。“不随我意转者”:指不依循我之意趣而行者。“更善美者”:以能作扶持故,更为善美。显示巴利原文
Anassavāti na vacanakarā. Appatissāti patissayarahitā. Avasavattinoti na mayhaṃ vasena vattanakā. Sundarataroti upatthambhakāribhāvena sundarataro.
“于前”:即作为支撑而置于身前。“于水中得立足处”:因依之能在水中获得稳固的立足之地故。诚然,半立于地的拐杖,能令持杖之人获得支撑。显示巴利原文
Puratoti upatthambhakabhāvena purato katvā. Udake patiṭṭhaṃ labhati tattha patiṭṭhato thirapatiṭṭhabhāvato. Addhapatiṭṭho hi daṇḍo daṇḍadharapurisassa patiṭṭhaṃ labhāpeti.
“婆罗门女们”:指他自己的婆罗门妻子们。“各自”:即如说“在某人家、在某人家”这样一一指定,各自分散而行。“不必遣送我们,我们只去合意之处”——意思就是在你儿子们的家中,那些令我们合意的地方。“我们去那里就好”——为慈愍他们所有人,世尊如此说道。显示巴利原文
Brāhmaṇiyoti attano brāhmaṇiyo. Pāṭiyekkanti ‘‘asukassa gehe asukassa gehe’’ti evaṃ uddesikaṃ katvā visuṃ visuṃ. Mā niyyādehi, amhākaṃ ruccanaṭṭhānamevāti tava puttānaṃ gehesu yaṃ amhākaṃ ruccanaṭṭhānaṃ. Tatthameva gamissāmāti sabbesampi etesaṃ anuggahaṃ kātukāmo bhagavā evamāha.
“从那时起”:即从他证得入流果之后。我们以广大财施等方式护持这位婆罗门,其用意不仅利益了他,也成就了他的儿子与眷属。因此,导师并非始终前往那位婆罗门儿子们的家;后来,他们自己时常来到导师跟前,随力供养、恭敬承事。显示巴利原文
Tato paṭṭhāyāti sotāpattiphalapaṭilābhato paṭṭhāya. Yadatthaṃ mayaṃ imassa brāhmaṇassa mahāsampattidānādinā anuggaho kato, so cassa puttaparijanassapi attho siddhoti satthā na sabbakālaṃ tassa brāhmaṇassa puttānaṃ gehaṃ agamāsi, te eva pana kālena kālaṃ satthu santikaṃ gantvā yathāvibhavaṃ sakkārasammānaṃ akaṃsūti adhippāyo.
5. 《骄慢顽固经》注疏显示巴利原文
5. Mānatthaddhasuttavaṇṇanā
201 “骄慢顽固者”:指因执取“这就是我”等而生起慢心,顽固不化,内心束缚,犹如僵硬的铁条,对任何人都不肯低头。由于连世间最起码的应接往来都不知晓,所以于世间一无所知。显示巴利原文
201.Mānenathaddhoti ‘‘ayaṃ kho’’tiādinā paggahitena mānena thaddho bajjhitacitto thaddhaayosalāko viya kassacipi anonato. Na kiñci jānāti loke paṭisanthāramattassapi ajānanato.
「稀有喜悦生起者」:谓已生起稀有喜悦。此处的“vitta”(财富)与“vitti”(喜悦)皆为“满足(tuṭṭhi)”的同义词。
「未曾有者」:当时,该众的喜悦方才生起,而在此之前从未有过,故说“未曾有……具足”。
「对此补特伽罗」:即依此补特伽罗而言。
「被恭敬者」:从应受至上的供养这一共同意义来说,此处将自己的教说归入其中,这便是开示的善巧。显示巴利原文
Abbhutavittajātāti sañjātaabbhutavittā. Vittaṃ vittīti ca tuṭṭhipariyāyā. Abhūtapubbāyāti yā tassā parisāya vitti tadā bhūtā, sā ito pubbe abhūtā. Tenāha ‘‘abhūta…pe… samannāgatā’’ti. Assa puggalassāti anena puggalena. Apacitāti paramanipaccena pūjanīyasāmaññato tattha attano pakkhipanaṃ idha desanākosallaṃ.
6. 《对立者经》注疏显示巴利原文
6. Paccanīkasuttavaṇṇanā
202 当有人说“一切是白色”时,这位婆罗门只是在持对立之见。
“调伏(vinetvā)”即摧毁。
“听(suṇāti)”:义为了知。因经中说“应知善说(jaññā subhāsita)”,故须取“suṇāti”这个动词来理解偈颂的义理。若不听闻所开示的法,便不可能了知。显示巴利原文
202.‘‘Sabbaṃ seta’’nti kenaci vutte tassa paccanīkaṃ karontasseva assa brāhmaṇassa. Vinetvāti vināsetvā. Suṇātīti atthoti ‘‘suṇātī’’ti kiriyāpadaṃ āharitvā gāthāya attho veditabbo ‘‘jaññā subhāsita’’nti vuttattā. Na hi asutvā desitaṃ jānituṃ sakkonti.
