《誓愿经》的注释
1. Vatapadasuttavaṇṇanā
257257. 因为应当受持,所以称为“誓愿”;因为彼此以互不混杂的自性而应当行持,所以称为“足”;正因为如此,是不混杂的部分,所以说为“誓愿的部分”。“平等者”:由于殊胜的福德能产生应受供养的果报,并且因为名声之想而自体平等,所以称为“平等者”。“圆满者”:指以无缺损等状态,在一切方面都圆满。“正受持”:指在那里以恭敬而行,正确地受持。“舅母”:指父亲的姐妹,而不是舅父的任何一个妻子,因为族中年长者所指称的是这种关系;或者也可以依据与舅父的亲属关系而视为妻子,若如此理解,则伯母等也应包括在内,应当这样看待。
257. Samādātabbato vatāni, aññamaññaṃ asaṅkarasabhāvena pabbajitabbato padāni, tato eva asaṃkiṇṇabhāgāti katvā ‘‘vatakoṭṭhāsānī’’ti vuttaṃ. Samattānīti puññavisesatāya pujjabhavaphalanibbattanena kittisaññānena ca samaṃ attāni samattāni. Paripuṇṇānīti akhaṇḍādibhāvena sabbaso puṇṇāni. Samādinnānīti tattha sakkaccakāritāya sammā ādinnāni. Mātulānīti pitubhaginī, na yā kāci mātulassa bhariyā kulajeṭṭhakānaṃ adhippetattā, bhariyāpi vā mātulasambandhato gahetabbā, tathā sati mahāpitubhariyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo.
“Ādi(等)”这个词把年长的姐姐们也包括进来了。“Apacitikāraka(恭敬承事者)”是指对他们起身行礼的人。不管是谁,只要布施时还带着期待,就不算是“无羁舍”;而这个人不是这样,所以说他“是无羁舍者”。“Vissaṭṭhacāgo(纵舍)”的意思是无所贪求的弃舍。就像多行杀生的人被称为“血手”,多行布施的人则被称为“净手”,因此说“为了布施应施之物,手常清净”。“Vossaggarata(乐于弃舍)”是指对与施法相应的舍离心怀欢喜。“Parehi yācitabbāraho(应受他人乞求者)”是指应受他人乞求,因为对于所希求之义能立即施与。“Dāneneva yutta(唯以布施相应)”是指在一切时中唯与布施相应,因为他恒常行持大施。“Dāne ca saṃvibhāge ca(于布施与分享)”是指对于将他人圆满后而弃舍所施之布施,以及从自己受用而分享之分享,欢喜、欣悦。
Ādi-saddena jeṭṭhabhaginīnaṃ saṅgaho. Apacitikārakoti tesaṃ paccuṭṭhānakaro. Yo koci dadantopi sāpekkho deti, so muttacāgo na hoti, ayaṃ pana na evanti ‘‘muttacāgo hotī’’ti vuttaṃ. Vissaṭṭhacāgoti nirapekkhapariccāgoti attho. Yathā pāṇātipātabahulo ‘‘lohitapāṇī’’ti vuccati, tathā dānabahulo ‘‘payatapāṇī’’ti vuttoti āha ‘‘deyyadhammadānatthāya sadā dhotahattho’’ti. Vossaggaratoti deyyadhammassa pariccajane abhirato. Parehi yācitabbārahoti parehi yācituṃ yutto icchitassa atthassa tāvadeva vissajjanato. Dāneneva yuttoti sabbakālaṃ dāneneva yutto abhiṇhaṃ pavattamahādānattā. Dāne ca saṃvibhāge cāti parassa sampuṇṇaṃ katvā pariccajanasaṅkhāte dāne ca attanā paribhuñjitabbato saṃvibhajanasaṅkhāte saṃvibhāge ca rato abhirato.
