第2品 给孤独品
2. Anāthapiṇḍikavaggo
2. 天子相应复注 · 37 段
《月天子经》的注释
1. Candimasasuttavaṇṇanā
92从山上流下的河水,在它回旋的地方,也因为地形狭窄而像是一个山峡,所以世尊说“即使在山峡中”。由于远离对立面并且具有最胜的意义,所以单独生起,这就是“一境”,也就是心专注于一处。因为修习那种状态而心得一境的人,在这里就叫作“一境者”。他们从对立面保护自己、净化自己,所以叫“明智者”,也就是有智慧的人。因此世尊说“以一境心并且……”等等。能以殊胜的念清楚忆念身等种种所缘,所以叫“具念者”。因此世尊说“具念者”。他们将安稳地前行:就像在所说的那些地方,鹿能安稳无灾地活动;同样,获得禅那的人也能安稳地生活,不被烦恼所扰。据说,那位天子虽然住在梵天界,却认为自己已经证得涅槃,所以才这样说。世尊心想:“这位天子其实并没有走向涅槃,却自以为是在走向涅槃。来吧,我要为他开示走向涅槃之道。”于是说了第二首偈颂。因为渡过了四种瀑流,或者说渡过了名为轮回的大瀑流之后所到达的彼岸,所以“彼岸”就是涅槃。在水中出生的叫水生,也就是鱼。就像鱼冲破渔网而离去一样,他们将冲破烦恼之网而离去。
92. Pabbatataṭā sandamāno tathārūpo nadīnivattanapadesopi sambādhaṭṭhānatāya kaccho viyāti āha ‘‘pabbatakacchepī’’ti. Paṭipakkhadūrībhāvena seṭṭhaṭṭhena ca eko udetīti ekodi, ekaggatā. Tasmiṃ yogato ekaggacittā idha ekodī. Paṭipakkhato attānaṃ nipayanti visodhentīti nipakā, paññavanto. Tenāha ‘‘ekaggacittā cevā’’tiādi. Kāyādibhedaṃ ārammaṇaṃ sātisayāya satiyā sarantīti satā. Tenāha ‘‘satimanto’’ti. Sotthiṃ gamissantīti yathāvuttapadese magā sotthimanupaddavena vattissanti, evaṃ jhānalābhino sotthiṃ kilesehi anupaddutā vattissanti. Ayaṃ kira devaputto brahmaloke nibbānasaññī, tasmā evamāha. Bhagavā ‘‘ayaṃ devaputto anibbānagāmī samāno nibbānagāmisaññī, handassa nibbānagāmino dassemī’’ti dutiyaṃ gāthamāha. Catunnaṃ oghānaṃ, saṃsāramahoghasseva vā paratīrabhāvato paratīranti nibbānaṃ. Ambuni jāto ambujo, maccho. Suttajālaṃ chinditvā macchā viya kilesajālaṃ bhinditvā gamissantīti.
2. 《韦度经》的注释
2. Veṇḍusuttavaṇṇanā
93“亲近”是指以亲近为因。“他们学习”是指他们修习三种修学。“教诫处”是指:由于能教诫烦恼,又能使人对轮回之苦生起恐惧,所以称为“教诫”;应当依照教诫去修行的地方,就是正法的意思。因此说“在教诫处”。其中,“教诫”就是正法。“适时”是指在合适、恰当的时候。所谓“不放逸”,就是修习止与观。
93.Payirupāsiyāti payirupāsahetu. Sikkhantīti tissopi sikkhā sikkhanti. Siṭṭhipadeti kilesānaṃ sāsanato vaṭṭadukkhaparittāsanato ca siṭṭhisaññite yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitabbato pade, saddhammeti attho. Tenāha ‘‘anusiṭṭhipade’’ti. Tattha anusiṭṭhīti saddhammo. Kāleti yuttapattakāle. Appamādonāma samathavipassanābhāvanā.
3. 《长杖经》注释
3. Dīghalaṭṭhisuttavaṇṇanā
94他就这样被认出来:只是被认作“长杖”,也正因为这样而得名。
94.Tathevapaññāyīti dīghalaṭṭhitveva paññāyi, tathāsamaññā eva ahosi.