7. 《林作者经》注疏显示巴利原文
7. Vanakammikasuttavaṇṇanā
203 「林作者」:指从事森林工作的人,因他手头有正在进行的森林活计,故称林作者。「在这片林丛中」:即在这片如此广大的林丛中。「我在林中没有应作的事」:正如「婆罗门,你的」所表达的意思。而另一片「林」——大烦恼林,则已被道智之斧彻底断除。那斧在定所成的磨刀石上磨得极其锋利,将其连根斩断,从此再无丛林之刺,也无烦恼密林。因为远离了对立,他独自乐于远离,所以说「舍断了不乐……」。显示巴利原文
203. Vanakamme niyutto, kiriyamānena vanakammaṃ etassa atthīti vanakammiko. Imasmiṃ vanasaṇḍeti imasmiṃ evaṃmahante vanasaṇḍe. Na me vanasmiṃ karaṇīyamatthi yathā, ‘‘brāhmaṇa, tuyha’’nti adhippāyo. Itaraṃ pana yaṃ mahākilesavanaṃ, taṃ maggañāṇapharasunā samādhimayasilāyaṃ sunisitena sabbaso ucchinnamūlaṃ, tato eva nibbanatho nikkilesagahano. Vivekābhiratiyā ekako abhirato paṭipakkhavigamena. Tenāha ‘‘aratiṃ…pe… jahitvā’’ti.
8. 《拾薪者经》注疏显示巴利原文
8. Kaṭṭhahārasuttavaṇṇanā
204 「法弟子」:指未付任何财物,纯粹只是弟子。因此说「以承事而学得技艺」。「甚深性」:从远处望去,四周便被稠密的丛林、参天大树、灌木与藤蔓所覆盖;又因此时雪块消融,孔雀群无法停驻,故说彼处具有甚深的状态。显示巴利原文
204.Dhammantevāsikāti kiñcipi dhanaṃ adatvā kevalaṃ antevāsikā. Tenāha ‘‘veyyāvaccaṃ katvā sippuggaṇhanakā’’ti. Gambhīrasabhāveti samantato dūrato gahanasacchannavipulatararukkhagacchalatāya ca, tadā himapiṇḍasinnabhāvena mayūrayānehi patiṭṭhātuṃ asakkuṇeyyatāya ca gambhīrabhāve.
「多怖畏」:即多有恐怖之处。「以不动身」:这是表示「处于如此状态」这一意义的工具格用法。「极其美妙啊」:意思是说,在这样的山林中,身体如此端坐不动地修习禅定,这本身就极为殊胜,而你还说「你修习如此殊胜的禅那」。显示巴利原文
Bahubheraveti bahubhayānake. Aniñjamānenāti itthambhūtatthe karaṇavacanaṃ. Atisundaraṃ vatāti evaṃ sante nāma araññe evaṃ niccalakāyo nisinno jhāyanto ativiya sundarañca jhānaṃ jhāyasīti vadati.
“稀有之相”:即稀有性。“以最胜获得”:即达到最胜的状态。显示巴利原文
Accherarūpanti acchariyabhāvaṃ. Seṭṭhappattiyāti seṭṭhabhāvappattiyā.
“希望与世界主为伴”:婆罗门以此询问与世界主为伴的关系;而通过“为何存在”等,则是询问除此之外的其他特定期望,故说“以另一种方式询问”。显示巴利原文
‘‘Lokādhipatisahabyataṃ ākaṅkhamāno’’ti iminā brāhmaṇo lokādhipatisahayogaṃ pucchati, ‘‘kasmā bhava’’ntiādinā pana tadaññavisesākaṅkhaṃ pucchatīti āha ‘‘aparenapi ākārena pucchatī’’ti.
“疑”:即渴爱,以频频转起为义。“于种种自性中”:即依色等、内等,在如是种种自性的所缘中。味著之贪、贪、贪欲,有种种不同;或指其余烦恼,如见、慢、嗔等。恒常依附:因是众生所依附的状态故。以种种渴爱:即依种种方式渴爱。无间断:即消失无余。显示巴利原文
Kaṅkhāti taṇhā abhikkhaṇavasena pavattā. Anekasabhāvesūti rūpādivasena ajjhattikādivasena evaṃ nānāsabhāvesu ārammaṇesu. Assādarāgo lobho abhijjhāti nānappakārā. Sesakilesā vā diṭṭhimānadosādayo. Niccakālaṃ avassitā sattānaṃ avassayabhāvattā. Pajappāpanavasenāti pakārehi taṇhāyanavasena. Nirantāti antarahitā niravasesā.