《帝释天名经》注释
2. Sakkanāmasuttavaṇṇanā
258“Manussabhūta”的意思是:在人当中出生,或者已经获得了人身。“Āvasatha”是住处:他建好住处后布施给别人,因此称为“Vāsava”,意思是“布施住处的人”。这里的“attha”(义)一词是“原因”的同义词,所以说“千种原因”。这个意思在前面已经解释过了。他进行审察,因此拥有千个智慧之眼,所以叫“Sahassakkha”(千眼)。“Magha”叫做财富,而他拥有称为信的“Magha”,所以叫“Maghavā”(摩伽婆)。因为从前布施,所以叫“Purindada”,[构词时]未作鼻音脱落。他能做善业,所以叫“Sakka”(帝释天神)。
258.Manussabhūtoti manussesu bhūto, manussattaṃ vā patto. Āvasathanti nivāsaṭṭhānaṃ kāretvā adāsi, tasmā vāsaṃ adāsīti vāsavo. Attha-saddo idha kāraṇapariyāyoti āha ‘‘sahassampi kāraṇāna’’nti. Svāyamattho heṭṭhā vibhāvitova. Vinicchinati, tasmā sahassaṃ paññāakkhīni etassāti sahassakkho. Maghaṃ vuccati dhanaṃ, taṃ pana saddhāsaṅkhātaṃ maghaṃ assa atthīti maghavā. Pure dānaṃ dadātīti purindado anunāsikalopaṃ akatvā. Puññāni kātuṃ sakkotīti sakko.
《玛哈离经》注释
3. Mahālisuttavaṇṇanā
259“So”指的就是帝释天王。本来应该用复数,这里却用了单数。“被说”就是言说,也就是意思。所以“复数”指的是多的意思,这就是它的含义。帝释天神是怎样一步步修行,逐渐领受那些法,最终证得帝释天神身份的,为了显示这种修行过程,才说了“据说帝释天神……”等话。“在无间”是指在紧挨着帝释天神身份之前的那一世生命里。“那一切”是指帝释天神还在做摩伽青年时的正行道,以及因为那条道而获得帝释天神身份,这一切都包括在内。已经说过了,所以按照前面已经讲过的道理就能理解,这就是这里的用意。
259.Soti sakko devarājā. Bahuvacane vattabbe ekavacanaṃ vuttaṃ. Vuccatīti vacanaṃ, attho. Tasmā bahuvacaneti bahumhi attheti attho . Yathā paṭipajjanto anukkamena te dhamme samādiyitvā sakko sakkattaṃ ajjhagā, taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘sakko kirā’’tiādi vuttaṃ. Anantareti sakkabhāvassa atītānantare attabhāve. Taṃ sabbanti sakkassa maghamāṇavakāle sammāpaṭipattiṃ, tāya sakkabhāvūpagamanañcāti taṃ sabbaṃ. Vutto, tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo.
《贫穷经》注释
4. Daliddasuttavaṇṇanā
260“人中贫者”就是指在人群里穷困潦倒的人。“人中可怜”是指在人群里极其低贱。“人中穷苦”是指在人群里最贫贱的人。“在那个地方”是指那位天子投生的地方。“从低劣的角度去想”是指依靠他过去的事,从卑下的方面去思考。“谈论”就是把这件事讲给别人听。“详细展开”就是把说过的内容讲得更广泛。他总是(行施)简省,拥有众多随从,坐在七肘半高的象背上,以大王般的威势端坐着,所以被众人仰望。“悬挂”就是垂挂。连礼敬都没有,反而期待从独觉佛那里得到与自己同等的恭敬。因此说“他”等。由于被黑布缝制,看到颜色变异,就说“披着麻风病人的衣服”。投生到大地狱,遭受大苦。以与那相应的恶业的果报残余而获得机会,在王舍城……乃至……结生。在这里,结生虽然确实是由善业而来,但由于那恶业的果报力强,所以说“以果报残余”。因此说“从被抓住的时候起……乃至……出来”。从能够行走乞食的时候起,由于疾病强盛,肉……乃至……掉落。以智发送之后,即依观行的次第,将修习智发送至涅槃,使之运转。因诸根成熟,以导师说法的善巧,立于入流果。脚垫,就是脚垫。因为麻风病人想“不要让整个脚底疼痛”,就作脚垫,把它绑在脚底上行走,犹如打破陶钵,从那样低劣的人的状态死去,犹如获得金钵,取得天人的状态,从死心之后的第二心刹那,即取心刹那,投生于天界。