《难陀那经》注释
4. Nandanasuttavaṇṇanā
9595. “它没有旋涡与障碍”,所以叫无碍。就像树木或山岳会挡住众生的肉眼一样,这里并不存在这样的障碍:它能障碍所知,能如同树木或山岳一般压倒一切。“怎样的”:是指什么形态,或者什么种类。“苦”:是指轮回之苦。
95. Natthi etassa āvaṭṭaṃ āvaraṇanti anāvaṭaṃ. Rukkho vā pabbato vāti sattānaṃ pakaticakkhussa āvaraṇabhūto rukkho viya pabbato viya ca abhibhavituṃ samattho ñeyyāvaraṇo natthi. Kathaṃvidhanti kathaṃsaṇṭhitaṃ, kathaṃpakāraṃ vā. Dukkhanti vaṭṭadukkhaṃ.
第5篇 旃檀经的注释
5. Candanasuttavaṇṇanā
96“下面”是指欲有。因为在欲有里流转的众生,很难找到立足之处,那里的众生大多数都沉没其中,所以“下面”是轮回中没有立足之处。“上面”是指广大有。因为投生到那里的人,想要趣向涅槃却很难获得所缘,他们由于对禅那的喜乐,对那里生起很强的贪恋,所以“上面”是轮回中没有所缘。“心已被派遣的人”是指心已朝向涅槃的人。“三种业行”是指福行等三种行。因此,在说了“以喜为前导的业有”之后,接着说“生起喜”。以“欲想”之名来指代欲贪,而由于以欲贪为首的诸下分结也被包含在内,所以说“由取欲想而取五下分结”。“色有”省略了“有”字而说为“色”。在这里,取了色有,同时也取了其余的有。取了它的结,也就取了五种上分结。“大瀑流”是指轮回的大瀑流。“它们的”是指欲有等,由于取了欲有等,它们都以“有”为共同特征,因此特相理趣,无色有也被包含在内了。其余的部分容易理解。
96.Heṭṭhāti kāmabhave. Tattha hi paribbhamantassa patiṭṭhā dullabhā yebhuyyena tattha sattā nimuggā eva honti, tasmā heṭṭhā appatiṭṭho saṃsāro. Uparīti mahaggatabhave. Tattha hi nibbattassa nibbānaṃ āruhituṃ ālambanā dullabhā, jhānābhiratiyā tattheva nikanti tesaṃ balavatī hoti, tasmā upari anālambano saṃsāro. Pesitattoti nibbānaṃ pati pesitacitto. Tayo kammābhisaṅkhārāti puññābhisaṅkhārādayo tayo abhisaṅkhārā. Tena ‘‘nandīpubbako kammabhavo’’ti vatvā ‘‘nandiṃ janetvā’’ti vutto. Kāmasaññāsīsena kāmacchandassa gahaṇaṃ, kāmacchandapamukhāni ca orambhāgiyasaṃyojanāni gahitānīti āha ‘‘kāmasaññāgahaṇena pañcorambhāgiyasaṃyojanānī’’ti. Rūpabhavo rūpaṃ bhavapadalopena. Rūpabhavaggahaṇena cettha sesabhavassapi gahaṇaṃ. Tassa saṃyojanaggahaṇena pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni. Mahogheti saṃsāramahoghe. Tesanti kāmabhavādīnaṃ gahaṇena bhavabhāvena tadekalakkhaṇatāya. Arūpabhavo gahito lakkhaṇahāranayena. Sesaṃ suviññeyyameva.
6. 《瓦苏达答经》的注释
6. Vāsudattasuttavaṇṇanā
97第六经的内容,和下文在《天相应注》里已经讲过的完全一样。
97.Chaṭṭhaṃ heṭṭhā devatāsaṃyuttavaṇṇanāyaṃ vuttatthameva.