“不趣向”:即不执取。此语阐明一切知智,因为正是依于此智,世尊才以周遍眼观见种种自性,故说“见一切……”。这是就阿罗汉果而言,因为阿罗汉果在究竟义上被称为“无上”。显示巴利原文
Anupagamanoti anupādāno. Sabbaññutaññāṇaṃ dīpeti, tassa hi vasena eva nānāsabhāvesu bhagavā samantacakkhunā passatīti ‘‘sabbe…pe… dassano’’ti vuccati. Arahattaṃ sandhāyāha, tañhi nippariyāyato ‘‘anuttara’’nti vuccati.
9. 《供养母亲经》注疏显示巴利原文
9. Mātuposakasuttavaṇṇanā
205 “从此”:即从人趣的状态。“前往后”:即到达之后。因为生于天界者,由业果的法性,从结生时起,便以喜安住,即名为“喜乐”。显示巴利原文
205.Itoti manussattabhāvato. Paṭigantvāti abhigantvā. Sagge hi nibbattanto kammaphalena dhammatāvasena paṭisandhikālato paṭṭhāya abhirativasena abhiramati eva nāmāti.
10. 《乞食者经》注疏显示巴利原文
10. Bhikkhakasuttavaṇṇanā
206 “产生怪异之香”:即恶臭,难闻的气味。“已排除”:即从自己的相续中排除、取出。而这是无余断除,所以说“以最上道断除”。“考量”:即依此而正确决断,故称为考量,也就是智,因而说“以考量即是以智”。“因烦恼已破故”:这是依词源学的方法,说明“比丘”一词的成立。显示巴利原文
206. Virūpaṃ gandhaṃ pasavatīti visso, duggandho. Bāhitvāti attano santānato bahikatvā nīharitvā. Taṃ pana anavasesato pajahananti āha ‘‘aggamaggena jahitvā’’ti. Saṅkhāyati sammadeva paricchindati etāyāti saṅkhā, ñāṇanti āha ‘‘saṅkhāyāti ñāṇenā’’ti. Bhinnakilesattāti niruttinayena bhikkhusaddasiddhimāha.
11. 《伤歌逻经》注疏显示巴利原文
11. Saṅgāravasuttavaṇṇanā
207 “确信”:即通晓、相信。如此之人正是在欲求此义,故说“欲求、希求”。在“善哉,尊者”中,“善哉”一词是请求的意思,并非随喜,因此说“以请求而说”之后,为说明请求的原因而说“据说长老……”。“水清净者”并非注定堕恶趣,但其执取属于有过失的烦恼状态,所以才请求。为指出另一原因而说“另外……”。“此有果之义”:即义利、原因,故说“义利、利益,原因”。然而在《破斥犹豫》中则说“果本身即是义,原因”,而作“义即是义利,因此二义利即二义、二因”。显示巴利原文
207.Paccetīti pattiyāyati saddahati. Tathābhūto ca tamatthaṃ nikāmento nāma hotīti vuttaṃ ‘‘icchati patthetī’’ti. Sādhu, bhanteti ettha sādhu-saddo āyācanattho, na abhinandanatthoti ‘‘āyācamāno āhā’’ti vatvā āyācane kāraṇaṃ dassento ‘‘therassa kirā’’tiādimāha. Udakasuddhiko na ekaṃsena apāyūpago, laddhiyā pana sāvajjakilesabhūtabhāvato āyācati. Aññaṃ kāraṇaṃ apadisanto ‘‘apicā’’tiādimāha. Phalabhūto attho etassāti atthavasaṃ, kāraṇanti āha ‘‘atthānisaṃsaṃ atthakāraṇa’’nti. Papañcasūdaniyaṃ pana phaleneva araṇīyato attho, kāraṇanti katvā ‘‘attho eva atthavaso, tasmā dve atthavaseti dve atthe dve kāraṇānī’’ti vuttaṃ.
12. 《寇玛杜萨经》注疏显示巴利原文
12. Khomadussasuttavaṇṇanā
208 “以如是得名而入村托钵”:这是释义。同样地:即不为他人所请而自行前往。“界不适”:即不适当的界。“集会法”:即在集会中应行之法。“不使动摇”:即不令从座起身。“正直而来”:世间最胜导师世尊正直而来,是一切众生中最上者,因无有比己更上者,故不示现世间的礼敬。彻底舍断一切杂染者,他即在智者中显现为“寂静”,于是说“这些”等。显示巴利原文
208. Evaṃladdhanāmaṃ piṇḍāya pāvisīti yojanā. Evamevanti kenaci animantitena sayameva upasaṅkamante. Aphāsukadhātukanti ayuttarūpaṃ. Sabhādhammanti sabhāya caritabbaṃ cārittadhammaṃ. Asañcāletvāti āsanato avuṭṭhāpetvā. Ujukameva āgacchati lokagganāyako bhagavā sabbasattuttamo attano uttaritarassa abhāvato lokassa apacitiṃ na dasseti. Ye sabbaso saṃkilese pajahanti, teva paṇḍite ‘‘santo’’ti dasseti ‘‘ete’’tiādinā.