260.Manussadaliddoti manussesu duggato. Manussakāruññatanti manussesu paramanihīnataṃ. Manussakapaṇoti manussesu vā paramanihīno. Tasmiṃ ṭhāneti tassa devaputtassa tasmiṃ uppajjanaṭṭhāne. Lāmakato cintentīti tassa purimavatthuṃ nissāya hīnato cintenti. Kathentīti tameva paresaṃ kathenti. Vitthārentīti vuttamatthaṃ vitthārikaṃ karonti. Sabbadā paricchijja parivārasampanno hutvā aḍḍhaṭṭharatane hatthikkhandhe mahaccarājānubhāvena nisinnattā janakāyena samullokiyamāno. Avalambantīti olambanti. Vandanamattaṃ vā nāhosi, aññadatthu paccekabuddhato attano samānādarakiriyaṃ paccāsīsati. Tena vuttaṃ ‘‘so’’tiādi. Kvāyanti ko ayanti byāpannavasena vadati. Kāḷarattehi suttehi sibbitattā vaṇṇavikāraṃ disvā ‘‘kuṭṭhicīvarāni pāruto’’ti āha. Mahāniraye nibbattitvā mahādukkhaṃ paccanubhoti. Tadanurūpapāpakammassa vipākāvasesena laddhokāsena rājagahe…pe… paṭisandhiṃ gaṇhi. Kāmañca ettha paṭisandhiggahaṇaṃ kusalakammeneva, tassa pana akusalakammassa vipākino balavabhāvato vuttaṃ ‘‘vipākāvasesenā’’ti. Tenāha ‘‘gahitakālato…pe… nikkhanto’’ti. Bhikkhāya carituṃ samatthakālato paṭṭhāya rogassa balavatāya maṃsāni…pe… patanti. Ñāṇaṃ pesetvāti vipassanāpaṭipāṭiyā bhāvanāñāṇaṃ nibbānaṃ paṭipesetvā pavattetvā. Indriyānaṃ paripakkattā satthu desanāvilāsena sotāpattiphale patiṭṭhito. Cumbaṭanti pādacumbaṭaṃ. Kuṭṭhino hi sakalapādatalaṃ mā rujīti cumbaṭaṃ katvā taṃ pādatale bandhitvā gacchanti, mattikapātiṃ bhinditvā viya tathā nihīnamanussattabhāvato cavitvā suvaṇṇapātiṃ paṭilabhanto viya devattabhāvaṃ gaṇhanto cuticittato dutiyacittavāre ādānacittakkhaṇe devaloke nibbatto.
“由道而来”的意思是:通过证得道而来、已经生起。“圣者所喜爱的戒”,就是诸圣者所喜爱、合意、令心愉悦的戒法。正如圣者的增上心学与增上慧学一样,增上戒学也全都是极其可爱的,因此说“虽然……”。然而“在这个义理中”,是指在就入流者称为“有”的意义加以确定而说的时候。五戒也同样,因为与见一样,即使在其他生命中也没有被断除。
Maggenāgatāti maggādhigamanena āgatā uppannā. Ariyakantasīlanti ariyānaṃ kantaṃ manāpaṃ manoramaṃ sīladhammaṃ. Ariyānaṃ adhicittaadhipaññāsikkhā viya adhisīlasikkhāpi sabbā ativiya kantā evāti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Imasmiṃ panattheti imasmiṃ sotāpannassa bhavasaṅkhāte atthe niddhāretvā vuccamāne. Pañcasīlampi yasmā diṭṭhi viya bhavantarepi appahīnaṃ.