7. 《须梵天经》注释
7. Subrahmasuttavaṇṇanā
98苏梵天神是那位天子的名字。为了说明他来到世尊面前的原因,经文说“据说他……”等等。这正是那位天子悲伤的起因故事。被天女众围绕,是指被大约一千位天女所围绕。喜林苑的游戏,是指在喜林苑中的嬉戏玩乐。来到手中,是指变得可以抓取、握持。这里所说的“串起”,应当理解为是在编结花环,因为他当时正沉迷于游戏;不然的话,就只是指花朵随着不同的心念状态,以花环的形式来到他手上。以中断生命的业力,意思是:虽然在那个天界尚有余寿,然而由于那获得机会的毁坏性恶业的缘故。“一击”是指一天分为三份中的一份,因此“仅一击”就是“只在一时”的意思。
98.Subrahmāti tassa devaputtassa nāmaṃ. Tassa satthu santikūpasaṅkamanassa kāraṇaṃ dassento ‘‘so kirā’’tiādimāha. Tadeva sokaṃ tassa devaputtassa aṭṭhuppatti. Accharāsaṅghaparivutoti sahassamattena accharāsaṅghena parivuto. Nandanakīḷikanti nandanavanakīḷikaṃ. Hatthaṃ āgacchatīti hatthagayhupago hoti. Ganthentīti ettha mālāveṭhanampi khiḍḍāpasutatāyāti daṭṭhabbaṃ. Aññathā pupphāniyeva tāya tāya cittassa vasena mālābhāvena hatthaṃ upagacchantīti. Upacchedakakammavasenāti tasmiṃ devaloke āyusese sati eva tassa pana upaghātakassa laddhokāsassa pāpakammassa vasena. ‘‘Pahāro’’ti divasassa tatiyo bhāgo vuccati, tasmā ekappahārenevāti ekavelāyamevāti attho.
因为贪爱之物而生的忧愁,就是以可爱的事物为缘由生起的忧伤。受苦,就是正被折磨。第七天,是按人间的算法算的第七天。就在那里,意思是由于他先前和那些天女一起造了恶业,他本该就在那个地狱里投生。受苦,指心里生起了恐惧。驱除,就是赶走、去掉。来到世尊面前,指他和那五百位天女一起来到世尊跟前。
Piyavatthukasokenāti piyavatthunimittakena sokena. Ruppamānoti pīḷiyamāno. Sattame divaseti manussagaṇanāya sattame divase. Tatthevāti tasmiṃyeva niraye nibbattitabbaṃ iminā tāhi ca saheva pubbe tassa pāpakammassa katattā. Ruppīti cittasantāsaṃ āpajji. Niddhamitunti nīharituṃ apanetuṃ. Satthu santikaṃ gantvāti tāhi pañcasatāhi accharāhi saddhiṃ bhagavato santikaṃ gantvā.
“此”是指自己的心,因为它是当下直接面对。“恒常”是指始终如此。而这个“恒常”的含义应当根据意图来理解,所以为了说明应当舍弃和应当取用的部分,他说了“在天界”等话。不应取用,因为它是依因而生起的,在此之前并没有那种恐惧。“在诸苦中”就是在种种苦当中。这些苦因为是由因缘生起的,所以在偈颂里说为“在种种艰难中”;或者说“艰难”就是苦的因由。由于他的努力失败和趣处失败,那些苦可能会因此而生起,那因由就是这个意思。因为那些加行之败坏与生趣之败坏,由于来到世尊面前而得以消除。在那些苦中。于一切处,处格皆为因由义。宛如被心之热恼所烧灼。
Idantiattano cittaṃ dasseti āsannapaccakkhabhāvato. Niccanti sadā. Svāyaṃ niccattho adhippāyavasena gahetabboti tattha pahātabbaṃ gahetabbañca dassento ‘‘devaloke’’tiādimāha. Na gahetabbo hetupavattito pubbe tassa utrāsassa abhāvato. Tesūti dukkhesu. Tāni hi hetupaccayehi kattabbato gāthāyaṃ ‘‘kicchesū’’ti vuttāni. Kicchesūti vā kicchanimittaṃ. Yāsañhi payogavipattīnaṃ vasenassa tāni dukkhāni uppajjeyyuṃ, taṃnimittanti attho. Tā hi assa payogavipattiyo gativipattiyo satthu santikaṃ upagamanena hāyeyyuṃ. Nibbattānaṃ diṭṭhānīti nibbattānaṃ vasena diṭṭhāni dukkhāni. Tesu ca dukkhesu. Sabbattha nimittatthe bhummaṃ. Ḍayhamāno viya cittasantāpena.
他觉悟并通达四谛,所以叫“菩提”(觉)。这是念等诸法的集合,因此从“菩提”而得名“觉支”。不过,那菩提是以修习的方式生起的;而“bojjhā”是离格形式,由于与“aññatra”(除……之外)一词连用,并着眼于“已舍离”一词,所以(论师)说“觉支修习”。“苦行功德”指的是头陀支法。因为它能烧灼贪欲,所以是苦行;又因为它自身就是功德的自性,也是功德的所依,所以叫功德。因此说“名为头陀支的苦行功德”。一切行所摄之法在此被舍离,所以叫“一切舍离”,也就是无为界涅槃,因此说“一切舍离”是从涅槃而言。
Cattāripi saccāni bujjhati paṭivijjhatīti bodhi, satiādidhammasāmaggī, tasmā bojjhā bodhito. Sā pana bodhi bhāvanākāreneva pavattati, aññatrasaddayogena ca ‘‘bojjhā’’ti nissakkavacananti tadatthaṃ dassento muñcitvāpadaṃ apekkhitvā ‘‘bojjhaṅgabhāvana’’nti āha. Tapoguṇanti dhutadhammamāha. So hi taṇhāloluppassa tapanato tapo, sayaṃ guṇasabhāvattā guṇasannissayato ca guṇanti. Tenāha ‘‘dhutaṅgasaṅkhātaṃ tapoguṇa’’nti. Sabbe saṅkhāragatā nissajjīyanti etthāti sabbanissaggo, asaṅkhatadhātūti āha ‘‘sabbanissaggāti nibbānato’’ti.
根律仪应当首先了知,因为按修行次第来说,它排在第一位。为了显示这个修行次第,世尊说了“在根律仪中……”等话。从究竟意义上说,觉支就是含摄在道里面的,所以说“与观俱的觉支”。“彼”指的是那位以这样的状态修行的瑜伽行者。因为世尊为那位天子说了那首偈颂之后,接着又开示了诸谛,所以说“世尊依四谛展开教说”。天子证得了入流果:这里虽然可以理解为只是他本人获得了殊胜的证悟,但也应当知道,他是和大约五百位天女一起证得入流果的。因此《大念处经》的注疏中说:“教说结束时,他与五百位天女一同证得入流果,使那成就变得稳固之后,就返回天界去了。”
Indriyasaṃvarovapaṭhamaṃ veditabbo paṭipattikkamavasena tasseva paṭhamattā. Taṃ pana paṭipattikkamaṃ dassetuṃ ‘‘indriyasaṃvare hī’’tiādimāha. Nippariyāyato maggapariyāpannā eva bojjhaṅgāti āha ‘‘sahavipassanāya bojjhaṅge’’ti. Tassāti tathābhāvena tassa yogino. Yasmā devaputtassa satthā taṃ gāthaṃ vatvā upari ca saccāni pakāsesi, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavā catusaccavasena desanaṃ vinivattesī’’ti. Devaputto sotāpattiphale patiṭṭhahīti kāmaṃ tasseva visesādhigamo idhāgato, pañcasatamattāhi pana accharāhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahīti veditabbaṃ. Tenāha mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) ‘‘so desanāpariyosāne pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya taṃ sampattiṃ thāvaraṃ katvā devalokameva agamāsī’’ti.
8. 《咖咕特经》注释
8. Kakudhasuttavaṇṇanā
99当有人说“我欢喜”时,那位天子想呵责说:“欢喜”是出家者的污垢,于是问道:“你欢喜吗?”这时,世尊为了驳斥他,问道:“得到了什么?”这是要表明:“你所期待的那种欢喜,在我这里根本没有产生的条件,哪里会有那种欢喜呢?”因此他说“名为满足”等话。接着,天子又想:如果没有欢喜,那就应该有悲伤,而悲伤也是出家者的污垢,于是指责说:“那么,沙门,你悲伤吗?”世尊也同样加以否认,说“失去了什么”等话。意思是:有什么能征服我呢?