《可喜经》注释
5. Rāmaṇeyyakasuttavaṇṇanā
261众生在这里面欢喜享乐,所以叫“园”——也就是令人心生愉悦的林园之类的地方。这些地方本身又能让人忆念,人们以信心把自己的喜悦和欢愉寄托在这里,所以也叫“塔庙”。所谓“人之令人愉悦性”,就是指人让人感到愉悦的那种特质。然而,由于具足戒等功德的人拥有不可思议、不可衡量的威神力,所以世尊说“不值十六分之一”。没有知觉的大地之所以说它令人愉悦,应当理解为是因为有具足功德的圣者们亲近受用的缘故,因此说“现在……于村中……”等等。
261. Āramanti ettha sattāti ārāmā, manoramā upavanādayo. Te eva cetenti ettha saddhāya attano pītisomanassaṃ sandhahantīti cetiyāti ca vuccanti. Manussaramaṇīyabhāvassāti manussānaṃ āramaṇīyabhāvassa. Tassa pana sīlādiguṇavasena acinteyyāparimeyyānubhāvatāpi hotīti bhagavā ‘‘nāgghanti soḷasi’’nti avoca. Acetanāya bhūmiyā ramaṇīyatā nāma guṇavisiṭṭhānaṃ ariyānaṃ sevanavasena veditabbāti vuttaṃ ‘‘idāni…pe… gāme vātiādimāhā’’ti.
第6篇 祭祀者经的注释
6. Yajamānasuttavaṇṇanā
262祭祀者是指为了应受供养的人而布施的人。先说明这部经是因事缘而说出的,接着为了作义理注释,才说了“据说那时”等话。最胜就是最好的。或者,愿他们各自所得的酥油等物不要毁坏;愿那些以最胜之名被取来的酥油等物不要仅仅被丢进火里烧掉;愿天人和人不要因为错误执取而毁坏。以推测就是仅凭推测。他们说:你们以为我们怎样?现在看吧,这位……正现前而来。——应当这样连接理解。
262.Yajantānanti dakkhiṇeyyaṃ uddissa dentānaṃ. Aṭṭhuppattiko suttanikkhepoti dassetvā atthavaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘tadā kirā’’tiādi vuttaṃ. Agganti seṭṭhaṃ. Tehi tehi vā yathāladdhasappiādayo mā nassantu, aggabhāvena gahitāni sappiādīni kevalaṃ aggimhi jhāpanena, devā manussā micchāgāhena mā nassantu. Takkenāti takkamattena. ‘‘Kathemā’’ti amhe maññatha, idāni passatha, paccakkhato ayaṃ vo…pe… āgacchatīti āhaṃsūti yojanā.
“依处所熟果”是指:在诸依处中成熟,或者诸依处是它的果报,所以叫“依处所熟果”。以其方广之故,它具足遍满。他们布施给比丘僧团,说道:“正自觉者和大梵天王已经这样给予了教诫。”
Upadhivipākanti upadhīsu vā vipaccati, upadhayo vā vipākā etassāti upadhivipākaṃ. Vipphāravantaṃ hoti vipulapakkhatāya. Bhikkhusaṅghassa adaṃsu ‘‘sammāsambuddhena mahābrahmunā ca evaṃ ovādo dinno’’ti.
7. 《礼敬佛经》的注释
7. Buddhavandanāsuttavaṇṇanā
263“起来!”意思是:发起身体的精进。因此说“游化于世间”。而心的精进,世尊已经把它修到了顶点。因此说“战胜战争者”。以十二由旬的高度,而从宽度和长度来说,则超越并遍覆了百千由旬量的大轮围而安住。“卸下重担”就是已放下的负担。因为应当舍弃,所以说“已卸下诸蕴”等等。对于具有这些蕴的个人来说,它们以相续流转之义而成为负担。经中确实这样说:“五取蕴确实是负担。”(《相应部》3.22)其中一部分是烦恼与诸行。“在第十五日的满月之夜”,意思是:就像在第十五日满月之夜,圆满的月亮远离一切杂染而光辉灿烂,同样,你的心彻底远离一切杂染而光辉灿烂。
263.Uṭṭhahāti uṭṭhānaṃ kāyikavīriyaṃ karohi. Tenāha ‘‘vicara, loke’’ti. Cetasikavīriyaṃ pana bhagavatā matthakaṃ pāpitameva. Tenāha ‘‘vijitasaṅgāmā’’ti. Dvādasayojanikassa uccabhāvena. Vitthārato pana āyāmato ca anekayojanasatasahassaparimāṇacakkavāḷaṃ atibyāpetvā ṭhitassa. Pannabhārāti pātitabhāra. Nikkhepitabbato bhārāti āha ‘‘oropitakhandhā’’tiādi. Te hi taṃsamaṅgino puggalassa sampātanaṭṭhena bhārā nāma. Vuttañhetaṃ ‘‘bhārā have pañcakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.22). Tadekadesā ca kilesābhisaṅkhārā. Pannarasāya puṇṇamāya rattinti yathā pannarasapuṇṇamāya rattiyaṃ paripuṇṇakāle upakkilesavimutto cando sobhati, evaṃ tava cittaṃ sabbaso upakkilesavimuttaṃ sobhatīti adhippāyo.
第8篇 居士礼敬经的注释
8. Gahaṭṭhavandanāsuttavaṇṇanā
264“Puthuddisā”就是“许多方向”。那到底是哪些方向呢?回答说:“四个正方向和四个隅方向。”这里提到隅方向,也就表示包含了上方和下方。“Bhūmivāsinoti”是指依附大地而生活居住的众生。这样说也就把住在树上、山上的众生也包括进去了。“Cirarattasamāhitacitteti”是指生起了近行定和安止定,因为禅那没有退失,所以心在很长时间里都安住在定中。“Āpāṇakoṭikanti”是指寿尽,即尽形寿、终生。“Evamādīti”通过“等”这个词,包含了其余种种福业事。以常戒来说有五种,以定戒来说有十种。通过“pi”这个词,表示以斋戒来说,较前述之外亦可以八种。“Dhammikehīti”是指合于法者,不远离法。“Pamukhoti”是指上首。
264.Puthuddisāti bahudisā. Kā pana tāti āha ‘‘catasso disā catasso anudisā cā’’ti. Anudisāgahaṇena cettha uddhaṃ adhopi gayhatīti ca dasseti. Bhūmivāsinoti bhūmipaṭibaddhavuttino. Etena rukkhapabbatanivāsinopi gahitā honti. Cirarattasamāhitacitteti upacārappanājhānāni uppādetvā aparihīnajjhānatāya cirakālaṃ samāhitacitte. Āpāṇakoṭikanti jīvitapariyantaṃ yāvajīvaṃ. Evamādīti ādi-saddena avasesapuññakiriyavatthūni saṅgaṇhāti. Niccasīlavasena pañcahi, niyamasīlavasena dasahi. Pi-saddena tato katipayehi uposathasīlavasena aṭṭhahipīti dasseti. Dhammikehīti dhammato anapetehi. Pamukhoti pamokkho.
第9篇 礼敬导师经的注释
9. Satthāravandanāsuttavaṇṇanā
265梵膝者:就是把右膝跪在地上作礼的人,因为呈现出那样的姿态,所以叫梵膝者。由于应当被供养,所以叫夜叉,也就是应当恭敬的对象。正是由于这样特殊的礼敬相应,帝释天神说:“那位夜叉就是帝释天神。”玛德离问起这位应受礼敬的对象时,说道:“那位夜叉叫什么名字?”“依功德而得名”:就是以功德为因。诸佛的名号无量无数,而这一切名号全都依功德而立,因为佛的功德无量。正如所说:
265.Brahmajāṇukoti dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ ṭhapetvā vandamāno brahmajāṇuko nāma tathābhūto hutvā. Yajitabbato yakkho, pūjanīyo. Evaṃ pūjāvisesayogato sakkoti āha ‘‘so yakkhoti so sakko’’ti. Sakkassa namakkārabhājanabhūtañhi pucchanto mātali ‘‘ko nāma so yakkho’’ti āha. Guṇanemittakehīti guṇahetukehi anantāni hi buddhānaṃ nāmāni, tāni ca kho sabbānipi guṇanemittakāneva. Anantaguṇattā. Vuttañhetaṃ –
“具德大仙的名号多得数不清;
纵有千般名号,仍应以功德称扬其人。”
‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino; Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. –
所以,“anomanāma(非卑劣之名)”的意思是“具足圆满功德之名”。“Samatikkamena(以超越)”是指以正确彻底断除的方式超越。烦恼之敌的离去与灭尽就是“损减”,因为其意义是应当修习,所以这些是他们的“乐园”,因此他们被称为“乐损减者”。因此他说:“乐于摧毁轮回。”
Tasmā anomanāmanti paripuṇṇaguṇanāmanti attho. Samatikkamenāti sammā samucchindanavasena atikkamanena. Kilesārīnaṃ apetacayoti apacayo, so āramitabbaṭṭhena ārāmo etesanti apacayārāmā. Tenāha ‘‘vaṭṭaviddhaṃsane ratā’’ti.