99. ‘‘Nandāmī’’ti vutte nandī nāma pabbajitassa malanti codetukāmo devaputto ‘‘nandasī’’ti pucchi. Athassa bhagavā taṃ paṭikkhipanto ‘‘kiṃ laddhā’’ti? Āha. Tena ‘‘tayā mama adhippetanandiyā idha paccayo eva natthi, kuto sā nandī’’ti dasseti. Tenāha ‘‘tuṭṭhi nāmā’’tiādi. Atha devaputto nandiyā asati sokena bhavitabbaṃ, soko ca pabbajitassa malanti codento āha ‘‘tena hi, samaṇa, socasī’’ti. Bhagavā tampi paṭikkhipanto ‘‘kiṃ jīyitthā’’tiādimāha. Kiṃ maṃ jinātīti attho?
如果对你来说,喜与忧都不存在,因为让人欢笑的原因——得——以及失都不存在,那么作为独居的人,应该会有不乐。于是他说:“你独自坐着时,不乐不会侵袭你吧?”世尊对此也加以否定。接着,为了问出他们为何没有喜、忧和不乐,他说了“你是如何……”这个偈颂。那时,世尊为了说明这个原因,说了“生在苦中者……”这个偈颂。其中,“生在苦中者”意思是生在苦中的人。因此说“处于流转之苦中者”。对于已生起渴爱、尚未断除渴爱的人,流转之苦已经到来,因为它的原因还没有断除。为了显示那原因尚未断除,他说“因为曾言苦者希求乐”。通过苦的现起,也显示出了渴爱的现起。最后以“如是……”等归结语,显示了前面所说的义理。
Yadi te nandisokā na santi hāsavatthuno lābhassa jāniyā ca abhāvato, ekavihārino pana aratiyā bhavitabbanti āha – ‘‘kacci taṃ ekamāsīnaṃ, aratī nābhikīratī’’ti. Tasmimpi bhagavatā paṭikkhitte atha nesampi nandisokāratīnaṃ abhāve kāraṇaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ tva’’nti gāthamāha? Athassa bhagavā taṃ kāraṇaṃ pavedento ‘‘aghajātassā’’ti gāthamāha. Tattha aghajātassāti aghe jātassa. Tenāha ‘‘vaṭṭadukkhe ṭhitassā’’ti. Jātataṇhassa appahīnataṇhassa vaṭṭadukkhaṃ āgatameva kāraṇassa appahīnattā. Tasseva hi kāraṇassa appahīnataṃ dassento ‘‘dukkhī sukhaṃ patthayatīti hi vutta’’nti āha. Dukkhappavattiyā sāpi taṇhāppavatti tena dassitā. Itītiādinā vuttamevatthaṃ nigamanavasena dasseti.
9. 《优多罗经》注释
9. Uttarasuttavaṇṇanā
100第九《优多罗经》的内容,在前文《天神相应》的注释里已经讲过了。
100.Navamanti uttarasuttaṃ heṭṭhā devatāsaṃyuttavaṇṇanāyaṃ vuttatthameva.
10. 给孤独经的注释
10. Anāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā
101第十经:在《天神相应》里也确实出现了这些偈颂,比如“这就是那座祇园”等。在那里,是以“某位天神”作为缘起。因为和前面所出现的方式相同,所以经本里没有写下来;但在这里的《天子相应》中,则以“给孤独天子”作为缘起,也出现在结语里,那里是天子以讲述导师所说的种种功德的方式来说的。而导师为了让比丘们了解这个意思,就说“某位天子”。接着,为了说明这样说的理由,他说了“对阿难长老……”等。“以推论的智慧”:推理之智。“为彰显威力”:为显示大威力之义。
101. Dasame kāmaṃ devatāsaṃyuttepi ‘‘idaṃ hi taṃ jetavana’’ntiādinā imā eva gāthā āgatā. Tattha ‘‘aññatarā devatā’’ti nidānaṃ āropitaṃ. Heṭṭhā āgatanayattā eva hi potthakesu na likhitaṃ, idha pana devaputtasaṃyutte ‘‘anāthapiṇḍiko devaputto’’ti nidāne nigame ca āgataṃ, tattha devaputtena satthu vuttappakāraguṇapavedanavasena vuttaṃ. Satthā pana bhikkhūnaṃ tamatthaṃ pavedento ‘‘aññataro devaputto’’ti āha. Tathā pavedane pana kāraṇaṃ dassento ‘‘ānandattherassā’’tiādimāha. Anumānabuddhiyāti anumānañāṇassa. Ānubhāvappakāsanatthanti baladīpanatthaṃ.