第10章《礼敬僧团经》的注释
10. Saṅghavandanāsuttavaṇṇanā
266“躺在腐烂身体里的人”:这是把句子连起来理解——因为他过去躺在母亲的身体里,也就是那具腐臭的身体里;或者是因为他把自己的腐臭身体当成身体,整个人覆盖般地依附在那上面躺着,所以叫“躺在腐烂身体里的人”。“在这个死尸里”:是说这些人曾在一个叫做母胎的死尸里——不干净、恶臭、可厌、令人厌恶——沉没了十个月。对于他们,你到底在羡慕什么呢?这是把句子连起来理解。“我称扬他们的这些”:我称扬这些仙人的这种正确修行。“他们不把谷物存进仓里”:他们不把谷物放进仓库,也因为根本没有可存放的东西。所以他说:“因为这些仙人没有谷物。”“享用他人已备好的”:是他人已经取得、并为他们煮好做好的食物。以乞食的威仪而行,也就是以托钵乞食的方式。他们寻求、遍寻。以这样寻得的食物维持生活,而不是以不恰当的方式寻求。具备善加受持的美好威仪,也就是具备受持得非常好、很庄严的威仪。
266.Pūtimhi dehe mātu sarīre sayanato, attano eva vā pūtidehaṃ sarīraṃ tasmiṃ ṭhitatāya avattharitvā sayanato pūtidehasayāti yojanā. Kuṇapamheteti ete manussā asuciduggandhajegucchapaṭikkūle mātukucchisaṅkhāte kuṇapasmiṃ dasa māse nimuggā. Tesaṃ kinnāma tvaṃ pihayasīti yojanā. Etesaṃ etaṃ vihayāmīti etesaṃ isīnaṃ etaṃ sammāpaṭipattiṃ vihayāmi. Idāni taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘na te saṃ koṭṭhe opentī’’ti vuttaṃ. Dhaññaṃ koṭṭhe na pakkhipanti pakkhipitabbassa ca abhāvato. Tenāha ‘‘na hi etesaṃ dhañña’’nti. Paresaṃ niṭṭhitanti paresaṃ gahitaṃ santakaṃ tesaṃ pākāya niṭṭhitaṃ. Bhikkhācāravattenāti piṇḍācariyāya. Esamānā pariyesantā. Evaṃ pariyiṭṭhena. Yāpenti, na esanti anesanaṃ. Susamādinnasundaravatāti suṭṭhu samādinnasobhanavatā.
像这样,所谓“说善说之语的人”,意思是:他们依教典职责和观修职责这两种功德来衡量,只以说善说之语为习惯。他们像圣者一样沉默,就保持沉默。正因为如此,他们的心极其平静地相续而行。对于执持刀杖、被执取等所缠缚的人,因为由执持刀杖等因所生的烦恼热恼不存在,所以他们是寂灭者。因此说“放下了刀杖”。在“有取著”中,即在有自性取著中,他们是“无取著”,即远离了那些取著。因此说“有与胎……”等等。
Evaṃ subhāsitabhāsinoti ganthadhuravipassanādhurānaṃ vasena guṇaparimāṇasubhāsitasseva bhāsanasīlā . Ariyena tuṇhībhūtena tuṇhībhūtā. Tato eva manassa sātisayaṃ samañcarā. Gahitadaṇḍesu parāmāsādipayuttesu daṇḍādānādihetu uppajjanakakilesapariḷāhābhāvato nibbutā. Tenāha ‘‘vissaṭṭhadaṇḍā’’ti. Sādānesūti sabhavādānesu. Anādānāti tabbirahitā. Tenāha ‘‘bhavayonī’’tiādi.